O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI              
OLIY TA’LIM, FAN VA INNOVATSIYALAR VAZIRLIGI
NAVOIY INNOVATSIYALAR  UNIVERSITETI

 
	«TASDIQLAYMAN»
Navoiy innovatsiyalar universiteti rektori ___________ N.Abulxasan 
2023-yil “___” ________

SEMASIOLOGIYA
fanining o`quv dasturi 
(sillabus)
(Kunduzgi bo‘lim 2 kurs talabalari uchun)

Bilim sohasi:	200000 –San’at va gumanitar	
Ta'lim sohasi:	230000 –Tillar 	
Ta'lim yo‘nalishi:  	60230100-Filologiya va tillarni o`qitish(o`zbek tili)

Navoiy-2023

Fanning asosiy parametrlari

(Fan/ modul kodi )
S2402	O‘quv yili
2023/2024	Semestrlar
4	Kreditlar
2	
(Fan/ modul turi )
Tanlov	Ta’lim tili
O‘zbek	Haftadagi dars soatlari
2 soat	
Fanning nomi 
Semasiologiya 	Auditoriya mashg‘ulotlari
30 soat
	Mustaqil ta’lim 
30 soat
	Jami yuklama  60 soat
	
Auditoriya mashg‘ulotlari va mustaqil ta’lim o‘quv yuklamasi (soatlarda) ajratilgan semestr bo‘yicha taqsimoti 
T/r	Auditoriya mashg‘ulotlar soatlari	I	II	III	IV	V	VI	VII	VIII	
1	Ma’ruza 				10					
2	Amaliy 				20					
3	Seminar 									
4	Labaratoriya 									
7	Jami auditoriya soatlari 				30					
5	Mustaqil ta’lim va mustaqil mashg‘ulotlar				30					
6	Kurs loyihasi va kurs ishlari 									
8	Jami yuklama 				60					

I. Fanning mazmuni
Fanni о‘qitishdan maqsad –  so‘z ma’nosini o‘rganish tilshunoslik uchun asos, poydevor qimmatga ega ekanligi, fikrni to‘g‘ri, aniq, mantiqli, izchil, maqsadga muvofiq ifodalashda so‘zning, uning ma’nosining o‘rni, ahamiyati, so‘zning til boyligining asosiy birligi ekanligi, til lug‘at boyligining taraqqiyoti so‘z leksik ma’nolarining hosila ma’no berishi bilan ham o‘lchanishi, leksik ma’no va tushuncha munosabati, so‘z ma’nolarining taraqqiyoti, ma’noning tiplari, bo‘laklanishi, paradigmatik, sintagmatik, iyererxik munosabatlari, maydonlar hosil qilishi kabilar haqida ma’lumot  berishdan iborat.
Fanning vazifasi – leksik birliklarning til sistemasidagi o‘rni, ularning semantik strukturasi, semantik munosabatlari, maydon hosil qilish imkoniyatlarini o‘rgatish, tahlil qilish, mazkur sohadagi munozarali nuqtalarni aniqlash vazifa etib belgilangan. 

I MODUL
II. Asosiy nazariy qism (ma’ruza mashg‘ulotlari)
II.1. Fan tarkibiga quyidagi mavzular kiradi:
1-mavzu. Tilshunoslikning semasiologiya sohasi va uning turlari. Jahon va o‘zbek ma’noshunosligining shakllanishi
 Semasiologiya sohasining shakllanish tarixi. Semasiologiya turlari. Semasiologiya ko‘rinishlari. Fonosemasiologiya. Grammatik semasiolo-giya. Leksik semantika. Semasiologiyaning tilshunoslik sohalari o‘rtasida tutgan o‘rni. Semasiologiya masalalarini tadqiqotlarda yoritilishi. O‘zbek ma’noshunosligining shakllanishi va taraqqiyoti. 

2-mavzu. Leksik semantika. Leksik ma’no va uni belgilovchi omillar
 Tildagi ma’nolar va ularning xususiyatlari. Leksik ma’no. So‘zning leksik ma’nosi va emotsional-ekspressiv xususiyatlari. Leksik ma’noni aniqlash omillari. Semantik uchburсhak. Leksik ma’no va tushuncha munosabati. Leksik ma’no va tushuncha hajmi. Leksik ma’no va tushuncha mundarijasi. 

3-mavzu. Leksemaning ma’no strukturasi
Semema. Sememaning tarkibi. Sema eng kichik ma’no bo‘lagi. Semema semalarining turlari. Semalarning ma’no turlari: denotativ, konnotativ, vazifa semalari. Semalarning darajasiga ko‘ra birlashtiruvchi va farqlovchi turlari. Arxisema. Oshkor va potensial sema. 
4-mavzu. Leksik ma’no tiplari
Leksik ma’nolarning taraqqiyotiga ko‘ra tiplari. Leksik ma’nolarning o‘z referentini ifodalash xususiyatiga ko‘ra tiplari. Leksik ma’nolarning nutqda ifodalanish holatiga ko‘ra tiplari. Bog‘li ma’nolarning yasalishiga ko‘ra tiplari.

5-mavzu. Polisemiya
 Polisemiyani vujudga keltiruvchi omillar. Polisemiya hodisasiga oid qarashlar. Polisemiyaning ko‘rinishlari, turlari, vazifasi. Polisemantik leksemada ma’nolararo munosabatlar. Polisemiyadan omonimiyaning vujudga kelish sabablari.

III. Amaliy mashg‘ulotlar bо‘yicha kо‘rsatma va tavsiyalar:
Amaliy mashg‘ulotlar uchun quyidagi mavzular tavsiya etiladi:
1. Leksik ma’no va uni belgilovchi omillar. 
2. Leksemaning semantik tarkibi.
3. Sema turlari.
4. Leksemalarda ma’no taraqqiyoti.
5. Ma’noni komponent tahlil qilish metodi.
6. Leksik ma’no turlari
7. Leksik ma’nolarning paradigmatik munosabatlari.
8. Semantik valentlik.
9. O‘zbek tilida o‘rganilgan maydonlar tahlili.
10. Sintaktik birliklar va ularning ma’no aspekti.

IV. Mustaqil ta’lim va mustaqil ishlar

Mustaqil ta’lim uchun tavsiya etiladigan mavzular:
1.	Semasiologiya fan sifatida. 
2.	Semasiologiya sohasining taraqqiyoti. 
3.	Semasiologiyaning mantiqiy va psixologik aspekti.
4.	Fonosemasiologiya.
5.	Leksik semantikaning tadqiq yo‘nalishlari.
6.	So‘z va leksema.
7.	Semalar tasnifi.
8.	Semantik oppozitsiyalar.
9.	Semantik qurshov. 
10.	Mazmuniy maydon.
11.	Leksik ma’no taraqqiyoti.
12.	Polisemiya. 
13.	Valentlik nazariyasi.
14.	Leksema mazmuniy planining o‘zbek tilshunosligidagi talqini.
15.	Leksik-semantik munosabatlar.

Ma’ruza mavzularining kalendar-tematik rejasi
№	Ma’ruza  mavzulari	Soati	
1	 Tilshunoslikning semasiologiya sohasi va uning turlari. Jahon va o‘zbek ma’noshunosligining shakllanishi 	2	
2	Leksik semantika. Leksik ma’no va uni belgilovchi omillar	2	
3	Leksemaning ma’no strukturasi	2	
4	Leksik ma’no tiplari	2	
5	Polisemiya	2	

	Jami	10	
Amaliy mashg‘ulotlarni tashkil etish bo‘yicha  ko‘rsatma va tavsiyalar
“Semasiologiya” kursi bo‘yicha amaliy mashg‘ulotlarda talabalar o‘zbek tilshunosligi taraqqiyotiga katta hissa qo‘shgan yirik olimlar, ularning asarlari, bu asarlarga berilgan baho, ishlarning ahamiyati kabi juda ko‘p qo‘shimcha materiallar bilan tanishib boradi.
Amaliy mashg‘ulotlar mavzularining kalendar-tematik rejasi
№	Amaliy mashg‘ulotlar mavzulari	Soati 	
1.	Leksik ma’no va uni belgilovchi omillar. 	2	
2.	 Leksemaning semantik tarkibi.	2	
3.	 Sema turlari.	2	
4.	 Leksemalarda ma’no taraqqiyoti.	2	
5.	 Ma’noni komponent tahlil qilish metodi.	2	
6.	Leksik ma’no turlari	2	
7.	 Leksik ma’nolarning paradigmatik munosabatlari.	2	
8.	 Semantik valentlik.	2	
9.	 O‘zbek tilida o‘rganilgan maydonlar tahlili.	2	
10.	Sintaktik birliklar va ularning ma’no aspekti.	2	
 	Jami 	20	
 
Mustaqil ta’lim va mustaqil mashg‘ulot rejasi
№	Mustaqil ishga mo‘ljallangan mavzular va topshiriqlar	Soati	Mustaqil ta’lim shakli va bajarilganligini aniqlash turlari	
1	Semasiologiya fan sifatida. 	2	Og‘zaki savol-javob, konspektlashtirish	
2	Semasiologiya sohasining taraqqiyoti. 	2	Og‘zaki savol-javob	
3	Semasiologiyaning mantiqiy va psixologik aspekti.	2	Og‘zaki savol-javob, konspektlashtirish	
4	Fonosemasiologiya.	2	Individual ish	
5	Leksik semantikaning tadqiq yo‘nalishlari.	2	Og‘zaki savol-javob	
6	So‘z va leksema.	2	Og‘zaki savol-javob, konspektlashtirish	
7	Semalar tasnifi.	2	Og‘zaki savol-javob	
8	Semantik oppozitsiyalar.	2	Individual ish	
9	Semantik qurshov. 	2	Og‘zaki savol-javob	
10	Mazmuniy maydon.	2	Individual ish	
11	Leksik ma’no taraqqiyoti.	2	Og‘zaki savol-javob, konspektlashtirish	
12	Polisemiya. 	2	Slayd tayyorlash	
13	Valentlik nazariyasi.	2	Og‘zaki savol-javob, konspektlashtirish	
14	Leksema mazmuniy planining o‘zbek tilshunosligidagi talqini.	2	Og‘zaki savol-javob, konspektlashtirish	
15	Leksik-semantik munosabatlar.	2	Slayd tayyorlash	
	Jami 	30		

V. Ta’lim natijalari / Kasbiy kompetensiyalari
     Talaba bilishi kerak:

	Semasiologiya, uning turlari, fanning shakllanish taraqqiyoti;  fonosemasiologiya; leksik semantika; grammatik semasiologiya va uning tarkibiy qismi bo‘lgan mazmuniy sintaksis haqida tasavvurga ega bo‘lishi;
	leksik semantika tushunchasi;   leksik ma’no va uni belgilovchi omillar; leksik ma’no va tushuncha munosabati; leksik ma’no va nom munosabati; leksik ma’no qirralari: denotativ, signifikativ, emotiv  va struktur ma’no; leksik ma’no va uning turlari; leksik birliklarning semantik strukturasi; polisemiya, uning turlari, ma’nolararo munosabatlar; leksik ma’noning paradigmatik munosabatlari; semantik oppozitsiyalar; semantik maydon nazariyasi; leksik ma’noning sintagmatik munosabatlari, valentlik nazariyasi, semantik qurshov; grammatik semasiologiya;  funksional-semantik maydon; gapning kommunikativ aspekti;

•	gapning aktual tuzilishi; gapning pressuppozitsiya aspekti;  propozitsiya va pressuppozitsiya; gapning modallik aspekti haqida bilishi va ulardan foydalana olishi; 
•	 leksik birliklarni semik tahlil qilish; polisemantik leksemalarning ma’no taraqqiyotini tahlil qilish; sintaktik birliklarning mazmuniy aspektlarni tahlil qilish ko‘nikmalariga ega bo‘lishi kerak. 

Ta’lim texnologiyalari va metodlari:
•	interfaol ma’ruza, seminar va amaliy mashg‘ulotlarni tashkil etish texnologiyasi;
•	modulli ta’lim texnologiyasi;
•	muammoli ta’lim texnologiyasi;
•	kooperativ ta’lim texnologiyasi;
•	refleksiv ta’lim texnologiyasi;
•	art-texnologiyalar;
•	veb-kvest;
•	chizma-tasviriy modellar (mantiqiy graf, freym modeli, tayanch konspekt, semantik tarmoq, intellekt karta).

VII. O‘qitish va o‘rganish usullari
Modul ma’ruzalar, amaliy mashg‘ulotlari hamda talabalarning mustaqil ta’lim faoliyati orqali tashkil etiladi. 
Ma’ruzalarda kurs mavzularini tahlil qilish uchun zarur bo‘lgan nazariy ma’lumotlar beriladi. Mashg‘ulotda - an’anaviy texnologiyalar, shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim texnologiyasi, BBB texnologiyasi, insert texnologiyasi va boshqa ta’lim texnologiyalaridan foydalaniladi. 
Amaliy auditoriya mashg‘ulotlarida kurs muammolari taqdim etiladi va talabalarga ularni hal qilish uchun zarur usullar va metodlarni qo‘llash bo‘yicha mashq qilish imkoniyati beriladi. Mashg‘ulotda – guruhlarda ishlash, interaktiv (sinkveyn, FSMU, “Venn” diagrammasi, “T”-chizmasi, “Baliq skeleti”, “Moychechak”, “Klaster”, “Yelpig‘ich” vah.k.)
Mustaqil ta’lim faoliyatida talabalar mavzularni chuqur o‘rganib, adabiyotlar va ilmiy jurnallar hamda manbalardan foydalangan holda dolzarb mavzu bo‘yicha shaxsiy fikrni tanqid, publitsistik va boshqa janrlar (masalan, esse)da yozma bayon qilish, ma’ruzalar tayyorlash, kurs ishi yozish, glossariy tuzish, individual va jamoaviy o‘quv loyihasini tuzish,  keys-topshiriqlarni bajarish, mavzuli portfoliolar tuzish, axborot – tahliliy materiallar bilan ishlash, manbalar bilan ishlash, infografika tuzish, multimediali taqdimotlar yaratib, mavzularnitahlilqilishilozim.

VIII. Kreditlarni olish uchun talablar va fan bo‘yicha talabalar bilimini baholash hamda nazorat qilish mezonlari :
Talabalar bilimini baholar mezonlari  talabalar ta’lim dasturi doirasida o‘qitish shaklidan qat’i nazar, O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi tomonidan belgilangan amaldagi baholash mezonlari asosida baholanadi.
	Fan dasturida (sillabusda) belgilangan baholash tartibi hamda ijobiy baholar doirasida baholangan talabalarga kreditlar beriladi. Talaba belgilangan ta’lim olish natijalariga erisha olmagan taqdirda, kreditlar berilmaydi.
	Fanga oid nazariy va uslubiy tushunchalarni to‘la o‘zlashtirish, tahlil natijalarini to‘g‘ri aks ettira olish, o‘rganilayotgan jarayonlar haqida mustaqil mushohada yuritish, ijod qilish va joriy, oraliq, nazorat shakllarida berilgan vazifa va topshiriqlarni bajarish, yakuniy nazorat bo‘yicha ishlarni topshirish.
	Oraliq nazorat - bu professor-o‘qituvchi tomonidan talabaning modulning birinchi qismi bo‘yicha olgan bilimlari va amaliy ko‘nikmalarini baholashning muhim bosqichi bo‘lib, kelajakda shu fan bo‘yicha o‘zlashtirishni prognoz qilish ko‘rsatkichidir. Oraliq nazoratda talabalar bilimini baholash og‘zaki savol-javob va yozma ish orqali amalga oshiriladi. 
	Joriy nazorat -  talabalarning semiar, amaliy, laboratoriya va h.k mashg‘ulotlari, munozaralardagi ishtiroki, amaliy va keys hamda mustaqil ish topshiriqlarini baholash tarzida amalga oshiriladi.  Joriy nazorat tarkibiga mustaqil ta’lim bo‘yicha natijalarini baholash ham kiritilib, talabalarning loyihaviy faoliyatini tashkil etishni ko‘zda tutishi maqsadga muvofiq.
	Yakuniy nazorat -  bu professor-o‘qituvchi tomonidan talabaning kurs bo‘yicha olgan bilimlari va amaliy ko‘nikmalarini baholashning umumlashtiruvchi bosqichi hisoblanadi. 
	Mustaqil ta’limni baholash – bu talabalarning jamoaviy tartibda va yakka tartibda berilgan amaliy loyihalarni bajarishlari orqali amalga oshiriladi. Bunda bir talabaga bitta jamoaviy loyiha va ikkita yakka tartibda bajariladigan loyiha beriladi. Talaba berilgan loyihaning maqsad va vazifalarini, mohiyatini tushungan holda qo‘yilgan masalani o‘rganib, izlanishlar olib boradi. Fan dasturida loyihalarning soni, mavzusi, mazmuni bajarish usullari va topshirish muddatlari to‘liq ochib beriladi. 

Foydalaniladigan darslik va o‘quv qo‘llanmalar ro‘yxati:

Asosiy adabiyotlar
1.	Mirtojiyev M. Semasiologiya. – Toshkent, 2010.
2.	Hakimova M. Semasiologiya. – Toshkent, 2008.
3.	Nurmonov A., Mahmudov N. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi. - Toshkent, 1995. 
4.	Nurmonov A., Mahmudov N., Ahmedov A., Soliхo‘jaeva S. O‘zbek tilining mazmuniy sintaksisi.  - Toshkent: Fan, 1992.

Qo‘shimcha adabiyotlar
1.	Ne’matov H, Rasulov R, O‘zbek tili sistem leksikologiyasi asoslari. -Toshkent: O‘qituvchi, 1995.
2.	Safarova. R. Leksik-semantik munosabat turlari. – Toshkent, 2001
3.	Mirtojiyev M. Gap bo‘laklarida semantik-suntaktik nomutanosiblik. –Toshkent, 2010. 

Elektron adabiyotlar
1.	Mirtojiyev M. Semasiologiya. – Toshkent, 2010.
2.	Hakimova M. Semasiologiya. – Toshkent, 2008.
3.	Nurmonov A., Mahmudov N. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi. - Toshkent, 1995. 
4.	Nurmonov A., Mahmudov N., Ahmedov A., Soliхo‘jaeva S. O‘zbek tilining mazmuniy sintaksisi.  - Toshkent: Fan, 1992

Axborot manbalari
1. www.literature.uz
2. www.genhis.ru
3. www.library.ziyonet.uz
4. www.lingvo-online.ru
Navoiy innovatsiyalar universiteti tomonidan
ishlab chiqilgan va tasdiqlangan.
Asos: Ushbu fan dasturi (sillabus) Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti fan dasturi asosida  ishlab chiqilgan
Fan/modul tuzuvchilar:                            
N.J.Yarashova                             Navoiy innovatsiyalar universiteti professori, f.f.d.(DSc)
Taqrizchilar:                                
 N.B. Qobulova                          Navoiy innovatsiyalar universiteti, Ijtimoiy-gumanitar 
                                                    fanlar kafedrasi  o‘qituvchi, filologiya fanlari bo`yicha falsafa      
                                               doktori(PhD)
R.N.Yusubova                         Navoiy innovatsiyalar universiteti professori, f.f.d.(DSc)

    Mazkur sillabus Navoiy innovatsiyalar universiteti Kengashining 2023-yil ___________________dagi _______-sonli yig’ilish bayoni bilan tasdiqlangan.
Mazkur sillabus “Filologiya va tillani o‘qitish” kafedrasining 2023-yil _____________dagi _______-sonli yig‘ilish bayoni bilan ma’qullangan.

O‘quv jarayonlarini rejalashtirish va tashkil etish boshqarmasi boshlig‘i:		                                                  dots. A.E. Botirova	
Kafedra mudiri:		dots. K.N.Kadirov	
Tuzuvchi:		 f.f.d. N.J.Yarashova	

№_______________