O’ZBEKISTON RESPUBLIKASI OLIY VA O’RTA MAXSUS TA’LIM VAZIRLIGI

NIZOMIY NOMIDAGI TOShKENT DAVLAT PEDAGOGIKA UNIVERSITETI

ZIYODA  MASHARIPOVA 

O’ZBEK XALQ OG’ZAKI IJODI
(o’quv qo’lanma)

Bakalavriat yo’nalishi:  5141100 - O’zbek tili va adabiyoti

..

TOShKENT – 2007
Ushbu qo’lanmada o’zbek xalq og’zaki ijodining mohiyati, uning asosiy janrlari haqida ma’lumot berilgan. Shuningdek, og’zaki adabiy namunalarning xalq hayotida tutgan o’rni, ahamiyati, milliy qadriyatlar va urf-odatlar haqida ham atroflicha fikr yuritilgan. 
Qo’lanma oliy o’quv yurtlarining o’zbek tili va adabiyoti fakulteti talabalari uchun mo’jallangan. 

V dannom uchebnikom posobii daetsya svedeniya o suhnosti uzbekskogo ustnogo narodnogo tvorchestvo, o ego osnovno’x janrax. Takje, rech idet ob obraztsax folklora, ix znacheniyax i mestax v kulturnoy jizni naroda, o natsionalno’x tsennostyax i obo’chayax. 
Dannoe uchebnoe posobie rasschitan studentom fakulteta uzbekskoy filologii. 

Information about the specialties of uzbek folk creation, its main genre is given in this manual. Herewith, the significance of oral literary examples in folk’s life, importance, national values and customs are also spoken about. 
The manual is assigned for the students of the faculty of uzbek language and literature in high schools.     	

TAQRIZChILAR: filologiya fanlari doktori, professor B.Sarimsoqov 
		       filologiya fanlari nomzodi, Sh.Isaeva    

Mazkur o’quv qo’lanma Nizomiy nomidagi TDPU Ilmiy kengashining 2007 yil «___»_______dagi ___-sonli qarori bilan o’quv qo’lanma sifatida nashrga tavsiya qilinsin.  

O’ZBEK XALQ OG’ZAKI IJODI HAQIDA UMUMIY 
MA’LUMOT 
O’zbek xalqining asrlar davomida yaratgan og’zaki so’z san’ati namunalari milliy madaniyatimizning tarkibiy qismi hisoblanadi. Har bir xalqning asrlar idealini aks ettiruvchi og’zaki ijodi bo’ganidek, o’zbek xalqi ham qadimiy tarixga boy va rang-barang og’zaki adabiyot durdonalariga ega bo’gan xalqlardan biridir. 
Xalq ommasi tomonidan yaratilib xalqning talantli vakillari ijrosida sayqal topib, avloddan-avlodga o’tib kelayotgan afsona va rivoyatlar, maqol va matallar, olqish va duolar, topishmoq va qo’shiqlar, latifa va naqllar, ertak va dostonlar o’zbek xalq og’zaki ijodini tashkil qiladi. 
Yuksak nafosat va mangu hikmat xazinasi bo’gan ana shu asarlarda ajdodlarimizning urf-odatlari va an’analari, odob-axloqi va madaniyati, tarixi va milliy qadriyatlari, ijtimoiy-siyosiy, huquqiy, badiiy-falsafiy va diniy qarashlari o’zining yorqin ifodasini topgan. 
Xalq yaratgan asarlar o’z navbatida qadimgi o’zbek xalqining e’tiqodi va dunyoqarashini o’rganishda, folklor namunalarida ilgari surilgan ilg’or g’oyalar, umuminsoniy ahamiyatga ega bo’gan qadriyatlarni bilib olishda asl manba bo’ib ham xizmat qiladi. 
Og’zaki adabiyot, xalq og’zaki badiiy ijodi yoki «folklor» deb yuritiladi. «Folklor» termini birinchi marta XIX asr tadqiqotchisi Vilyam Toms tomonidan 1846 yilda qo’langan bo’ib, inglizcha folk – xalq, lore – bilim, donolik degan ma’nolarni bildiradi. 
Folklor – sinkretik xususiyatga ega bo’ib, xilma-xil san’at turlariga xos elementlarni o’ziga mujassamlashtirgan. Uning ba’zi namunalari so’z va kuy uyg’unligida ijro etiladi. Doston va termalarni do’mbira jo’rligida kuylash an’anviy bo’sa, qo’shiq dutor va childirma jo’rligida kuylanadi. 
Xalq og’zaki ijodi asrlar mobaynida tarixning yo’doshi, uning aks sadosi bo’ib kelgan. Xalq turmushi, hayot tarzi, ruhiy dunyosining oynasi hisoblangan folklor asarlari yillar bo’yi to’plangan ijodiy tajribalardan iborat badiiy-estetik qadriyatlardan biridir. Folklor asarlarini o’rganish va tartibga solish orqali xalq turmushi, orzu-istaklari haqida ma’lumotlar olish bilan bir qatorda badiiy fikr ibtidosi va uning rivojlanish qonuniyatlari, taraqqiyot bosqichlari, hayot hodisalarini badiiy tasvir ob’ekti sifatida his etish an’anasining estetik omillari, xalqona poetik fikr tavsifiga oid qimmatli ilmiy kuzatishlar olib borish mumkin. 
Xalq og’zaki ijodi o’zining ba’zi xususiyatlari bilan yozma adabiyotdan farqlanib turadi. Quyida mana shu xususiyatlar haqida so’z yuritamiz. 
Folklor – og’zaki ijod. Xalq poetik ijodi yozuv paydo bo’masdan ko’p zamonlar ilgari yuzaga kelgan. Uning yaratilishi va tarqalishi jonli og’zaki an’ana bilan bog’liqdir. Folklor asarlarining uzoq asrlar davomida og’zaki yaratilishi va og’zaki ijro etilishi uning shakl va mazmuniga ta’sir ko’rsatadi. Ma’lumki, ayrim tarixiy faktlarning to’iq esda qolmasligi, zamon taqozosi bilan unutilishi natijasida ularning asardan tushib qolishi yoki o’zgarishi mumkin. 
Folklorning og’zakilik xususiyati uning keng tarqalishiga, xalq orasida keng ommalashuviga sabab bo’adi. Ammo shu bilan birga, og’zaki ijod namunasi o’tmish zamonlarda yozma tarzda mavjud bo’magani uchun uni ijro etuvchi shaxsning vafoti bilan yo’q bo’ib ketishi ham mumkin. 
Folklor asari og’izdan og’izga o’tishi tufayli shaklan va mazmunan qanday o’zgarishlarga uchramasin, bu hol uning g’oyaviy-badiiy va ijtimoiy-estetik qimmatini tushirmaydi. Chunki unda ijodkor xalqning voqelikka munosabati aks etadi. 
Folklor – xalq ijodi. Folklor xalq tomonidan asrlar davomida yaratilib avloddan avlodga, ustozdan shogirdga o’tib kelgan jamoa ijodi mahsulidir. Ma’lumki, qadim zamonlarda ilk bor yuzaga kelgan folklor asarlari xalq tomonidan ijod qilingan va ijro etilgan. Keyinchalik esa talantli kishilar tomonidan yaratilgan. Ular o’z ijodida qabila va urug’ odatlari, dunyoqarashi, e’tiqodi, tabiat bilan bo’gan munosabatlari haqida hikoya qiladilar. 
Xalq kuychisi (baxshi, ertakchi, qo’shiqchi) xalq jamoasi tomonidan yaratilgan asarlarni mexanik tarzda boshidan oxirigacha so’zma-so’z yod aytmaydi, balki unga ijodiy munosabatda bo’ib, o’zidan nimadir qo’shadi, boyitib boradi. Shuning uchun ham u kuylayotgan asarini hamisha «xalqniki» deb tan oladi. Demak, folklor asarlarida xalq jamoasi ijodi tushunchasi, hech mahal individual ijod rolini inkor etmaydi. 
Ijtimoiy-siyosiy munosabatlarning takomillashuvi, xalq estetik tafakkurining o’sishi jarayonida davrlar o’tishi bilan alohida ijrochilar – qo’shiqchi, ertakchi, baxshi, qiziqchi va xalfalar o’z mahoratlari bilan yaqqol ko’rina boshlaganlar. Ammo bu talantlar ham xalq zakovatidan oziq olib og’izdan-og’izga o’tib kelgan asarlarni ijro etganlar va albatta o’zlari ham nimadir qo’shib, shaxsiy mahoratlarini namoyon etganlar. 
Folklorda an’anaviylik. An’anaviylik – xalq ijodi mahsuli. U o’zining ijtimoiy-tarixiy manbalariga ega. Ma’lumki, folklorning dastlabki namunalari ibtidoiy jamiyatda yaratilgan, ularda o’sha zamon kishilarining nisbatan qaror topgan urf-odatlari va o’ziga xos dunyoqarashlari aks etgan. Bu hol folklor asarlari shakli, syujeti, obrazlari va motivlarining muayyan barqarorlik kasb etishini ta’minlagan. 
Xalqning asrlar davomida shakllangan badiiy zavqi – estetik didi bor, folklor hamisha shu xalqona estetik printsiplarga amal qilib yashaydi. Bu xalq og’zaki ijodi uchun ob’ektiv qonuniyatdir. 
Folklor asarlarining og’zaki yaratilishi va og’zaki ijro etilishi ularning o’zgarmas barqaror shakllari – an’analarni yuzaga keltirgan. Masalan, qahramonlik ertak va dostonlari o’rtasida janr e’tibori bilan ma’lum darajada tafovut mavjud bo’sa ham, badiiy uslub an’anaviy shaklga ega. Folklorning ushbu har ikki janrida ham kompozitsiya an’anaviy boshlama, syujet bayoni va tugallanmadan iborat bo’ib, obrazlar kontrast tarzda ifodalanadi. 
An’anaviy dostonlarning qahramonlari ko’pincha g’ayritabiiy tug’ilishlari, cheksiz kuch-qudratga ega ekanliklari bilan ajralib turadilar. Xalq orzu-umidi va intilishlarini ifodalovchi bunday ideal qahramonlarga adolat va haqiqatni qaror toptirishda ilohiy homiylar (Hazrati Xizr, qirq chilton, Hazrati Ali, Bobo Qambar va hokazo) ruhiy madadkorlik qiladilar. 
Xalq dostonlaridagi qahramonlarning safar oldidan ot egarlashi, ota-onadan oq fotiha olishi, qahramon va otning uzoq safar yo’idagi holati, poygada qatnashishi, dushman bilan jang olib borishi kabi lavhalar asardan asarga, ijrodan ijroga (kichik o’zgarishlar bilan) ko’chib yuruvchi barqaror an’anaviy shakllar hisoblanadi. Xalq dostonlaridagi mana shunday o’ziga xos xususiyatlar haqida professor T.Mirzaev, S.Mirzaeva kabi folklorshunoslar maxsus tadqiqotlar yaratganlar.1          
Masalan: Ot egarlash an’anasi mohiyat e’tibori bilan o’zbek romanik dostonlarida deyarli bir xil xarakterga ega. Odatda jangovar ot egarlanib bo’gach, qahramon unga murojaat qilib, o’zining sog’-omonligi, shu jonivorga bog’liqligini aytib, undan o’z maqsadiga ildam etkazishni so’rab, murojaat qiladi. Ushbu murojaat ba’zan biroz shakliy o’zgarishlar bilan barcha baxshilarda bir xil qo’laniladi. Masalan, «Dalli» dostonida Hasanxon G’irotni uyin ko’rsatishga da’vat etar ekan, undan madad so’rab shunday murojaat qiladi: 
Otim G’irot, jonim G’irot,
Eming kishmish, to’rvang banot,
Seni mingan topar murod, 
Qo’tig’ingda yashil qanot. 
Qoyil qilgin xonning qizin,
Hammani o’zingga qarat. (B.T., 2-tom, 106-bet)
Yuqorida murojaatda otning sodiq hamrohligi, uning emishi va to’rvasi, qahramonning taqdiri shu otga bog’liq ekanligi kabilar ta’rifu tafsir etiladi. Ayni shu xildagi murojaat Fozil Yo’dosh o’g’lidan yozib olingan «Malika ayyor» dostonida ham sal boshqacharoq shaklda uchraydi:
Jonim G’irot, molim G’irot,
Eming kishmish, to’rvang banot,
Seni mingan topar murod,
Dam-badam etkiz Chambilga. (M.A., 10-bet)
Barqaror epik an’ana o’ziga xos badiiy tasvir hamda ifoda usullarini yaratishga xizmat qiladi. Mana shunga ko’ra safar vaqtida tasvir goh qahramonning ruhiy holatini, xatti-harakatini, goh otning elib borishini ko’rsatishga qaratiladi: 
Goh sozini sozlaydi,
Goh bo’taday bo’zlaydi,

Endi ko’ring mard Hasan,
Xon Dallini izlaydi.
	Po’kan shoirda («Go’ro’g’lining tug’ilishi») ayni shu shakl (formula) Go’ro’g’lining safar paytidagi holatini to’a ochib berishga xizmat qilgan: 
Goh sozini sozlaydi,
Bo’taday bo’p bo’zlaydi,
Qamchi bosa layli g’ir,
Tog’ning boshin ko’zlaydi. (G.T., 137-bet)
Barqaror an’anaviy shakl yuqorida ta’kidlanganidek, qahramonning «sozini sozlash» uning dilidagi tug’yonlarni ochishga xizmat qiladi (Uning qo’ida hech qanday soz yo’q). Demak, epik formuladagi «soz» so’zi metaforadan iborat. An’anaviy shaklning ikkinchi misrasidagi «bo’taday bo’zlash» birikmasi ham metaforik ma’noga ega bo’ib, u qahramonning azobu qiynoqda yo’ bosayotganligini, maqsadga etishish yo’idagi, ishtiyoqini, intilishini ifodalashga xizmat qiladi. 
Folklorda anonimlik. Ma’lumki, uzoq asrlar, ming yillar o’tsa ham yozma adabiyot namunasining muallifi ham, yozilgan vaqti ham aniq bo’adi. Chunki o’sha asarni yaratgan ijodkor o’z ismi sharifini asarda zikr etadi. Xalq ijodida esa biz bunday holatni ko’rmaymiz. Folklor asarlari muallifining noaniqligi – anonimligi, o’sha asarning qachonlardir individual ijodkor tomonidan yaratilganligini inkor etmaydi. Folklor asarlari qachonlardir alohida talantli bir shaxs (individ) tomonidan to’qilsa-da og’zaki ijod bo’gani, nomi biron joyda zikr etilmagani bois, avloddan avlodga o’tish jarayonida xalq ijodi namunasiga aylanib ketadi. Xalqning talantli vakillari tomonidan qayta-qayta ishlanib, sayqal topib, mukammallashib boradi. 
Folklorda variantlilik. Variant – ma’lum bir asarning jonli og’zaki epik an’ana zaminida vujudga kelgan, bir-birini inkor etmasdan, yonma-yon yashay oladigan va o’zaro farqlanuvchi turli tuman nusxalaridir. 
Bir asarning turli tuman variantlarda namoyon bo’ishiga xalq ijodkorlarining dunyoqarashi, ijodiy salohiyati, o’ziga xos usul va uslubi sabab bo’adi. Masalan, «Alpomish» dostonini Fozil Yo’dosh o’g’li, Ergash Jumanbulbul o’g’li, Po’kan Jonmurot o’g’li kabi o’nlab nomdor baxshilar ijro etganlar. Lekin ularning ijrolari ba’zi bir o’ziga xos jihatlari bilan bir-biridan farqlanib turadi. Fozil shoir qahramonlik yo’nalishiga alohida urg’u berib asarni mukammallashtirsa, Po’kan shoir diniy-falsafiy o’rinlarga alohida diqqatni qaratadi, Ergash Jumanbulbul esa ishq-muhabbat yo’nalishini jo’shib kuylaydi. Mana shu tariqa bitta asarning xilma-xil namunalari paydo bo’adi. Folklorshunos olimlarning ma’lumotlariga qaraganda «Alpomish» dostonining o’ttizdan ortiq variantlari mavjud. «Go’ro’g’li» turkumidagi dostonlarning esa yuzdan ortiq variantlari bor. 
Variantlilikning muhim bir xususiyati versiya ichida mavjud bo’ishidir. Demak, versiya mohiyatan bir muncha keng hodisa bo’ib, u asarda olg’a surilgan g’oyaviy kontseptsiya, shuningdek, asarning kompozitsiyasi va badiiy tasvir vositalari jihatidan bir-biridan keskin farq qiluvchi xalq og’zaki ijodining bir syujet va bir janrdagi namunalaridir. Masalan, «Alpomish» dostonining o’zbek, qoraqalpoq, qozoq va boshqa xalqlarga mansub versiyalari mavjud. Ma’lum bir dostonning bir xalqning o’zida ham bir necha versiyada bo’ishi mumkin. Chunonchi, «Alpomish», «Shirin va Shakar», «Sohibqiron» dostonlari o’zbek xalqi orasida ikkitadan versiyada tarqalgan. Shuningdek, «Go’ro’g’li» turkumi dostonlari ham o’zbeklar orasida bir-biridan farq qiluvchi ikki versiyada tarqalgan. Bu versiyalardan biri Xorazm «Go’ro’g’li» dostonlari bo’ib, ular turkman versiyasiga juda o’xshash, ozarbayjon «Ko’ro’g’li»siga ancha yaqin turadi. O’zbekistonning Xorazmdan bo’ak erlarida tarqalgan «Go’ro’g’li» dostonlari ham alohida mustaqil bir versiyani tashkil etadi. 
Folklorda ijodiy metod. Xalq badiiy tafakkurida reallik xayolot uyg’unligida fantastikaga yo’g’rilib aks etadi. masalan, xalq ertak va dostonlarida go’zal ayollar obrazlarini ko’zdan kechirganimizda, ularda xalq o’zining estetik idealinigina emas, balki real hayotiy ayolga xos eng yaxshi fazilatlarni ham umumlashtirib aks ettiradi. Bundan kelib chiqadigan xulosa shuki, dunyoni abstrakt – idealistik va realistik tasavvur qilishning o’zaro qo’shilib ketishi folklorning yana bir o’ziga xos xususiyatidan darak beradi. 
Folklordagi ko’plab janrlarda, chunonchi, maishiy-hayotiy ertaklarda, tarixiy va lirik qo’shiqlarda voqelik ham, qahramon ham real ifodalanadi. 
Folklor janrlariga oid ko’plab asarlarda qahramonni badiiy tasvirlash printsiplari mushtarakdir. Xalq ideal fazilatlar egasi bo’gan, ommani ergashtira oladigan qahramonnigina tan oladi. Shu bois folklor asarlaridagi qahramonlar beqiyos ideallashtirilgan. 
Folklor asarlarida ijobiy qahramon yozma adabiyotdagidek psixologik xarakteristikalarda emas, balki alohida hayotiy lavhalarda o’z xulqi, xatti-harakati va faoliyati bilangina ko’rsatiladi. 
Xullas, xalq og’zaki ijodi yozma adabiyotdan farqli o’aroq yuqorida tahlil qilingan qator xususiyatlari bilan ajralib turadi. Ammo inson tarbiyasida beqiyos ma’naviy-ma’rifiy ahamiyatga ega ekanligi jihatidan yozma adabiyot bilan mushtaraklik kasb etadi. 
Mavzu yuzasidan savollar
1.	Xalq og’zaki ijodi deganda nimani tushunasiz?
2.	Folklorning sinkretik xususiyati haqida tushuncha bering.
3.	Folklorning og’zakilik va jamoaviylik xususiyatlari haqida ma’lumot bering.
4.	Folklorda an’anaviylik deganda nimani tushunasiz? 
5.	Anonimlik xususiyatiga xos belgilarni izohlang.
6.	Yagona syujetdagi asarning turli variantlarda yaratilishiga sabab nimada?
7.	Xalq og’zaki ijodining ma’naviy-ma’rifiy ahamiyati haqida so’zlang.

Adabiyotlar:
1. K.Imomov, T.Mirzaev, B.Sarimsoqov, O.Safarov, O’zbek xalq og’zaki poetik ijodi. T.: «O’qituvchi», 1990.
2. O.Madaev, T.Sobitova, Xalq og’zaki poetik ijodi. T.: «Sharq», 2001. 
3. O’zbek folklori ocherklari. Uch tomlik, 1-tom, T.: «Fan», 1988.
4. S.Mirzaeva, O’zbek xalq romanik dostonlari poetikasi. T.: «Fan», 2004.   

O’ZBEK FOLKLORShUNOSLIGI TARIXI
Xalq og’zaki badiiy ijodini o’rganuvchi fan – folklorshunoslik bo’ib, u og’zaki so’z san’atining o’ziga xos xususiyatlari, folklorning paydo bo’ishi, shakllanishi va taraqqiyot bosqichlari, ijtimoiy tabiati va g’oyaviy mohiyati, shuningdek, janrlar spetsifikasi kabi masalalaridan bahs yuritadi. 
Folklorni o’rganish tarixi unga nisbatan faqat ilmiy maqsadlarda yondashilganlikni kuzatish bilan cheklanmaydi, balki insoniyat tafakkuri taraqqiyotida unga turlicha munosabatda bo’gan ilm-fan va madaniyat arboblarining adabiy qiziqishlarini ham hisobga olishni taqozo etadi. Shu ma’noda folklorshunoslik asoslari qadimgi dunyo estetik tafakkuriga borib taqaladi. 
Qadimgi dunyo sayyohlari va tarixchilarining afsona va rivoyatlar, turli urf-odat va marosimlar haqidagi qaydlari, yozuvchi va bastakorlarning folklor to’g’risidagi ilk fikrlari folklorshunoslik tarixida muhim o’rin tutadi. 
Folklor namunalarini yozib olishdagi dastlabki tajribalar XI asrdan boshlab ko’zga tashlanadi. Mahmud Qoshg’ariyning «Devonu lug’otit-turk» asaridagi xalq og’zaki ijodi namunalari buning yorqin misolidir. XI asrning mashhur tilshunos olimi Mahmud Qoshg’ariy turkiy so’zlarning lug’aviy ma’nosini izohlash maqsadida qo’shiq, maqol, afsona kabi folklor namunalaridan ham foydalangan. Unda XI asr og’zaki adabiyoti namunalari bilan birga eng qadimgi davrlarda, hatto eramizdan oldingi zamonlarda yaratilgan, asrdan-asrga, avloddan-avlodga ko’chib yurgan ko’plab xalq maqollari, rang-barang qo’shiqlar, afsona va naqllar to’planib izohlanganki, bu asar muallifining faqat tilshunos olim bo’ib qolmasdan balki o’z davrining adabiyotshunosi, etnografii va folklorshunosi bo’ganligidan ham dalolat beradi. 
O’zbek folkloridan ayrim namunalarni dastlab yozib oluvchi, tekshiruvchi va nashr etuvchilar XIX asrning ikkinchi yarmi va XX asrning boshlarida yashagan Evropa sayyohlari, elchilari va olimlari bo’dilar. A.A.Kushakevich, N.Lyapunova, A.Vasilev, A.N.Samoylovich kabi olimlarning kundaliklari va asarlarida o’zbek xalqining maishiy turmushi, urf-odatlari, og’zaki ijodi bo’yicha muhim qaydlar uchraydi. Chunonchi, xalq qo’shiqlari, masxarabozlik, qiziqchilik san’ati, xalq sayillari haqidagi taassurotlari bayon qilingan; ba’zi og’zaki drama, ayrim ertaklarning tafsilotlari berilgan. 
O’zbek xalq ertaklari, topishmoqlari, maqol va matallari hamda og’zaki teatr namunalarini to’plash va nashr etishda N.P.Ostroumovning faoliyati salmoqlidir. U aslida missionerlik maqsadlarini ko’zlagan bo’sa-da, bu sohadagi ishlari ob’ektiv ravishda o’zbek folklorini o’rganishga muhim hissa bo’ib qo’shildi. 
Xuddi shu davrlardan boshlab o’zbek folklorining ayrim namunalari dunyo miqyosida ham tanila boshladi. Bunda mojor (venger) olimi va sayyohi H.Vamberining  xizmatlari kattadir. 
U 1867 yilda Leyptsigda nashr etilgan «Chig’atoy tili darsligi» xrestomatiya-qo’lanmasida yuzdan ortiq xalq maqollarini, «Yusuf va Ahmad» dostonidan olingan parchalarni nemischa tarjimada o’zbekcha matn bilan birgalikda nashr etdi. 1911 yilda esa «Yusuf bilan Ahmad» dostonining Xorazm versiyasini to’aligicha nashr ettirdi. 
XIX asrda ayrim folklor va kitob ishqibozlari, shuningdek, baxshilar tashabbusi bilan xalq dostonlarining ayrim qo’yozma nusxalari yuzaga kela boshladi. Bunday nashrlar tarjima qilish yoki xalq dostonlari va ertaklarini qayta ishlash natijasida yaratildi. Shu xildagi asarlar jumlasiga «Hikoyati Go’ro’g’li sulton», «Yusufbek bilan Ahmadbek», «Tulumbiy», «Chor darvesh», «Rustami doston», «Tohir va Zuhra», «Oshiq G’arib va Shohsanam», «Sanobar», «Bo’zo’g’lon», «Bahrom va Gulandom», «Hurliqo va Hamro», «Aldarko’sa» kabilarni kiritish mumkin. 
Xalq og’zaki ijodi namunalarini to’plash va tadqiq qilish ishlari asosan, XX asrning 20-yillaridan boshlab jonlandi. 
O’zbek bilim hay’atining topshirig’i bilan Toshkent, Sirdaryo va Samarqand viloyatlarida xalq ijodi yuzasidan kuzatishlar olib borgan G’ozi Olim Yunusov 1922 yillarda shu joyda tarqalgan ko’plab ertak, qo’shiq, topishmoq va maqollarni to’pladi. Eposshunoslik tarixida birinchi marta Fozil Yo’dosh o’g’li va Hamroqul baxshidan «Alpomish» dostonining bir qismini yozib oldi. Olim o’z kuzatishlarining natijasini umumlashtirib maqola yozdi va unda o’zbek eposining yuksak namunalari: «Alpomish», «Go’ro’g’li», «Yusuf va Ahmad» kabi dostonlar haqida ilk bor fikr yuritildi. Shu narsa diqqatga sazovorki, tadqiqotchi «Alpomish» dostonini jahon adabiyotida muhim o’rin tutgan mashhur «Odisseya», «Iliada» kabi eposlarga qiyoslab o’rganadi. 
Yigirmanchi yillarning oxiriga kelib xalq san’atining turli tomonlarini tekshiruvchi tadqiqotlar yuzaga kela boshladiki, bu o’zbek folklorshunosligi o’z ilmiy yo’nalishiga ega bo’ib, uning asosi yaratilganligidan dalolat berardi. Bu asosning yaratilishida ayniqsa taniqli folklorshunos Hodi Zaripovning xizmatlari salmoqli bo’di. 
O’ttizinchi yillargacha qator maqolalari bilan tanilgan H.Zaripov 1939 yilda oliy o’quv yurtlari uchun «O’zbek folklori» qo’lanmasini yaratdi. Mazkur o’quv majmuasi olimning chuqur izlanishlari, muhim ilmiy xulosalari natijasida yuzaga keldi. 
O’ttizinchi yillarda o’zbek folklorshunosligiga Mansur Afzalov, Sharifa Abdullaeva, Miyonbuzruk Solihov, Yusuf Sultonovlar kirib kelishdi. G’afur G’ulom, Hamid Olimjon, Maqsud Shayxzoda, Shokir Sulaymon, Sharif Rizo kabi yozuvchi va shoirlar ham folklor bilan shug’ullandilar. 
Mansur Afzalov (1910-1973) atoqli o’zbek shoiri Islom Nazar o’g’li repertuarini, ijodini qunt bilan o’rgandi. Dostonchi ijodi haqida ko’plab maqolalar e’lon qildi. Undan «Orzigul» dostonini yozib olib, uni 1941 yilda nashr ettirdi. 
Bu yillarda folklorshunos Buyuk Karimov (1906-1945) o’zbek xalq ertaklari ustida samarali tadqiqotlar olib bordi va o’z izlanishlarining samarasi o’aroq 1939 yilda «O’zbek xalq ertaklari» to’plamini nashr ettirdi. Mazkur asar ertaklar bo’yicha tuzilgan dastlabki yirik to’plam edi. 
Yigirmanchi asrning 40-yillarida xalqimiz orasida og’zaki holda keng tarqalgan «Dalli», «Xush keldi», «Zulfizar bilan Avazxon», «Chambil qamali» kabi «Go’ro’g’li» turkumiga kiruvchi dostonlarning ba’zi namunalari kitob holida nashr etildi.
O’zbek xalq ijodini to’plash va o’rganishda sezilarli yutuqlar qo’ga kirtilgan bo’sa-da, bu yutuqlarni umumlashtiruvchi monografik tadqiqotlar yaratilmagan edi. 1947 yilda akademik V.M.Jirmunskiy va H.T.Zarifovlar hamkorligida yaratilgan «O’zbek xalq qahramonlik eposi» kitobi mana shu ehtiyojlar tufayli yuzaga keldi. Ushbu monumental tadqiqotda birinchi marta o’zbek xalq dostonlari ilmiy-nazariy jihatdan chuqur tahlil qilindi. Bu kitobning yaratilishi o’zbek folklorshunosligida muhim voqea bo’di. Keyinchalik mazkur kitob o’zbek xalq dostonlari haqida yangi-yangi tadqiqotlarning yuzaga kelishida asosiy manba bo’ib xizmat qildi. 
«O’zbek xalq qahramonlik eposi» kitobining birinchi bobida o’zbek xalq dostonlari va baxshichilik san’atining o’ziga xos xususiyatlari haqida ma’lumot berilgan. 
Asarning ikkinchi bobida o’zbek xalq dostonlari janr xususiyatiga ko’ra qahramonlik, romanik, jangnoma, tarixiy va kitobiy kabi turlarga ajratib tasnif qilingan. 
Uchinchi bobda esa xalq dostonlarining g’oyaviy mazmuni, obrazlari, poetik xususiyatlari tahlil qilingan. Dostonlarning yaratilish davri haqida qimmatli ma’lumotlar berilgan. 
Kitobning so’nggi bobi keyingi davrlarda yaratilgan yangi dostonlar tahliliga qaratilgan. 
«O’zbek xalq qahramonlik eposi» kitobi 1958 yilda Germaniyada nemis tilida nashr etildi. Bu manumental tadqiqotning yaratilishi bilan o’zbek folklorshunosligida, xususan, xalq dostonlarini o’rganishda yangi etap boshlandi. 
Elliginchi yillarda o’zbek xalq eposini har jihatdan o’rganish va to’plash borasida Hodi Zaripov, Mansur Afzalov, Muzayyana Alaviya, Zubayda Husainovalar samarali ish olib bordilar. Ularning say’-harakatlari natijasida «O’zbek folkloridan namunalar» to’plami bosilib chiqdi. «Oysuluv», «Ravshan», «Malika ayyor», «Kuntug’mish», «Yodgor», «Orzigul», «Shirin bilan Shakar», «Rustamxon», «Intizor», «Murodxon» kabi dostonlar hamda «Alpomish» dostonining Fozil shoir varianti, shuningdek, «O’zbek xalq dostonlari» ikki tomligining nashr etilishi folklorshunoslikdagi muhim voqealardan biri bo’di. 
1959 yilda folklorshunos olima Muzayyana Alaviyaning o’zbek xalq qo’shiqlari borasida olib borgan tadqiqotlari natijasi sifatida «O’zbek xalq qo’shiqlari» kitobi bosilib chiqdi. 
1960-80 yillar orasida o’zbek folklorini ilmiy-nazariy o’rganish borasida salmoqli ishlar amalga oshirildi. Ayniqsa, juda katta madaniy boyligimiz bo’gan xalq dostonlarni har tomonlama o’rganish folklorshunoslikning diqqat markazida bo’di. Folklorshunos olimlar M.Saidovning «Malika ayyor» dostoni, «O’zbek xalq dostonlarida badiiy mahorat», T.Mirzaevning «Alpomish» dostonining o’zbek variantlari» monografiyalari, M.Murodovning «Go’ro’g’li» turkumi dostonlari haqidagi tadqiqotlari o’zbek folklorshunosligiga qo’shilgan munosib hissa bo’di. Ayniqsa, H.Zarifovning «O’zbek xalq dostonlarining tarixiy asoslari», «Xalq ijodini nashrga tayyorlash printsiplari» kabi maqolalari fan taraqqiyotida muhim o’rin tutadi. 
Akademik V.M.Jirmunskiyning 1974 yilda nashr etilgan «Turkiy xalqlar eposi» kitobida «Manas», «Alpomish», «Ediga» dostonlari haqida, shuningdek, «O’g’uz» qahramonlik eposi va «Kitobi dada Qo’rqut» kabi tadqiqotlari, «O’rta Osiyo xalq baxshilari» haqidagi tadqiqotlari jamlangan. 
Keyingi yillarda folklorshunoslikda xalq baxshilari ijodini o’rganishga alohida e’tibor berildi. Folklorshunoslar T.G’oziboevning «Fozil Yo’dosh o’g’li», O.Sobirovning «Islom Nazar o’g’li», T.Mirzaevning «Xalq baxshilarining epik repertuari», M.Murodovning «Sarchashmadan tomchilar» kabi monografiyalari yaratildi. 
O’zbek xalq ertaklari haqidagi dastlabki yirik tadqiqot M.Afzalovning «O’zbek xalq ertaklari haqida» nomli kitobidir. Muallif unda ertak turlari, uning o’ziga xos xususiyatlari haqida atroflicha fikr yuritgan. 
Folklorshunos K.Imomovning «O’zbek satirik ertaklari» monografiyasida bu xildagi ertaklarning janr xususiyatlari, ularda an’anaviy sinov motivi, ertak va doston munosabatlari kabi muhim masalalar yoritilgan. 
G’.Jalolovning «O’zbek xalq ertaklari poetikasi» monografiyasida esa, sehrli fantastik ertaklarning genezisi va morfologiyasi masalalari tahlil qilingan. 
Keyingi yillargacha og’zaki prozaning ertakdan boshqa namunalari tadqiqotchilar nazaridan chetda qolmoqda edi. Shu jihatdan qaraganda Q.Imomovning «O’zbek xalq og’zaki prozasi», B.Sarimsoqovning «O’zbek adabiyotida saj’» kabi monografiyalari muhim ahamiyat kasb etadi. 
O’zbek xalq qo’shiqlarini o’rganishda M.Alaviyaning «O’zbek xalq marosim qo’shiqlari» kitobi alohida o’rin tutadi. Unda olima turli marosimlar bilan bog’liq qo’shiqlarning tarixiy ildizi va asosiy xususiyatlarini ilk marta tasnif qilgan. Shuningdek, Sh.Turdimovning lirik qo’shiqlar, U.Jumanazarovning tarixiy qo’shiqlar, J.Qobulniyozovning «Xorazm xalq qo’shiqlari» to’plamlari bosilib chiqdi. Yaqin yillarga qadar marosim folklori haqidagi tekshirishlar bir tomonlama bo’ib, ular asosan qo’shiq doirasida o’rganib kelinar edi. Bunday chalkashliklarga B.Sarimsoqov tadqiqotlari barham berdi. Uning «O’zbek marosim folklori» monografiyasida mavsumiy marosim va so’z sehri bilan bog’liq folklor turlari atroflicha tahlil etildi. 
Folklorshunoslikda topishmoq, maqol singari kam o’rganilgan janrlarni tadqiq etish va nashr qilishda ham muayyan yutuqlarga erishildi. Bu borada Z.Husainova va M.Afzalov xizmatlarini alohida ta’kidlash lozim. Z.Husainova dastlab o’zbek xalq topishmoqlari to’plamini so’z boshi bilan nashr ettirdi, keyinchalik esa mazkur janr ustida olib borgan kuzatishlarini maxsus monografik tadqiqot sifatida nashr ettirdi. Monografiyada topishmoq janrining asosiy xususiyatlari, turlari, ularning kelib chiqishi, ma’rifiy-estetik ahamiyati chuqur tahlil etilgan. 
«O’zbek xalq maqollari» (1987-1988) ikki tomligini yuzaga kelishi o’zbek folklorshunosligining jiddiy yutuqlaridan biridir. O’n uch mingga yaqin maqolni o’z ichiga olgan bu to’plam akademik xarakterdagi salmoqli ishlardan biridir. 
O’zbek folklorshunosligida kam o’rganilgan janrlar bo’yicha ham katta-kichik tadqiqotlar olib borildi. M.Qodirovning «O’zbek xalq og’zaki dramasi» (1963) monografiyasi xuddi shunday tadqiqotlardan bo’ib, muallif unda o’zbek xalq teatrining xarakteri, turlari, xalq aktyorlarining mahorati, g’oyaviy yo’nalishi, masxarabozlar repertuari kabi masalalarni batafsil tahlil qiladi. 
Folklor asarlarida hajviy yo’nalish muhim o’rin tutadi. Shu jihatdan qaraganda, H.Razzoqovning Farg’ona vodiysi ma’lumotlari asosida yaratgan «O’zbek xalq og’zaki ijodida satira va yumor» monografiyasi (1965) xarakterlidir. 
Yozma adabiyot va folklorning o’zaro munosabatlarini o’rganish folklorshunoslikning  ma’lum  bir  qismini  tashkil  qiladi.  Bu  borada 70 yillarda yaratilgan O.Sobirovning «Sarchashma adib ijodida», «Oybek ijodida folklor», «Realistik proza va folklor», G’.Jalolovning «Hamza poeziyasi va xalq og’zaki ijodi» risolalari, A.Jo’raxonovning «O’zbek demokratik adabiyoti va folklor», Q.Qodirovning «Maqsud Shayxzoda poeziyasida folklor an’analari», S.Alimovning «O’zbek adabiy ertaklarining shakllanishi va taraqqiyoti», I.Yormatovning «60-80 yillar o’zbek adabiyotida folklorizmlar tipologiyasi» kabi tadqiqotlari shu masalaga bag’ishlangandir. 
Professor N.M.Mallaevning «Alisher Navoiy va xalq ijodiyoti» monografiyasi bu sohada qilingan ishlar orasida salmoqli o’rin egallaydi. Mazkur tadqiqotda Alisher Navoiyning folklorga munosabati, Alisher Navoiy asarlarida mifologiya, «Xamsa» qahramonlarining folklordagi zamini, Navoiy dostonlarining xalq variantlari, xalq og’zaki ijodida Alisher Navoiy obrazi kabi masalalar atroflicha yoritilgan. (1974)
M.Hakimovning «Alisher Navoiy lirikasi va xalq og’zaki ijodi» monografiyasi ham folklorshunoslik va adabiyotshunoslik uchun muhim bo’gan tadqiqotlardan biridir. Olimning ushbu monografiyasida Alisher Navoiyning xalq og’zaki ijodiga ilmiy-nazariy qarashlari, Navoiy lirikasining etakchi janri bo’gan g’azallarga xalq ijodining ta’siri hamda Navoiy she’riyatida xalq maqollarining tutgan o’rni va ahamiyati o’rganilgan (1979).      
Og’zaki va yozma adabiyot munosabatlarini o’rganishda muhim yo’nalishlardan biri folklor va yozma adabiyot zaminida yuzaga kelgan qissalarni (Xalq kitoblari) tadqiq etishdir. Shu nuqtai nazardan qaraganda V.Abdullaevning «O’zbek adabiyoti tarixi» darsligidagi mulohazalar, R.Majidovning «Xurshed va malikai Dilorom», H.Oqbo’taevning «Tohir va Zuhra» qissalari asosidagi kuzatishlari diqqatga sazovordir. 
Bolalar folklorini o’rganish borasida ham muhim tadqiqotlar yuzaga keldi. Chunonchi, G’.Jahongirovning «O’zbek bolalar folklori» (1974) monografiyasida bolalar folklorining o’ziga xos xususiyatlari, turlari, tez aytishlar, topishmoqlar, bolalar qo’shiqlari va ertaklari, o’yin folklori kabilar tahlil qilingan. 
Bundan tashqari ushbu yo’nalishda O.Safarovning «Bolalarni erkalovchi xalq poeziyasi» (1981), «O’zbek bolalar poetik folklori» (1985) monografiyalarida o’zigacha o’rganilgan alla, bolalar qo’shiqlari, o’yinlari va boshqa janrlarni yangi ma’lumotlar bilan to’dirib, bolalar folkloriga xos turli xususiyatlar aniqlangan. 
O’zbek folklorshunosligi taraqqiyotidagi muhim yutuqlardan biri shundaki, folklor asarlarini ilmiy tadqiq qilish va nashr etishda samarali natijalarga erishildi. 1964 yildan boshlab «O’zbek xalq ijodi» ko’p tomligini nashr etishga kirishildi. Hozirgacha xalq og’zaki ijodining doston, ertak, qo’shiq, maqol va boshqa janrlariga kiruvchi ko’plab to’plamlar bosilib chiqdi. 
Ajdodlarimiz og’zaki ijodini o’rganishdagi zarur ishlardan biri «O’zbek xalq ijodi bo’yicha tadqiqotlar» seriyasining yuzaga kelishi bo’di. «Ergash shoir va uning dostonchilikda tutgan o’rni» (1971), «Fozil shoir» (1973), «Po’kan shoir» (1976), «Islom shoir va uning xalq poeziyasida tutgan o’rni» (1978) kabi davomli tadqiqotlarda, xalq og’zaki ijodining o’ziga xos xususiyatlari, atoqli baxshi-shoirlarning hayoti va ijodi, repertuari kabi masalalar o’rganildi. Shuningdek, «O’zbek folklorining epik janrlari» (1981), «O’zbek folklori ocherklari» (1988-1990) uch tomligi yaratildiki, umumlashtiruvchi xarakterdagi ushbu tadqiqotlarda xalq og’zaki ijodi janrlariga xos xususiyatlar, ularning taraqqiyot bosqichlari kabi masalalar chuqur ilmiy asosda yoritildi. 
Shuni alohida ta’kidlash lozimki, mamlakatimizda xalqning azaliy orzusi bo’gan mustaqillik amalga oshirilgach, turli sohalarda bo’ganidek folklorshunoslikda ham yangi davr boshlandi.
Eng avvalo respublikamiz madaniyat va ma’naviyatini davr talabiga moslashtirib rivojlantirish uchun xalqimizning madaniy merosini chuqurroq o’rganib, uni o’zlashtirib olish bilan bir qatorda maorif, fan va boshqa sohalarda turgan ko’pgina vazifalarni amalga oshirish davlat siyosatining ustivor yo’nalishlaridan biri bo’ib qoldi. 
Ma’naviyatimiz va madaniyatimiz tarixini chuqur o’rganib, targ’ib qilish, kishilarni xalqparvarlik ruhida tarbiyalash maqsadida ulardan foydalanish, madaniy yodgorliklarni tiklash, tarixiy obidalarni asrash, milliy urf-odatlarni, xalq og’zaki ijodini keng miqyosda ob’ektiv o’rganish va ularning namunalarini to’plash, hozirgi kunda yaratilayotgan moddiy va ma’naviy mulkni kelajak avlodlarga to’a etkazish uchun barcha zarur choralarni ko’rish, yosh iste’dodlarning kamol topishiga har tomonlama ko’maklashish ana shu vazifalar sirasiga kiradi. 
Mana shu nuqtai nazardan qaraganda istiqlol yillarida milliy qadriyatlarimizning ajralmas bir qismi bo’gan xalq ijodini o’rganish va targ’ib qilish uchun ham keng imkoniyatlar yaratildi. 
O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1998 yilning 13 yanvarida qabul qilgan «Alpomish» dostoni yaratilganligining 1000 yilligini nishonlash to’g’risidagi qarori» va uning YuNESKO tomonidan qo’lab-quvvatlanib, 1999 yilning 5-7 noyabrida Termiz shahrida o’tkazilgan xalqaro miqyosdagi tantanali yubiley milliy qadriyatlarimizga bo’gan cheksiz hurmat va ehtiromning ifodasidir. 
O’zbek xalqining milliy iftihori bo’gan «Alpomish» dostonining to’a ravishda xalqimizga etkazilishi madaniy taraqqiyotimizdagi ulkan voqealardan biri bo’di. 
Fozil Yo’dosh o’g’lidan yozib olingan «Alpomish» dostonining mukammal nashri 1998 yili taniqli eposshunos To’ra Mirzaevning «Dostonlarning gultoji» nomli so’z boshisi bilan chop etildi. 
«Alpomish» dostonining 1998 yilda prof.T.Mirzaev tomonidan amalga oshirilgan akademik nashri Oysu Shimshek va Oynur Oz tomonidan turk tiliga o’grilib, 2000 yilda Anqarada bosilib chiqdi. Shuningdek, doston rus, nemis, ingliz va boshqa tillarga tarjima qilindi. 
Ajdodlarimiz ijodiy dahosining bebaho badiiy yodgorliklaridan yana biri «Go’ro’g’li» turkumidagi dostonlardir. Rahmatulla Yusuf o’g’li repertuaridagi 27 ta bir-biriga chambarchas bog’liq bo’gan silsila dostonlar ham istiqlol yillarida nashr etildi. Mazkur turkumdagi dostonlar to’rt qismdan iborat bo’ib, uning birinchi qismi 1996 yili «Go’ro’g’lining tug’ilishi» nomi bilan, ikkinchi qismi 1997 yili «Avazxon» nomi bilan e’lon qilindi. Va nihoyat 2006 yilda dostonning to’rt jildi ham yaxlit holda chop etilib o’quvchilar ommasiga taqdim etildi. 
Istiqlol yillarida xalq ijodiga bo’gan e’tiborning kuchayishi natijasida folklorshunoslikda ilmiy-nazariy ahamiyatga molik bo’gan ko’plab tadqiqotlar yaratildi va yaratilmoqda. 
I.Yormatovning «O’zbek xalq qahramonlik eposi badiiyati» (1994), S.Mirzaevaning «O’zbek xalq romanik dostonlari poetikasi» (2002), J.Yusupovning «Xorazm ertagi va hayot haqiqati» (1997), M.Jo’raevning «O’zbek xalq ertaklarida sehrli raqamlar» (1991), M.Murodov, A.Ergashovlarning «Alpomishnoma» (1999), O.Madaevning «Alpomish» bilan suhbat» (1999), «Xalq og’zaki poetik ijodi» (2001), A.Musaqulovning «O’zbek xalq lirikasi» (1995), Sh.Turdimovning «Soqibulbul» (1996), «O’zbek folklorshunosligi masalalari» (2006), M.Jo’raev, U.Sattorovning «Bobolardan qolgan naqllar» (1998), Xorazm dostonlari «Go’ro’g’li» (2004) kabi xalq og’zaki ijodining turli janrlarini o’rganishga qaratilgan monografiya va risolalarning yaratilishi, ko’plab xalq ijodi namunalarining chop etilishi o’zbek folklorshunosligining yangi taraqqiyot bosqichiga ko’tarilganligidan dalolat beradi. 

Mavzu yuzasidan savollar
1.	Folklorshunoslik fani nimani o’rgatadi?
2.	Mahmud Qoshg’ariyning folklorshunos sifatidagi faoliyati haqida tushuncha bering. 
3.	XIX asrda folklorshunoslik sohasida qanday ishlar amalga oshirilgan. 
4.	XX asrning 20-yillaridan boshlangan folklorshunoslik sohasidagi o’zgarishlar haqida ma’lumot bering. 
5.	H.Zarifovning o’zbek folklorshunosligi asoschisi sifatidagi xizmatlari nimalardan iborat?
6.	O’zbek xalq ertaklari tadqiqotchilari haqida ma’lumot bering. 
7.	O’zbek xalq dostonlari tadqiqotchilari haqida ma’lumot bering. 
8.	Istiqlol davrida folklorshunoslik sohasida qanday muhim o’zgarishlar ro’y berdi. 

Adabiyotlar 
1. I.A.Karimov, O’zbekiston XXI asrga intilmoqda. T.: O’zbekiston, 1999.
2. I.A.Karimov, O’zbekiston buyuk kelajak sari. T.: O’zbekiston, 1996.
3. K.Imomov, T.Mirzaev, B.Sarimsoqov, O.Safarov, O’zbek xalq og’zaki poetik ijodi. T.: «O’qituvchi», 1990.
4. O.Madaev, T.Sobitova, Xalq og’zaki poetik ijodi. T.: «Sharq», 2001. 
5. Alpomish. T.: «Sharq», 1998. 
6. S.Mirzaeva, O’zbek xalq romanik dostonlari poetikasi. T.: «Fan», 2004.

ENG  QADIMGI  DAVRLAR  FOLKLORI 
Markaziy Osiyo jahonning ilmu fan, falsafa, din, adabiyot va san’at qadimdan rivojlangan, tarixi nihoyatda boy mintaqalaridan biridir. So’nggi tarixiy va arxeologik tadqiqotlar ana shu muqaddas zaminda odamzotning ilk faoliyati bir million yilga yaqin ekanligidan dalolat beradi. 
Juda ko’plab og’zaki va yozma manbalar, turli osori-atiqa obidalaridan ma’lum bo’ishicha, Dneprdan Oltoygacha bo’gan hududda skiflar, Kaspiy orti tekisligida massagetlar, ulardan sharqroqda saklar, so’g’dlar, baqtiriyaliklar, xorazmiylar, parfiyonlar yashaganlar. Hozirgi Markaziy Osiyoliklarning o’tmishdagi ana shu ajdodlari asrimizdan bir necha ming yillar ilgari sug’orishga asoslangan dehqonchilik hamda chorvachilik, ovchilik, baliqchilik bilan shug’ullanganlar. 
Hozirgi o’zbek, tojik, turkmanlarning ajdodlarida sug’orma dehqonchilik madaniyati shu qadar rivoj topganki, hatto birgina Araks (hozirgi Amudaryo) havzalarida juda ko’plab sun’iy sug’orish kanallari, suv inshoatlari qazilib cho’ va sahrolarga suv olib chiqilgan. 
Shu tariqa moddiy va ma’naviy qadriyatlar yaratilgan. Ota-bobolarimiz yashagan hududlarda qadimda xilma-xil madaniyat o’choqlari tarkib topgan va rivojlangan. 
Markaziy Osiyo xalqlarining, xususan, o’zbeklarning madaniyati, tarixiy ildizlari, ijtimoiy, falsafiy, axloqiy, diniy, badiiy qarashlari va fikrlari shakllana va rivojlana borishining ilk davrlari qadim zamonlarga borib taqaladi. 
Ajdodlarimizning qadim ijtimoiy-iqtisodiy hayoti, urf-odatlari, an’analari, madaniyati, tili va tarixi badiiy-falsafiy jihatdan o’ziga xos tarzda aks ettiradigan og’zaki ijodiyoti nihoyatda boy va xilma-xildir. Miflar, afsonalar, qahramonlik eposlari, qo’shiqlar, maqol va matallar, ertak va topishmoqlar xalq og’zaki ijodiyoti madaniyatning eng qadimgi va uzoq tarixga ega bo’gan sohalaridir. Ularning ijodkori, og’izdan-og’izga, avloddan-avlodga avaylab asrab o’tkazuvchi asosiy kuch – barcha moddiy va ma’naviy boyliklarning yaratuvchisi bo’gan xalqdir. 
Tarix qa’ridan, necha-necha o’tmish davrlardan bizgacha etib kelgan miflar, afsona va rivoyatlar, dostonlar, ertak va qo’shiqlar o’tmishning shunchaki bir aks sadosi emas, balki xalq ko’nglidagi qayg’u-hasrat va shodlikning yo’doshi, uning bilim qomusi, uning diniy va falsafiy kitobi hamdir. 
Eng qadimgi folklor namunalari yozuv yuzaga kelmasdan ancha oldin paydo bo’gan va yozma adabiyotning vujudga kelishiga asos bo’gan. Har bir folklor asari turli xil ijtimoiy-iqtisodiy bosqichlarni bosib o’tganligi sababli uning shakl va mazmunida yangi-yangi qatlamlar yuzaga keladi. Shu boisdan ham an’anaviy folklor namunalarini konkret tarixiy davr, voqea va shaxslar faoliyati bilan bog’lab o’rganish mumkin emas. Chunki folklor xalqning konkret tarixi emas, balki badiiy tarixidir. O’rta Osiyo xalqlarining eng qadimgi folklor namunalari ba’zi tarixiy yodgorliklar, ilmiy asar va yodnomalar («Avesto», «Devonu lug’otit turk», yunon tarixchilari asarlari va boshqalar) orqaligina bizga etib kelgan. 
Eng qadimgi folklor miflar, jangnoma tipidagi afsonalar va rivoyatlar, ertak va naqllar, qahramonlik eposlari, qo’shiq va maqollar iborat. 
Ajdodlarimiz tomonidan yaratilgan folklor asarlari va urf-odatlarida ularning animistik va totemistik qarashlari izlari ham saqlanib qolgan. 
Odamlarning tabiat haqidagi tasavvurida o’zini tabiat kuchlari va hodisalari bilan aynan bir narsa deb hisoblashi, jonsiz narsalarga jonli sifatida qarashi animistik qarash deyiladi. Animistik qarashlar asosini qadimgi insonlarning jon va ruhlar haqidagi tasavvurlari, ularning jonli va jonsiz tabiatda yashashi haqidagi qarashlari tashkil qiladi. Bunday tasavvur va qarashlarning izlari ertaklarning qadimiy motivlarida saqlanib qolgan. Masalan, «Yoriltosh» ertagida qizning murojatidan keyin toshning yorilishi mo’’jizasi va qizni bag’riga olishi, «Yalmog’iz kampir» ertagida odamlarning toshga aylanib qolishi, «Qilich botir»da qahramonning joni qilichda ekanligi kabilar shular jumlasidandir. 
Totemizm esa ibtidoiy jamiyatda paydo bo’gan dinning alohida shakli bo’ib, ko’pincha odamning hayvon yoki o’simlik, ba’zan jonsiz narsa yoki tabiat hodisalari bilan aloqasi borligi haqidagi ishonch-e’tiqodni anglatadi. Turkiy xalqlar quyosh, suv, olovga topinganlar, ot, it kabi ba’zi hayvonlarga e’tiqod qo’yganlar. Totem – u yoki bu urug’ning e’tiqod qo’ygan himoyachisidir. O’zbek xalq ertaklari yoki dostonlarida qahramonlarning taqdiri ko’pincha uning otiga yoki qushlarga bog’liq bo’adi. Inson qiyin holatda, ilojsiz qolganda, ot yoki sehrli jonzotlar yordamga keladi. Masalan, «Qiron botir» ertagida parilar Qiron botirni va uning xotinini kerakli joyga ko’z ochib yumguncha eltib qo’ygan bo’sa, «Baxt izlagan yigit» ertagida baliq odamni ustiga mindirib, daryodan o’tkazib qo’yadi. Dostonlarda Raxsh, Boychibor, G’irot kabi otlar o’z egalariga sadoqat bilan xizmat qilib, xatarli damlarda ularni balo-qazolardan himoya qilishadi. 
Ot kulti qadimgi kishilarning turmush tirikchiligi bilan bevosita bog’liq bo’ib, otlarni xonakilashtirish, ularni ish hayvoni sifatida xo’jalikda foydalanish davomida yuzaga kelgan. Qadimgi Baqtriyadagi Zariasp, Xorazmdagi Hazorasp singari joy nomlari aslida ot kultiga aloqador bo’gan urug’ nomlari bilan bog’lanadi. Xullas, totemizm faqat diniy qarashlarning majmui bo’ib qolmasdan, balki qadimgi ajdodlarimiz dunyoqarashi, jamiyatning ijtimoiy tuzilishini ham gavdalantiradi. 
Miflar. Qadimgi davr folklorida ibtidoiy tasavvurlar asosida yaratilgan miflar alohida o’rin tutadi. 
Mif yunoncha – so’z, rivoyat degan ma’noni bildirib, dunyoning paydo bo’ishi, tabiat hodisalari, yaratguvchi ma’bud va pahlavonlar haqidagi afsonalardir. Mifologik qarashlar insonning tabiatni, olam sirlarini bilishga bo’gan intilishining natijasi sifatida paydo bo’gan. Dunyodagi yaxshilik bilan yomonlik, nur bilan zulmat, baxt bilan baxtsizlik o’rtasidagi kurashlar bu kurashlarda ezgulikning yovuzlik ustidan g’alabasi haqidagi qarashlar miflarning asosini tashkil qiladi. Miflarda bayon qilinishicha, yaxshilik olamiga Axuramazda, yomonlik olamiga esa Axriman boshchilik qiladi. Baxt va baxtsizlik, hayot va mamot shu qarama-qarshi kuchlar o’rtasidagi kurash va uning oqibatlariga bog’liq. 
«Avesto»da talqin qilinishicha, agar odamlar Axuramazda yuborgan qonunlar va o’git-nasihatlarga amal qilsalar, imonli bo’salar, ezgulik yomonlik ustidan, yovuzlik timsoli bo’gan Axrimandan g’olib keladilar, deyiladi. 
«Avesto»da jamiki ezguliklar nihoyatda ulug’langan, yomonliklar esa keskin qoralanadi. Unda «madh etaman ezgu fikrat, ezgu kalom, ezgu amal ila ezgu fikrat, ezgu kalom, ezgu amalni. Jami’ ezgu fikrat, ezgu kalom, ezgu amalga bag’ishlanaman, jumla yovuz fikrat yovuz kalom va yovuz amallardan yuz buraman» deyiladi. 
Hayot va o’im, yorug’lik va qorong’ulik, ezgulik va yovuzlik, adolatli qonunlar bilan adolatsiz qonunlar o’rtasidagi kurash «Avesto»da butun tabiat va jamiyatga xos deb qaralgan. Mana shu jihatdan «Avesto» xitoylarning «Daosizm», hindlarning «Veda» kabi diniy-falsafiy kitoblari bilan mushtaraklik kasb etadi. 
Masalan, «Daosizm» falsafasiga ko’ra go’zallik va hunuklik, balandlik va pastlik, yaxshilik va yomonlik, borliq va yo’qlik, uzun bilan kaltalik bir-birini tug’diradi, birin-ketin keladi, bir-biriga bog’liq bo’adi, tabiatdagi barcha mavjudot, barcha hodisalar qarama-qarshiliklarni o’z ichiga oladi. Yaxshilik va yomonlik o’rtasidagi jangu-jadallar ezgulik uchun kurashadigan Mitra, Anaxita, Kayumars, Jamshid, Gershasp obrazida va baxtsizlik va yovuzlik timsoli bo’gan Axriman, dev, ajdar, jinlar bilan bog’liq miflarda o’z ifodasini topgan. 
Axuramazda buyuk yaratguvchi kuch, u olamlarni va odamlarni, hayvonot va nabototni yaratgan. Axriman esa buzg’unchi kuch, u insonlarga faqat falokat keltiradi. Axriman hozirgi islomiy tushuncha bilan izohlaydigan bo’sak iblis – shaytonni laindir. «Avesto»da talqin qilinishicha, Mitra kishilarga nur va issiqlik, baxt-saodat baxsh etadigan, yovuzlik olamiga dahshat soladigan, kishilarni ofatdan qutqaradigan quyosh ma’budi sifatida talqin qilingan. 
Anaxita er, suv va hosil ma’budasi, qahramonlarga kuch-quvvat va muvaffaqiyat baxsh etuvchi ilohiy kuch timsoli. «Avesto»da Anaxita zabardast, xushqomat, kamarini beliga mahkam bog’lagan, marhamatli go’zal qiz sifatida namoyon bo’adi. Yovuzlikka qarshi chiqqan pahlavonlar jang oldidan g’alaba qozonishini so’rab, ilohiy homiyga shunday iltijo qilganlar: «O, marhamatli, zabardast Ardivisura, Anaxita menga madad ber, uch og’iz va uch boshli, olti ko’z va ming xil kuchlar sultoni bahaybat Aji Dahok ustidan g’olib chiqay».
Anaxita obrazi qadim davrlarda yasalgan tosh va sopol haykalchalarda ham o’z ifodasini topgan. Zardushtiylar suv va hosildorlik ma’budasining bunday haykalchalarini o’z uylarida, shuningdek, ibodatxonalarda saqlaganlar. Marosimlar chog’ida unga sig’inganlar hamda Anaxita sharafiga ibodat qilib, uning uchun qurbonlik marosimlarini o’tkazib turganlar. 
Anaxita haqidagi mifga ko’ra kimda-kim ezgu niyat bilan qurbonlik keltirsa, uning iltimosi ijobat qilinadi. 
Miflarda talqin qilinishicha, Kayumars Axuramazda yaratgan odam va insoniyat ibtidosidir. Kayumars haqidagi afsonalar O’rta Osiyo xalqlari orasida keng tarqalgan bo’ib, uning xilma-xil namunalari «Avesto», «Tarixi Tabariy», Abu Rayhon Beruniyning «O’tmish ajdodlardan qolgan yodgorliklar», Firdavsiyning «Shohnoma» kabi asarlarida saqlanib qolgan. Mavjud barcha miflarda Kayumars er yuzida paydo bo’gan dastlabki odam sifatida talqin qilinadi. Kayumars ezgulikning yovuzlik ustidan g’alabasi haqidagi ibtidoiy ishonchning obrazli ifodasidir. 
Jamshid haqidagi mif namunalari ham O’rta Osiyo xalqlari orasida keng tarqalgan. «Avesto»da talqin qilinishicha, u adolatli podsho bo’gan. Jamshid hukmronlik qilgan paytlarda mamlakatda qahraton sovuqlar ham, jazirama issiqlar ham bo’magan. Hatto kasallik va o’im ham chekingan. U er yuzini uch baravar kengaytirib, odamlar uchun turli emishlar va mollarni ko’paytiradi. Mamlakatni suv bosganda to’g’onlar qurib, odamlarni ofatdan saqlab qoladi. 
Jamshid obrazi keyinchalik yozma adabiyotga ham kirib keldi. Jamshid haqidagi afsonalar «Shohnoma» va «Tarixi Mulki Ajam» asarlaridan ham o’rin olgan. 
Firdavsiy dostonida Jamshid o’z hukmronligining dastlabki davrida adolatli, insonparvar podsho sifatida tasvirlanadi. Turli harbiy qurollar kashf etadi, shaharlar bino qiladi, navro’z bayramini odat tusiga kiritadi. Keyinchalik esa shaytonning makri tufayli mutakabbirlikka berilib o’zining surati bilan butlar yasatib, odamlarni o’ziga sig’inishga buyuradi. Mana shu gunoh ishlari tufayli Allohning qattiq jazosiga giriftor bo’ib Zahhok tomonidan arra bilan ikkiga bo’ib tashlab o’diriladi. 
«Avesto»da talqin qilingan ma’budlar, pahlavonlar haqidagi afsona va miflarning izlari xalq og’zaki ijodida saqlanib qolgan. «Er Xo’bbi» haqidagi mif shular jumlasidandir. Ushbu mif Xorazm va Farg’onada keng tarqalgan. Mifda Er Xo’bbi suv piri sifatida namoyon bo’adi. 
Hikoya qilinishicha, Faridun va hatto Jamshid davrlaridan ilgari daryoda Er Xo’bbi degan yigit yashagan. Bu yigit daryoning ilohiy homiysi bo’gan. Xo’bbi baliq bilan ovqatlangan, u bir qo’i bilan baliq tutib olarkan-da, uni uzun qo’lari bilan quyoshga uzatib, pishirib er ekan. U etti yuz yil davomida Amudaryoda yashagan. Bu vaqt ichida hech qanday insu-jinslar, yomon ruhlar, hatto chivinlar ham daryoga yaqinlasha olmagan. Amudaryo to’ib toshib oqqani tufayli xalq suvga ma’mur va farovon yashagan. Jamshid taxtga chiqishi bilan Xo’bbi dom-daraksiz g’oyib bo’gan. Ming yil davomida Xo’bbining onasi aza tutgan va u bilan birga daryo, sahro, tog’ va qoyalar ham yig’lagan; odamlar, qushlar va hayvonlar yig’lagan; osmonda farishtalar, er ostida devlar yig’lagan. Lekin odamlar Xo’bbi tirik, u qiyomatgacha yashaydi va bizga najot beradi, degan ishonch bilan yashaganlar. 
O’rta Osiyo xalqlari orasida qadimda er, osmon, quyosh va boshqa sayyoralar haqida kosmogonik miflar vujudga kelgan. Ularda kishilarning tabiiy muhit, koinot, samoviy hodisalar haqidagi o’y-fikrlari, hayolotlari ifodalangan. Insonlar qismatini, taqdirini yulduzlarga qarab bashorat qilish mumkinligi, baxt yulduzi haqida qanchadan-qancha afsona va rivoyatlar yaratilgan. Mifologiyada insonlarga rizq beradigan er, nur va issiqlik beradigan osmon benihoya ulug’langan, ota quyoshga, ona esa oyga qiyoslangan. 
O’rta Osiyoda necha ming yillar osha yuzaga kelgan tarixiy taraqqiyot davomida mif va afsonalar ijodiy qayta ishlangan, yangi-yangi voqea va ma’lumotlar, fikr-tushunchalar va g’oyalar bilan boyib, takomillashib insoniyat ma’naviy madaniyatiga hissa bo’ib qo’shilgan. 
Xalq orasida og’izdan og’izga ko’chib yurgan mifologik obrazlar keyinchalik qahramonlik tipidagi ertak va dostonlarning yaratilishiga asos bo’di. «To’maris», «Shiroq», «Zariadr va Odatida», «Zarina va Strangiya», «Uch og’ayni botirlar», «Qahramon», «Alpomish», «Qirqqiz», «Go’ro’g’li», «Oysuluv» kabi epik asarlar shular jumlasidandir. 
Qahramonlik tipidagi bu asarlarning asosiy negizini tashkil etadigan umumiy g’oya – inson uchun jondan aziz hisoblangan muqaddas dargoh – Vatanning istiqloli, istiqboli, erki va mustaqilligi uchun chet ellik bosqinchilarga nisbatan murosasiz kurashish har erkagu ayolning, kattayu kichikning oliy insoniy burchi ekanligi haqidagi fikr-mulohazalardir. 
Hazar dengizidan tortib, Orol bo’yiga qadar cho’zilgan katta mintaqada yashagan uzoq ajdodlarimiz bo’gan sak va massaget qabilalari tarixiy manbalardagi ma’lumotlarga qaraganda1 chorvachilik va dehqonchilik bilan kun kechiruvchi mag’rur va jangovar qabilalar bo’gan. Tarixiy voqea va hodisalar bilan bog’liq holda yuzaga kelgan jangnoma tipidagi «To’maris» va «Shiroq» kabi tarixiy rivoyatlar ushbu fikrlarning yorqin dalili bo’a oladi. 
«To’maris» haqidagi rivoyat: Gerodotning «To’qqiz kitobdan iborat tarix» asarida bitilgan bo’ib, unda massagetlar hukmdori bo’gan bu jasoratli ayolning mardligi, uning bosqinchi ahmoniy shohlaridan biri Kirga qarshi o’z qabilasining mustaqilligi uchun, or-nomus yo’ida olib borgan janglari, g’alabasi haqida hikoya qilinadi. Bu ma’lumot biz uchun uzoq o’tmishda ota-bobolarimizning, jasoratli ayollarning o’z ozodliklari uchun olib borgan mardonavor kurashlarini aks ettiruvchi asarlari bilan qiyosiy o’rganishda nodir manba bo’ib hisoblanadi. 
Gerodotning (484-425) «Tarix» kitobida hikoya qilinishicha, Eron shohi Kir massagetlar yurtini o’ziga qaram qilish, boyliklarini talash maqsadida To’marisga uylanmoqchi bo’ib, elchilar jo’natadi. Malika shohning asl maqsadini tushunib, unga qayliq bo’ishni, o’z elini qul qilib topshirishni istamasligini qat’iy qilib aytadi. Shundan so’ng Kir ochiq tajovuz yo’iga o’tadi va massagetlar tomon qo’shin tortadi. Shoh daryodan o’tish uchun ko’priklar qurdira boshlaydi. Uning bu xatti-harakatidan xabardor bo’gan To’maris Kirga elchi yuborib shunday deydi: «Ey shoh qilayotgan ishingni to’xtat! Hali sen boshlagan ishingning qanday tugashini bilmaysan-ku!? Qo’y, sen o’z yurtingda podshohlik qilaver, bizni ham o’z holimizga qo’y. Lekin sen bunga ko’nmaydigan ko’rinasan. Agar biz bilan kuch sinashmoqchi bo’sang, u holda ko’priklar qurib ovora bo’ma, biz daryodan uch kunlik nariga ketamiz, sen bizning erimizga o’t, yoki o’z yurtingda uchrashishni istasang, shuni xabar qil». 
To’maris rahbarligidagi massagetlar Eron qo’shinlari bilan bo’ajak qonli to’qnashuvga, hayot-mamot jangiga hozirlik ko’ra boshlaydilar. Kir esa hiyla nayrang bilan To’marisning o’g’li Sparganis boshliq bir guruh massagetlarni asir qilib oladi. To’maris g’azab bilan: «Ey, qonxo’r Kir! Qilgan ishing bilan maqtanmay qo’ya qol! Sen mening o’g’limni yuzma-yuz jangda engganing yo’q, uni makkorlik bilan sharob ichirib qo’ga tushirding. Endi mening nasihatimga kir, o’g’limni menga topshirib, ziyon-zahmatsiz kelgan eringga qaytib ket! Agar so’zimga kirmasang, massagetlar tangrisi Quyosh nomi bilan qasamyod qilamanki, men senday ochko’z yuhoni qon bilan sug’oraman», - deydi. 
Kir bu so’zlarga ahamiyatsiz qaraydi. To’marisning o’g’li o’ziga kelib, aldanganini biladi va or-nomusga chiday olmay o’zini-o’zi o’diradi. 
To’maris hayot-mamot kurashiga kiradi. Qo’shinlar o’rtasida qonli janglar boshlanadi. Uzoq davom etgan tengsiz janglarda oz sonli massagetlar Kirning son-sanoqsiz qo’shinlari ustidan g’alaba qozonadilar. Jangda Kirning o’zi ham halok bo’adi. Farzand dog’ida qolgan ona – To’maris bir meshni inson qoni bilan to’diradi va Kirning kallasini qonli meshga tiqib, shunday deydi: «Sen makkorlik bilan meni o’g’limdan judo qilib, qayg’uga solding. Men o’z ontimga amal qilib seni qonga to’ydiraman». 
 Rivoyatda talqin qilingan To’maris to’g’riso’z, insonparvar va adolatli, dono va tadbirkor ayol sifatida gavdalanadi. Qabila mustaqilligini saqlab qolish asarning mavzusini, bosqinchilik siyosatini qoralash asarning g’oyaviy mazmunini tashkil etadi. 
O’zbek xalq eposi sirasida massagetlar hayoti bilan bog’liq qadimiy tarixiy syujetlar deyarli saqlanib qolmagan. Ammo o’tmishda bu qabilalarning erkin va farovon hayoti, kurash va intilishlarini aks ettirgan juda ko’p asarlar yaratilgan bo’ishi ehtimoldan holi emas. Bunday asarlar epik an’ana orqali bizga qadar etib kelmagan bo’sa-da, ularning xarakterini belgilashga imkon beruvchi ayrim syujetlarning izlari saqlanib qolgan. Folklorshunos olimlarning fikricha, To’maris rivoyatining bizga qadar og’zaki etib kelgan yagona varianti «Oysuluv» dostonidir.1 Albatta, «Oysuluv» dostoni To’maris tarixining to’a va aynan ifodasi emas. Biroq, unda muayyan tarixiy voqealarning izlari badiiy ifodalangan. Shu jihatdan qaralsa, massagetlarning hukmdori go’zal Oysuluv obrazida o’z ifodasini topganligi, tarixiy shaxs Kirning To’marisga ko’ngil qo’yganligi dostondagi pahlavon Qaysarning Oysuluvga oshiqligi bilan mos keladi. Massagetlar qo’shinining boshlig’i To’marisning o’g’li Sparganisning hiyla bilan qo’ga olinishi dostondagi Oysuluvning o’g’li turonliklarning lashkarboshisi Kunbotirning bandi qilinishiga o’xshab ketadi. Biroq dostonda Kunbotir taqdiri xalq eposiga xos an’ana asosida butunlay boshqacha hal qilingan. Pahlavon Qaysarning qizi Oftoboyning yordami natijasida Kunbotir bandilikdan, Doro qatlidan qutuladi. Bu hol «Oysuluv» dostonining massagetlar tarixi bilan bog’liq holda yaratilib, uzoq vaqtlar mobaynida turlicha talqinlarga uchragan holda bizgacha etib kelganligini inkor qilishga asos bo’a olmaydi. 
Vatanni himoya qilish, erksevarlik, yurtparvarlik ruhi ajdodlarimizning qon-qoniga singib ketganligi Shiroq haqidagi tarixiy rivoyatda ham chuqur va har tomonlama ochib berilgan. 
«Shiroq» rivoyatining yuzaga kelishiga Eron shohi Doro bilan Shak qabilalari o’rtasida yuz bergan tarixiy janglar asos bo’gan. Bu rivoyatning qisqa mazmuni yunon tarixchisi Polienning «Harbiy hiylalar» kitobida keltirilgan. Kitobda naql qilinishicha, eradan burungi V asr oxirlarida Doro boshchiligidagi Eron qo’shinlari Turon eliga bostirib kirib, uning hududidagi turli urug’ va qabilalarni birma-bir bosib ola boshlaydi. Shak hukmdorlari Saksfar, Omarg, Tamaris harbiy holatni o’zaro muhokama qilib turgan paytda ularning oldiga Shiroq nomli otboqar kelib, agar bolalari va oilasining tirikchiligi ta’minlansa, Doro qo’shinlariga qarshi borib, uni engishini aytadi. Ularning va’dasini olgach, Shiroq o’sha erdayoq quloq burnini kesadi. So’ng shaklardan Eron qo’shinlari tomonga qochib o’tgan kishi sifatida eroniylar turgan joyga keladi. Shiroq Doroga arz qilib o’zini shaklardan alam ko’rgan kishi qilib ko’rsatadi. Eron qo’shinini yo’ga boshlaydi. Atrofi suvsiz quruq qum sahroga boshlab boradi. Dushman qo’shini suvsizlikdan sahroda halok bo’adi. Shu tariqa dushmanni yakka o’zi engadi. Shiroq o’z el-yurtini himoya qilish uchun jonidan kechadi. Borsa kelmas joyga kelib qolganini bilgan ilojsiz va mag’lub bosqinchi Doroga qarata Shiroq shunday deydi: «Men g’alabani qo’ga kiritdim, chunki vatandoshlarim bo’gan shaklar boshidagi falokatni bartaraf etdim, eroniylarni suvsizlik va ochlikdan o’dirdim». Shak elining mard o’g’loni o’zining oqilona tadbirini amalga oshirib dushmanlar qo’ida halok bo’adi. Lekin qabilasi va shaklar qo’shini omon qoladi. 
Qadimgi qo’shiqlar. Turkiy xalqlarning qadimgi og’zaki ijodini o’rganishda ayniqsa, XI asrning mashhur tilshunos olimi Mahmud Qoshg’ariyning «Devonu lug’otit turk» asari muhim ahamiyatga ega. «Devon»da Xitoydan Xorazmga qadar bo’gan hududlarda yashagan urug’ va qabilalarning tili o’rganiladi, tekshiriladi. 
Til o’rganish asnosida Mahmud Qoshg’ariyning to’plagan afsona, maqol va qo’shiqlari mana shu erda yashagan urug’ va xalqlarning eng qadimgi davrdagi og’zaki ijod namunalaridir. «Devoni lug’otit turk»dagi qo’shiqlarni asosan, ovchilik, chorvachilik, mavsum-marosim va qahramonlik qo’shiqlari tashkil etadi. Mehnat qo’shiqlari ajdodlarimizning ma’naviy va mehnat faoliyatining samarasi sifatida yuzaga kelgan bo’ib, ular mehnat jarayonini tasvirlash bilan birga, kishilarning tinch va farovon hayot haqidagi orzu-umidlari va kechinmalari ham aks ettiradi. 
«Devon»da ayniqsa, ovchilik bilan bog’liq qo’shiqlar katta o’rin egallaydi: 
Chag’ri berib qushlatu,
Toy g’on izib tishlatu,
Tilki, to’ng’iz toshlatu,
Ardam bila o’klalim. 
Mazmuni:
Ov qushlarin ushlatib,
Tulki, to’ng’iz tishlatib,
Itlarimiz ishlatib,
Hunar bilan gerdaydik. 
«Devon»dagi qo’shiqlarda xalqning hayot tajribalari, bahor, yoz, qish fasllari, tabiat hodisalari bilan bog’liq ruhiy kechinmalari aks etgan. Mavsum bilan bog’liq qo’shiqlarda odamlarga xos xususiyatlarni tabiat hodisalariga bog’lab talqin qilish usullari ko’zga tashlanadi. Yil fasllarida ham insonga xos jon, yaxshi va yomon xususiyatlar bor deb, tasavvur qilingan. Shuning uchun ham qish mavsumida xalqning ma’yusligi va zorlanishi, yoz mavsumi talqinida esa shodlik va xushnudlik kayfiyatlari sezilib turadi. Bu xildagi qo’shiqlarda qish va yoz jonlantiriladi, bir-biriga zid qo’yiladi, ular tasvirida yaxshi-yomon xususiyatlar ta’kidlanadi: 
Qish yoy bila to’qushti,
Qinir ko’zunug’ baqishti,
Tutushqali yaqishti,
Utg’alimat o’g’rashur.

Mazmuni:
Yoz bilan qish to’qnashdi,
Qing’ir ko’zla boqishdi,
Bir-birini tutishga intilishdi, 
Bir-birini yutishga tirishishdi.
Qish bilan yoz o’zaro munozara qilib, ulardan har biri o’z fazilati bilan maqtanib, ikkinchi tomonni kamsitadi: 
Qish yoyg’iru suvlanur,
Er at manin yavruyur,
Iklar ema savruyur,
At yin taqi tag’rishur. 
Canda ko’par chazanlar,
Ko’zg’u singak, yilanlar,
Duk ming quyu tumanlar,
Quzruq tikrib yugrushar.
Mazmuni: 	
Qish yoz bilan tortishur,
Er ot menda ortishur,
Kasalliklar qaytishur,
Kuch quvvatga to’arlar.
Senda barcha yomonlar,
Chivin, pashsha, ilonlar,
Dumi gajak chayonlar,
Hamla qilib yugurushur. 
O’z navbatida yoz ham, qishning kamchiliklarini aytib o’z fazilatlarini maqtaydi:
Balchiq baliq yugurulur,
Jig’oy yovuz yig’rilur,
Aringaklari o’g’rulur,
O’zg’uch bila ovrishur. 
Sanda qochar sundilach,
Manda tinar qarg’ilach,
Tatmag’ o’tar sunduvach,
Erkak tishi uchrashur. 
Mazmuni:	
Balchiq hamma yoqni qoplaydi,
Kambag’al, yupunlar qiynaladi 
Barmoqlari sovqotib 
Og’iz eli bilan isitadilar.
Sendan sa’valar ketar,
Menda qaldirg’och tinar,
Bulbullar sayrab qo’nar,
Naru moda uchrashar. 
Mazkur qo’shiqlarda hayoliy dunyoqarash bilan bir qatorda hayot va inson ulug’lanadi, har bir faslning o’ziga xos xususiyati yorqin lavhalarda ochib beriladi. Bahor kelishi bilan tabiatda sodir bo’adigan uyg’onish, tevarak atrofning ko’m-ko’k maysalar bilan qoplanib, gullarning ochilishi, rutubatli sovuq qish kunlaridan qutilgan kishilarga zavq uyg’otadi.
Turli chechak yarildi, 
Barchin yazim qarildi,
Uchmoq yari ko’ruldi, 
Tumlug’ yana kalgusuz.
Mazmuni: 
			Turli chechaklar ochildi,
Er yuzi ko’k gilamlarga burkaldi. 
Jannat eri ko’rindi,
Sovuq qaytmas bo’ib ketdi. 
«Devonu lug’otit turk»da jangnoma xarakteridagi qo’shiqlar ham mavjud. Ularda bahodir, mard yigitlarning qahramonliklari tasvirlanadi. «Devon»dagi bu xildagi qo’shiqlarga dastlab o’zbek millatining fidoiylaridan biri bo’gan Fitrat alohida e’tibor bilan qarab, ularni muayyan syujetga ega bo’gan epik asarlarning parchalari ekanligini aniqlagan edi. «Devonu lug’otit turk»dagi Fitrat tomonidan tiklangan «Bir urush maydoni haqida», «Ovdan urushg’a», «Tangut begining urushi», «Uyg’urlar bilan urush», «Uch urush» kabi jangu jadallar epizodi berilgan qo’shiqlar turkiy xalqlar qadimgi eposining saqlanib qolgan parchalari ekanligi haqida ba’zi fikr-mulohazalar mavjud.1         
Aran orig urnashur,
Uchin kakin irtashur.
Soqol tutib tortishur,
Ko’ksi oro o’t tutar.
Mazmuni: botirlar g’azablandilar, gina bilan o’ch olish maqsadida maydonga chiqdilar. Bir-birining soqolidan tutib tortishdilar. Yuraklariga olov tutashgan edi. 
Demak, ikki tomon lashkarlaridan maydonga tushgan botirlarning g’azab va nafrat bilan bir-birlariga tashlanishi yuqoridagi to’rtlikning mazmunini tashkil qiladi. Navbatdagi to’rtlik esa o’sha jangning kechish jarayonini ifodalaydi: 
Olplar orig’ olqashur, 
Kuch bir qilib orqashur. 
Bir-bir uza olqashur,
Azgarlazib o’q otor. 
Mazmuni: botirlar bir-birlarini butunlay yo’q etdilar, kuchlarini birlashtirmoq uchun o’zaro orqa tayanadilar. «Hay barakalla» deb bir-birlarini alqaydilar, hech o’ylamasdan o’q otishadilar. 
Ma’lum bo’yaptiki, maydonga tushgan botirlar bir-birlari bilan basma-bas kelib jang qilmoqdalar. Taraflar charchab qolganlarida sheriklariga tayanib kuch yig’ib oladilar. Tasvir o’z xarakteri bilan O’g’ush qabilasining o’zini himoya qilish uchun olib borgan tarixiy janglarning real ifodasi sifatida taassurot qoldiradi. 
«Devonu lug’otit turk»da xalq og’zaki ijodiga xos marsiya janridan parchalar keltirilgan. Marsiyalar jang maydonida mardona kurashib halok bo’gan qahramonlarga bag’ishlangan. Alp Erto’ngaga bag’ishlangan marsiyalarda inson qalbining chuqur iztiroblari, ayriliq azoblari aks etgan. Ba’zi manbalarda Alp Erto’nga eramizdan oldingi VI asrlarda turkiylar tarixida dastlabki davlatni barpo etgan, afsonaviy bahodir sifatida talqin qilinadi. 
Mahmud Qoshg’ariy «Devonu lug’otit turk» asarini yozish uchun O’rta Osiyoda yashaydigan qabilalarni kezib chiqarkan Alp Erto’ngaga bag’ishlangan marsiyalarni xalq og’zidan yozib oladi. 
Alp Er To’nga o’dimi,
Yomon dunyo qoldimi,
Zamon o’chin oldimi,
Endi yurak yirtilur.

Zamona fursat kuzatdi,
O’g’ri tuzoq uzatdi,
Beglar begini ozdirdi,
Uning qo’idan qanday qochib qutuldi.

Zamona kuchsizlandi,
Yomon, yovuzlik kuchaydi,
Fazilat sovrulib bitdi, 
Dunyo begi qo’dan ketdi. 

Ulushib erlar bo’rilarday,
Yoqa yirtib qichqirdilar,

Ashula aytib nola qildilar,
Siqtagani chun ko’rmay qoldi.1     
Shunday qilib, ibtidoiy dunyoqarash bilan bog’liq holda paydo bo’gan qadimgi folklor namunalari ajdodlarimizning hayot tarzi, kurash va intilishlari, urf-odatlari, orzu-umidlari haqida muayyan tasavvurlar hosil qiladi. Eng qadimgi davrlarda yaratilgan folklor asarlari keyinchalik yangi-yangi afsona, rivoyat, ertak va dostonlarning yaratilishiga zamin bo’di.                                                                     
Mavzu yuzasidan savollar
1.	Qadimda O’rta Osiyo xalqlari yaratgan moddiy va ma’naviy qadriyatlar deganda nimani tushunasiz?
2.	Qadimgi folklor namunalari bizni nimalardan xabardor qiladi?
3.	Animistik qarashlar haqida ma’lumot bering.
4.	Totemistik qarashlarni qanday izohlaysiz?
5.	Qadimgi miflar va mifologik obrazlar haqida ma’lumot bering. 
6.	Miflarning g’oyaviy asosini nimalar tashkil qiladi?
7.	Qahramonlik eposlari haqida ma’lumot bering.
8.	Bizgacha (to’iq bo’masa ham) etib kelgan qahramonlik xarakteridagi afsona va rivoyatlarning ahamiyati nimada?
9.	Qadimgi qo’shiqlar va ularga xos xususiyatlar nimalardan iborat?
10.	 Qadimgi davr folklorining ilmiy, ma’rifiy va ma’naviy ahamiyati haqida sizning fikringiz qanday?
Adabiyotlar:
1. K.Imomov, T.Mirzaev, B.Sarimsoqov, O.Safarov, O’zbek xalq og’zaki poetik ijodi. T.: «O’qituvchi», 1990.
2. Jumanazarov U. O’zbek folklori va tarixiy voqelik. T.: «Fan», 1991.
3. Nasimxon Rahmon. Turk hoqonligi. T.: A.Qodiriy nomidagi Xalq merosi nashriyoti, 1993.   
4. O’zbek folklori ocherklari. Uch tomlik, 1-tom, T.: «Fan», 1988.
O’ZBEK FOLKLORINING JANRLAR TIZIMI
Qadimgi yunon faylasufi Aristotel (eradan ol. 384-322) «Poetika» asarida adabiyot asarlarini uch guruhga ajratib tasnif qiladi va ularga xos xususiyatlarni belgilaydi. Keyinchalik nemis faylasufi Gegel (1770-1831) va taniqli rus tanqidchisi V.G.Belinskiylar (1811-1848) ham Aristotel qarashlarini rivojlantirib badiiy ijodning uch turi – epos, lirika va drama mavjudligini e’tirof etadilar. 
Adabiy turlarning bu tasnifi «Poetika»dan boshlangan bo’ib, hozirgacha ilmiy taomilda keng qo’lanib kelinmoqda. 
Shu nuqtai nazardan qaraganda folklorshunoslik ham folklor janrlarini shu uch adabiy tur doirasida o’rganib keladi. Tur tushunchasi keng ma’noga ega. U o’z ichiga turli janrlarni qamrab oladi. Turlar voqelikni tasvirlash xarakteriga ko’ra bir-biridan farq qiladi. Epos voqelikni ob’ektiv holda syujetli-hikoyaviy shaklda aks ettirsa, lirika sub’ektiv holda insonning voqelikdan olgan taassurotlarini, ichki kechinmalarini tasvirlaydi; drama esa personajlar nutqi va harakati orqali hayot lavhalarini aks ettiradi. 
Professor B.Sarimsoqovning fikricha, adabiyotdagi ushbu uch turni folklor asarlariga ham qo’lash mumkin, lekin bu uch adabiy tur doirasiga sig’maydigan, faqat folklorga xos maqol, topishmoq, turli xildagi aytimlar, olqish va qarg’ishlar alohida tur sifatida ajratib o’rganilmog’i lozim.1 Shu nuqtai nazardan olim o’zbek folklori janrlari tarkibini quyidagi turlarga ajratadi:
1. Epos: afsona, naql, rivoyat, ertak, doston, terma, tarixiy qo’shiq, latifa, lof;
2. Lirika: sevgi-muhabbat qo’shiqlari, marosim qo’shiqlari, mehnat qo’shiqlari, laparlar;
3. Drama: og’zaki drama, kulgi hikoya, qo’g’irchoqbozlik, askiya;
4. Maxsus tur: oddiy o’tirish olqishlari, qarg’ish, so’kish, maqol, matal, topishmoq va boshqa xildagi yumuq iboralar. 
O’zbek folklorining janrlar tarkibi boy va xilma-xil bo’ib, boshqa xalqlar folklorining janrlar tarkibidan farq qiladi. Shuningdek, unda hamma xalqlar folklorida uchrovchi umumfolklor janrlari – ertak, maqol va topishmoq mavjudligiga qaramay, ruslardagi bilina, skandinaviyaliklardagi saga, oltoyliklardagi qaylardan farq qiluvchi doston janri bor. Lof va askiya kabilar, asosan o’zbek folkloriga xos janrlardir. Bir necha xalqlardagi bir-biriga o’xshash janrlar ham xarakter xususiyatlariga ko’ra o’zaro farq qiladilar. Bu xususiyat har bir xalqning tarixi, urf-odati, maishiy turmushi, orzu-umidlari, diniy e’tiqodi, dunyoqarashining ifodasi bo’gan folklorning o’ziga xosligi bilan izohlanadi. 
O’zbek folklorida mavjud barcha janrlarning majmui tarixan vujudga kelgan yagona badiiy tizim bo’ib, xilma-xil tipdagi asarlarning murakkab va o’ziga xos aloqalari hamda o’zaro ta’siri zamirida bunyod topgan. Janrlar tizimining shakllanishi va mavjudligi folklor taraqqiyotining eng muhim qonuniyatlaridan biri hisoblanadi. 
O’zbek folklorining janrlar tizimi, birinchidan, ulardagi g’oyaviy-badiiy printsiplar umumiyligiga; ikkinchidan, ularning tarixan taraqqiy etgan o’zaro munosabatlariga; uchinchidan, janrlar tarixiy taqdiridagi umumiylikka bog’liq holda vujudga keladi. 
1. Janrlardagi g’oyaviy-badiiy printsiplar umumiyligi. Har bir janr mohiyatini belgilovchi farqli xususiyatlarga qaramay, ularni mushtarak etuvchi jihatlar ham mavjudki, ana shu mushtaraklik ularni yagona tizimga bo’ysundiradi. Bular quyidagilardan iborat:
a) o’zbek xalq og’zaki ijodiyotidagi barcha janrlar g’oyaviy mohiyatiga ko’ra o’zaro mushtarak bo’ib, ularning hammasida ham xalq hayoti, ruhiyati, orzu-umidlari, shodlik va kulfatlari ifodalangan; 
b) folklor janrlar orasidagi o’zaro aloqa ularning voqelikni aks ettirishdagi mushtarakligida ham ko’rinadi. Har bir janr o’z xususiyatidan kelib chiqib hayotning ma’lum bir tomonini ifodalaydi. Masalan, ma’lum bir guruhdagi janrlar xalq tarixini aks ettiradi: doston, tarixiy qo’shiq, rivoyat, afsona kabilar. Boshqa bir guruhdagi janrlar xalq turmushi va mehnatini ifodalaydi: mehnat qo’shiqlari, marosim qo’shiqlari va hokazo. Lirik qo’shiqlar shaxsiy insoniy kechinmalarni aks ettirsa, maqol va naqllar xalqning axloqiy qarashlari va hayot tajribalaridan olgan saboqlarini ifoda etadi; 
v) folklor janrlari g’oyaviy mushtarakligi, shuningdek, voqelikni ifodalashdagi vazifasining mushtarakligi ularda mavzu, syujet va qahramonlar o’xshashligini, umumiyligini yuzaga keltirgan;
g) folklor janrlari uchun xalq estetik printsiplari ham umumiydir: soddalik, qisqalik, ixchamlik, syujetlilik, tabiatni poetiklashtirish, qahramonlar axloqiy bahosining aniqligi (ijobiy va salbiy)ni ta’minlagan;
d) xalq og’zaki ijodi janrlari badiiy-tasviriy vositalar tizimining umumiyligi bilan o’zaro aloqadordir: ramzlari, majoziyligi, sifatlashdagi o’zgachaliklari ham muayyan tizimni tashkil etadi. 
2. Janrlarning o’zaro munosabatlariga oid mushtarakliklari. Janrlarning o’zaro munosabatlari g’oyat murakkab jarayon bo’ib, u o’zaro ta’sir, bir-biriga muvofiqlashish va bir-birini boyitish tarzida kechadi. 
a) Janrlarning genetik aloqasi. Folklordagi har bir janrning yuzaga kelishida ikkinchi birining manbalik vazifasini o’tashi, genetik aloqaning asosiy xususiyati hisoblanadi. Masalan, doston janriga mansub ayrim namunalarning yuzaga kelishida xalq ertaklari manba bo’gan, o’z navbatida, dostonlar zaminida tarixiy qo’shiq janri yuzaga kelgan. Folklorshunoslikdagi fikr-mulohazalarga qaraganda maqol naqlning yakuniy xulosasi sifatida yuzaga kelgan; 
b) bir janrga mansub asarning, boshqa bir janrdagi asar tarkibida uchrashi. Folklordagi bu xususiyatni maqol janrining doston, ertak yoki qo’shiq tarkibida uchratish mumkinligida ko’rish mumkin. Ba’zi ertaklarda esa qahramonning aql-farosatini sinash sharti sifatida topishmoqlar uchrasa, dostonlar tarkibida yig’i-yo’qlov qo’shiqlaridan ayrim namunalarni uchratish mumkin. Ba’zan esa yozma adabiyotga xos janr – g’azal ham uchrashi mumkin;
v) bir asarning bir necha janr tarkibida uchrashi. Janrlarning uzoq muddat davomida mavjudligi ularning o’zaro qo’shiluviga yoxud biror asarning biridan ikkinchisiga o’tishiga yo’ ochadi. Masalan, aslida, yig’i-yo’qlov namunasi bo’gan tubandagi to’rtlik alla janriga o’tgan: 
Nido qildim, nido qildam, alla,
Seni yo’qdan bino qildim, alla,
Bu yo’da do’stu dushmanga alla,
O’zimni oshino qildim, alla.
To’rtlikning janrdan janrga ko’chishi sababi shundaki, yig’i-yo’qlov tarkibida u judolik iztirobini ifodalagan bo’sa, allada bu motiv farzandsizlik alami mazmunini ifodalagan. 
3. Janrlar tarixiy taqdirdagi mushtarakligi. O’zbek folklori janrlari birdaniga va bir vaqtda yuzaga kelmagan. Folklorning eng qadimiy janrlari – mif, afsona, rivoyat, so’z sehriga asoslangan qo’shiqlar, shuningdek, Sust xotin, Choy momo singari mavsumiy marosim qo’shiqlari, ulardan keyingi bosqichda esa, ertak, doston, maqol va topishmoq, ulardan keyin latifa, lof xalq dramasi, askiya, tarixiy qo’shiq kabi janrlar yuzaga kelgan. Tarixan shu taxlitda shakllangan o’zbek folklorining janrlar tizimi o’z taraqqiyoti davomida rivojlandi, takomillashdi va xatto so’nish jarayonlarini ham kechadi. 

Mavzu yuzasidan savollar
1.	Folklor asarlari qanday tur va janrlarga bo’inadi?
2.	Maxsus tur deganda qanday janrlar nazarda tutiladi?
3.	Folklor janrlaridagi g’oyaviy-badiiy printsiplar umumiyligi nimalardan iborat?
4.	Janrlarning o’zaro munosabatlariga oid mushtaraklik deganda nimani tushunasiz?
5.	Janrlarning genetik aloqasi haqida tushuncha baring.
6.	Janrlar tarixiy taqdiridagi mushtaraklik haqida ma’lumot bering. 

Adabiyotlar:
1. K.Imomov, T.Mirzaev, B.Sarimsoqov, O.Safarov, O’zbek xalq og’zaki poetik ijodi. T.: «O’qituvchi», 1990.
2. O’zbek folklori ocherklari. Uch tomlik, 1-tom, T.: «Fan», 1988.

O’ZBEK  XALQ  MAQOLLARI 
Har bir xalq asrlar davomida juda katta hayotiy tajriba to’playdi, shu tajribani turli vositalar bilan kelajak avlodga meros qilib qoldiradi. Maqol va hikmatli so’zlar ana shunday bebaho ma’naviy merosimiz hisoblanadi. 
O’zbek xalq maqollari mukammal badiiy ijod namunasi sifatida folklorshunoslar, adabiyotshunoslar tomonidan o’rganilgan va o’rganilmoqda. Chunonchi, bundan ming yillar oldin yaratilgan «Devonu lug’otit turk» asarida xalq maqollaridan yuzlab namunalar keltirilgan va bu maqollar XI asrning qomusiy olimi Mahmud Qoshg’ariy tomonidan o’rganilgan, izohlangan. O’tgan davrlar mobaynida o’nlab maqollar to’plamlari chop etildi: «O’zbekcha otalar so’zi» (1924), «Maqollar va hikmatli so’zlar» (1939), «Otalar so’zi – aqlning ko’zi» (1947), «O’zbek xalq maqollari» (1978), «O’zbek xalq maqollari» (2 jildlik, 1987-88) kabilar shular jumlasidandir. Xalq maqollarini to’plash va o’rganishda Hodi Zaripov, Buyuk Karimov, G’ozi Olim Yunusov, G’ulom Zafariy, Mansur Afzalov, Oxunjon Sobirov, Zubayda Xusainova, G’ani Jahongirov, To’ra Mirzaev, Bahodir Sarimsoqov, Malik Murodov, Ibrohim Haqqulov, Asqar Musoqulov kabi olimlarning hissasi kattadir. 
Xalqimiz ming yillar davomida dono fikrni, o’tkir haqiqatni, teran mazmunni, so’z xazinasining gavharlarini o’zida mujassamlashtirgan son-sanoqsiz maqollar yaratgan. Ularning kishilik jamiyati va har bir inson hayoti uchun naqadar qimmatli ahamiyatga ega ekanligini jahon donishmandlari qadim-qadimdan e’tirof etib kelganlar. Miloddan avvalgi IV asrlarda yashagan yunon mutafakkiri Aristotel xalq hikmatlarini yuksak baholar ekan, «barcha kishilarning kuchi ovqatdandir, aqlning kuchi esa hikmatdandir», - deydi. 
Bundan o’n asr muqaddam yashagan donishmandlardan biri Unsur al-Maoliy Kaykovus esa «Qobusnoma» asarida shunday deydi: «Ey farzand, umidim shuki, sen shu pandlarni qabul qilgaysen. Bu bilan men otalik vazifasini bajo keltirgan bo’urman. Bilgilki, xalqning rasmi-odati shundayki, yugurib-elib, qidirib-axtarib, dunyodan biror narsa hosil qiladilar va bu topgan narsalarini o’zlarining yaxshi ko’rgan kishilariga qoldirib ketadilar». 
Darhaqiqat, ajdodlarimizning asrlar davomida hayot tajribalari asosida yugurib-elib, qidirib-axtarib topgan eng noyob narsalaridan biri bu buyuk tafakkur maxsuli bo’gan xalq maqollaridir.      
Maqol qadimdan xalq donishmandligi, aql-zakovatining ifodasi sifatida yuzaga kelgan. Maqollarni «Hayot qomusi», o’ziga xos  bir badiiy-tarixiy solnoma deyish mumkin. Ular kishilarning aqlini o’tkirlashtiradi, nutqini ravshan va ta’sirchan qiladi, hayotda to’g’ri yo’ni tanlay bilishga, hayotiy jumboqlar va muammolarni to’g’ri echishga o’rgatadi, turmushning jamiki katta-kichik masalalari xususida qimmatli maslahatlar beradi:
Onasi  maqtagan qizni olma,
Yangasi maqtagan qizdan qolma.
        
 x	x	x
Birni kessang, o’nni ek.
x	x	x
Darding bo’sa bo’sin, qarzing bo’masin.
x	x	x
Mehnatdan qo’rqma, minnatdan qo’rq.
Ogohlantiradi:
Birovga kulmagin zinhor,
Senga ham kulguvchilar bor. 
x	x	x
Shoshgan qiz erga yolchimas.

x	x	x
Birovga choh qazisang, o’zing yiqilasan. 
x	x	x
Ikki shunqor urushsa, bir qarg’aga em tushar. 
Tanbeh berib shoshma-shosharlik bilan xulosa chiqarmaslikka undaydi:
			Cholni ko’rib buvam dema. 
x	x	x
			Bir qarg’a bilan qish kelmas. 
				x	x	x
			Sanamay sakkiz dema.     
Maqollar mehnatsevarlikni ulug’laydi:
Intilganga tole yor.
x	x	x
Ishlaganning og’zi oshga tegar,
Ishlamaganning boshi toshga tegar. 
x	x	x
Daryo suvini bahor toshirar,
Odam qadrini mehnat oshirar.
x	x	x
Ot surinmay yo’ topmas,
Yigit urinmay mol topmas.
x	x	x
Yuk ko’targan – yuzaga chiqar.
Maqollar xalq idealiga to’g’ri kelmaydigan yaramas illatlarni tanqid qiladi:
Ishtoni yo’q tizzasi yirtiqqa kular. 
x	x	x
O’ylamay gapirgan – og’rimay o’ar.

x	x	x
Yasanchoq mardona bo’mas,
Kapalak parvona bo’mas. 
x	x	x
Sovuq-sovuq so’zlasang, qilich chiqar qinidan,
Iliq-iliq so’zlasang, ilon chiqar inidan.   
Ko’ramizki, maqollarda chuqur mazmun, xalq donoligi, uzoq asrlik turmush tajribasi, tabiat va jamiyat hodisalari, insonlarga xos xatti-harakatlar va ularning oqibatlari haqidagi bahosi, xulosasi, hayot falsafasi mujassamlashgan. 
Xalq og’zaki ijodining eng hozirjavob, eng ommaviy janrlaridan biri bo’gan maqollarda u yoki bu xalqning bir necha yuz yillik hayoti, kurashi, orzu-intilishlari, shuningdek, falsafiy-estetik qarashlari aks etadi. Xalq maqollarining qachon va qanday paydo bo’ishi haqida aniq bir fikr aytish mushkuldir, lekin har qalay, har bir maqol uzoq o’tmish saboqlari, xalqning orzu-umidi mahsuli ekaniga shubha yo’q. 
Maqol arab tilidagi «qavlun»dan olingan bo’ib, «so’z» tushunchasini anglatadi, lekin shunchaki oddiy so’z emas, balki hikmat va ibratlar bilan ziynatlangan dono so’z ma’nosida tushunish lozim. 
Maqol o’z nomi darajasiga kelguncha uzoq davrlarni boshidan kechiradi, qayta-qayta sayqal topadi, hayot tajribalarida bot-bot sinovdan o’tadi. Ana shundan keyingina biz oddiygina qilib aytadigan maqol, ya’ni xalq maqoli – fikrlar qaymog’i yuzaga keladi. Shuning uchun ham undagi har bir so’z doim uzukka qo’yilgan ko’zdek o’z o’rnida yarqirab, jilolanib turadi.
«Shunday fikrlar borki, ularni benihoya keng ma’noda qo’lash mumkin; shu sababdan bunday fikrlar qanchalik ko’pchilikka mos shaklda ifodalangan bo’sa, aql va yurakka shunchalik ko’p oziq beradi, ular shu darajada chuqur his etilgan fikrlar bo’ib chiqadi», - deydi L.N.Tolstoy.1 
Darhaqiqat, aqlga quvvat beruvchi bunday dono fikrlar – maqollar qadim-qadimdan ajdodlarimiz orasida keng tarqalgan va eng ta’sirchan tarbiya vositasi bo’ib kelgan. Taniqli sharqshunos olim G.Vamberi XIX asrning ikkinchi yarmida o’kamiz bo’ylab qilgan sayohat taassurotlari haqida shunday yozgan edi: «…Sharq qadimdan she’riyat tuyg’ulari o’kasi bo’ib kelgan… Shuning uchun ham o’tovda istiqomat qiluvchi kishilarda she’riyatga bo’gan ishtiyoq Parij yoki Londondagi ma’lumotli jamiyat a’zolaridagiga qaraganda kuchliroq ekanligiga hech bir ajablanmaslik kerak… O’rta Osiyoda bir-biriga muhabbat qo’ygan yosh oshiq-ma’shuqalar, ruhoniylar va oqsuyaklar ham – xullas, hamma-hamma poetik ijodiyotga bir xilda qiziqadi. Maqollarni yozma tilda ham, jonli tilda ham uchratish, yurt kazolarining saroyida ham, ko’chmanchining o’tovida ham eshitish mumkin… Sahro o’g’loni bunday «otalar so’zi»ni hamma vaqt yuziga jiddiy tus kiritgan holda tinglaydi. Maqol ma’nosiga zid bo’gan hech qanday oqilona gap, hech qanday inontiruvchi so’z uning fikriga ta’sir qila olmaydi, uning tabiatdagi tug’ma mutaassiblik hech narsaga ajdodlari va ular qoldirgan hikmatlarning donolik bilan aytilganiga, noto’g’ri aytilmaganiga astoydil, qattiq ishonchidan boshqa hech bir narsada bunchalik kuchli tarzda namoyon bo’maydi».
Xalqimizning asrlar davomida to’plagan boy hayotiy tajribasi, son-sanoqsiz maqollarda umumlashtirilgan va tipiklashtirilgan. Ularda ota-bobolarimiz bosib o’tgan yo’ni, kechirgan turmushlarini, shodliklari va qayg’usini, teran mazmunli pand-nasihatini, qadimgi davrlarda, o’rta asr va undan keyingi asrlarda yashagan ajdodlarimizning urf-odatlarini, an’analarini ko’ramiz, his etamiz. Maqol qator xususiyatlari bilan xalq og’zaki ijodining boshqa janrlaridan qat’iy farqlanib turadi. Negaki, xalq doston va ertaklari, afsona va rivoyatlari, naql va latifalari voqelikni epik planda, rang-barang obrazlarning xatti-harakatlari, kechinmalari orqali aks ettirsa, maqollar voqelikni xalqning bevosita ana shu voqelik haqidagi xulosalari, bahosi va hukmlari orqali aks ettiradi. Maqollardagi xulosa – bu keskin hukm bo’ib, uni inkor etib bo’maydi. Maqollarda keng tasviriylik, cho’ziq bayon bo’maydi. U ixcham shaklda keng ijtimoiy ma’no tashishi, mo’jalga aniq tegishi hamda o’zidagi obrazlilik qudrati bilan nutqni bezab turadi. 
Qo’shiq, lapar, o’an, yor-yor kabi lirik janrlarda voqelik shaxsning kechinmalari fonida o’z ifodasini topsa, xalq maqollarida ana shu kechinmalar haqidagi lo’nda xulosalar ifodalanadi. Yuqorida aytilgan xususiyatlardan shu narsa ma’lum bo’adiki, hajman ixcham bo’gan xalq maqolining har bir namunasida olam-olam kechinma bayoni ulkan dostonlarga jo bo’uvchi voqealar mujassamlashgan bo’adi. Boshqacha aytganda, har bir maqolning mazmuni real voqelikdagi faktlar orqali sharhlansa ulkan hajmdagi asarlar yaratilishi mumkin. Mana shuning uchun ham xalq donoligi ramzi hisoblangan maqol va matallardan foydalanish o’zbek adabiyotida o’ziga xos an’anaga aylangan. Yusuf Xos Hojibdan Lutfiygacha, Alisher Navoiydan Ogahiygacha bo’gan so’z san’atkorlari o’z asarlarini xalq maqollari bilan muzayyan qilganliklarini ko’ramiz. Bu an’ana hozirgi zamon o’zbek adabiyotida ham davom etmoqda. 
Alisher Navoiyning deyarli barcha asarlarida – she’riyati va epik ijodida xalq maqollarining qo’lanishi badiiy nafosat darajasiga ko’tirilgan. Alisher Navoiy she’riyatida xalq ijodi an’analarini o’rgangan adabiyotshunos olim M.Hakimovning ma’lumotlariga qaraganda ulug’ mutafakkirning she’riy va nasriy, tarixiy va ilmiy asarlarida uch mingdan ziyod xalq maqoli, ta’birlari mujassam bo’gan. Bu narsa bir tomondan, shoirning xalq ijodi va an’analarini juda chuqur bilishini, ikkinchi tomondan esa, uning xalq hayotiga naqadar yaqin bo’ganligini ko’rsatadi. 
Shoir she’riyatida xalq maqollarini rang-barang uslubda qo’lab, asarga shunday singdirib yuborganki, ko’p o’rinlarda o’sha maqol yoki hikmat aytmoqchi bo’gan g’oya va maqsadni g’oyat muxtasar bir shaklda yorqin ifoda etadi: 
Etti jon og’zimakim chiqmas uyidin ul hur.1 
«Chiqmag’on jong’a umid» - ushbu masaldur mashhur. 
«Chiqmagan jondan umid» degan xalq hikmati hozir ham xalq orasida keng istifoda qilinadi. Ushbu maqol lirik qahramonning ichki kechinmalarini, ruhiy holatini ifodalashda juda qo’ kelgan. 
Labing ko’rgach iligim tishlaram har dam tahayyurdin,
Ajab holatki: «bolni tutmayin barmog’ yalaydurman».2        
yoki 	
Orazin ko’rdim nihon ashk ayladi sirrimni fosh,
«Yoshurin qolmas o’g’urluq uy arokim bo’sa yosh».3
«Bolali uyda sir turmaydi», «Bolali uyda o’g’irlik bo’mas» kabi maqollar orqali xalq yosh bolaning oldida oiladan tashqariga chiqmasligi lozim bo’gan sirli gaplarni gapirmaslik kerakligini ta’kidlaydi. Shoir ushbu maqolni san’atkorlik bilan qo’lab, bir tomondan oshiqning ruhiy holatiga xalq maqolini parallel qo’yish orqali o’z fikr-mulohazasini xalqning dono so’zi bilan tasdiqlagan. 
Xullas, ma’lum maqsad va g’oyalar ifodasi sifatida xalq maqollari Atoiy, Lutfiy, Navoiy, Gulxaniy, Ogahiy, Abdulla Qahhor kabi so’z san’atkorlari tomonidan mahorat bilan qo’langan. Maqol mustaqil folklor janri bo’ib, qator o’ziga xos xususiyatlarga ega. Bu xususiyatlar uni boshqa aforistik janrlardan, xususan, matallardan keskin farqlab turadi. Bu farqlar quyidagilarda ko’zga tashlanadi:
1. Maqol hamma vaqt aniq, tugal fikr anglatadi. Bu fikr esa qat’iy, lo’nda, ixcham xulosa sifatida ifodalanadi. Shuning uchun ham maqolda birorta ortiqcha tasviriylik uchramaydi. Chunki maqoldagi ixcham fikrning o’zi estetik jihatdan katta mohiyat kasb etadi. Matalda esa bunday xususiyatlar ko’rinmaydi. Ular obrazli birikma yoki ibratli gapdir.        
2. Maqol uchun ma’lum bir fikrni mantiqiy izchillikda va qat’iy qutbiylikda ifodalash xarakterlidir. Maqolda voqelik yo izchil ijobiy, yo keskin salbiy jihatdan baholanadi: 
Yaxshidan bog’ qolar, yomondan dog’,
Bilgan topib so’zlar, bilmagan qopib. 
3. Maqol asosida ibratomuz tugal fikr yotsa, matal asosida chiroyli, obrazli, ammo tugal bo’magan ifoda yotadi. Binobarin, matal ixcham, bir komponentli kompozitsiyaga ega. 
4. Maqollar o’z hamda ko’chma ma’nolarda qo’lana olish imkoniyatiga egadir. Bu xususiyat maqollarning tematik doirasini, qo’lanish chegarasini kengaytiradi. 
Matallar esa faqat ko’chma ma’noda qo’lanadi: «Sulaymon o’di, devlar qutildi», «Burnini erga ishqadi». 
5. Matal nutqda ko’rsatish vositasi bo’sa, maqol dalillash, isbotlash vositasi sifatida qo’laniladi. 
Ko’pgina tadqiqotchilar maqoldan matalning farqini ko’rsatishga, ularning chegaralarini belgilashga harakat qilganlar. Chunonchi, XIX asrning ulkan tadqiqotchisi V.Dal o’zining mashhur «Poslovitso’ russkogo naroda» to’plamining kirish qismida shunday fikr bildiradi: «Matal, xalqning ta’rificha, g’uncha, maqol esa meva; bu ta’rif juda to’g’ri». Uning fikricha, maqol to’iq, tugal mazmun, hukm anglatuvchi gap bo’sa, matal ko’chma ma’no ifodalovchi ibora; u maqolning yarmidir.1 Folklorshunos olim B.Sarimsoqovning fikricha, maqol va matallar o’zaro farqlanuvchi jihatlarga asoslangan ikki mustaqil, lekin bir-biriga o’tib turuvchi janrlar hisoblanadi.2  
Maqollar va hikmatli so’zlar o’rtasida ham o’zaro o’xshashlik va mushtaraklik bor. Bu mushtaraklik shundan iboratki, har ikala janrda ham ibratli, dono fikr mujassamlashgan bo’adi. Lekin hikmatli so’z yozma adabiyot mahsuli. Uning muallifi aniq: yozuvchi yoki shoir. Ijodkorlar tomonidan yaratilgan ko’pgina hikmatli so’zlarning yuzaga kelishida xalq maqoli ta’siri borligi ham seziladi. 
Alisher Navoiy:		Ushoq qand oq tuzga monand erur,
				Va lekin biri tuz, biri qand erur. 
Xalq maqoli:		Odam olasi ichida. 

Sa’diy Sheroziy: 	Yaxshiga yaxshi bo’, yomonga yomon. 
				Gulga gul bo’ginu tikanga tikan. 

Xalq maqoli:		Egilganga egil boshing erga tekkuncha,
				Kekkayganga kekkay boshing ko’kka etguncha. 
Xullas, maqollar juda ko’p o’ziga xos xususiyatlari bilan folklorning boshqa janrlaridan farqlanib turadi, biroq anonim yaratilishi, keng variantlashuvi bilan og’zaki ijodning barcha janrlari bilan umumiylik kasb etadi. 
Maqollarda ibratli fikr aytiladi. Biroq har qanday ibratli fikr maqol bo’a olmaydi. Shunday ekan, ibratli fikrning maqolga aylanishi uchun muayyan shartlar mavjud. Ana shunday shartlardan biri maqolga aylanuvchi ibratli fikr xalqning uzoq yillar mobaynida hayotiy tajribasida sinalgan bo’ishligidadir. Hayotiy tajribada sinalgan fikr esa kishini ishontira oladi. Ikkinchi shart shuki, maqolda ifodalangan ibratli fikr umuminsoniy xarakter kasb etishi lozim. Nihoyat, uchinchi shart – ibratli, sinalgan umuminsoniy fikr ixcham, mukammal badiiy shaklga ega bo’ishi bilan belgilanadi. Ko’rsatilgan ana shu uch shart to’a yuzaga chiqqandagina, ibratomuz fikr maqolga aylanadi. Mana shuning uchun ham maqollar juda sekinlik bilan yaratilish va unitilish xususiyatiga ega. 
Haqiqiy xalq maqollarida umumbashariy orzu-umidlar aks etar ekan, maqolga murojaat qilgan har bir kishi o’z xalqi va vataniga iliq mehr bilan qarashga o’rganadi, mardlik, baxodirlik, yuksak insoniylik, do’stlik, hamkorlik kabi ezgu hislatlarni egallashga intiladi. 
Xalq maqollarining mavzu doirasi nihoyatda keng, obrazlar dunyosi boy va rang-barangdir. Aniqroq qilib aytganda, ijtimoiy hayotning biror sohasi yo’qki, u xalq maqollarida o’z ifodasini topmagan bo’sin. 
Aksariyat xalq maqollarida insonni kamol toptiruvchi xalol mehnat, foydali faoliyat ulug’lanadi, bekorchilik va tekinxo’rlik qoralanadi: 
Qimirlagan – qir oshar. 
	x	x	x
Ish qo’ingdan ketmasin, 
Yov yo’ingdan tushmasin.    
	x	x	x
Qolgan ishga qor yog’ar.
	x	x	x
Beli og’rimaganning non eyishini ko’ring.
	x	x	x
Mehnat qilsang yasharasan, 
Katta-katta osharsan. 
	x	x	x	
Bekorchidan Xudo bezor. 
Xalq maqollarida ona-Vatanga muhabbat va vatanparvarlik mavzui etakchi o’rinlardan birini egallaydi. 
			Bulbul chamanni sevar, odam – Vatanni. 

                           x	x	x
			Ona yurting omon bo’sa, 
Rangi ro’ying somon bo’mas. 
Maqollarda yuksak insoniy fazilatlar – sevgi-muhabbat, do’stlik, ilm-hunar, mardlik kabi hislatlar ulug’lanadi: 
Sevgi vafosi bilan yaxshi, 
Mehnat – rohati bilan. 
	x	x	x 
Qalbga qarimoq yo’q, sevgiga o’im, 
	x	x	x
Ishqi yo’q – eshak, dardi yo’q – kesak. 
	x	x	x  
Do’stsiz boshim – tuzsiz oshim. 
	x	x	x
Bir yigitga qirq hunar oz. 
x	x	x
				Botir qiyinni engar, nomard bo’yinni egar. 
					x	x	x
Baland tog’da qor bo’ar, er yigitda or bo’ar. 
Folklor janrlari sirasida hamisha barhayoti, mudom boyib boruvchisi maqol hisoblanadi. Maqollar xazinasining boyib borishini ta’minlovchi manbalardan biri bu – ijtimoiy hayotning o’zidir. 
Maqollar xazinasini boyituvchi ikkinchi manba xalqning yirik so’z san’atkorlari, mutafakkirlari aytgan hikmatli so’zlardir. Ibratomuz fikrlar tashuvchi aforizmlarning keng ommalashishi ularni bevosita xalq mulkiga aylantirib yuboradi. 
Turli xalqlar og’zaki ijodidagi maqollarni o’rganish bu janr namunalari mazmunan deyarli hamma xalqlarda bir xil takrorlanishini ko’rsatmoqda. Ammo bunday yaqinlikni bir xalq ikkinchi xalqdan maqolni o’zlashtirganligi bilan izohlash to’g’ri bo’maydi. «Bizningcha, bunday yaxshilikni oddiy turmush tarzining o’xshashligi, insonlar hayotidagi munosabatlarning yaqinligi va umuman, hayotning ko’p holatlarida bir xil vaziyat hosil qilishi bilan izohlagan ma’qulroq. 
Masalan: «Ilon chaqqon arqondan qo’rqar» (ingliz), «Jo’jani tuxum ochgandan so’ng sana» (ingliz), «Bigizni qopda yashirib bo’mas», «Sem raz otmer, odin raz otrej» (rus), «Kuygan mushuk sovuq suvdan qo’rqar» (frantsuz) maqollari «Qo’rqqanga arqon ilon ko’rinar», «Sutdan kuygan qatiqni puflab ichadi», «Jo’jani kuzda sanaymiz», «Etti o’chab bir kes», «Oyni etak bilan yopib bo’mas» kabi o’zbek maqollari bilan o’xshash ma’noni bildiradi».1   
Maqollar voqelikni ixcham shaklda, o’ta umumlashtirilgan holatda aks ettiradi. Demak, maqol janri uchun obrazni individuallashtirish emas, balki, aksincha, umumlashtirish xos. Masalan, «Yaxshidan bog’ qoladi, yomondan dog’» maqolida konkret yaxshi yoki alohida olingan yomon kishi obrazi aks ettirilmaydi, balki minglab yaxshi va yomon kishilarning umumlashma obrazi aks etadi. 
Maqollar shakliga ko’ra nasriy hamda she’riy tuzilishga ega. 
«Nomardning ko’prigidan o’tgandan ko’ra suvga g’arq bo’gan yaxshi», «Gap bilan osh pishmas», «Sabr tagi sariq oltin», «Egan og’iz uyalar» kabi maqollar nasriy tuzilishdagi maqollardir. 
O’zbek xalq maqollari orasida she’riy tuzilishdagi maqollar ham ko’pchilikni tashkil etadi. Bu turdagi maqollarda o’ziga xos vazn, qofiya va ohangdorlik mavjud. 
Oltovlon ola bo’sa, 
Og’zidagini oldirar. 
To’rtovlon tugal bo’sa, 
Tepadagin endirar. 

Yoki: 
Yaxshi bilan yursang. 
Etarsan murodga. 
Yomon bilan yursang, 
Qolarsan uyatga. 
Ifodada, badiiy-tasviriy vositalarda qisqalikka intilish maqollarga behad ulkan estetik qudrat bag’ishlaydi. Maqol uchun xos bo’gan tasviriy stilistik vositalardan biri tazoddir. Buning bosh sababi shundaki, tazod maqolda aks etgan voqea-hodisaning tabiatidagi ziddiyatni aks ettirish barobarida tomonlardan birini xalq ideali nuqtai nazaridan yo tasdiqlaydi, yo inkor etadi. Masalan, «Do’st achitib gapirar, dushman kuldirib», «Ko’p o’yla, oz so’zla», «To’g’ri o’zar, egri to’zar» va hokazo. 
Badiiy ifoda vositalaridan metafora, metonimiya, sinekdoxa kabi ko’chimlar ham mazkur janrning badiiy shaklini ma’lum darajada belgilab beradi. Bundan tashqari, maqolda alliteratsiya singari fonetik vositalar, o’xshatish, qiyoslash, sifatlash, jonlantirish kabi badiiy-tasviriy usullar, takror kabi stilistik shakllar ham ko’p qo’lanadi. 
Metafora (istiora) xalq maqollarida eng ko’p uchraydigan badiiy-tasviriy vositalardan biridir. Masalan, «Egrining omochi erga botmas» maqoli butunday istioraviy maqoldir. Aslida gap egri odam omochining erga botish yoki botmasligi ustida ketayotgani yo’q, balki unda egri odam qilgan tuhmat, bo’xton to’g’ri odamga – haqiqatga o’tmasligi haqida bormoqda. Yanada aniqroq qilib aytganda, ushbu maqolda nopok va noto’g’ri yo’ bilan maqsadga erishib bo’masligi haqidagi xalqning dono xulosasi ifodalangan. 
«Et bilan tirnoqni ajratib bo’mas» maqolida esa istioraviy ko’chimning sinekdoxa shakli qo’langan. Maqoldagi «et», «tirnoq» so’zlari butunning qismi bo’gan yaqin qarindosh-urug’larining qondoshlik rishtalari bilan bog’lanib, birikib ketganiga ishora qiladi. 
Xalq maqollari jonlantirish usuli orqali hayotiy mazmun kasb etadi. Buning sababi shundaki, ayrim maqollardagi obrazlar ko’chma ma’noda qo’lanadi. Chunonchi, «O’tin ayirgan bolta maydonda qolar» maqolida yuzaki qaraganda jonsiz narsa – bolta haqida gap ketayotganday tuyuladi. Aslida esa bolta obrazi orqali adolatsiz, odam ayiradigan, odamlar o’rtasiga rahna soladigan buzg’unchi kishilar nazarda tutilganligi ma’lum bo’adi. Shunisi xarakterliki, ushbu maqolda polifoniya ko’p ovozlik, ko’p ma’nolilik ham ko’zga tashlanib turibdi. Maqolni yuqorida tahlil qilinganidan butunlay boshqa ma’noda ham tushunish mumkin: Bolta o’tin yoradi, ish bitiradi. Uning maydalagan o’tinlari foydalanish uchun olib ketiladiyu o’zi esa o’sha joyda chang bosib, e’tiborsiz holda tashlab ketiladi. Demak, masalaga shu nuqtai nazardan yondashadigan bo’sak, bolta obrazini hammaga manfaat etkazadigan, biroq mehnati qadrlanmaydigan, nihoyatda kamsuqum va hokisor inson timsoli sifatida ham tushunish mumkin. Darhaqiqat, mo’’jizagina bita maqol zamiriga ko’plab ma’nolar singdirilganki, bu ham bo’sa ajdodlarimiz dahosining naqadar yuksak bo’ganligidan dalolatdir. 
Maqollarda xalq tajribasida sinalgan ezgu ideallar kuchaytirilib, xalq idealiga mos kelmaydigan xislatlar salbiy jihatdan bo’rttirib baholanadi. Bunday holatda mubolag’a usuli juda ham qo’ keladi. Masalan, «Nafsi buzuq hayitda o’ar», «Yolg’on gapirgan yorilib o’ar» kabi maqollarda, ochko’zlik, yolg’onchilik kabi illatlar qoralangan. 
Maqollar zamonlar osha tobora sayqallanadi, mazmuni teranlashadi. ba’zi hollarda esa, buning aksicha eshituvchi va qayta talaffuz etuvchilarning maqolda aytilmoqchi bo’gan ma’noni tushunmasligi, yoki eshitganini eslay olmay, o’zicha qo’shib chatishi, yoinki ma’lum bir fikrni isbotlamoq uchun maqol tarkibidagi so’zlar o’rniga atayin boshqa so’zlar qo’yib, uning asl ma’nosini boshqa tomonga burib yuborish oqibatida ko’pgina maqollar mantiqqa zid tarzda qo’lanadigan bo’ib qolgan. 
Masalan, «Hayt» degan – tuyaga madad maqolini «Hay» degan – tuyaga madad shaklida uchratish mumkin. 
Ba’zan esa «Otamning o’ishini bilsam, bir qop kepakka almashib erdim» degan maqolni ham kimdandir eshitib yo qaerdandir o’qib qolamiz. Bundoq o’ylab qaralsa, bu mantiqqa ham, odamiylikka ham, axloqqa ham zid fikr. Dono xalq bunday g’ayriinsoniy va g’ayriaxloqiy gapni aytmaydi. Izlanishlardan ma’lum bo’ishicha, ushbu maqolning to’g’ri varianti turkman xalqida saqlanib qolgan va u: «Ato’mo’n oljegini bilsem, duza chalkashardo’m»1 ya’ni «Otimning o’ishini bilsam, tuzga almashardim», deb qo’lanar ekan. Bunday misollarni ko’plab keltirish mumkin. 
U yoki bu maqolning ko’chma ma’nosini, unda nima deyilmoqchi bo’ayotganligini aniqlash uchun maqolda keltirilgan obrazlarning mohiyatini to’g’ri anglamoq lozim. 
Xullas, maqollar xalq donoligining qomusi bo’ib, kishilarni ezgulikka, oliyjanoblikka undashi bilan hamma vaqt hayot darsligi bo’ib xizmat qiladi. 
O’zbek xalq maqollari xalqimizning ko’p asrlik dahosidan, aqlu ma’naviyatining etukligidan nishonadir. Ibratli iboralar, pand-nasihat, yashirin ma’noli so’zlar orqali xalqimiz insonlarni faqat yaxshilikka da’vat etadi. 
Maqol xalq hayoti, orzu-intilishlari va dunyoqarashini ko’p asrlik tajribalarda sinovdan o’tkazib aks ettirishi tufayli kundalik turmushimizda katta g’oyaviy-tarbiyaviy rol o’ynaydi. Haqiqiy xalq maqollarida xalq ommasi manfaatlari, ideallari aks etar ekan, maqolga murojaat etgan har bir kishi o’z xalqi va vataniga iliq mehr bilan qarashga o’rganadi; adolat, ozodlik, haqiqat, mardlik va bahodirlik, tinchlik va insonparvarlik, do’stlik va birodarlikka intiladi. 

Mavzu yuzasidan savollar
1. O’zbek xalq maqollarining asosiy mavzulari nimalardan iborat?
2. Maqol xalq og’zaki ijodining boshqa janrlaridan qanday xususiyatlari bilan farq qiladi?
3. Maqollarning g’oyaviy-badiiy jihatdan o’ziga xos xususiyatlari nimalardan iborat?
4. Ibratli fikrlarning maqolga aylanishi uchun qanday shartlar lozim?
5. Xalq maqollarida qo’lanadigan badiiy-tasviriy vositalar haqida ma’lumot bering.
6. Maqollar xazinasini boyituvchi manbalar nimalardan iborat?
7. Xalq maqollarining ma’rifiy-estetik ahamiyati haqida so’zlang. 

Adabiyotlar:
1. O’zbek xalq maqollari. Ikki tomlik. T.: «Fan», 1988-89. 
2. Hikmatnoma. To’plab nashrga tayyorlovchilar: Sh.Shomaqsudov, Sh.Shorahmedov. T.: O’zbek entsiklopediyasi bosh redaktsiyasi. 1990.
3. Qanotli so’zlar. To’plab nashrga tayyorlovchi: E.Siddiqov. T.: «Fan», 1986.     
4. B.Sarimsoqov. Maqollar. G’G’O’zbek folklori ocherklari. 3 tomlik, 1-tom. T.: «Fan», 1988.  
5. O.Madaev. Xalq og’zaki poetik ijodi. T.: «Sharq», 2001.

TOPIShMOQLAR 
Maqollar singari topishmoqlar ham o’tmishda xalq o’rtasida keng tarqalgan. Topishmoqlar orqali inson tafakkur doirasining kengligi, voqelikdagi narsa va hodisalar bilan qanchalik tanish ekanligi aniqlanadi. 
Topishmoq xalqning hayotini, tushmush madaniyatini, urf-odatlarini, narsalarning badiiy-estetik tomonlarini o’zida aks ettiruvchi xalq og’zaki ijodining eng qadimiy, ommaviy va ixcham janridir. Xalq hayoti bilan chambarchas bog’liq holda vujudga kelgan topishmoqlarning asosiy manbai borliqdagi mavjud bo’gan barcha narsalardir. 
Topishmoq qadim-qadimdan jonli va jonsiz mavjudot, narsa va hodisalarni bir-biriga solishtirish, taqqoslash, o’xshatish orqali borliqni, undagi mavjud narsalarni ko’proq bilishga, anglashga, fikr qilishga katta yordam bergan. Shu nuqtai nazardan qaraganda topishmoq alohida bir mustaqil janr hisoblanadi. 
O’tmishda xalqimiz orasida topishmoqlar har xil nomlar bilan: topishmoq, topar cho’pchak, top-top, jumboq, jumoq, ushuk, matal, masala deb yuritilgan. 
Topishmoqlarning uslubi metafora (istiora), ko’chim, kinoya, qochirma yo’i bilan so’zlarni ko’chma ma’noda ishlatib, yashirilgan narsa, hodisalarning belgilariga ikkinchi bir narsa hodisalarning belgilarini qiyoslash, imo-ishora qilishdan iboratdir. Topishmoqlarning ana shu xususiyatini nazarda tutgan yunon faylasufi Aristotel «Topishmoq yaxshi tuzilgan metaforadir» degan ekan. 
Qadimda ota-bobolarimiz, buvilarimiz odatda uzun qish kechalarida g’o’za chuvish, charx yigirish, olacha to’qish kabi turli-tuman ishlarni amalga oshirish davomida ertaklar aytib og’ir mehnatni engillatishga, topishmoqlar aytishib, ko’ngil ochishga, madaniy hordiq chiqarishga harakat qilishgan. 
Topishmoq aytish qaysi bir xalqda bo’masin, u aql va ziyraklik musobaqasi, ko’ngil ochish, o’yin-kulgu vositasi bo’gan. 
Ingliz olimi E.B.Taylorning fikricha, topishmoq madaniyat tarixida maqol bilan birga paydo bo’gan, uning gullagan davri tsivilizatsiyaning quyi va o’rta bosqichlariga to’g’ri keladi. Uningcha, topishmoq an’anaviy savol-javob shaklidagi odatda quruq hazilga olib boruvchi shunchaki so’z o’yini emas, balki u jiddiy javob berishni talab qilgan qadimiy shaklda tuzilgan topshiriqdir. Sfinks topishmog’i buning yorqin namunasidir.1 
Qadimgi yunon mifida Sfinks boshi ayol, tanasi sher bo’gan qanotli mahluq sifatida tasavvur qilingan. U Fiv shahri yaqinida joylashib olib: «Kim ertalab to’rt, kunduz ikki, kechqurun uch oyoqda yuradi?» - deya topishmoq aytadi va javob topa olmaganlarni o’diradi. Nihoyat, Edip: «Inson bolaligida emaklaydi, ulg’ayganda tik yuradi va qariganda hassaga suyanib qoladi», - deb bu jumboqni echadi va Fiv shahriga shoh bo’adi. 
Ko’plab o’zbek xalq topishmoqlarini to’plab o’rgangan folklorshunos olima Z.Husainova topishmoqlarning yuzaga kelish jarayoni juda ham murakkab ekanligini ta’kidlar ekan, topishmoqlarning yaratilishida ertaklar ham asosiy manbalardan biri bo’ganligini aytadi va buni ba’zi ertaklar misolida dalillashga intiladi.2
Masalan, «Ayoz» ertagida yashirin jumboqli so’zlashish jarayonini ko’ramiz: «Ayoz yo’da ketayotganda bir cholga uchrab: - Ota, yo’ bo’sin? – debdi. Chol: Nima bo’sa, mo’ bo’sin, - debdi. – Ota, uzoq yo’ni yaqin qilib ketaylik, - desa chol indamabdi. Ayoz: - Ota, ot bo’masa ham toy minib ketaylik, - debdi. Chol indamabdi. Bu jumboq gapning ma’nosini cholning qizi echib beribdi. Qiz: - Yigitning «Uzoq yo’ni yaqin qilib ketaylik» degani «gaplashib ketaylik» degani «Ot bo’masa ham, toy minib ketaylik» degani «Keksa ekansiz, bita-yarimta yog’ochdan hassa qilib beray» degani, - debdi.1 Ertaklardagi mana shunday yashirin savol-javoblar, ulardagi bir qator o’xshatish va tasvirlar ayrim topishmoqlarning yuzaga kelishiga zamin yaratgan bo’ishi ehtimoldan holi emas. 
O’zbek xalq topishmoqlari orasida «er tagida oltin qozoq», «tap-tap etadi, tagidan karvon o’tadi», «qoziq ustida qor turmas» kabi ko’plab topishmoqlar borki, ular aytilishi bilan darhol javobi topiladi. Ammo shunday topishmoqlar ham borki, javobini topish ancha qiyin bo’ib, hatto katta turmush tajribasiga ega zukko kishilarni ham o’ylantirib qo’yadi. 
Topishmoq aytishning ham muayyan tartib qoidalari mavjud. Bu aql-zakovat musobaqasida mag’lub tomonning shahar berish, g’olib tomonning shahar olish an’anasi bo’gan. Shahar so’zi arab tilidan olingan bo’ib, folklorshunos Z.Husainovaning ma’lumot berishicha, bu so’z e’lon qilish, mashhur qilish, ma’lum qilish ma’nolarini bildirgan. Demak, «shahar berish»ning ma’nosi topishmoqning javobini topa olmagan tomonni odamlarga ma’lum qilishdan iborat ekan. 
O’zbek xalq topishmqlarining asosiy qismini metaforaga asoslangan  topishmoqlar tashkil etadi. Masalan, sabzi haqidagi «Er tagida oltin qoziq» topishmog’ida sabzining rangi oltinga, shakli qoziqqa o’xshatilgan. Mazkur topishmoqning javobi sabzi bo’sa, uning ko’chimi oltin qoziqdir. Mazkur topishmoqning «er tagida qator qoziq» variantida esa sabzining faqat ko’rinishi nazarda tutilgan. «Qizil qiz er ostida, sochlari er ustida», «Sariboy akam ichkari, soqollari tashqari» kabi variantlarida metafora jonlantirish usuli bilan birgalikda namoyon bo’gan.    
Topishmoqlar orasida shundaylari ham borki, ularda hech qanday badiiy-tasvir vositalari ishtirok etmaydi. Faqat eshituvchiga savol beriladi. Masalan, dunyoda to’rt narsa yo’q – bu nima? Topishmoqning javobi esa uni topuvchi kishi tomonidan shunday izohlanadi: 

Osmonning ustuni yo’q, 
Hovuzning qopg’og’i yo’q.
Ko’rpaning engi yo’q, 
Oshpichoqning qini yo’q. 
Aslida dunyoda yo’q narsalar son-sanoqsiz. Lekin yuqoridagi topishmoqning javobi ko’rsatilgan ushbu to’rt narsa sifatida ommalashgan va an’anaviylashgan. 
Metaforaga asoslangan savol topishmoqlarning ancha murakkab turlari ham uchraydi: 
- U nimadir, havodagi do’angan? 
U nimadir, er yuzini suv olgan? 
U nimadir, orqasida og’zi bor?
U nimadir, o’rtasida mag’zi bor? 
U nimadir, suv ichida joni bor? 
Topishmoqning javobi ham xuddi qo’yilgan savolga o’xshab she’riy shaklda va ko’p komponentli: 
Bulut bo’ar havodagi do’angan, 
Yomg’ir bo’ar er yuzini suv olgan. 
Tegirmondir, orqasida og’zi bor, 
Bug’doy bo’ar o’rtasida mag’zi bor. 
Baliq bo’ar suv ichida joni bor. 
Bu xildagi topishmoqlarning yuzaga kelishida folklorshunos olimlarning fikriga qaraganda, yozma adabiyot namunalarining, qissalarning muayyan ta’siri bo’gan.1 Bu xildagi topishmoqlar  Xorazm «oshiq» dostonlarida ham uchraydi. Bundan tashqari Mahtumquli va Durdi shoir aytishuvlarida mavjud bo’gan topishmoqnoma, jumboqli she’rlar ham xalq orasida keng tarqalgan. 
Masalan: 
- Ul nimadir, emadilar to’ydilar?
Ul nimadir, qiyomatga qo’ydilar?
Ul kim edi, tovonidan so’ydilar?
Shoir bo’sang, shundan bizga xabar ber!  

- Ul diydordir, emadilar to’ydilar.
Ul namozdir, qiyomatga qo’ydilar.
Nasimiyning tovonidan so’ydilar,
Bizdan salom bo’sin, javobi shundaydir!

x	x	x	
- Ul nimadir, tuproq uzra surinmas?
Ul nimadir, odamlarga ko’rinmas?
Ul nimadir, hech bir to’nga o’ranmas?
Shoir bo’sang, shundan bizga xabar ber!

Eranlardir, zalil bo’ib surinmas,
Ul balodir, kelsa ko’zga ko’rinmas,
Yolg’on gurung oshkor bo’ar, o’ranmas, 
Bizdan salom bo’sin, javob shundaydir.   
Ma’lumki, xalqimiz qadim zamonlardan beri dehqonchilik va chorvachilik bilan shug’ullanib keladi. Shu boisdan o’zbek xalq topishmoqlari orasida uy hayvonlari bilan bog’liq topishmoqlar ham ko’pchilikni tashkil qiladi. O’rta Osiyo xalqlari hayotida foydali jonivorlardan biri bo’gan tuya muhim o’rin tutgan. U insonga go’sht, sut, jun berganidek, og’ir yuk tashishda, uzog’ini yaqin qilishda katta rol o’ynagan. Shuning uchun ham tuya va uning xususiyatlari bilan bog’liq topishmoqlar yaratilgan. 
Masalan, «Momom ketib borayotir, kulchasi qolib borayotir» topishmog’ida tuyaning yurish harakati va bu harakat natijasida tuya oyoqlarining tuproqli yo’da qolayotgan yalpoq, dumaloq izlari asosga olingan. Bu topishmoqda qadimiy tushunchalarning izi bor. Uning kelib chiqishini to’g’ri anglashda uning murakkab qismi, topishmoqning birinchi misrasining birinchi so’zi bo’ib, unda tuya – momo deb berilishidir. Inson tomonidan hayvonni, jumladan tuyani momo, ona deyish, shubhasiz, tuya kulti bilan bog’liqdir.1    
Bundan tashqari tuyaning sokin, salmoqdor qadam tashlab yurish harakati va shakli – ustidagi o’rkachi qaddi bukchaygan momoning harakati va holatiga o’xshatilgan. 
Shuningdek, xalqning maishiy turmushida zarur bo’gan ish qurollari bilan bog’liq bo’gan topishmoqlar ham ko’plab uchraydi: «Pakana xotin, chachvoni uzun», «Kichkina kelinchak, popugi qulochdek», «Kichkina xotin, lachagi uzun» topishmoqlarida igna kichkina xotin shaklida sifatlangan bo’sa, ignaga o’tkazilgan ipning uzunligi chachvon, sochpopuk va lachakning uzunligiga tashbeh qilingan. 
O’zi erning tagida,
Kuchi erning ustida. 

O’ttiz ikki og’ayni, 
Bir-birining ustida 
topishmog’ida esa o’tmishda ajdodlarimiz hayotida muhim o’rin tutgan chig’ir tasvirlangan. Bunda chig’irning joylashgan o’rni, er satxidan pastda ekanligi, suv kuchi bilan yuqoriga – er ustiga suv chiqarilishi ko’zda tutilgan. Topishmoqdagi «o’ttiz ikki og’ayni» esa er sathida suv chiqarish uchun chig’iriqqa joylashtirilgan qator idishlardan iborat. 
«Er tagida oy yurar» topishmog’ida esa, erni yorib, surib yuradigan omoch tishining yarim oy shaklida bo’ganligi uning oyga qiyoslanishiga asos bo’gan. 
Binobarin, mana shunday topishmoqlar orqali ota-bobolarimizning o’tmishdagi hayoti, ularning mehnat jarayonida qo’lagan ish qurollarining qadimiy turlari haqida muayyan tasavvurlarga ega bo’amiz. Ularni sinchiklab o’rganish ijtimoiy ongning o’sishi, xalqning moddiy va ma’naviy o’sish tarixini, uning turmush tarzini to’g’ri yoritishga katta yordam beradi. 
Folklorshunos Z.Husainovaning fikricha, topishmoq ma’no va aytilishi jihatlari bilan maqol bo’ib kelishi mumkin. Bunday maqollar dastlab topishmoq tarzida vujudga kelib, keyinchalik maqolga aylangan. Masalan, til haqidagi: 
Birovni suydirar, 
Birovni kuydirar 
	Asaldan shirin, 
	Zahardan achchiq
topishmoqlari:
				Suydiradigan ham til, 	
				Kuydiradigan ham til. 
Yoki:
			Shirin so’z – shakar, 
Achchiq so’z – zahar
shaklida maqol sifatida qo’laniladi. Ammo topishmoqda yashirib aytilgan narsaning oti – til topishmoqning tekst qismida emas, balki javobda ochiladi. Maqolda narsaning oti aytilgan tekstning o’zida misralarning boshida, o’rtasida yoki oxirida ochiq-oydin qo’laniladi. 
Ba’zi hollarda topishmoqlar tez aytishlar bilan mushtaraklik kasb etadi. Masalan, angishvona haqidagi «Bir chuqurda ming chuqur, chuqurni igna cho’qir» topishmog’i tez aytish o’rnida ishlatiladi. Shuningdek, karam haqidagi «Qat-qat quloq, dum-dumaloq», ko’z haqidagi «Qo’sh inda qo’sh chiroq», tuya haqidagi «Oyog’i popuk, og’zi ko’pik» kabi ko’plab topishmoqlar tez aytish shaklida ham kelishi mumkin. 
O’zbek xalq topishmoqlari shaklan ixchamligi, ritmikligi, qofiyaga boyligi, rang-barang badiiy obrazlari bilan xotirada uzoq saqlanadi. Topishmoqlar tuzilishi jihatidan she’riy va nasriy shaklga egadir. 
She’riy topishmoq: 
Tom ustida piyola,
Ichi to’a gul-lola. 
Imo qilib chaqirsam, 
Uyaladi qiz bola.              (oy va yulduzlar)
Nasriy: 		Tushgan erini titar.        (arra)
Topishmoqlar badiiy jihatidan shu darajada ixchamki, xatto ikkitagina so’zdan tuzilganlari ham uchraydi: «Sandiqchada mixcha» (tish yoki gururt), «Yaratganga yopishgan» (ism). Bu topishmoqlar bor-yo’g’i ikki so’zdan iboratligiga qaramay, tugal fikr, ma’no anglatadi. 
Topishmoqlar nihoyatda ixcham, muxtasar bo’ishiga qaramay badiiy-tasvir vositalariga boy. Metafora topishlardagi asosiy vositalardan biri bo’ib, u tasvirda obrazlilikni ta’minlashda xizmat qiladi. Metafora muayyan bir narsaning tashqi ko’rinishi jihatidan boshqa bir narsaga o’xshashligi asosida ko’chishiga asoslanadi. Masalan, «Er tagida yog’li qamchi». Bu topishmoqda jumboqlangan narsa ilon, ko’chimi – qamchi, «Tog’ ustida o’rmon bor»da jumboqlangan narsa – soch, ko’chimi – o’rmon. 
Topishmoqlarda faol qo’lanadigan badiiy san’atlardan biri jonlantirishdir: «Onasi bita, bolasi mingta» (oy va yulduzlar), «Pakana xotin uy poylar» (qulf), «Sariboy akam ichkari, soqollari tashqari» (sabzi). 
Topishmoqlarning aksariyati o’xshatish san’at asosiga qurilgan. An’anaviy topishmoqlardagi o’xshatish ko’pincha -day, -dek qo’shichalari, go’yo, xuddi, yanglig’ kabi so’zlar yordamida shakllanadi: 
O’tirishi o’ymoqday, 
Baqirishi tayloqday. (chigirtka)
Ba’zi topishmoqlar esa tazod – o’xshatish asosiga qurilgan bo’adi: «Asaldan shirin, zahardan achchiq». 
Xalq topishmoqlarini alliteratsiya san’atisiz tasavvur qilish qiyin. Alliteratsiya topishmoqning ritmik tabiatini, mazmuni salmog’ini yuzaga chiqarishning muhim vositasidir. U tovushlar ohangdorligi asosiga qurilgan bo’ib, topishmoqning badiiyligini va ta’sirchanligini kuchaytiradi: «Qora, qora qoramuq» (mosh), «Qora tovuq, qorni to’q» (qozon). Ko’pchilik topishmoqlarda undosh tovushlar takrori alliteratsiyani vujudga keltiradi. Lekin ba’zan unli tovushlar takrori asosida ham alliteratsiya yuzaga kelishi mumkin: 
Uzun-uzun ulamiq,
Undan uzun ulamiq. 
Xullas, xalq og’zaki ijodining eng kichik janrlaridan biri bo’gan topishmoqlar hamma zamonlarda ham fikrni rivojlantirish, aqlni charxlash vositasi bo’ib kelgan. Shu nuqtai nazardan qaraganda topishmoqlarning ma’rifiy, badiiy-estetik ahamiyati beqiyosdir. 

Mavzu yuzasidan savollar 
1.	O’tmishda topishmoq janrining keng tarqalishiga sabab nimada deb o’ylaysiz? 
2.	Topishmoq va maqol o’rtasidagi o’zaro uyg’un va farqli jihatlarni izohlang.
3.	Topishmoqlarda variantlilik xususiyati bo’adimi? 
4.	Nasriy va she’riy topishmoqlarga xos asosiy xususiyatlar nimalardan iborat? 
5.	Topishmoqlarning qanday ahamiyati bor? 

Adabiyotlar: 
1.	Topishmoqlar, O’zbek xalq ijodi, Ko’p tomlik, T.: G’.G’ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1983. 
2.	Z.Husainova, O’zbek topishmoqlari, T.: «Fan», 1966. 
3.	Aristotel, Poetika, T.: «Fan», 1980.
4.	Z.Husainova, Topishmoqlar, G’G’O’zbek folklori ocherklari, Uch tomlik, birinchi tom. T.: «Fan», 1988.  
5.	I.Imomov, T.Mirzaev, B.Sarimsoqov, O.Safarov, O’zbek xalq og’zaki poetik ijodi, T.: «O’qituvchi», 1990.

XALQ OLQIShLARI VA QARG’IShLARI 
Olqish olgan omondir, 
Qarg’ish olgan yomondir. 
Xalq falsafasi va diniy ta’limotida insonni e’zozlash, rahm-shafqat, muruvvat, odamiylik kabi fazilatlar doimo ulug’lanib, madh etib kelingan. Odamiylik – bu kishining boshqa odamlarga, urug’-aymog’iga mehr-shafqat ko’rsatishi, yaxshilik qilishini, insonparvarlik munosabatida bo’ishini taqozo etadigan fazilatdir. 
Xalq bilan hamnafas, hamdard bo’ish, unga yaxshi kunlarda ham, boshiga musibat tushgan qorong’i kunlarda ham sadoqatli bo’ib, astoydil xizmat qilishni ajdodlarimiz hamisha o’zlari uchun sharaf deb bilganlar. 
«Yaxshi hayot va uzoq yashash uchun, xalqning duosi va shodligidan yaxshiroq posbon va qo’riqlovchi yo’q»1 deydi, sharq donishmadlaridan biri bo’gan Barxurdor ibn Mahmud. Darhaqiqat, har bir insonning kelajak hayoti, uning baxt-saodati uzoq asrlar davomida xalqimiz tomonidan yaratilgan milliy qadriyatlar bilan chambarchas bog’liqdir. 
Xalq og’zaki ijodi mahsuli sifatida yuzaga kelgan, xalqning ezgu so’zi – duoyu olqishlar inson hayotida muhim o’rin tutgan ana shunday asriy qadriyatlardan biri hisoblanadi. 
Qadim zamonlardan boshlab ajdodlarimiz so’zning kishi ruhiyatiga ko’rsatadigan sehrli ta’sirini chuqur his qilganlar. Yaxshi so’z insonga baxt-saodat va shodlik baxsh etsa, yomon so’z kayfiyatning buzilishiga, baxtsizlikka sabab bo’ishi isbot talab qilmaydigan haqiqatdir. 
Xalqimiz orasida kishilarning bir-birini alqab, ezgu niyatlar bildirib aytadigan ana shunday yaxshi so’zlari olqish, yomon so’zlari esa qarg’ish nomi bilan yuritiladi. 
Olqish turkiy tillarda «maqtash, sharaflash, yaxshi istaklar tilash» kabi ma’nolarni anglatadi. Bu termin qadimgi oltoy turklari tilidagi «al» - sharaflamoq, yuksakka ko’tarmoq, maqtamoq fe’li o’zagiga –qo’ buyruq mayli qo’shimchasining hamda –(a) sh harakat nomi suffiksining qo’shilishi orqali yasalgan.1 
O’zbek xalq olqishlari ijro o’rni, vazifasi va poetik tabiatiga ko’ra ikki katta guruhga bo’inadi: 
1. An’anaviy marosimlar tarkibida ijro etiluvchi olqishlar;
2. Kundalik maishiy olqishlar.2     
An’anaviy marosimlar tarkibida ijro etiluvchi olqishlar muayyan bir marosim bilan bog’liq bo’ib, hozirga qadar o’sha marosimning tarkibiy qismi sifatida yashab keladi. To’y, motam va ramazon marosimlarida ijro etiladigan olqishlar shular jumlasiga kiradi. 
Kundalik maishiy olqishlar esa inson faoliyatining turli sohalarini o’z ichiga qamrab oladi. Shu sababli bunday olqishlar ijro o’rniga qarab quyidagi turlarga bo’inadi: 
1. Uchrashuv olqishlari;
2. Dasturxon olqishlari;
3. Biror ish boshlashida aytiladigan olqishlar. 
Uchrashuv olqishlari avvalo «assalomu alaykum», degan xayrli so’zdan boshlanadi.    
Salomlashish olqishining eng qadimiy va keng tarqalgan turi hisoblanadi. Dunyodagi barcha madaniy xalqlar o’zaro insoniy munosabat, muomala va muloqotni salomdan boshlaydi. Har bir xalqning salomlashish bilan bog’liq bo’gan o’z urf-odatlari bor. Hindlar qo’ kaftlarini birlashtirgancha, peshonalariga qo’yib, inglizlar bosh kiyimini olib engil ta’zim qilishadi va h.k. 
O’zbek xalqi esa, barcha islom dunyosi xalqlari singari bir-birini ko’rganda «Assalomu alaykum» deya qo’ olishib ko’rishadi. «Assalomu alaykum» iborasi arabcha «sizga tinchlik tilayman» degan ma’noni bildiradi. «Va alaykum assalom» esa «Sizga ham tinchlik tilayman» javob salomi sanaladi. 
Salomlashish madaniyatlilikning dastlabki belgisi bo’ib, odatda yoshlar keksalarga salom berganda, ular «va alaykum assalom» deya, ba’zan rag’batlantiruvchi olqish so’zlarni ham qo’shib qo’yishadi: «Barakalla, mullo bo’ing, otangizga rahmat, katta yigit bo’ing» va h.k.
Salom bergan savob oladi, deydi xalqimiz. Negaki, salom berish bilan alik olgan ikkinchi tomonning kayfiyati ko’tariladi, hayotga muhabbati, insonga ishonchi ortadi, ruhi tetiklashadi. Katta savob ishlar ham, odatda, mana shu ta’sirchan kalomdan boshlanadi. 
O’zbek xalqining axloq normalari shu qadar mustahkamki, kishilarning bir-biriga nisbatan chuqur hurmat ehtiromi xalqning urf-odatlarida bizgacha yaxshi saqlanib qolgan. Masalan, odamlar bir-biri bilan tanish yoki tanish emasligidan qat’i nazar biror joyda uchrashib qolishsa darhol salomlashib, olqish aytishib yuzlariga fotiha tortishadi: «Omin, tinchlik-omonlikni, xotirjamlikni bersin» yoki «Omin, qadam etdi, balo etmasin» va h.k.
Dasturxon olqishlari taom eyishdan oldin va taomdan so’ng oldin aytiladi. Kishilar dasturxon atrofida to’planar ekanlar, dastlab turli-tuman ne’matlarni yaratib qo’ygan zot – Xudoga shukronalar aytadilar. Taomga qo’ uzatishdan oldin, albatta, «Bismillahir Rohmanir Rohim» kalimasi aytiladi va taom eyishni oiladagi yoshi ulug’ kishi boshlab beradi. 
Taomdan so’nggi olqish ko’pincha, dasturxonga baraka, kishilarga bitmas-tuganmas rizq, sihat-salomatlik kabi yaxshi istaklar tilashdan iborat bo’adi. Bunday olqishlar va duolar dasturxon boshida o’tirgan yoshi ulug’ kishilar tomonidan xilma-xil shaklda aytiladi: «Omin, keng fe’l, ketmas davlat, uzoq umr, tinchlik-omonligini bersin» yoki «Omin, xayri baraka, xotirjamlik, to’kin-sochinlik omonligini bersin, Allohu Akbar!». Taom emoqning yakuni hisoblangan bu ezgu so’zlarda odatda eyilgan taomni ekkan-tikkan, etkazgan, egan-ichgan kishilar olqishlanadi, beminnat ne’matlarni bandalariga etkazib qo’ygan Alloh-Taologa shukronalar aytiladi: «Bismillahir Rohmanir Rohim. Shirin navot, manzil obod, payg’ambar xudoga salovat xo’p bersin, ko’ bersin. Keng fe’l, ketmas davlat bergin. Do’stga zor, dushmanga xor, nomardga muhtoj qilmagin. O’t balosi, suv balosi, nohaq tuhmatdan o’zing asragin. Ekanni-tikkanni, eganni-ichganni savobini dargohingda qabul qilgin. Omin, Allohu Akbar!».
Boshqa xalqlarda bo’ganidek, o’zbeklarda ham taomlar xilma-xildir. Shu boisdan ham qadimdan ba’zi taomlarning o’ziga xos maxsus olqishlari yaratilgan. 
Masalan, qovun eyilgach, aytiladigan olqishlarda dehqonning xayrli mehnatidan xalqning mamnunligi, uning beqiyos saxovatidan minnatdorlik, qovunni eganlarga uzoq umr, tanisihatlik kabi ezgu istaklar tilanadi: «Shirin-sharbat, mazgil obod, payg’ambari xudoga salovat, ekanning, tikkanning ota-bobosiga rahmat, Allohu Akbar!».
Go’shtli mahsulotlar eganda esa, taom egasiga rizq-nasiba, uzoq umr kabi ezgu istaklar tilangan: «Olti urug’ning oshini bersin, Luqmoni Hakim yoshini bersin, qushday quyib bersin, tog’day uyib bersin. Omin, Allohu Akbar!»         
Biror ish yoki tadbir boshlanishida aytiluvchi olqishlar. Ajdodlarimiz qadim zamonlardan boshlab so’zning ilohiy qudratiga ishonganlar. Shu boisdan ham qanday ishga qo’ urmasinlar, yaxshi niyat va umidbaxsh tilaklar bilan olqishu duolarga murojaat qilganlar. Masalan, kishilar biror katta tadbir boshida, deylik, imorat qurishdan oldin dasturxon boshida o’tirgan oqsoqollardan, piru badavlat qariyalardan fotiha olib keyin o’sha ishni boshlaydi: «Omin, boshlagan ishingizga Alloh madadkor bo’sin, ishlaringiz baroridan kelsin, Hazrati Nuh o’zi qo’lasin, qo’laringiz dard ko’rmasin, maqsadingizga etinglar». Bu kabi samimiy tilaklar qiyin ishni amalga oshirish oldida turgan insonga ishonch va kuch-quvvat bag’ishlaydi. Kishilar uzoq safarga otlanganda, erga dastlabki qo’sh solishda, yangi oy chiqqanda yoki qabriston yonidan o’tganda ham duo-yu olqishlarga murojaat qilishgan. 
Olqish ezgulikka da’vatkorligi, yaxshilikka xizmat qilishi bilan ham xalq orasida keng tarqalgan hamisha barhayot janr hisoblanadi. 

Qarg’ishlar
Atoqli shoir Rasul Hamzatov «Mening Dog’istonim» kitobida ona tili Vatani va uning odamlarini millatdoshlari – avarlarni ko’klarga ko’tarib maqtarkan, «mening qo’imda bo’sa ayollarimizning jon uzib qarg’ashlarini, erkaklarning baloxonador so’kinishlarini bir kitob qilgan bo’ardim» deya, avarcha qarg’ishu so’kishlarni ham insoniy madaniyat namunasi sifatida talqin qilgan. 
Agar olqish kishilarga yaxshilik tilash, ularning ruhiyatini tetiklashtirishga xizmat qilsa, qarg’ish faqat yomonlik tilash lozim bo’gan o’rinlarda qo’lanadi xolos. Qarg’ish bilan so’kishni bir narsa deb tushunmaslik lozim. Agar qarg’ishda kishiga baxtsizlik, yomonlik tilash ustunlik qilsa, so’kishda kishi shaxsiyati haqoratlanadi. 
Qarg’ish atamasi yomon ma’nosini ifodalovchi qadimgi turkiy «qar» fe’liga –g’a ikkinchi shaxs buyruq maylining hamda (-ish) harakat nomi qo’shimchalarining qo’shilishi orqali yasalgan.
Qarg’ish mualliflari asosan, ayollardir. Ba’zi ayollar qarg’amay turolmaydilar. Bolalarini, erlarini, begonalarni, do’stni-yu dushmanni ermak uchun bo’sa ham qarg’aydilar. Qarg’ishning qarg’ishdan farqi bor, albatta. Adolatsizlik, nomardlik oldida ojiz qolib, yolg’iz Allohu Taologa zorlanib, er mushtlab qarg’anish bilan uyda shunchaki bolaning biror aytilgan ishni o’z vaqtida bajarmagani uchun qarg’ashni bir-biriga teng qo’yib bo’maydi. 
Qarg’ish ham qadimiy odat bo’ib, har bir xalqning milliy turmush tarzi, urf-odati, madaniy darajasi, etnik bosqichlarini aniqlab, belgilab beradi. Qarg’ish birovdan nohaq jabr ko’rgan odamning unga yomonlik sog’inishi, o’mini tilashidir. Qarg’agan odam hamisha haq deyish ham adolatdan emas. Ba’zan u nohaq bo’ishi mumkin. Qarg’ishning ikki-uchi bo’adi, degan xalqimiz haq.
«Juvonmarg bo’sin», «Og’zidan – qoni kelsin», «Oti o’chsin», «Ko’ziga tuproq to’sin», «Jazosini xudo bersin», «Kosasi oqarmasin», «Xudodan topsin» va h.k. Ba’zan yolchimagan odamlar haqida «buni qarg’ish urgan», «ota-onasi oq qilgan» degan iboralarni eshitib qolamiz. «Oq qilish» yaqiniga – farzandiga nisbatan qarg’ishning eng oliy shaklidir. Bu farzanddan voz kechish, uning shu oilaga mansubligidan or-nomus qilishdir. Xalqimizda «onaning qarg’ishi urmaydi» degan naql bor. Ya’ni ona o’z bolalarini tarbiyalash jarayonida ming bora qarg’aydi. Ammo bu o’z farzandiga yomonlikni, o’imni ravo ko’rganidan emas, shunchaki ayolligidan, qarg’ishga o’rganib qolganligidan, uni tanbeh, dashnom o’rniga ishlatganidan. 
Endi otaning qarg’ishi bo’ak, odatda otalar qarg’ashmaydi. Qadimdan ular majbur bo’gandangina so’kadi, iloji bo’masa uradi. Qarg’ish kamdan kam sodir bo’adigan hodisa. Shuning uchun ham xalqimizda «Otaning qarg’ishi yomon» degan naql yuradi. Otalar o’g’il-qizlari yuzlarini erga qaratganda, oila nomusini bukkanda, yomon yo’ga kirganda, qarg’ashga majbur bo’adi. (Shu o’rinda qarg’ishning beiz ketmasligi hayotiy misollar bilan asoslanadi. Zangiota va uning qizi haqidagi rivoyat keltiriladi).
Qadim zamonda ko’hna Shosh yaqinida mashhur pir Zangi ota xonadonida go’zal Bibi Oysha kamolga etgan. U kun sayin oqi oqqa, qizili qizilga ajralib, to’in oyday to’ib borgan. Shosh madrasalaridan birida saboq olayotgan Qoraxon ismli o’ktam yigit favqulodda Bibi Oyshani ko’rib, uni jon-dilidan sevib qolgan. Ular pinhona uchrashib turganlar. Qiz ham xon avlodi, pahlavon va zukko talabaga ko’ngil qo’ygan. Qoraxon madrasani bitirish arafasida Zangi ota xonadoniga sovchi yuborib, qizlarini so’ratgan. Biroq pir ko’zlarining oqu qorasi bo’gan yolg’iz qizlarini uzoqqa yuborishga izn beromaganlar. 
Valiahd Qoraxon esa o’zga shaharda ichkuyov bo’ib qololmagan. O’z ona shahri qadim O’trorga qaytib, hokimlik qilgan. Sevishganlar maktub olishib turishgan. Keyingi yilning oldi yoz faslida mushtipar ona vositachiligida Bibi Oysha padari buzrukvoridan O’trorga, bo’ajak zavjasi Qoraxon huzuriga borishga ruxsat so’ragan. Tabiiyki, ota tag’in izn bermaganlar. Bu hol bir necha bor takrorlangach, buzrukvor o’z pushti kamaridan bo’gan suyukli qizlariga ruxsat berib, fotihaga qo’ ocharkan, «manzilingga etginu murodingga etmagin» deya yuzlariga fotiha tortganlar.
Bibi Oysha enagasi Boyjon xotun va o’n navkar panohida suvorilardek kiyinib, maxsus arg’umoqlarda sevgilisi mamlakatiga ravona bo’gan. Yo’ yurishgan, mo’ yurishgan. Go’zal yozning Mayin epkinida bog’laru qirlar, tog’laru daryolardan o’tganlar. O’sha zamonning rusumi bo’yicha qaroqchilarcha hujum qilgan yo’dagi yo’to’sarlar navkarlari bilan qilich chopishib, go’zal Oysha o’zi mahv etgan dushmanlari kallalarini nayzalarga ilib Qoraxonga sovg’aga tayyorlagan. 
Nihoyat orziqib kutilgan visol onlariga ham yaqin qolgan. O’tror erlariga etib kelgan Bibi Oysha chopar yubortirib, sevgilisini qarshi olishga chorlagan. Qoraxon xushxabardan yuragi xapqirib, Talas qirg’oqlariga a’yonlari bilan tengsiz mehmon, ertangi mezbonni qarshi olgan…
Bibi Oysha visol oldidan chavandozlik – yo’ kiyimlarini echib, ko’pik sochib, toshlarga urilib oqayotgan Talasning ko’zgudek tiniq, shaffof suvlariga cho’milib olishni niyat qilgan. Boyjon xotun panohida quloch yozib suzgan, cho’milgan. Suluv malikalardek maxsus kelinlik kiyimlari, harir liboslarini qirg’oq maysalari ustida kiyayotganda… shuvoqlar orasidan ikki qora ilon chiqib kelib, nozik vujudning ikki eridan baravar chaqqan…
Oyshabibining bexos chinqirig’idan Qoraxon o’z navkarlari bilan berigi qirg’oqqa qanday o’tganini bilmay qolgan. Oshiq o’z ma’shuqasini ko’tarib og’ushiga olgan. Darhol muolajaga kirishib, zaharni so’rib tashlashga urinishgan. 
Vaziyatning qaltisligini anglab etgan Qoraxon shu zahotiyoq yonidagi ustoziga nikoh o’qittirib, Oyshabibini o’z nikohiga olgan. Kelin o’z kuyovi qo’ida ilinj bilan jon taslim qilgan…
Bibi Oysha malikalarga xos katta hurmat bilan dafn etilgan. Boyjon xotun uning is-chirog’ini qilib, qabriga parvona bo’gan. Oshiq yigit Qoraxon qirq yil shohlik qilib, Oyshabibi bilan nikohini buzmagan. Oldin Bibi Oysha qabri tepasiga, keyin uning enagasiga Boyjon xotun mozori ustiga ikki yuksak go’zallik namunasi bo’gan maqbara tiklatgan.
Bu gaplarga, mana, qariyb ming yil bo’di. Bibi Oysha qissasi hamon oshiqlarning yuragini o’rtaydi. Darvoqe, uning o’zidek go’zal va nafis maqbarasi hamon Qozog’istonning hozirgi Jambul shahrida sevgi va sadoqat timsoli sifatida qad ko’tarib turibdi. Boyjon xotun tutingan qizini uning yonida hamon yomon ko’zlardan qo’riqlashda davom etmoqda. Xon Qoraxon esa bir umr qovushilmagan nikoh bilan o’tgan pokiza inson sifatida Avliyo ota nomi bilan o’z maqbarasida Bibi Oyshadan bir sari qadam narida mangu uyquda yotibdi…
Otaning qarg’ishi yomon, deyishadi eskilar. Zangi ota qarg’anmagan, qiziga bu taqdirni ravo ko’rmagan, faqat andak og’ringan edi, xolos…                  
Qarg’ishlar ma’lum darajada xalqning turli-tuman e’tiqodiy qarashlari bilan ham bog’liq. Shu nuqtai nazardan qarg’ishlar folklorshunoslikda uch guruhga ajratib o’rganilgan.1      
1. Mifologik tasavvurlar bilan bog’liq qarg’ishlar: Mifologik tushunchalar, obrazlar zaminida yaratiladi. «Arvoh ursin», «Alvastiga yo’iqqur», «Jin ursin» va h.k. 
2. Tabiat dunyosi bilan bog’liq qarg’ishlar: Xalq qarg’ishlarining ba’zilari o’simlik dunyosi, ba’zilari hayvonot dunyosi bilan bog’liqdir. Masalan, «Ha ko’zingga gul tushsin» qarg’ishi keksa ayollar o’rtasida keng qo’laniladi. Chunki qadimiy tasavvurlarga ko’ra qizil gul kuchli sehr-qudratiga ega bo’gan, yomon ruhlarni, jinlarni o’ziga chaqirib olib jonli narsalarga, ayniqsa, kishilarga zarar etkazuvchi o’simlik sanalgan. 
Hayvonot olami bilan bog’liq: «Go’shtingni quzg’unlar cho’qisin».
3. Turli jonsiz narsalar bilan bog’liq qarg’ishlar. Xalq o’rtasida «sut ko’r qilgur», «non ko’r qilgur» kabi qarg’ishlar keng tarqalgan. Ularda kishilar o’zlariga muqaddas sanalgan narsalarning yomon ta’sir ko’rsatish qudratidan qo’rqish hissi etakchilik qiladi. 
Xullas, olqish ham, qarg’ish ham qadimiy folklor janri bo’ib, har bir xalqning milliy turmush tarzi, urf-odati, madaniy darajasi, etnik bosqichlarini aniqlab, belgilab beradi. Yuqoridagi kuzatishlardan kelib chiqib aytadigan bo’sak, olqish va qarg’ishlar hayotiy asosga ega bo’ib, ular hech qachon beiz ketmagan. Shunday ekan, qarg’ish emas duo va olqish olishga intilish lozim. Zero, xalqimiz aytganidek,
				Olqish olgan omondir,      
				Qarg’ish olgan yomondir.

Mavzu yuzasidan savollar
1.	Duo va olqishlar nima sababdan paydo bo’gan, deb o’ylaysiz?
2.	Olqish va duoning bir-biridan farqi bormi?
3.	Olqishning qanday turlari bor?
4.	Qarg’ishning o’ziga xos xususiyati nimalardan iborat?
5.	Qarg’ishning qanday turlari mavjud?
6.	Olqishlar ham, qarg’ishlar ham hayotiy asosga ega ekanligini tushuntiring. 

Adabiyotlar: 
1.	O’zbek folklori ocherklari. Uch tomlik. 1-tom. T.: «Fan», 1998.
2.	Mahmud Sattor. O’zbek udumlari. T.: «Fan», 1993.
3. Katash S.S. Alko’sh sos (blogopo-jelaniya) – drevniy janr altayskogo folklora. G’G’Ulagashevskie chteniya. Vo’p. 1. Torno-Altaysk. 1979. str. 63-77.

MAROSIM FOLKLORI 
O’zbek xalqi orasida keng tarqalgan rang-barang marosimlar va bayramlar ijtimoiy va shaxsiy hayotning barcha tomonlarini qamrab oluvchi, kishilar o’rtasidagi munosabatlarning turli jihatlari va shakllarida namoyon bo’uvchi muayyan urf-odatlar va an’analar, axloqiy printsiplar va huquqiy tartibotlarning tarixan shakllangan yig’indisidir. 
Insonga baxt-saodat va ezgulik tilash, inson hayotining muhim nuqtalarini nishonlash maqsadida o’tkaziladigan, xalq o’rtasida qat’iy an’anaga aylanib ketgan hatti-harakatlar marosim deyiladi. Marosimni nishonlash paytida ijro etiladigan qo’shiq va aytimlar, duoyu olqishlar marosim folklorini tashkil etadi. 
Asrlar davomida tarkib topib an’anaviylashib borgan o’zbek xalq marosimlari kishilarning o’zaro munosabatlaridagi yaxshi fazilatlarni, chinakam xalqchil, umuminsoniy qadriyatlarni aks ettiradi. 
Marosim folklori bo’yicha ilmiy kuzatishlar olib borgan professor B.Sarimsoqov marosim folklorlarini ikki katta turkumga – mavsumiy marosimlar folklori va oilaviy–maishiy marosimlar folkloriga ajratadi.1     
Mavsumiy marosimlar folklori 
Ota-bobolarimiz tomonidan o’tkazilgan qishki marosimlar folkloridan bizgacha Gap – gashtak va Yas – yusun marosimlari saqlanib qolgan. Gap – gashtak marosimi erkaklar tomonidan choyxonalarda yoki xonadonlarda o’tkazilgan. Marosim kechki paytdan erta tongga qadar davom etib, uni oradan saylangan maxsus oqsoqol boshqarib borgan. Gap – gashtak marosimida turli xil taomlar tortilib, ko’ngilochar hangomalar va o’yinlar bilan kishilar ma’naviy hordiq olganlar. Ba’zan bunday yig’inlarda baxshilar ham ishtirok etib, doston va termalar, ertaklar bilan davrani yanada qizitgan. 
Yas – yunus marosimi esa asosan ko’chmanchi chorvadorlar o’rtasida qimizxo’rlik o’tirishi sifatida paydo bo’ib, uning ma’nosi davrada o’tirish qoidalari demakdir. Bu marosim turli hududlarag’da turlicha nomlar bilan yuritilgan: Toshkent, Farg’ona vodiysida bo’zaxo’rlik, Buxoro, Samarqand va Turkiston atroflarida ko’na o’tirish va hokazo. 
Yas – yunus o’ttiz-qirq kishining qo’shilib sherda (mehmonxona)  uyushtirish orqali tashkil etilgan. Sherdaning raisi, yasavul va soqiy (kosagul) saylangan. Marosimning o’ziga xos qat’iy talablari bo’gan: barcha ishtirokchilar kosagul uzatgan bo’zani bir nafasda ichib yuborishlari, kosadagi bo’zani to’kmaslik va marosim oxiriga qadar mastlik qilmay odob saqlab o’tirish hamda o’tirishni faqat eshik og’asining ruxsati bilangina tark etish. Kosagul sherda ishtirokchilariga bo’za tutib, quyidagi to’rtlik bilan murojaat qilgan: 
Alyor bo’sin – ey,
Xo’jam yor bo’sin – ey, 
Xo’jam bergan bu davlatga, 
Dushman zor bo’sin – ey. 
Kosani qo’iga olgan shaxs bo’zani ichib, soqiy sha’niga bir to’rtlik aytgan. Bo’zaxo’rlik o’tirishlarida ishtirok etuvchilar har xil she’rlar, qo’shiqlardan kuylashgan: 
Bo’zaning asli otasi kurmakdir, 
Mayxonada o’ynamakdir, kulmoqdir. 
Mayxonada o’ynamasang, kulmasang, 
Kim qo’yibdi mayxonaga kelmoqni. 
Bo’zaxo’rlik o’tirishlarida asosan, kishilar bir-birining sha’niga yaxshi so’zlar aytish, ko’ngil ochish, g’am-tashvishlarni unitish ruhi ustunlik qilgan. 
Bahor mavsumi bilan bog’liq marosimlar 
 	Qadim zamonlardan beri inson hayoti ko’p jihatdan tabiatdagi o’zgarishlarga bog’liq holda kechgan. Ayniqsa, dehqonchilik va chorvachilik bilan shug’ullanuvchi o’zbek xalqi hayotida bahor mavsumi nihoyatda muhim o’rin egallagan. Bahorning dastlabki kunlaridan boshlab dehqonlar urug’ sepishga tayyorgarlik ko’rish, ariq va zovurlarni tozalash kabi ishlari bilan shug’ullansa, chorvadorlar yaylovlarga ko’chishga tayyorgarlik ko’radilar. 
Bahor faslida «Loy tutish», «Shox moylar», «Navro’z», «Sust xotin» kabi marosimlar o’tkazilgan. 
«Loy tutish» marosimi. Ma’lumki, turkiy xalqlar og’ir va mashaqqatli ishlarni hamisha hashar yo’i bilan, ko’pchilikning boshini qovushtirib, birgalashib bajarganlar. Ilk bahorda suv yo’larini ochish, ariq va zovurlarni tozalash ishlari ham hashar yo’i bilan amalga oshirilgan. Hasharchilar yonidan, bu umumxalq ishida qatnashmayotgan odam o’tib qolgudek bo’sa, unga belkurakda loy tutishgan. Bundan maqsad hasharda hamma ishtirok etib, xayrli ishga o’z hissasini qo’shsin. Shuning uchun ham loy tutilgan yo’ovchi o’ziga ajratilgan ishni bajarib, keyin yana yo’iga ravona bo’gan. Mabodo, hasharchilar yonidan o’tayotgan kishi ijodkor yoki san’atkor bo’sa, o’z san’atidan ularni bahramand etib, ruhini ko’targan kishilarning og’ir mehnatini engillatishga yordam bergan. Hunarmand bo’sa, hasharchilarning ish qurollarini tuzatib bergan. 
Mazkur marosim haqida sherobodlik marhum baxshi Bo’ri Ahmedovdan yozib olingan birgina ma’lumotdan boshqa hech narsa saqlanib qolmagan. Uning xabar berishicha, bir kuni otasi Ahmad baxshi tasodifan Zang kanalini qaziyotganlar oldidan o’tib qoladi. Shu payt hasharchilar unga belda loy tutishadi. Ahmad baxshi loyni olishi bilan hasharchilarga murojaat qilib, quyidagi she’riy topishmoqni aytadi: 
Hojakam hajga ketdi, 
Bilmadim kujo ketdi. 
O’n ikki jumurtqadan 
Qirq sakkiz jo’ja ketdi.1      
Ushbu topishmoq bevosita hasharchilarning mehnati bilan, bahor fasli bilan bog’liq bo’ib, unda bir yil - o’n ikki oy, qirq sakkiz haftadan iboratligi, bahor faslining Hajga ketgan Hojiga o’xshab har yil tozarib, poklanib, go’zallashib kelishi favqulodda istiorali fikrlar orqali ifoda etilgan. 
«Shox moylar» marosimi odatda dalaga qo’sh chiqarish paytida o’tkazilgan. Ushbu marosimga alohida tayyorgarlik ko’rilib, har bir xonadon imkoniyatiga qarab xilma-xil taomlar pishirib, qishloqning obod erlari supurib-sidirilgan. 
Marosim o’tkaziladigan paytda tayyorlangan taomlar qo’sh chiqariladigan joyga olib kelingan. Qishloqning piru badavlat oqsoqollari to’planganlarga qarata: «Ishlaringga kushoyish bersin, tani sog’lik, xotirjamlik bo’sin, Xudo yor, pirlar madadkor bo’sin, ekin-tikinni bobo dehqonning o’zi tarbiyat qilsin», deya olqishlar aytib, oq fotiha berganlar. Mana shundan keyin pishirilgan taomlar qishloq ahliga tarqatilib, dalaga qo’sh solingan. Qo’shga olib chiqilgan ho’kizlarning shoxiga «yomon ko’zlardan, insu jinslardan asrasin», deb zig’ir moyi surtilgan va isiriq tutatilgan. 
Bahor mavsumi bilan bog’liq bo’gan marosimlardan yana biri – bu Navro’zdir. 
Navro’z O’rta Osiyo xalqlari orasida eng qadimiy va juda katta tantanalar bilan nishonlanadigan umumxalq bayrami hisoblanadi. Navro’zi ayyom haqida qo’lanmaning «Xalq bayramlari va hayitlar» deb nomlangan qismida ma’lumot berilgan. 
«Sust xotin» marosimi. Lalmikor dehqonchilik va chorvachilik bilan shug’ullangan ajdodlarimiz hayotida bahor hamda yozning ilk oylarida yog’adigan yomg’irlarga ehtiyoj juda katta bo’gan. Yog’ingarchilik bo’magan oylarda ekin-tikin, umuman, dehqonchilik havf ostida qolgan. Mana shunday qurg’oqchiliklarning oldini olish maqsadida kishilar «Sust xotin», «Suv xotin», «Chala xotin» kabi maxsus marosimlar o’tkazganlar. Bu marosim ayniqsa, Jizzax, Qashqadaryo va Surxandaryo viloyatlarida keng tarqalgan. Marosim belgilangan kun o’n-o’n besh ayol maxsus yasalgan qo’g’irchoqqa qari ayolning ko’ylagini kiydirib, bir ayol uni ko’tarib oladi, qolganlari uning ortidan ergashib, qishloq xonadonlariga «Sust xotin» qo’shig’ini aytib birma-bir kirib chiqadi. Xonadon egalari ularni hursandchilik bilan qarshilab, qo’g’irchoq ustidan suv sepadi va xayr-ehsonlar qiladi. Aytiladigan qo’shiqda dehqon sepgan bug’doyning mo’ hosil berishi, xonadonlarga hursandchilik keltirishi, el-yurtga to’kinchilik va qut-baraka berishi ta’kidlanadi, eng muhimi, yomg’ir hadya etish «Sust xotin»dan iltijo qilinadi: 
Hosillar mo’ bo’sin, sust xotin, 
Dehqonning uyi to’sin, sust xotin. 
Yomg’irlarni yog’dirgin, sust xotin,
Yomonning uyi kuysin, sust xotin...
Osmondan tomchi tashlab, sust xotin, 
Elu yurtni to’ydirgin, sust xotin.
Folklorshunoslikdagi ma’lumotlarga qaraganda, ba’zi joylarda (Janubiy Tojikiston) bu marosim erkaklar tomonidan o’tkazilgan.      
Yomg’ir chaqirish marosimi va qo’shig’i Buxoro viloyatining Qorako’ va Olot tumanlarida «Chala xotin» deb nomlanar ekan. Bunda ham xuddi «Sust xotin» marosimiga o’xshagan hatti-harakatlar amalga oshirilib «Chala xotin» qo’shig’i aytilib Tangridan obi rahmat ato etishni iltijo qilishadi: 
Aylanadi chala xotin,
O’rgiladi chala xotin.
Onamning to’ng’ichiman, 
Qozonning qirg’ichiman.
Yomg’irning yog’gichiman, 
Xudo bersa, obi rahmat yog’aversin. 
Aylanadi chala xotin,
O’rgiladi chala xotin.
Marosim oxirida xayr-ehsonlar hisobiga is chiqarib, qishloq ahli bilan nishonlanadi. Professor Bahodir Sarimsoqovning ma’lumotlariga qaraganda marosimda sig’iniladigan Sust xotin shaxsiyati o’zining tarixiy ildizlari bilan zardushtiylikning muqaddas kitobi «Avesto»da madh etilgan osmon suvsari ma’budi Tishtriyaning xalq o’rtasida boshqacha nomlangan shaklidir. 
Yozgi marosimlar folklori Ma’lumki, yoz oylari boshoqli ekinlar ayni etilgan, mevalar g’arq pishgan mahalda surunkali qattiq shamollar bo’sa, etilgan hosil – odamlarning rizq-ro’zi nobud bo’adi. Mana shunday paytlarda qadim ajdodlarimiz shamolni to’xtatish maqsadida «Choy momo» marosimini o’tkazganlar. 
Choy momo – shamol ona ma’nosini anglatgan. Qadimgi turkiy xalqlarda shamol homiysi keksa ayol sifatida tasavvur qilingan. 
Folklorshunos olimlarning ma’lumotlariga qaraganda, marosim asosan, ayollar tomonidan quyidagicha tartibda o’tkazilgan: ikkita kampir eski ust-bosh kiyib, yuzlariga qorakuya surtib, qo’lariga hassa olib, bittadan kaltakni ot qilib minib «Choy momo» qo’shig’ini aytib, qishloq ko’chalari bo’ylab yurishgan. Ularning ketidan boshlariga qizil sholcha yopingan beshta qiz qo’shiqqa jo’r bo’ib borishgan:
Choy momo, Choy momo, 
Choy momosi o’ibdi. 
O’g’li etim qolibdi, 
Bosa-bosa beringlar. 
Bosilib qolsin bu shamol,
Ucha-ucha beringlar. 
Uchilib qolsin bu shamol,
Oblo-hu, Oblo-hu. 
Marosim davomida boshiga qizil sholcha yopgan beshta qiz aslida shamol ona haqiga qurbonlik qilishga atalgan gunohkor qizlarning ramziy ifodasi bo’gan. 
«Choy momo» marosimiga yig’ilgan xayr-ehson hisobidan shamol ona haqiga xayri-xudoyi qilib, is chiqarish bilan yakunlangan. 
Kuzgi marosimlar folkloridan «Oblo baraka» va shamol chaqirish marosimlari haqida ma’lumotlar mavjud. 
Yoz bo’yi ming mashaqqatlar bilan etishtirilgan hosil – bug’doyni o’rib olish dehqonlar hayotida eng mas’uliyatli ish bo’ib, bu jarayon ko’pincha hashar yo’i bilan amalga oshirilgan. Bug’doy o’rimi bilan bog’liq o’ziga xos irim-sirimlar ham mavjud bo’ganki, shulardan biri «Oblo baraka» deb nomlangan. 
Hasharchilar bug’doy o’rimining so’ngida bir parcha o’rilmagan erni har tomondan o’rab, asta o’rib kelaverganlar. Bunday paytda har bir o’roqchi oxirgi tutam bug’doyni o’rib olishga intilgan. Oxirgi tutam bug’doy esa «ona bug’doy» deb yuritilib, o’roqchilardan qaysi biri ana shu tutamga etib olsa, «ettim-ettim, oblo baraka bersin», deb uni o’rib olgan. «Ona bug’doy»ga etishgan kishi boshqa o’roqchilarga ziyofat qilib bergan. Oxirgi tutam ona bug’doy esa bahor fasligacha saqlanib, urug’liq donga qo’shib yana erga sepilgan. Qariyalar donni sepayotgan paytda «bu yil ham hosil mo’ bo’sin, ona bug’doy o’zi qo’lasin, Bobo dehqon madadkor bo’sin» deb duoyu fotiha berganlar. 
Shamol chaqirish marosimi. Yoz pallasi surunkali shamollar boshoqli ekinlar va mevalarni to’kib zarar etkazsa, kuz fasli esa g’allachilik bilan shug’ullanuvchi aholi uchun shamol ayni muddao bo’gan. Ammo ba’zan tabiat keraksiz paytda shamol hadya etsa, zarur bo’ganda uni ravo ko’rmaydi. Xirmonda yanchilgan donni somonidan ajratib olish vaqtida shamol zarur bo’gan va kishilar shamol homiysiga iltijo qilib, shamol chaqirish marosimini o’tkazganlar. Marosim paytida quyidagi qo’shiq ijro etilgan: 
Haydar, ota-onang o’ibdi, 
Moli senga qolibdi. 
Bolang suvga oqibdi, 
Shamolingni qo’yvor. 
Qo’shiqda shamol homiysi sifatida Haydar – Hazrat Ali shaxsiga murojaat qilingan. Afsonalarga ko’ra Haydar o’zining beqiyos kuch-qudrati bilan birga tabiat hodisalarini ham ham o’z izmida saqlar ekan.

Oilaviy-maishiy marosimlar 
Oilaviy-maishiy marosimlar rang-barang bo’ib, ular to’ylardan, aza va ma’rakalardan hamda so’zning mo’’jizali qudratiga asoslangan ba’zi irimlar va odatlardan tashkil topgan. Qadim zamonlardan beri o’zbek xalqi beshik to’yi, sunnat to’yi va nikoh to’ylarini o’tkazib kelgan. 
Beshik to’ylari yangi tug’ilgan chaqaloqni turli insu-jinslardan muhofaza qilish, yomon ko’zlardan saqlash, farzandning dunyoga kelganiga shukronalar bildirish maqsadida amalga oshiriladi. Odatda, beshik to’ylari go’dakning chillasi chiqqanidan keyin o’tkaziladi. Bolani beshikka belashning yo’-yo’rig’ini avvalo, kayvoni ayollar yoki buvilardan biri boshqaradi.
Beshikka belash marosimi turli tuman irimlarga boyligi bilan ajralib turadi. Chaqaloqning yostiqchasi ostiga sarimsoq, qayroq tosh va bir dona kulcha non qo’yiladi. Bu narsalar go’dakni ziyon-zahmatdan asrovchi vositalar hisoblanadi. Beshikning uchta eriga paxta qo’yib yoqiladi va kuyindilar yig’ib olinadi. Bu bilan beshik olov bilan poklanadi. Bolani beshikka belayotgan ayol uni ataylab noto’g’ri yotqizchoqchi bo’adi, shunda ayollar bir ovozdan «yuq, yo’q!» deb javob berishadi. Bu harakat bir necha marta takrorlanadi. Nihoyat chaqaloq kayvoni ayollarning ko’rsatmasi bilan beshikka to’g’ri belanadi va quyidagi so’zlar aytiladi: 
Qoch-qoch babasi, 
Keldi beshikning egasi, 
Ota-onang gapirishsa, 
Qichqirishsa yana qo’rqma, 
Olapar it akkillasa, 
Sen yana qo’rqib yurma!  va hokazo.       
Shundan keyin beshik ustidan mag’iz va qand sochilib, isiriq tutatiladi. 
Xatna (sunnat) to’ylari asosan yurtimizda islom dinining shakllanishi bilan bog’liq. To’y bir necha qismdan iborat bo’ib, mahalladagi qariyalar ishtirokida xudoyi qilish, bola xatna bo’adigan xonani jihozlash, qarindosh-urug’lar uchun bazm tashkil qilish va yurtga osh berish shular jumlasidandir. 
Xatna to’ylarida turli-tuman o’yinlar tashkil qilingan. Masalan, Bulung’ur va Surxondaryo tomonlarda chorqarsak hamda beshqarsak nomli o’yinlar o’tkazilgan. Qarsak jo’rligida quyidagi qo’shiqlar aytilgan: 
Bayt:			Bir chilim tamoki deb 
			Kirdim qalandar bog’iga. 
Naqorat:		Ha - ha, ho, ha - ha, 
			Ha - ha, ho, ha - ha,
Bayt: 		Bir qizil gulni uzib, 
			Qoldim qiyomat dog’iga.  	   
Naqorat:		Ha - ha, ho, ha - ha, 
			Ha - ha, ho, ha - ha,
Nikoh to’ylari turli viloyatlarda turlicha shakllarda o’ziga xos an’ana va udumlar asosida o’tkaziladi. Ammo turli hududlarda yashashidan qat’iy nazar o’zbek xalqi orasida sovchi, fotiha to’yi, yor-yor aytish, kelin salom kabi rasm-rusum va an’analar saqlangan. Sovchilik kelinning kuyovnikiga kelishi, to’y kechalarini o’tkazish bilan bog’liq qator odatlarda biroz farqlar bo’adi. Masalan, qadimda ba’zi joylarda sovchilar qiznikiga kutilmaganda dabdurustdan kirib borishni o’zlariga ep ko’rmay, tong saharda hamma uyquda yotganda, qiznikiga borib, uyining ostonasini supurib qaytganlar. Ertalab turib bunga ko’zi tushgan ota-onalar nima voqea bo’ganini anglab, o’zlarini bilmaganlikka solib, sovchilarning kelishiga zimdan tayyorgarlik ko’ra boshlashgan. 
Nikoh to’yi marosimi bilan bog’liq rasm-rusumlar shu qadar xilma-xil bo’ganki, ularning ko’pchiligi shu bugunga qadar saqlanib qolgan. Masalan, qudalarga oq o’ratish, to’qqiz tortar, kelin-kuyovga, qudalar va qarindoshlarga sarpo qilish, dasturxonga solinadigan non-patirlarning soni, isiriq tutatish, kelinning olov atrofidan aylanishi, kuyovning tuzzasiga o’g’il bolani o’tqazish, kelin-kuyov ustiga tanga va shirinliklar sochish, ularni ko’zguga qaratish va hokazo. Bu irim-sirimlar shunchaki odat bo’ib qolgani uchungina o’tkazilmagan, balki bu an’analar zamiriga muayyan maqsadlar, ezgu orzu-umidlar mujassam bo’gan. 
Nikoh to’yi marosimida o’anlar aytilgan, ashula va raqs bilan davra qizitilgan. 
O’zbek xalqining boshqa marosimlari kabi nikoh to’ylari ham asrlar osha sinovdan o’tgan, mohiyatan chuqur o’ylangan, milliy qadriyatlardan biri hisoblanadi. 
Motam marosimi folklori 
Dunyo shodlik va g’am, to’y va motam, hayot va o’im kabi ziddiyatlar asosiga qurilgan. 
O’im hamisha og’ir ayriliq, qarindosh-urug’lar, yoru do’stlar uchun tuganmas qayg’udir. Ammo tug’ilmoq bor ekan, o’moq ham bor. Shuning o’zi ham xalqimiz orasida «Xudo bir, o’im barhaq», «baloga sabr, o’imga rozi» degan hikmatlar yuradi. 
Motam inson hayotining intihosini qayd etuvchi qayg’uli marosimdir. Turkiy xalqlarda motam marosimi juda qadim tarixga ega. Mahmud Qoshg’ariyning «Devonu lug’otit turk» asari orqali etib kelgan Alp Erto’nga haqidagi motam qo’shiqlari buning yorqin namunasidir. 
Xalqimiz o’rtasida motam marosimi bilan bog’liq xilma-xil tadbirlar: marhum vafotining uchi, etti, yigirma, qirq,yili o’tkaziladi. Ushbu marosimlarda hayotdan ko’z yumgan kishining ijobiy hislatlari, judolik alamlari aytib yig’lanadi: 
Aytmay desam bo’maydi, 
Dog’ingiz o’ti qo’ymaydi. 
Ishongan bog’im, voy otam, 
Suyangan tog’im, voy otam. 
Qaldirg’ochning qanotiga
Qiya bog’lagan, voy otam,
Borsa kelmas joylarga 
Bel bog’lagan, voy otam. 
Xullas, o’zbek xalqida mavsumiy va oilaviy marosimlar nihoyatda rang-barang bo’ib, ular ajdodlarimizning dunyoqarashi, e’tiqodi, orzu-umidlari, urf-odatlari bilan bog’liq milliy qadriyatlarimizning go’zal namunalaridir. 
Xalq bayram va hayitlari 
Navro’z bayrami O’rta Osiyoda juda qadim zamonlardan beri nishonlanib kelingan. Bu bayram asli qadimiy dehqonchilik kalendari bilan bog’liq bo’ib, erning shimoliy yarim sharida bahorgi kecha bilan kunduz teng kelgan kunlari – 20-21 martda boshlanadi. Bu davrda butun tabiat uyg’ona boshlaydi, er bag’ridagi barcha tahluqot va mavjudotlarning, qurt-qumursqalar, o’simlik va o’t-o’anlarning jonlanishi ro’y berada. Bunday yangilanish jarayonining boshlanishi shamsiya (quyosh) yili hisobidan 21 martga to’g’ri kelgan birinchi yangi kunni Navro’z deb ataganlar. 
Ulug’ allomalar Mahmud Qoshg’ariy, Abu Rayhon Beruniy, Umar Xayyomlar Navro’z bayrami bilan bog’liq turli irim, urf-odat va marosimlar to’g’risida qimmatli ma’lumotlarni yozib qoldirganlar. Masalan, Beruniyning xabar berishicha, Navro’z kuni tong otganda birov gap gapirishdan oldin uch qoshiq asal yalab, uch bo’ak (xushbo’y) mum tutatsa, bu ko’p kasalliklarga shifo bo’ar ekan. Yoki shu kunning tongida gap gapirishdan oldin shakar totib, o’ziga zaytun yog’i surtgan kishidan yil bo’yi turli balolar daf etiladi, degan irimlar bo’gan. 
Mahmud Qoshg’ariy ham Navro’z to’g’risida o’n ikki yil muchal hisobi bilan bog’lab turli ma’lumotlar beradi. Navro’z bayramida bahorga bag’ishlangan xalq qo’shiqlaridan namunalar keltiradi. 
Beruniy asarlarida, Umar Xayyomning «Navro’znoma»sida va boshqa manbalarda ilk bahor bayramini nishonlaganda erga suv quyish yoki sepish, sovg’a-salomlar hadya qilish, arg’imchoqlar uchish, shirinlik tarqatish, etti xil hosilni belgilash, tahorat qilish va yomg’ir suviga cho’milish kabi urf-odat va irimlar to’g’risida xabar beriladi. 
Shunisi muhimki, qadim davrlarda ham Navro’zning bosh taomi sumalak bo’gan. Katta bozorlarda yalpiz, ko’kpiyoz, yosh beda va boshqa ko’katlar solingan turli taomlar va shirinliklar tayyorlangan va sotilgan. Navro’z bayrami katta ommaviy sayillar, xalk o’yinlari, musobaqalar, sozanda va raqqosalar, masxaraboz va dorbozlar ishtirokida o’tadi. 
Umar Xayyomning ma’lumotlariga qaraganda, 26 asrdan beri nishonlanib kelayotgan Navro’z bayrami boshlanishi bilan o’zaro urushlar to’xtatilgan, hatto dafn marosimlari boshqa kunga ko’chirilgan. Bu bayram shunchalik ehtirom, quvonch va shodlik kuni sifatida katta tantanalar bilan nishonlanibgina qolmay, uzoq-yaqin qavmu-qarindosh va do’stlarni yo’qlash, kasallar holidan xabar olish, marhumlar qabrini ziyorat qilish, umuman, inson qadrini e’zozlash kabi ezgu udumlarga amalga qilingan. 
Hayitlar qadimiy diniy bayram bo’ib, ularning tarkibiga kirgan ko’pgina marosimlar islomdan oldin ham xalq taomilida bo’gan. Islom dini ularni omuxtalab, o’z qonunlarini qo’shib, hayit bayramlarning umrini uzaytirgan. 
Hayitning ikki xili mavjud bo’ib, xalqimiz bu bayramlarga azaldan amal qilib keladi. Birinchisi - Qurbon hayiti, Katta hayit deb ataladi. Uning oldidan ikki kun qolganda, arafa kunlari nishonlanadi. Yolg’on arafa, bir kun qolganda chin arafa, uchinchi kun esa hayit bayram qilinadi. Yolg’on va chin arafa, uchinchi kunlari har bir xonadonda is chiqarilib, chalpak, bo’g’irsoq, talqon, palov qilinadi. Qo’shnilar bir-birlarini hayit bilan muborakbod etib, xonadonlarga pishiriqlar chiqaradilar. Bolalar va o’smirlar chopqillab yaqin-uzoq xonadon, qarindosh-urug’larni yo’qlashga borib keladilar.
Kichik hayit bu Ro’zai may ramazon deb atalib, odatda, ro’za oyi yakunida o’tkaziladi. Hayitlar Iyd ham deb ataladi. «Hayitingiz muborak bo’sin», «Iydingiz qutlug’ bo’sin» tabriklarining ma’nosi bir xildir.
Qurbon hayiti – iyd-al-adho, ramazon hayiti – al-fitr, me’roj – rajab oyi bayrami, shuningdek, Imom Husaynni xotirlash kuni – ashuro, taqdir kechasi – Laylatul-qadr, Muhammad payg’ambarning tug’ilgan kunlari – Mavlud Islom dini asosiy hayit – bayramlar sanaladi. Qurbon hayiti zulhijja oyining 10-13 kunlarida tantana qilinadi. Ba’zi mamlakatlarda shu oyning (zulhijjaning) etti kuni, ya’ni Haj boshlangan kundan oshla etti kun davom etadi. Ro’za hayiti esa ramazon oyi tugab, yangi shavvol oyining birinchi, uchinchi kunlarida bayram qilinadi. Hayitning birinchi kuni saharda katta-yu kichik jome’ masjidlariga borib, bomdod namozi o’qiydilar. Gadoyu beva-bechoralarga sadaqa beriladi. Qurbonlik qilib is chiqaradilar. Keyingi kunlarda mozorlarga borilib, o’tganlarning ruhiga duoyu fotiha qilinadi. Azadorlar esa to’n kiyib, belbog’ boylab, do’ppi kiyib, marhumning uch kun davomida yo’qlovini o’rniga qo’yadilar.
Kichik hayit ro’za namozi bilan bog’liq marosim bo’ib, bir oy tutilgan ro’za – parxezdan keyin shavvol oyining birinchi, uchinchi kunlari bayram qilinadi. Bu bayram ham garchi nomi kichik hayit deb atalsa-da, xalq orasida juda katta marosim sifatida nishonlanadi. 
Ro’za ichi har kuni oqshomlari muayyan muddatda iftorlik «og’iz ochish» marosimlari o’tkaziladi. 
Bu ham o’ziga xos mehmondorchilik bo’ib, ro’zadorlar niyat qilib iftorlik berayotgan kishining uyida o’z ro’zalarini ochib, iftorlik luqmalarini tanovul qilishadi. Iftorchi ro’zaning savobiga sherik bo’adi. Ro’zadorlar sahar turib, tamaddi qilib, «og’iz bog’lashadi» ya’ni kun davomida suv ichmaydi, ovqat eyilmaydi. Umuman, hech narsa iste’mol qilinmaydi. Bu kishilik a’zolarini, badanni o’ziga xos parhez qilish, bir oz tozalashga davolashga qaratilgan tadbirdir. Ro’za kishi irodasini toblaydi, qanoatga o’rgatadi, e’tiqodini mustahkamlaydi. Bir oylik ro’zadan keyin g’arib, miskinlarga fitr ro’zalar, ya’ni ro’za haqqi hadyasi beriladi. Bu hadyani pul-chaqa bilan, un-non berib, kiyimlik yoki sarpo bilan uzishi mumkin. Ko’ngildan chiqarib Xudo yo’iga chin ixlos bilan ehson qilingan narsa savob uchun qabul qilinadi. 
Uch kunlik ro’zai may ramazon bayramlari oldidan ham oqshomlari gavjum bo’adi ko’pincha bolalar to’p bo’ishib, qishloqlarda ramazon aytishadi. Ramazon ham xalqimizning qadimiy diniy marosimlaridan biri bo’ib, o’ziga xosligi bilan ajralib turadi. Ramazonda mash’ala yoqib olgan bolalar to’p bo’ishib, xuftonda har bir xonadon darvozasiga borib ramazon aytganlar. 
Ramazon qo’shiqlarning turli-tuman matnlari folklorshunoslar tomonidan yozib olingan. Ular orasida ommalashganlari ham anchagina. Ramazon qo’shiqlari xonadonga yaxshilik, rizq-ro’z, o’g’il-qiz farzandlar, baraka-iqbol tilash, bu oyning muqaddas, xosiyatli, baxt keltiruvchi oy ekanligini madh etishga bag’ishlanadi. Insoniylik, o’zaro mehr-oqibat, Alloh taolo oldidagi qarz, dunyoning bebaqoligi esga solinadi. Yaxshilik qilish, savob orttirish ulug’lanadi. 
Ramazon aytib keldik eshigingizga, 
Xudoyim o’g’il bersin beshigingizga!
Ramazon aytgan bilan to’yamizmi?
Qadimgi rasmimizni qo’yamizmi!
Har bir band aytilgan paytda guruhning barcha a’zolari: «Yo ramazon» degan naqoratni takrorlab turadilar. Xususan, bir oilaning serfarzandligi, aksincha ikkinchisining befarzandligi, boy-badavlat yoinki kambag’alligini albatta hisobga olishgan. 
Shu uyning tepasida oy ko’rinar, 
Bu uyning egalari boy ko’rinar...
                              Yo ramazon...     	
uy egalari ramazon tabrigidan xursand bo’ib, eshikliklarini ochib, bolalarga ataganlarini hadya qilganlar. Ramazonchilar tushgan hadya ehson «mollarini» xalfana qilib, turli taomlar pishirib eganlar. Hayitlarning har ikkalasi ham odamlar o’rtasidagi mehr-oqibatni mustahkamlagan. Keksa va bemorlarni yo’qlash, marhumlar mozorini ziyorat qilish inonparvarlikning amaliy ibrat-namunasi bo’ib, yoshlarga beqiyos katta maktab vazifasini o’tagan. 

Mavzu yuzasidan savollar 
1.	Marosim deb nimaga aytiladi? 
2.	Marosimlarning qanday turlari mavjud?
3.	Mavsumiy marosimlarga qanday marosimlar kiradi? 
4.	Sizning qishlog’ingizda mavsum bilan bog’liq qanday marosimlar saqlanib qolgan? 
5.	«Sust xotin» va «Choy momo» marosimlarining o’ziga xos xususiyatlarini izohlang. 
6.	Oilaviy-maishiy marosimlarning qanday turlari bor? 
7.	Siz yashaydigan hududda o’tkaziladigan oilaviy-maishiy marosimlarning o’ziga xosligi nimada? 
8.	Navro’z bayrami bilan bog’liq milliy an’analar haqida tushuncha bering. 
9.	Bayram va hayitlarning ijtimoiy-siyosiy ahamiyati nimada? 

Adabiyotlar: 
1.	I.Imomov, T.Mirzaev, B.Sarimsoqov, O.Safarov, O’zbek xalq og’zaki poetik ijodi, T.: «O’qituvchi», 1990.
2.	B.Sarimsoqov, O’zbek marosim folklori, T.: «Fan», 1986. 
3.	Mahmud Sattor, O’zbek udumlari, T.: «Fan», 1993.
4.	I.Jabborov, O’zbek xalq etnografiyasi, T.: «O’qituvchi», 1994.
5.	O.Madaev, T.Sobitova, Xalq og’zaki poetik ijodi, T.: «Sharq», 2001.
6. O’zbek xalq ijodi. Ko’p tomlik. Oq olma, qizil olma. O’zbek xalq                             qo’shiqlari, T.: G’.G’ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1972.

O’ZBEK XALQ QO’ShIQLARI 
Ko’p asarlar davomida rivojlanib, xalq o’rtasida keng tarqalgan qo’shiqlar ajdodlarimiz ma’naviy merosining tarkibiy qismini tashkil etib ezgulik, go’zallikka shaydolik, insonparvarlik, yurtsevarlik, muhabbat va sadoqat kabi yuksak fazilatlarni shakllantirishga xizmat qilib kelgan.
O’zbek xalq qo’shiqlarining qadimiy tarixini, o’ziga xos xususiyatlari va turlarini o’rganishda ulug’ tilshunos olim Mahmud Qoshg’ariyning «Devonu lug’otit turk» asari muhim o’rin tutadi. Mahmud Qoshg’ariy uzoq yillar el kezib turkiy tillar xususiyatini o’rganar ekan, ko’plab xalq maqollari va qo’shiqlarini to’plagan. Ming yillar oldin yaratilgan bu qo’shiqlar rang-barang bo’ib – mehnat, mavsum, marosim, muhabbat va sadoqat mavzulari bilan bog’liqdir.
Alisher Navoiyning «Mezonul-avzon» asarida ham xalq qo’shiqlari haqida qimmatli fikr-mulohazalar bayon etilgan. 
Alisher Navoiy qo’shiq turlari haqida ma’lumot berar ekan, surud, ayolg’u, lahn va turki so’zlarining qo’shiq ma’nosini bildirganini asoslaydi. Haqiqatdan ham, ushbu atamalar Alisher Navoiy asarlarida qo’shiq ma’nosida uchraydi. Masalan, «Farhod va Shirin» dostonida tasvirlanishicha, Farhodning boshiga tushgan savdolarni xalq qo’shiqqa  solib kuylaydi. Bu g’amgin qo’shiqlar Shirin qulog’iga ham eshitiladi:
Ayolg’u barchag’a Farhod holi
Surud ul xastai noshod holi...
Qulog’iga etushti bir hazin un,
Ki lahn aylar edi bir zori mahzun.1 
Shuningdek, Alisher Navoiy qiz uzatarda aytiladigan «Yor-yor» qo’shiqlari haqida «Bag’oyat ta’sirli surud» deb, uning «chinka» deb atalishi, radif o’rniga «yor-yor» lafzi qo’lanishi izohlab misol keltiradi.

Qaysi chamandin esib keldi sabo yor-yor,
Kim damidin tushdi, o’t jonim aro yor-yor.1
Zahiriddin Muhammad Bobur esa o’zining «Muxtasar» asarida xalq o’anlari haqida qimmatli fikrlar keltirgan: «Atrok arosida bir surud borkim, «o’an» derlar, aksar to’ylarda aytilur, bu vazn anga mavsumdur. Avval surudg’a taqsim qilurda har misradin so’ng «yor-yor» lafzini keltirurlar».2
Xalq og’zaki ijodining asosiy janrlaridan biri bo’gan qo’shiqlarda xalq hayoti, axloqiy normalari, insonning ichki kechinmalari, orzu-umidlari, o’ziga xos san’atkorlik bilan, sodda va lo’nda, ayni paytda yuksak badiiylik bilan ifodalanganligini ko’ramiz. 
O’zbek xalq qo’shiqlari janr mansubiyati, yaratilish davri, ijro o’rni va turi kabi jihatlari bilan xilma-xillik kasb etadi. O’zbek folklorshunosligida xalq qo’shiqlari dastlab ikki guruhga – marosim va marosimga aloqasiz qo’shiqlarga bo’ib o’rganilgan.
1. To’y va boshqa marosimlarda ijro etiladigan qo’shiqlar (motam yig’ilari ham) marosim qo’shiqlarini o’z ichiga oladi.
2. Marosimga aloqasiz qo’shiqlarga esa mehnat va lirik qo’shiqlar kiradi.
Mehnat qo’shiqlari rang-barang bo’ib, ular o’z ichida bir necha turga bo’ib o’rganilgan:
1. Dehqonchilik bilan bog’liq qo’shiqlar.
Ma’lumki, ota-bobolarimiz qadim zamonlardan beri dehqonchilik bilan shug’ullanib kelganlar. Bizgacha dehqonning hayot tarzini, mehnat jarayonini, ichki kechinmalarini aks ettiruvchi «Qo’sh qo’shiqlari», «O’rim qo’shiqlari», «Xirmon qo’shiqlari» kabi janrlar etib kelgan.
Qo’sh qo’shiqlarida qo’sh haydash, o’roq o’rish kabi og’ir mehnat jarayonlari, dehqonning halol, ayni paytda nihoyatda mashaqqatli mehnati, tirikchilik uchun kurashi o’z ifodasini topgan.
O’roq o’rmoq olmoq solmoq,
Qo’sh haydamoq, bormoq-kelmoq.
Hammasidan qiyin ekan,
Ey ho’kizim, ro’zg’or qurmoq.
O’rim qo’shiqlarida og’ir mehnatning samarasi bo’gan g’allani o’rib olish jarayonlari, dehqonning ko’tarinki ruhi, etilgan hosilni tezroq yig’ib olishga bo’gan ishtiyoqi kuylangan:
G’ujmoqi bug’doy,
Donginang to’q – ey. 
To’p bo’, o’raylik,
Xo’pda ko’raylik.
Yanchiq qo’shiqlari xalq o’rtasida «Xo’p qo’shiqlari», «Maydalar», «Xo’p maydalar» deb yuritilgan. Bunday qo’shiqlar dehqonlarning yoz bo’yi tinim bilmay etishtirgan hosilni – donni maydalab somonidan ajratib olish paytidagi mehnat jarayonini tasvirlaydi:
Chuv, hey jonivorim, hayda, maydayo-mayda,
Xirmonni qilgin mayda, maydayo-mayda.
Ishni tamom qilmasang, maydayo-mayda,
Joningga tinim qayda, maydayo-mayda.
Yorg’ichoq qo’shqlari. Qo’shiqlarda insonning shodligi va kulfati, mehnati va rohati, dardi va turmush tashvishlari mujassam bo’gan. Qadimda yorg’ichoq tortish mashaqqatli mehnat turi bo’ib, kishini jismoniy jihatdan holdan toydirgan. Kishilar mana shunday og’ir mehnat jarayonida o’zlarining g’am va tashvishlarini qo’shiq orqali ifodalab, engil tortishga harakat qilganlar.
Yorg’ichoq tortmas edim,
Och qolganimdan tortaman.
Sabzavon aytmas edim,
Kuyganlarimdan aytaman. 
Chorvachilik bilan bog’liq qo’shiqlarning «Ho’sh-ho’sh»lar, «Turey-turey»lar, churiyalar nomli turlari ham o’tmishda xalq o’rtasida keng tarqalgan.
Qadimda ota-bobolarimiz hayotida chorvachilik muhim o’rin egallaganligi ma’lum. Sigir, qo’y, echki kabi jonivorlarni sog’ish paytida aytiladigan ushbu qo’shiqlar ritmi orqali sog’ilayotgan jonivorni tinchlantirish, uni iydirish va ko’p sut sog’ib olish maqsadi yotadi:
Ho’shim, molim – govmishim, ho’sh-ho’sh,   
Emchaklari sovmishim, ho’sh-ho’sh.
Oralab eding o’tingni, ho’sh-ho’sh,
Iyiblar bergin sutingni, ho’sh-ho’sh. 
Hunarmandchilik bilan bog’liq qo’shiqlar. O’zbek xalq hunarmandchilik qo’shiqlari orasida charx, bo’zchi, o’rmak, kashta qo’shiqlari asosiy o’rin egallaydi. Bu turdagi qo’shiqlarda unumsiz va mashaqqatli mehnatning og’irligi, moddiy muhtojlik kabilar kuylovchining shaxsiy his-tuyg’ulari bilan uyg’unlikda bayon etiladi:
Do’kon uyga kirsam, tanam qaqshaydi,
Sovuqlarda o’may qolsam yaxshiydi.
Qarisi tillaga ketsa qaniydi,
Shunday mening bo’zim arzon ketarmi.

O’rmagimni to’qiyman,
Kecha-kunduz to’qiyman.
Qachon tamom bo’adi, 
Deb ashula to’qiyman.

Lirik qo’shiqlar
O’tmishda xalqimizning maishiy turmushi va ijtimoiy hayoti juda keng tarqalgan og’zaki ijod janri – xalq qo’shiqlarida hayajonli va jo’shqin tasvirlangan. O’zbek xalq qo’shiqlari nihoyatda rang-barang bo’ib, ular orasida lirik qo’shiqlar alohida o’rin tutadi. 
Bu turdagi qo’shiqlarda insonning nozik tuyg’ulari, pok sevgisi, sadoqati, vafodorlik va do’stlik kabi fazilatlari bilan birga og’ir ijtimoiy ahvoli, jabr-zulmlar, bevafolik, tushkunlik, hijron, ayriliq, alam-sitamlari ko’pincha mungli, ba’zan esa umidbaxsh ohanglarda kuylanadi. 
Real voqelikni shaxsning kechinmalari orqali aks ettiruvchi sevgi va sadoqat, hijron va sog’inch, alam va o’kinch tuyg’ularini ifodalab, inson qalbidagi o’tli dard tufayli yuzaga kelgan, faqat kuylash uchun yaratilgan mustaqil to’rtliklar lirik qo’shiq deyiladi. Lirik qo’shiqlarning asosini dardnok makzmun, dono fikr va maftunkor musiqaviylik tashkil etadi:
Dardu alam kelibdir,
Mening bechora boshimga.
Soyda o’rdak suzadir,
Ko’zdan oqqan yoshimga.
Xalq lirik qo’shiqlari yozma adabiyotdagi lirik she’rlarga ko’pgina jihatlari, xususan, voqelikni ma’lum bir shaxs kechinmalari orqali aks ettirishi bilan yaqin turadi. Biroq yozma adabiyotdagi lirik she’rlarda kechinmalar o’ta individual xarakter kasb etsa, xalq lirik qo’shiqlaridagi kechinmalar esa biroz umumlashgan holda ifodalanadi.
Masalan, klassik adabiyotda:
Bir gul g’amida qo’yay dedim bag’rima dog’,
Bergaymu debon atri dumog’imga farog’.
Bargin chu mulavvas ayladi bum ila zog’,
Endi oni islamoqqa yuz hayf dumog’.
Ushbu she’r o’ta individual xarakterga ega. Unda ulug’ shoir Alisher Navoiyning shaxsiy kechinmalari, yurak dardlari, intim tuyg’ulari mujassam bo’gan.
Xalq qo’shig’i:
Suv kelar guldir-guldir,
Suyganim qizil guldir.

Suyganim topilmasa,
O’ganim o’shal kundir.
Qo’shiqda tasvirlangan obrazlar bizga har tomonlama: o’y-andishasi, qalbidagi dardi, his-tuyg’ulari jihatidan tanish va yaqindir. Qo’shiq umumlashma xarakterga ega bo’gani bois unda kuylanayotgan g’am-alam, shodu xurramlik tuyg’ulariga har kim ham sherik bo’ib turadi. Xuddi o’sha qo’shiqda o’z kechinmalari kuylanayotgandek tuyuladi. 
Ko’pgina xalq qo’shiqlarida mazmun bilan shakl mustahkam bog’langan holda yuksak badiiylik kasb etib, eshituvchiga zavq beradi, ayniqsa, qo’shiqdagi sodda til, o’tkir ibora va ifoda, mazmundagi mantiqiylik uning ta’sirchaligini yanada oshiradi.
Ko’rganlarim mening yorug’ dunyoda,
G’amim soni sochimdan ham ziyoda.
Agar undan qutilmoqqa urinsam,
G’amim otliq qocholmayman piyoda.
Qo’shiqda asosiy g’oyani tashuvchi keyingi bayt katta bir ruhiy dunyoni ochgan. Hayotda otliqning piyodaga etib olishi tabiiy hol bo’ganidek, g’amdan qochib qutilib bo’maslik ham ayni haqiqat. «G’amim soni sochimdan ham ziyoda», «G’amim otliq» kabi istiora va iboralar qo’shiqning ta’sirchanligini yanada oshirgan.
O’xshatish, qiyoslash va istioralar o’zbek xalq qo’shiqlarida asosiy o’rin egallaydi:
Piyola rangiga boqsam,
Mening rangimga o’xshaydir.
Ichidagi qora choyi 
Yurak qonimga o’xshaydir.

Men ham devonai Mashrab, 
Jahon birla ishim bormi.
Ko’ngilni senga boy berdim, 
Mening aqlu hushim bormi.
Ishq dardiga mubtalo bo’gan insonning ruhiy iztiroblari, yurak dardlari nihoyatda mungli, hazin va ayni paytda betakror tashbehlar orqali ifodalangan.
Ishq dardida aqlu hushidan judo bo’ayozgan oshiq o’zini devona Mashrabga, ishq otashida kuyib qoraygan yurak qonini piyola ichidagi choyga, hijron azobida qolib oqarib ketgan yuzini piyolaning rangiga muqoyasa qilyaptiki, bu o’xshatish tabiiy va ta’sirchandir.
Shunday lirik qo’shiqlar ham borki, tarixiy hayotda yuz bergan adolatsizliklar, yosh-yosh qizlarning katta mol-mulk evaziga otasi tengi kishilarga sotilishi yoki tariximizga qora dog’ bo’ib tushgan ba’zi xonu beklarning xotinbozligi, maishiy buzuqligini o’zida aks ettiradi:
Osmondagi oylara,
Gul ko’rmagan soylara,
O’n uch yoshda sotildi,
Gul bekachim boylara.
Qiz olib, juvon sotgan,
O’im bersin xonlara. 
Xalq qo’shiqlarida butun butun bir xalqning ruhiy kechinmalari, dunyoqarashi to’aqonli aks etadi. Qo’shiqlar xalq ma’naviyatining qudratini, xalq irodasining bukilmasligini ifodalab, insonni jasoratga, do’stlikka, sevgida sadoqatga chorlaydi.
 Lirik qo’shiqlarda qahramonlarning ruhiy kechinmalari ko’pincha tabiat va tabiat manzaralari bilan birlashadi. Bu birlashish tasodifiy bo’masdan mazmunni yorqinroq ifodalashga yordam beradi.
Bu tog’lar qanday tog’lar,
Toshi bor tepasi yo’q.
Va’dasida turmagan yorning, 
Dardi bor vafosi yo’q.
Toshi bo’ib, tepasi bo’magan tog’da ulug’vorlik ham, mahobat ham bo’maydi. Bu xususiyatlarsiz u mukammal tog’ hisoblanmaydi. Va’da berib, vafosizlik qilgan yor xuddi o’sha nomukammal toqqa o’xshatilgan. Qo’shiqda tabiat hodisasi vositasida inson xususiyati ochib berilgan.
Qo’shiqlarda paralellizmlarning ko’p qo’lanishi she’rni hayotga yanada yaqinlashtiradi va asosiy g’oyani ochishga yordam beradi:
Havoni bulut bosdi,
Oyni ko’rmasam bo’mas.
Yuraklarni g’am bosdi,
Yorni ko’rmasam bo’mas.
Ushbu qo’shiqda ham tabiatdagi hodisa bilan lirik qahramon qalbida sodir bo’ayotgan kechinma teng qo’yib tasvirlangan. Bunday psixologik paralellizmlarni qo’lash esa kishi qalbidagi ruhiy iztiroblarni yanada yorqinroq ifodalashga xizmat qiladi.
Lirik qo’shiqlarni go’zal ramzlar, an’anaviy obrazlarsiz tasavvur qilib bo’maydi. Ramzlarda ifodalangan ma’no tovlanishlari lirik qo’shiqlarning mazmunini to’g’ri anglashga yordam beradi. Xalq qo’shiqlarida olma, tol, behi, shaftoli, bodom, gul, anor kabi daraxt va o’simliklardan; g’oz, o’rdak, bulbul, qaldirg’och, turna, kaptar kabi qushlardan; tog’, ko’, soy, bozor kabi tabiat ko’rinishlaridan iborat ramziy obrazlar tez-tez ko’zga tashlanadi. Bu xildagi an’anaviy ramzlarning barchasi qo’shiqlar mazmunini, ularning zamirida yotgan g’oyalarni yuzaga chiqarishning muhim vositasi hisoblanadi. 
Olma ko’pgina lirik qo’shiqlarda sevgi, yor tanlash ramzi sifatida keladi:
Olmani otdim terakka,
Qaytib tushdi yurakka.
Borib ayting ul hurga,
Malham qo’ysin yurakka.
Olma guli obrazi esa yolg’on, o’tkinchi muhabbat ramzi sanaladi. Ramzning bunday ma’no anglatishi olma gulining tez to’kilib ketishi va mustahkam emasligiga asoslangan:

Olma guli gul emas, 
Taqsang chakkangda turmas.
O’zganing yori yor emas,
Birpas yoningda turmas.
Xalq qo’shiqlarini badiiy-tasvir vositalarisiz tasavvur qilish qiyin. Ayniqsa, o’xshatishlar va sifatlashlar qo’shiqning ta’sirchanligini oshirib uning badiiy mukammalligini ta’minlaydi.
Yorim keladi yashnab,
Zar kokilini tashlab.
Xipcha belini ushlab,
Shakar labini tishlab.
Xullas, lirik qo’shiqlar ham xalq ma’naviy madaniyatining muayyan bir qismi sifatida inson ruhiyati va dunyoqarashi, ichki kechinmalari va estetik ideallarini rang-barang badiiy tasvir vositalari va badiiy obrazlari orqali aks ettiradi.

Tarixiy qo’shiqlar
Tarixiy qo’shiqlar janriga mansub poetik asarlar epik va liroepik xarakterga ega. Tarixiy qo’shiqlarda u yoki bu tarixiy voqea munosabati bilan yaratilgan yoki real shaxslar faoliyatini tasvirlovchi ham epiklik, ham liriklik xususiyatiga ega bo’gan qo’shiqlar kiradi. 
Nurmon Abduvoy o’g’lining «Nomoz», Ernazar baxshining «Botirxon zulmi», Xorazmda yaratilgan «Xon zulmi» kabi qo’shiqlar shular jumlasidandir.
Masalan, o’z mustaqilliklari uchun Buxoro amirlariga qarshi 27 yil davomida keskin kurashlar olib borgan Shahrisabz va Kitob atroflarida yashovchi kenagaslarning 1856 yilda Amir Nasrullo tomonidan shafqatsizlik bilan qirg’in qilinishi «Botirxon zulmi» qo’shig’iga asos bo’gan. Unda xalq tomonidan iztehzo bilan «Botirxon» deb nomlangan Amir Nasrulloning shafqatsizligi, qonxo’rligi fosh etiladi:

Botirxon otlanib chiqsa,
Ko’ring saltanatini 
Necha yil qamalib yotdi
Kenagas yurtlarini 
Qamay-qamay alqissa,
Oldi ko’zin o’tlarin,
Toyloqday bo’kirtirib,
So’ydi azamatlarin. 
Liro-epik xarakterdagi tarixiy qo’shiqlarda syujetning epik hikoyasi bilan bir qatorda lirizm ya’ni, ijodkorning his-tuyg’ulari, ichki kechinmalari, orzu-istaklari bilan bog’liq tasvirlar ham asosiy o’rin tutadi. Ergash Jumanbulbul o’g’lining «Oxunboboev», Fozil Yo’dosh o’g’lining «Nishondor Jambulga», «Ahmad Aliev» kabi qo’shiqlari buning yorqin dalilidir.
Bu turkumdagi qo’shiqlarda mazkur tarixiy shaxslar bajargan, u yoki bu ishlarning ijtimoiy mohiyati yoki xalq hayotini o’zgartirishdagi qo’shgan hissasining epik hikoyasi bilan shoir qalbida tug’ilgan cheksiz minnatdorlik tuyg’ulari bir-biriga uyg’unlashib ketadi.
Tarixiy qo’shiqlarning o’ziga xos xususiyatlaridan biri shundaki, ular muallifi ma’lum va muallifi noma’lum kabi turlarga bo’inadi. 
Maxsus ijodkorlar – xalq baxshilari tomonidan yaratilgan qo’shiqlar birinchi turga kiradi. Bunga Ernazar shoirning «Botirxon zulmi» qo’shig’ini misol sifatida keltirish mumkin. «Kelmas Karoskonning suvi» tarixiy qo’shig’i esa muallifi noma’lum qo’shiqlar sirasiga kiradi.
Tarixiy qo’shiqlarning ildizlari uzoq zamonlarga borib taqaladi. Turkiy xalqlar, jumladan, o’zbek xalq tarixiy-qahramonlik qo’shiqlarining dastlabki namunalari bizgacha Mahmud Qoshg’ariyning «Devonu lug’otit turk» asari orqali etib kelgan.

Termalar 
Xalq baxshilari, shoirlari tomonidan pand-nasihat, odob-axloq, soz va so’z mavzusida yaratilgan 10-12 misradan 300 misragacha bo’gan lirik, liro-epik she’rlarga terma deyiladi.
Terma so’zining ma’nosi terib, tanlab tuzish demakdir, ya’ni nisbiy mustaqillikka ega bo’gan, shakl va mazmun jihatidan bir-biriga yaqin bandlarni kompozitsion jihatdan yaxlitlashtirishdir.
Termalar mavzu jihatdan rang-barangdir. Lekin ularning aksariyatini didaktik xarakterdagi dunyoning achchiq-chuchugi, past-balandi, yaxshi-yomoni haqida kuylab, mardlikka, adolatga, odamiylikka chaqirish motividagi qo’shiqlar tashkil etadi.
Masalan, quyida berilgan yaxshilik va yomonlikning farqini bilish, so’z va suhbat qadriga etish haqidagi Ergash Jumanbulbul o’g’li tomonidan kuylangan terma nihoyatda xarakterlidir:
Har narsadan suhan qimmat yoronlar,
Yaxshi so’zni qiling hurmat, yoronlar.
Vaqtingizni qadrin bilib o’tkazing,
Baridan shu dam g’animat, yoronlar.
Bu dunyoda shirin, do’stlar, tiriklik,
O’z tengingiz bilan suhbat, yoronlar.
Yaxshiga yonashib odam ayiring,
Har nokasga bo’mang ulfat, yoronlar.
Yaxshiman yomonni so’zman biladi,
Tildan chiqar dilda niyat, yoronlar.
Termalarning eng ko’p tarqalgani «Nima aytay?» she’ridir. Baxshi doston aytishdan oldin kishilarning diqqatini jalb qilish, ularni doston eshitishga tayyorlash maqsadida ushbu termani kuylaydi: 
O’n beshida oyday to’gan,
Olmosini belga solgan.
Go’ro’g’liga xizmat qilgan,
Qirq yigitni girdga olgan.
So’rab o’tdi Avaz polovon,
Avazxondan aytayinmi?
Folklorshunoslikda termalarning avtobiografik va biografik kabi turlari qayd etilgan. Avtobiografik xarakterdagi («Do’mbiram», «Dutorim») termalarda baxshilar do’mbirasi, dutori va qo’biziga murojaat etib, o’z hayotlarining ayrim qirralarini bayon etadilar yoki hamisha o’zi bilan birga bo’gan cholg’u asbobini sodiq do’st sifatida madh etiladi:
Uch-to’rt og’iz maqtab qo’yay man sani,
Qovurg’angdan qirib solgan randani,
Xonish qilsam yolg’iz qo’ymaysan mani,
Xonishimga yordam bergan dutorim.
Xalq dostonlari qahramonlarining tilidan aytiladigan yoki ularning maqtoviga bag’ishlangan termalar biografik xarakterdagi termalar sifatida qayd etilgan. Bunday termalarning o’ziga xosligi shundaki, ularda qahramon epik biografiyasining asosiy nuqtalari ko’tarinki uslubda tasvirlanadi. Baxshilar repertuaridan mustahkam o’rin olgan keksa Go’ro’g’li tilidan aytiladigan «Kunlarim» termasi buning yorqin namunasidir. Termada «Go’ro’g’li» turkumiga kiruvchi har bir doston voqealariga chiroyli bir ishora bo’ib, bunda xalqparvar Go’ro’g’li va uning bosib o’tgan yo’i tinglovchi ko’z o’ngida yaqqol namoyon bo’adi. Baxshi talqinida keksaygan Go’ro’g’li o’z o’tmishiga nazar tashlar ekan, bu hayot va kurash yo’i quvonchu shodliklarga ham, hasrat va alamlarga ham to’adir. Baxshi qahramonning hasrat va alamlarini nihoyatda hayotiy va ta’sirchan ifodalagan:
Bu gaplarni aytdi Chambilning shoyi,
Bepilik yonarmi chiroqning moyi.
Qariganda bo’ib farzand gadoyi,
Bebahra bo’ib parilar hamroyi,
Quloch urib, quruq qolgan kunlarim.
Xullas, turmalar ham o’zbek folklorining mustaqil janri sifatida inson kechinmalari va hayotiy voqelikni o’ziga xos usul va badiiy tasvir vositalari orqali aks ettiradi. 
Mavzu yuzasidan savollar
1. «Devonu lug’otit turk»dagi xalq qo’shiqlarining o’ziga xos jihatlari haqida qisqacha tushuncha bering.
2. Xalq qo’shiqlari haqida Alisher Navoiy fikrlaridan misollar keltiring.
3. «Muxtasar» asarida xalq qo’shiqlari haqida qanday fikr-mulohazalar bildirilgan?
4. Mehnat qo’shiqlarining qanday turlari mavjud?
5. Mehnat qo’shiqlariga xos asosiy xususiyatlar nimalardan iborat?
6. Xalq lirik qo’shiqlari va yozma adabiyotdagi lirik she’rlar o’rtasidagi mushtarak va farqli jihatlarni tushuntiring.
7. Lirik qo’shiqlar markazida turuvchi asosiy g’oyalar nimalardan iborat?
8. Lirik qo’shiqlardagi parallelizm san’atiga misollar keltiring.
9. Lirik qo’shiqlarning badiiy xususiyatlari deganda nimani tushunasiz?
10. Lirik qo’shiqlarda qanday an’anaviy badiiy obrazlar mavjud?
11. Tarixiy qo’shiqlarga misollar keltiring.
12. Termalarning o’ziga xos jihatlari nimalardan iborat?

Adabiyotlar 
1. Oq olma, qizil olma. Ko’p tomlik. O’zbek xalq qo’shiqlari. T., 1972.
2. Alaviya M. O’zbek xalq qo’shiqlari. T., 1959.
3. Gulyor. Farg’ona qo’shiqlari. T., 1967.
4. O’zbek folklori ocherklari. Uch tomlik. 1-tom. T.: «Fan», 1998.
5. I.Imomov, T.Mirzaev, B.Sarimsoqov, O.Safarov, O’zbek xalq og’zaki poetik ijodi, T.: «O’qituvchi», 1990.
6. U.Jumanazarov, O’zbek xalq folklori va tarixiy voqelik. T.: «Fan», 1991. 
7. O.Madaev, T.Sobitova, Xalq og’zaki poetik ijodi, T.: «Sharq», 2001.
AFSONA VA RIVOYaTLAR
Dunyo qadar ko’hna afsona va rivoyatlar necha-necha o’tmish davrlar osha uzoq tarix qa’ridan bizgacha etib kelgan. Afsona va rivoyatlarda xalqning tabiat va hayot hodisalari haqidagi, yaxshilik va yomonlik haqidagi qarashlari, diniy-falsafiy, axloqiy-estetik tushunchalari mujassam bo’gan. Xalq ommasining dahosi, uning talab va ehtiyojlari asosida vujudga kelgan ushbu turdagi asarlar o’z navbatida kishilarning ma’naviy, aqliy, axloqiy taraqqiyotiga turtki vazifasini ham o’tagan; ular insonni mashaqqatlarni engishga, yovuzlikka qarshi kurashishga, olamda ro’y berib turadigan murakkab hodisa va jarayonlarning sir-asrorlarini bilib olishga da’vat etgan; inson fikri, tafakkuri va xayolotini o’tmishdan kelajakka tomon tortgan, hayotni sevishga chorlagan. Folklorshunoslikda qayd etilgan fikrlarga qaraganda, afsona forscha so’z bo’ib, fantastika, sehr-jodu va hayotiy to’qimalar asos bo’gan nasriy hikoyalardir.
Mahmud Qoshg’ariyning «Devonu lug’otit turk» asarida bu turdagi hikoyalar caw deb nomlangan bo’ib, olim bu so’zning turli tuman izohlarini bergan: caw otalar so’zi, qissa, hikoya, risola, so’z, ilgarigi xabarlar kabi ma’nolarni bildirgan.1 Bu izohlarning barchasi bir-biri bilan chambarchas bog’liq bo’ib, darhaqiqat, afsonalar ilgari zamonlarda o’tgan otalar so’zi, otalar hikoyasidir. Faqat bu hikoyalar o’ziga xos xayolot – fantastika qobig’ida berilgan. Yunon faylasufi Arastu ta’biri bilan aytganda afsonalar «haqiqatdan xabar beruvchi yolg’on hikoyalardir». 
Afsona ommaviy janr bo’ib, uni aytish uchun maxsus tayyorgarlik talab qilinmaydi. Shuning uchun ham afsonalarda an’anaviy zachin va tugallanmalar uchramaydi. Afsonalarning syujet tuzilishi ham murakkab emas, u bir, ikki epizoddan tashkil topadi. 
Afsonalarda aks etgan voqelik, ko’pincha, cheksiz xayolot, fantastika qobig’ida aks ettirilsa-da, ularda real tarixiy hayot izlari ham ma’lum darajada ko’zga tashlanadi. Mana shuning uchun ham afsonalar xalq tarixini, uning iqtisodiy va siyosiy, madaniy o’tmishini, dunyoqarashi, urf-odatlari va ruhiy kechinmalarini o’rganishda muhim manba hisoblanadi. Afsonalar zamiriga mujassam bo’gan axloqiy-estetik qarashlar bilan birga, unda informativ – xabar berish vazifasi kuchliroq bo’adi. 
O’zbek xalq afsonalarining mavzu doirasi va g’oyaviy yo’nalishlari rang-barang bo’ib, ularni shartli ravishda asotiriy tushunchalar, koinot jismlari, o’rin-joy nomlari, tarixiy voqea va shaxslar haqidagi afsonalarga ajratib o’rganish mumkin.
Asotiriy afsonalarning aksariyati diniy xarakterda bo’ib, ularda qadimda yashagan ajdodlarimiz o’zlariga homiy deb hisoblagan payg’ambarlar va aziz-avliyolarni ulug’laganlar, ulardan o’zlariga ruhiy madad kutib, diniy e’tiqod va qarashlarini ifodalaganlar. Hazrati Xizr, Hazrati Muso, Hazrati Nuh, Hazrati Ayub, Hazrati Ilyos, Er Xo’bbi kabi afsonalar shular jumlasidandir. 
Masalan, «Nurli tosh tushgan joy»1 afsonasida odam bolasining baxt-saodatga erishuvi yo’ida cheksiz mol-davlat, moddiy boylikning o’zigina kifoya qilmasligi to’a ma’noda saodatga erishmoq uchun Allohning marhamati, payg’ambar va aziz-avliyolarning madadiga musharraf bo’ish lozimligi haqidagi qarashlar talqin qilingan:
Bir boy odam tunda uyqusi qochib, tashqariga chiqib qarasa, uyining tomida tuya turgan emish. «Yopiray, yarim tunda tomda tuya nima qilarkin? deb hayron bo’ib turganida, haligi tuya tilga kirib: 
- Ey bandai g’ofil! Orqangda birorta otamlab qoladigan farzanding bo’masa, shuncha molu davlatni to’plab nima qilasan? – debdi-da, ko’zdan g’oyib bo’ibdi. Bu gapni eshitgan boy xafa bo’ib uyiga qaytib kiribdi va ayolini uyg’otib:
- Xotin, izimizda chirog’imizni yoqadigan farzandimiz bo’masa, bu dunyoda yashashning hech qizig’i yo’q ekan. Men qishloqdan bosh olib ketishga ahd qildim. Mening qayoqqa ketganimni so’rashsa, bilmayman degin, - deb kulohu janda kiyib yo’ga tushibdi. 
Yo’da ketayotsa, suruv-suruv qo’y-echkilarni, son-sanoqsiz poda va yilqilarni, tuya to’dalarini ko’rib, buning egasi kimligini so’rabdi. Cho’ponlar:
- Ey, boy ota, bu mollarning barii o’zingizga qarashli-ku! – deyishibdi hayron bo’ib. Shunda boy bularning hammasini cho’ponlarning o’zlariga in’om etib, bu haqda hech kimga churq etmaslikni qattiq tayinlab o’z yo’ini davom ettiribdi. Yo’ yuribdi, yo’ yursa ham mo’ yuribdi. Bir cho’u biyobonda ketayotganda oldidan oppoq soqolli bir nuroniy chol chiqib qolibdi. Bu Xo’jan Xizr alayhissalom ekan. U boyga yaxshi gapirib uyga qaytarmoqchi bo’ibdi, ammo boy iziga qaytmasdan, yo’ini davom ettiribdi. Xo’jai Xizr ikkinchi marta duch kelib, yana pand-nasihatlar bilan iziga qaytishga ko’ndirmoqchi bo’gan ekan, boy unamabdi. Oradan bir manzil o’tgach, Xo’jai Xizr yana doxil bo’ibdi. Boyni yo’dan qaytarishga urinib ko’rgan ekan, foydasi bo’mabdi. Shunda u boyga qarab.
- Barakalla, ahding qat’iy ekan, inshollo niyatingga etasan. Falon erda bir avliyo borlar, agar o’sha kishining oldilarigacha etib borolsang baxting, - debdi-da, ko’zdan g’oyib bo’ibdi.
Boy ko’p mashaqqatlar chekib, Xo’jai Xizr aytgan avliyoning makoniga etib boribdi. Avliyo boyning kelayotganligini ko’rib turgan ekan ostonadan hatlab o’tishi bilan:
- O’sha erda to’xta! debdi-da, namoz o’qib, xudo bilan muloqotda bo’a boshlabdi.
- Ey tangrim, - debdi u, - shu bandangga farzand ato etishingni so’rayman. Unga farzand ato et, shoyad murodi hosil bo’ib, bu olamdan noumid ketmasa!
Avliyo qayta-qayta iltijo qilibdi. Etti marta so’raganida ham xudo rozi bo’maganidan keyin avliyo jahl bilan tog’ning toshini yulib olib otgan ekan, xudoning nurli toshlaridan bir bo’agi uzilib erga tushibdi. Buni ko’rgan xudo:
- Bo’di bu odamga farzand ato etganim bo’sin! – debdi.
Avliyo boyga qarab:
- Mana maqsadingga etding, xudo senga farzand ato etdi. Endi tezda uyingga qayt, - debdi. 
Avliyolar har kuni sahrolarda kezib yurgancha, har qadamda to’xtab namoz o’qib, xudoga sajda qilib ketaverar ekanlar. Bir kun kechasi kelaverishsa, bir tosh o’zidan nur taratib turganmish. Ular xudo bilan muloqotda bo’ib, bu toshning sirini bilib olibdilar va bu erni Nurota deb atay boshlabdilar». 
Hazrati Xizr nomi bilan bog’liq bo’gan afsonalarning barchasida bu zot maqsad yo’ida sargardon kezuvchilarga madadkor, qaltis vaziyatlarda xaloskor ruhiy homiy sifatida namoyon bo’adi. Xo’jai Xizr timsoli faqat afsonalarda emas, balki «Alpomish», «Go’ro’g’li», «Manas» kabi xalq dostonlaridan ham mustahkam o’rin egallagan. 
Xalq tafakkuri va tasavvuri mahsuli sifatida yaratilgan afsonalar orasida tarixiy voqealar va hodisalar haqida xabar beruvchi afsonalar ham anchagina. «Andijon», «Kalta minor», «Xorazm», «Devqal’a», «Ilon buzgan», «Shirin qiz» kabi afsonalar ma’lum bir tarixiy voqealar haqida, joylar, qal’alar va boshqa tarixiy obidalarning yaratilishi haqida xabar berish bilan bir qatorda, insoniyatning beqiyos kuch qudrati, ezgulik va yovuzlik haqidagi falsafiy-estetik qarashlarni ham o’zida mujassamlashtiradi. Masalan, xalq orasida Xorazmdagi «Dev solgan qal’asi» haqida xilma-xil afsonalar yuradi.1 Bu afsonalarning ba’zilari Sulaymon payg’ambar va uning izmida bo’gan devlarning g’ayritabiiy faoliyatlari bilan tutashib ketsa, ba’zilari Farhod va Shirinning alamli sevgi sarguzashtlariga asoslangan afsonalarga borib bog’lanadi. 
Afsonada aytilishicha, bahaybat Devqal’ani Farhod ismli dev qurgan emish. Farhod Xorazm shohining Shirin nomli qizini sevib qoladi va unga sovchi qo’yadi. Bu narsa podshohni tahlikaga soladi. Qizini devga berishni xohlamagan podshoh rad javobini berishdan qo’rqib, jodugar kampirdan yordam so’raydi. Jodugar Farhodga bajarib bo’maydigan vazifani – Qoraqum cho’ining o’rtasiga tosh qal’a qurishni topshiradi. Biroq dev uzoq janubdagi tog’lardan elkasida tosh tashib kelib, qal’ani qura boshlaydi. Qal’a bitay deb qolganda podshoh jodugarni maslahatga chaqiradi. Jodugar podshohga o’zi belgilagan kuni 9000 ta yangi tug’ilgan bo’taloq, shuncha toy, buzoq va qo’zi so’yishni maslahat beradi. Qolgan ishni u o’z zimmasiga oladi. Belgilangan vaqtda jodugar dev qurib tamomlayotgan qal’aga keladi. Shu payt Xorazm tomondan dahshatli hayqiriqlar eshitiladi. Bu bolalari so’yilayotgan minglab hayvonlarning ovozi edi. Farhodning «Bu qanday yig’i?» - degan savoliga kampir: «hozirgina malika vafot etdi, Shiringa butun Xorazm aza tutmoqda», - deb javob beradi. Sevgilisining o’imi to’g’risidagi xabardan gangib qolgan dev usiz yashashni istamay, hali joyiga qo’yilmagan so’nggi toshni osmonga uloqtiradi. Tosh Farhodning ustiga qaytib tushadi. Devni sevib qolgan Shirin ham fojia ro’y bergan joyga etib keladi va sevgilisining murdasi tepasida o’ziga pichoq sanchib halok bo’adi.1     
Tarixiy joy nomi bilan bog’liq bo’gan «Devqal’a» afsonasida insonga xos bo’gan sevgi-sadoqat, muhabbat yo’idagi fidoiylik, ayni paytda xiyla-nayrang, yovuzlik haqida fikr yuritilib, go’zallik fazilatlari olqishlanadi, xalq idealiga to’g’ri kelmaydigan yomon illatlar rad etiladi. 
«Devqal’a»ning qurilishi bilan bog’liq quyidagi afsonada esa Hazorasp nomining kelib chiqishi haqidagi tasavvurlar mujassam bo’gan.2  
Hazrati Sulaymon: 
- Mendan yashirinib uchib yurgan hazor aspni tutib keltiringlar! – deb devlariga farmon beribdi. 
Devlar qanotli otlarni axtarib rosa uchibdilar, axiri bir kun ularni ko’rib qolib iziga tushishibdi. Asplar qaerga uchsa, bular ham izma-iz quvib boraverishibdi. Bechora otlarning qanoti toliqib, charchab bir maydonga qo’nishga majbur bo’ishibdi. Shunda Sulaymon qulay fursatni boy bermaslik uchun devlariga: 
- Shu erda baland devor quringlar! – deb buyuribdi. 
Devlar hash-pash deguncha, yoshullilar ikki shaftolini eguncha to’rt tomoni birdek baland devor bilan asplarning atrofini o’rab olishibdi. Uchishga majoli qolmagan otlarni bittalab tutib kelaveribdilar Sulaymonning oldiga. Shuning uchun bu erni Hazoraspi band, ya’ni Ming ot qo’ga tushgan joy deb atabdilar. 
Xalq tasavvuri va cheksiz xayoli mahsuli sifatida vujudga kelgan ushbu hikoya ham boshqa afsonalar kabi tarixiy haqiqatdan ancha yiroq.
Tarixiy ma’lumotlarga ko’ra Hazorasp nomi bilan bog’liq bo’gan qadimiy shaharga miloddan avvalga IV-III asrlarda asos solingan. Ilm-fandagi ba’zi ma’lumotlarga ko’ra Hazorasp atamasi O’rta Osiyoda yashagan qadimgi hazar qavmi nomi bilan bog’liq bo’ishi ham mumkin.1 
Yuqoridagi fikrlarni umumlashtirib shuni aytish mumkinki, afsonalar qadimgi insonlarning dunyoqarashi, sodda va ibtidoiy tushunchalarining xulosasi sifatida vujudga kelgan. Binobarin, ularda real voqealardan ko’ra ko’proq badiiy to’qimalar ustivorlik qilgan.
Xulosa qilib aytadigan bo’sak, afsonalar sof informativ vazifa o’tovchi epik janr bo’ib, u xalqning kelib chiqishi, joy nomlarining paydo bo’ishi, shuningdek, jamiyat va tabiatdagi voqea-hodisalarni o’rganishda nodir manba sifatida muhim ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi.
Rivoyat
Ota-bobolarimizning o’tmish tarixi, ulug’ siymolarning hayot yo’i va ezgu ishlari, ajdodlarimiz taqdirida muhim ahamiyat kasb etgan tarixiy voqea-hodisalar haqidagi ma’lumotlar ko’proq rivoyat janriga mansub asarlarda mujassam bo’gan.
Rivoyatlarga xos xususiyat shundaki, ularda hayotiy voqealar badiiy to’qimalar vositasida aks ettiriladi. Rivoyatlar afsonalardan hayot haqiqatiga birmuncha yaqinligi bilan farq qiladi. 
Rivoyatlarning mavzu doirasi keng, g’oyaviy jihatdan rang-barangdir. Rivoyatlarda tarixiy hodisalar, xalq orasida ma’lum va mashhur bo’gan shaxslar nomi bilan bog’liq bo’gan voqealar, joy nomlarining kelib chiqishi, shahar qal’a va saroylarning bunyod etilishi yoki vayron bo’ishi haqida hikoya qilinadi. Rivoyatlarda aql-zakovat, ishq va sadoqat, ilm-ma’rifat, axloq-odob kabi yuksak insoniy fazilatlar tarannum etilib, zulm-zo’rlik, haqsizlik, adolatsizlik, jaholat kabi illatlar keskin qoralanadi. 
O’zbek xalq prozasi janrlari yuzasidan chuqur izlanishlar olib borgan folklorshunos olim K.Imomovning ma’lumotlariga qaraganda rivoyatlar tarixiy va toponimik kabi ikki guruhga bo’inadi.
Tarixiy rivoyatlar tarixiy voqea-hodisa, tarixiy shaxslar nomi bilan bog’liq bo’sa, toponimik rivoyatlar joy nomlarining kelib chiqishi bilan bog’lanadi. 
Tarixiy rivoyatlar deb nomlangan turkumdagi rivoyatlar ham xilma xil. Ulardan ba’zilari xalq og’zida paydo bo’gan davrlardayoq yozib olingan. Bu jihatdan Yunon tarixchisi Gerodotning voqealar tarixi uzoqlashmasdan turib O’rta Osiyodan yozib olgan (484-424) va «Tarix» asariga kirgan «To’maris», «Shiroq», Zarina va Odadita hamda Xondamir va Zayniddin Vosifiy tomonidan aniqlangan va yozib olib «Makorim ul-axloq» hamda «Badoe’ ul-vaqoe» asarlariga kiritilgan rivoyatlar ahamiyatlidir. Bu xil rivoyatlar qisman ishlov berilgan bo’sa ham ular yuz bergan davr sharoitida, yashab turgan paytdan uzoqlashmasdan turiboq yozib olingan. Binobarin, talqindagi tarixiy shaxs hamda voqea-hodisalar real fakt va haqiqatdan uzoq emas. 
Shunday rivoyatlar ham borki, ular xalq og’zida uzoq yashagan va uzoq zamonlar o’tib ketgandan so’ng yozib olingan. Bu xil rivoyatlarda mavjud tarixiy haqiqat va faktik hodisalar xiralashgan. Har bir fakt hayotiy uydirmalar va an’anaviy motivlar qobig’ida qolib kelgan.1     
Tarixiy rivoyatlar xalq orasida mashhur bo’gan kishilar hayoti va faoliyati bilan bog’liq bo’ib, ularda yuksak insoniy fazilat targ’ib etiladi. To’maris, Shiroq, Abu Rayhon Beruniy, Najmiddin Kubro, Bahoviddin Naqshbandiy, Jomiy, Alisher Navoiy, Ulug’bek, Ibn Sino, Mashrab, Amir Temur, Sulton Mahmud singari tarixiy shaxslar haqida yaratilgan rivoyatlar shular jumlasidandir.
Xalqimiz tarixida nurli iz qoldirgan tarixiy shaxslarning aql-zakovati, yuksak dahosi, hayoti va faoliyati, turfa sarguzashtlari avlodlarga yuksak ibrat namunasi sifatida taqdim etiladi. Chunonchi, bunday rivoyatlarga Alisher Navoiy haqidagi «Alisher Navoiy va qirq vazir», «Navoiy va cho’pon», «Navoiy va Guli», «Navoiy va bulbul», «Navoiy va Husayn Boyqaro» kabi rivoyatlarni yoki Ibn Sino haqidagi «Oltin uzuk», «Ibn Sino va kasal yigit» kabi xilma-xil rivoyatlarni kiritish mumkin.
Xalqimiz orasida Abu Rayhon Beruniyning yuksak dahosi, favqulodda qobiliyat egasi ekanligi haqida ham rang-barang rivoyatlar yaratilganki, bu rivoyatlarning asosi hayotiy haqiqat bilan chambarchas bog’liq. 
Masalan, «Beruniy va Sulton Mahmud»1 rivoyatida naql qilinishicha, Yaminuddavla Sulton Mahmud G’azna shahridagi Hazor daraxt bog’ining to’rt eshikli ko’shki ustida o’tirardi. U Beruniyga qarab: «Men to’rt eshikning qaysi biridan tashqariga chiqaman? Buni topib, javobini bir parcha qog’ozga yoz-da, gilamning tagiga qo’y! – deb buyuribdi. Har to’rtta eshikdan ham tashqariga chiqish yo’i mavjud edi. 
Abu Rayhon usturlab (quyosh va yulduzlar holatini o’chaydigan asbob) keltirishlarini so’radi. Balandlikni aniqladi, taqvim chizdi, so’ng bir parcha qog’ozga nimalarnidir yozdi, so’ng gilam ostiga qo’ydi. Mahmud undan «Topdingmi?» - deb so’ragan edi, u: «Ha, topdim!» - deb javob berdi. 
Mahmud ustalarni chaqirtiradi. Ular tesha va bel bilan etib keladilar. Sharq tomondagi devordan beshinchi eshik ochdilar. Mahmud bu eshikdan tashqariga chiqdi. Keyin esa Abu Rayhon yozgan qog’ozni olib kelishni buyurdi. Unda shunday deb yozilgan edi: «Sulton bu to’rt eshikning hech biridan chiqmaydi, Sharq tomondagi devordan eshik ochiladi va u o’sha eshikdan chiqadi!»   
Buni o’qigan jahli chiqdi va Abu Rayhonni saroy hovlisiga uloqtirib yuborishni buyurdi. Farmonni bajardilar. Biroq o’rtadan to’r tortib qo’yilgan bo’ib, Abu Rayhon to’r ustiga tushadi. To’r yirtilib, u hech zararsiz erga tushdi. Mahmud: «Uni olib chiqinglar!» - deb buyurdi. Uni olib chiqqanlarida, Mahmud»: «Ey, Abu Rayhon! Bunday bo’ishini oldindan bilarmiding?» - deb so’radi, «ha, podshoh, bilar edim!» - dev javob beradi.
«Daliling qani?» - deb so’raydi podshoh.
Abu Rayhon g’ulomini chaqirib, undan taqvimini olib, o’zi tuzgan taqvimni chiqardi. Mazkur kun chiqarilgan hukmlar orasida quyidagi so’zlar yozilgandi: «Meni baland joydan tashlab yuboradilar, lekin men erga zrarsiz tushaman va sog’-salomat o’rnimdan turaman!»
Bu ham Mahmudning ko’ngliga yoqmaydi. Battarroq jahli chiqib: «Uni qal’aga olib boring va o’sha erda saqlang!» - deb buyuradi. Uni G’azna qal’asiga qamab qo’ydilar va u olti oy hibsda yotdi. 
Abu Rayhonga xizmat qilishga tayinlangan g’ulom bir kuni qulay fursat topib, sultonni ovda xursand kayfiyatda ko’rib, so’zni aylantira-aylantira yulduz ilmiga olib kelib taqadi va dedi: «Bechora Abu Rayhon shunday adolatli ikki chiqardi-yu, in’om o’rniga qamoqqa tushdi». Mahmud ham shunday deydi. «Xojaga ma’lumki, bundan o’zimni ham xabarim bor. Aytishlaricha, Abu Rayhonga teng keladigan kishi yo’q. Lekin chiqargan har ikki hukmi ham mening xohishimga qarshi edi.
Podsholar kichkina bolalarga o’xshashadi. Undan bahra topay degan kishi aslo uning ra’yiga qarshi ish tutmaydi.
O’sha kuni chiqargan ikki hukmdan loaqal bittasi xato chiqqanda ham foydasiz edi. Ertasiga uni ozod qilishlarini va oltin egar – jabduqli ot, shohona xil’at, ming dinor pul, bir g’ulom va bir kanizak berishlarini buyurdi».
Ushbu rivoyatda Beruniyning Mahmud G’aznaviy saroyida xizmat qilganligi, sultonning qaltis harakatlari, olimning hamisha, har qanday sharoitda ham to’g’ri gapni aytishdan tap tortmaganligi, ayni shu hislatlari uchun ham xalq e’tiboriga sazovor bo’gani hikoya qilinadi. 
Darhaqiqat, Mahmud G’aznaviy kabi hukmdorlar, ularning injiq tabiati, o’zining qo’i ostidagi olimu shoirlarning nimalarga qodir ekanligini bilib olish maqsadida uyushtirgan ko’pgina sinovlari tarixiy haqiqat. Yuqoridagi rivoyat esa ana shularning aks-sadosi sifatida yuzaga kelganligi bilan ham qimmatlidir. 
O’z hayoti va faoliyatini xalq manfaatlari yo’ida baxshida etgan ulug’ allomalarning nodir iste’dodlari va ibratli a’mollari afsona va rivoyatlarga aylanib ketgan. Qomusiy ilmlar sohibi Ibn Sino haqida ham «Uzuk», «Yigitning kasali», «Falaj davosi», «Ilon qayt qilgan sut», «Men ho’kizman», «Bola boshidan», «Donishmand ustoz», «Kuy sehri» kabi qator rivoyatlar yaratilganki, ularda o’rta asrlarning buyuk olimi, chuqur bilim egasi, benazir tabib, nozikta’b shoir va faylasuf obrazi mukammal aks etgan: 
Kunlardan bir kun Gurgon podshosi Qobus Vushmagirning qarindoshlaridan biri kasalga chalinib qolib, tabiblar uni qanchalik davolamasinlar, hech bir nafi bo’mabdi. Qobusning bu qarindoshiga nisbatan mehri kuchli edi. Bir vaqt xodimlardan biri Qobusga: «Falon mahallaga bir yosh yigit kelibdi, o’zi mohir tabib, qo’i juda engil ekan, bir necha bemor undan shifo topibdi!», - deb qoldi. Qobus: «Uni bemorning huzuriga olib kelinglar, davolab ko’rsin, rostdan ham qo’dan qo’ning farqi bor!», - deb buyurdi.
Abu Alini topishib, bemorning huzuriga kirib, g’oyat kelishgan, chiroyli, mo’ylovi endi sabza urgan, ammo o’zi juda g’amgin bir yigitni ko’rdi. Yoniga o’tirib, tomirini tekshirdi. So’ng peshobini olishga buyurdi. Peshobni ko’rgach: «Menga Gurgonning barcha uy va mahallalarini biladigan kishi kerak!, - dedi. 
Shunday kishini olib kelib: «Mana u», - dedilar. Abu Ali bemorning tomiriga qo’ini qo’ygach, unga «Gurgondagi mahallalar nomini ayt!», - dedi. U bir mahallaning nomini tilga olganda bemorning tomiri g’alati ura boshladi. Shunda Abu Ali: «Shu mahallaning ko’chalarini ayt!», - dedi. U sanay boshlab, bir ko’chaga kelganda, bemorning tomiridagi g’alati harakat yana takrorlandi. Aba Ali: «Endi shu ko’chadagi barcha uylarni biladigan kishi kerak!», - dedi. 
Shunday kishini topib keldilar. U ko’chadagi uylarning egalarini ayta boshlagan edi, u bir uyga kelganda, o’sha harakat yana takrorlandi. Shunda Abu Ali: «Endi shu uyda yashovchi kishilarning hammasini biladigan va nomini aytib bera oladigan odam kerak!», - dedi. Shunday odamlarni ham topib keldilar. U uyda yashovchilarning nomlarini ayta boshlagan edi, gal bir bir kishining nomiga kelganda, o’sha harakat yana paydo bo’di. Shunda Abu Ali: «Bo’di!», - dedi.
So’ng Qobusning yaqinlariga qarab: «Bu yigit falon mahalladagi, falon ko’chadagi, falon uydagi, falon ismli kishining falon nomli qiziga oshiq! Buning shifosi o’sha qizning visoli, da’vosi esa uning diydoridir!», - dedi.
Bemor quloq tutib, Abu Ali nima desa, hammasini eshitib turgan edi. U qattiq uyalib, boshini choyshabga o’rab oldi.
Qobus bu qiziq muolajadan ham lol, ham hayron edi. Haqiqatan ham, bu taajjubga loyiq ishdir! So’ng Abu Aliga dedi: «Ey fozilu komillarning ulug’i! Oshiq ham, ma’shuq ham mening jiyanlarim bo’ishadi, bir-biriga esa xolavachchadirlar. Muborak kunni aniqla, ularni bir-biriga qovushtirib qo’yaylik!»
Abu Ali eng muborak kunni aniqladi. To’y qilib, oshig’u ma’shuqni bir-biriga qovushtirdilar. Go’zal shahzoda shunday qilib bu halokatli ranjdan qutulib qoldi.
Rivoyatda buyuk tabibning yuksak aqlu zakovati, donishmandona kuzatuvchanligi bilan bir qatorda, ishq dardiga mubtalo bo’gan oshiq yigitning andishasi, go’zal axloq odobi beqiyos ibrat namunasi sifatida talqin qilingan.
Ibn Sino haqidagi har bir rivoyatda uning hayoti va faoliyatining muhim bir qirrasi aks ettiriladi. Ana shunday rivoyatlardan biri Ibn Sinoning o’ta sezgir va noyob qobiliyat egasi ekanligini tasvirlashga bag’ishlangandir.
Rivoyat qilishlaricha, Ibn Sino do’stlari bilan o’z uyida suhbatlashib o’tirar edi. Bir oz fursatdan keyin u bir yumush bilan tashqariga chiqadi. Shunda do’stlari uning sezgirligini sinab ko’rish maqsadida u o’tirgan to’shak ostiga bir varaq qog’oz qo’yishadi.
Ibn Sino qaytib kirib, o’z o’rniga o’tiradi va bir uyning shiftiga, bir erga qarab: 
- Yo mening bo’yim bir qog’ozga o’sgan, yo uyning shifti bir qog’oz qalinligida pasaygan, - deydi.
Uning nozik sezgirligiga qoyil qolgan do’stlari to’shak ostiga bir varaq qog’oz qo’yganliklarini tan olishadi.
Tarixiy rivoyatlarga real shaxslar hamda o’tmishda bo’ib o’tgan voqealar bilan aloqador tarixiy haqiqat aks ettiriladi. Bu tip rivoyatlarda tasvirlangan hayotiy voqelik real tarixiy haqiqatni ifodalashi bilan ajralib turadi. Bu turdagi rivoyatlarda tarixiy shaxslar xarakteriga xos bo’gan etakchi xususiyatlar alohida ko’zga tashlanib turadi. Buni Alisher Navoiy haqida yaratilgan rivoyatlar misolida ham kuzatish mumkin.
Rivoyat qilishlaricha, kunlardan bir kun Husayn Boyqaro ertalab saroyga kirish oldidan Navoiyga ko’rinish beribdi-da, ko’rsatkich barmog’i bilan boshini ko’rsatibdi. Navoiy ham xuddi shu barmog’i bilan tilini ko’rsatibdi. 
Husayn Boyqaro boshini chayqabdi-da, saroyga kirmay iziga qaytibdi. 
Voqeani kuzatib turgan Navoiyning shogirdlari bu imo-ishoralarning sababini so’rashibdi. Navoiy bu jumboqni echishni ularning o’zlariga havola qilibdi. Shogirdlar o’ylab-o’ylab topisholmabdi. Shogirdlaridan biri Navoiyni gapga solish maqsadida siyohdonni ag’darib yuboribdi.

Shunda Navoiy: 
- Abdullatif, xayolingiz buncha parishon bo’ib qoldi, siyohdon ag’darildi-ku, - debdi. 
- Kechirasiz ustoz, - uzr so’radi. Abdullatif, - haligi muammoning sababini o’ylab, xayolim qochibdi. 
Navoiy boyagi imo-ishora ma’nosini aytishni majbur deb bilibdi:
- Husayn «boshga baloni nima keltiradi?», - deb so’ragan edi, «til» deb javob qildim.
Shogirdlar Navoiyning ziyrakligiga qoyil qolishibdi. 
Rivoyat mazmunidan shu narsa ma’lum bo’adiki, Navoiyga xos aqlu zakovat, dono vazir bilan podshohning so’zsiz, hatto imo-ishoralar orqali bir-birini yaxshi anglab etishi, podshohning har bir ishda Navoiyning maslahatlariga tayanishi kabi tarixiy haqiqat o’z aksini topgan.
Alisher Navoiyning ibratli hayoti va nodir iste’dodi o’z zamonasidayoq Xuroson va Muovarounnahrda mashhur bo’gan edi. Shu boisdan bu ulug’ zotning beqiyos insonparvarligi, buyuk himmati, haqiqat va adolat peshvosi sifatidagi fidoiyligi hikoyat va rivoyatlarga aylanib ketgan edi. Bu xildagi rivoyatlarning ko’pchiligi Xondamirning «Makorim ul-axloq», Zayniddin Vosifiyning «Badoe’ ul-vaqoe», Fahriddin Ali Safiyning «Latoif ut-tafoif» kabi asarlari tarkibida berilgan.
Alisher Navoiy haqidagi rivoyatlarning ba’zilari bevosita shoir hayotligidayoq yaratila boshlagan bo’sa, ba’zilari esa badiiy to’qimalar asosida keyinchalik yuzaga kelgan. 
Ana shunday rivoyatlardan birida naql qilinishicha, Husayn Boyqaro bir kuni shipga qarab yotib, vazirlariga «olib keling» debdi. Vazirlar nimani olib kelishni bilmabdilar. Bu vaqtda Navoiy saroyda yo’q ekan. Husayn Boyqaro esa ataylab nimani olib kelishni aytmay vazirlarning fahm-farosatini sinab ko’rmoqchi bo’ibdi. Qaltis vaziyatda qolgan vazirlar oxiri maslahatlashib Navoiyning oldiga borishdan o’zga chora topa olmabdilar. Navoiy vazirlarning gapini diqqat bilan eshitib, podshoh bu gapni qaerda, qanaqa holatda aytganini so’raydi va voqealar tafsilotini eshitib shunday deydi: «Shoh oldiga arra, tesha va ustani olib boringlar». Vazirlar xuddi Navoiyning aytganiday qilib, shohning topshirig’ini bajarishadi. Shunda Husayn Boyqaro ustaga qarab: «Mana bu toqini tuzat!», deydi. Husayn Boyqaro bu ishga Navoiy aralashganini sezadi va vazirlardan bu jumboqni qanday hal qilganini so’raydi. Vazirlar esa voqeaning to’g’risini aytishga majbur bo’ishadi. Husayn Boyqaro bu harakati bilan saroyda hech kim Navoiyning o’rnini bosolmasligini, qirqta vazirda bitta Navoiychalik fahmu farosat, aqlu zakovat yo’qligini vazirlarga yana bir bora eslatib qo’yadi. 
Tarixiy voqealardan ma’lumki, Alisher Navoiy Majididdin Muhammad, Nizomulmulk kabi nopok vazirlar ig’vosi va talabi bilan bir necha muddat saroydan uzoqlashib Astrobodga ketishga majbur bo’gan edi. Ayni mana shunday paytlarda Husayn Boyqaro uzoqdagi do’stini qo’msagan, uning dono maslahatlariga muhtoj bo’gan. 
Mana shu nuqtai nazardan qaraydigan bo’sak, keltirilgan rivoyatda badiiy to’qimalar bilan bir qatorda, tarixiy haqiqat izlari ham namoyon bo’adi. Shu bilan bir qatorda rivoyatga qadimdan xalq orasida mashhur bo’gan «Erksiz folchi», «Ayoz» nomli ertaklar syujetining ta’siri birligi ham seziladi. Mazkur syujet Alisher Navoiyning donishmand va tadbirkorligini izohlash uchun xizmat qildirilgan. Binobarin, qahramonlar tarixiy shaxs, ularning munosabati faktik hodisalarga mos, biroq asar voqealari esa to’qima xarakteridadir. Ma’lum bo’adiki, ertak yoki latifaga mos bo’gan an’anaviy syujet yoki motivlar tarixiy faktlarga monelik qilmaydi, balki ularni to’dirib, bo’rttirib, muhim bo’gan belgilarni yorqin namoyish qilish uchun xizmat qiladi. 
Muayyan xalq, elat, urug’ va qabilalarning vujudga kelish tarixi, urug’-qabilalarning hayoti, turmush tarzi, ular o’rtasida bo’ib o’tgan munosabatlarga doir tarixiy-etnografik axborotlar beruvchi rivoyatlarni folklorshunos U.Jumanazarov etnoniik rivotlar sifatida taqdim etadi.1
Etnonimik rivoyatlar folklorshunoslar bilan bir qatorda etnograf olimlarni ham qiziqtirib kelgan. Chunonchi, etnograf olima B.X.Karmisheva Janubiy O’zbekistonda yashovchi turli xil o’zbek urug’larining urf-odatlari, epik tarixini o’rgangan va o’z tadqiqotida o’zbek xalqi o’tmishi bilan bog’liq «Qo’ng’irot», «Saroy», «Do’rmon», «Muso bozori», «Xo’ja Barlos», «Qorluq» kabi qator rivoyatlarni keltirgan.1 
Etnonimik rivoyatlar turli xalq va urug’larning paydo bo’ishi haqida real tarixiy asosga ega bo’masa ham, ammo u yoki bu xalqning etnik tarkibini tashkil etuvchi urug’ va qabilalar haqida ma’lum darajada tasavvur tug’dirishga imkon beradi.
Quyidagi rivoyatda yirik o’zbek urug’laridan biri qo’ng’irot qabilasining vujudga kelishi haqida hikoya qilinadi.2 
Rivoyat qilinishicha, bir chol sahroda otliq o’zining jo’ng (uch yashar tuya)larini qidirib yurgan edi. Bir payt u qirq otliqqa duch kelib qoladi. Ular choldan davlat qushini ko’rgan-ko’rmaganligini so’rashadi. Ularning aytishlaricha, bir podsholari va uning davlat qushi bor ekan. Podsho men o’sam, davlat qushini uchiringlar, qush kimning boshiga qo’nsa, shuni podsho qilib saylanglar, deb vasiyat qilgan edi. Podsholari o’gach, ular davlat qushini uchirib, yana shu qushni qidirib yurishgan ekan.
Chol davlat qushini ko’rmaganligini, ammo bir qirning ustida aftidan juda ham baxtli bir yigit yotganligini aytadi. Chavandozlar choldan o’sha joyni ko’rsatib qo’yishini so’rashadi. Chol rozi bo’ib, ularni o’sha joyga boshlab boradi. Shunda ular davlat qushining qanotlarini yoyib uxlayotgan yigitga soya solib turganligini ko’rishibdi. Ular darhol yigitni uyg’otib, barcha voqeani tushuntirib, ularga podsho bo’ajakligini aytishibdi, yigit ko’nibdi. Yigitga ot berishibdi. Yigit otni minganda, ot uni ko’tarolmay yiqilib tushibdi. Shunday qilib, u qirq chavandozning otini birma-bir minib ko’ribdi va har gall shunday hol yuz beribdi. Shunda yigit choldan otini berib turishni, faqat uning otigina o’zini ko’tara olishini aytadi. Buning evaziga podsho saylangach, cholni mukofotlashini aytadi. Chol ko’nib, o’zining qo’ng’ir rangdagi otini yigitga beradi. Ular jo’nab ketishadi. Oradan ko’p vaqt o’tmay yigitning podsho qilib saylanganligini eshitib qoladi. Chol darhol o’z mukofotini olish uchun podsho huzuriga jo’naydi.
Chol saroyga yaqinlashib «qo’ng’ir otning egasi keldi» deb qichqiribdi. Yigit buni eshitib, o’ziga kerakli mukofotni tanlab olsin deb, cholni huzuriga chaqirib oladi. Chol yigitdan o’z podasini boqib yurish uchun sahro hadya etishni so’raydi. Podsho uning iltimosini bajaradi va cholni yana boshqa narsa so’rashini ham aytadi. Chol atrofiga qarab, ko’pgina ayollarni ko’radi va ulardan birini o’ziga xotinlikka berishini so’raydi. Podsho bu iltimosni ham bajaradi. Chol xotini bilan o’zining otida uyiga qaytadi. Uning Qo’shtamg’ali, Vaxtamg’ali, Qanjig’ali, Aynli ismli to’rt o’g’li bor edi. Chol ularning har biriga o’z merosini bo’ib berib, o’z ulushini olib, yosh xotini bilan boshqa joyga – Boysun tog’ining etaklariga ko’chib ketibdi. Shu paytdan boshlab chol va uning xotinini qo’ng’irot deb atashibdi. Xuddi shu erda uning beshinchi o’g’li tug’ilibdi. Bolaga Tortuvli, ya’ni sovg’a qilingan deb nom qo’yishibdi. 
O’zbek xalqiga mansub qo’ng’irot urug’i va uning beshta aymog’ining vujudga kelishini izohlovchi mazkur rivoyat hayotiy uydirma asosidagi syujetdan tashkil topgan bo’ib, unda urug’ tarkibidagi aymoqlarning o’zaro yaqin bog’liqligi, qondoshligi, binobarin, ular tinch-totuv yashashlari lozimligi, ya’ni patronimik g’oya ilgari suriladi. Shuning uchun ham u etnonimik rivoyatning go’zal namunasi hisoblanadi.
Umuman aytganda, rivoyatlar xalqning o’tmishi, tarixi, axloqiy-estetik qarashlarini o’rganishda eng muhim adabiy manba sifatida xizmat qiladi. Shuning uchun ham mashhur yozuvchi va shoirlar o’z asarlarida ko’pincha badiiy vosita sifatida afsona va rivoyatlarga murojaat qiladilar. Buni Alisher Navoiy, Chingiz Aytmatov, Rasul Hamzatov, Asqad Muxtor va yana bir qancha mashhur adiblar ijodi misolida ham ko’rishimiz mumkin.
Badiiy adabiyot syujetida afsona va rivoyatlardan foydalanish bir tomondan xalqning maishiy turmushi, urf-odati, tafakkur darajasini yaxshiroq bilish imkonini bersa, ikkinchi tomondan, xalq og’zaki ijodidagi ifoda tasvir vositalari realistik adabiyotdagi obrazlarning bahodirligi, tashqi qiyofasi, ichki dunyosini yorqinroq ko’rsatishga xizmat qiladi. Bundan tashqari, yozma adabiyotda xalq og’zaki ijodi namunalaridan badiiy vosita sifatida foydalanish asarning xalqchilligini oshiradi. 
Keyingi yillarda o’zbek xalq afsona va rivoyatlari qator folklorshunos olimlar tomonidan o’rganilib, xalq og’zaki ijodining ushbu janrlari bo’yicha qimmatli tadqiqotlar yaratildi.1 

Mavzu yuzasidan savollar
1. Afsonalarga xos asosiy xususiyatlarni ayting.
2. Afsonalarning turlari haqida tushuncha bering.
3. «Nurli tosh tushgan joy» afsonasida qanday g’oyalar ilgari surilgan?
4. «Dev qal’a» afsonasining g’oyaviy mazmunini so’zlang.
5. Rivoyat janriga xos xususiyatlar nimalardan iborat?
6. Tarixiy rivoyatlarga qanday rivoyatlar kiradi?
7. Beruniy va Sulton Mahmud haqidagi rivoyatda shoh va olimga xos qanday xususiyatlar aks etgan?
8. Alisher Navoiy haqidagi rivoyatlarning g’oyaviy mazmuni haqida gapiring.
9. Afsona va rivoyatlar haqida tadqiqotlar yaratgan folklorshunos olimlar haqida ma’lumot bering.

Adabiyotlar 
1. I.Imomov, T.Mirzaev, B.Sarimsoqov, O.Safarov, O’zbek xalq og’zaki poetik ijodi, T.: «O’qituvchi», 1990.
2. Imomov K. O’zbek xalq og’zaki prozasi. T.: «Fan», 1981
3. Umarov S. Rivoyat va hayot. T.: «Fan»,  1988.
4. Jumanazarov U. O’zbek folklori va tarixiy voqelik. T.: «Fan», 1991.
5. O.Madaev, T.Sobitova, Xalq og’zaki poetik ijodi, T.: «Sharq», 2001. 
6. Hikoyat va rivoyatlar. To’plab nashrga tayyorlovchi M.Jo’raev. T.: «Fan», 1993.
7. Ipak yo’i afsonalari. To’plab nashrga tayyorlovchi M.Jo’raev. T.: «Fan», 1993.

O’ZBEK XALQ ERTAKLARI
Ajdodlarimizning qadim ijtimoiy-iqtisodiy hayoti, urf-odatlari, an’analari, madaniyati, tili va tarixini badiiy-falsafiy, axloqiy-estetik jihatdan o’ziga xos tarzda aks ettiradigan og’zaki ijodiyoti nihoyatda rang-barangdir. 
Necha-necha o’tmish davrlardan bizgacha etib kelgan ertaklar og’zaki so’z san’atining eng ommaviy va eng demokratik turi hisoblanadi. Qadim zamonlarda yaratilib, bizgacha etib kelgan ertaklarda hayotning va tarixning romantik va realistik tasviri bir-biri bilan chambarchas bog’lanib ketganligini kuzatar ekanmiz, ertakda aks etgan fantaziya o’z davrining o’tkir ijtimoiy qarashlari asosiga qurilganligining ham guvohi bo’amiz. Demak, ertak janrining asosiy xususiyatlaridan biri uning xalq hayoti, kurashi, tarixi, orzu-umidlari, dunyoqarashi, urf-odatlari bilan juda yaqindan bog’langan bo’ishi va insonlarga axloqiy va ma’naviy yo’dosh bo’ib kelishidadir. 
Xalq ertaklari uzoq asrlardan beri folklorshunoslar, adabiyotshunoslar, tilshunoslar, tarixchi, etnograf va boshqa soha vakillarini o’ziga jalb qilib kelgan. Shuning uchun ham ko’plab taniqli olimlar ertaklarni to’plash va ilmiy asosda o’rganish ishlari bilan shug’ullanganlar. XIX asrning oxiri XX asr boshlarida A.N.Samoylovich, N.P.Ostroumov, A.A.Divaev, V.V.Bartold kabi sharqshunos olimlar ertaklarni to’plash va nashr etish sohasida dastlabki qadamlarni qo’ygan bo’salar, keyinchalik bu ish o’zbek folklorshunoslari tomonidan muvaffaqiyatli davom ettirildi. 
Keyingi yillarda o’zbek xalq ertaklarini to’plash, nashr etish va ilmiy tadqiqot ishlarini olib borishda o’zbek folklorshunosligida salmoqli ishlar amalga oshirildi. Jumladan, taniqli folklorshunos M.Afzalovning «O’zbek xalq ertaklari haqida» deb nomlangan monografiyasi ertaklar haqida yaratilgan dastlabki yirik tadqiqot bo’ib, olim unda ertak turlari va uning o’ziga xos xususiyatlari haqida qimmatli fikr-mulohazalar yuritgan. 
O’zbek xalq prozasi bo’yicha chuqur izlanishlar olib borgan olim K.Imomovning «O’zbek satirik ertaklari» (1974) deb nomlangan monografiyasi ham folklorshunoslikdagi muhim tadqiqotlardan biri bo’ib, unda ertaklarning janr xususiyatlari o’rganilgan. Shuningdek, folklorshunos G’.Jalolovning «O’zbek xalq ertaklari poetikasi» (1976), X.Egamovning «Sayyor syujetlar» kabi tadqiqotlari ham o’zbek xalq ertaklarini turli jihatdan o’rganishga qaratilgan.
1958-1960 yillarda «O’zbek xalq ertaklari»ning ikki tomligi nashr etildi. M.Afzalov, Z.Husainova, H.Rasulovlar tomonidan nashrga tayyorlangan bu kitob keyinchalik rus tilida ham bosilib chiqdi. «O’zbek xalq ijodi» ko’p tomligi seriyasida ham keyingi yillarda o’nlab ertaklar to’plamlari nashr etildi. 
O’zbek xalqining asriy orzusi bo’gan mustaqillik amalga oshirilgan madaniy merosimizga va milliy qadriyatlarga bo’gan e’tibor davlat siyosati darajasiga ko’tarildi. Og’zaki va yozma adabiyot namunalarini chuqur o’rganish, xolis baho berish, ulardan muhim tarbiya vositasi sifatida foydalanish davr talabi bo’ib qoldi. 
Xalqimiz madaniy merosiga bo’gan jiddiy e’tiborning mahsuli sifatida yuzaga kelgan «O’zbek xalq ertaklari» to’plami uch jildligining (2007 yilda) bosilib chiqishi o’zbek folklorshunosligining yutuqlaridan biridir. 
Ertak termini XI asrning mashhur tilshunos olimi Mahmud Qoshg’ariyning «Devonu lug’otit turk» asarida etuk – hikoya; ertak – biror maqsadni shohga bildirish, hikoya qilish ma’nosini bildiradi1 deyiladi. Demak, ertak biror narsani hikoya qilish ma’nosini anglatadi. 
Ertak atamasi xalqimiz orasida turli tuman nomlar bilan yuritilgan: ushuk, matal varsaqi, cho’pchak, cho’rchak va hokazo. Ushbu atamalardan ba’zilari Alisher Navoiy asarlarida ham uchraydi. Shoir cho’pchak yoki cho’rchak so’zini afsona, ertak, masal ma’nolarida qo’laydi:

Habibim husni vasfin uyla muhlik anglakim, bo’g’ay,
Qoshinda qissai Yusuf bir uyqu keltirur cho’rchak.
Ertaklarga xos asosiy xususiyat shundan iboratki, ularda voqealar mo’’jizali tarzda kechadi. Binobarin, fantaziya va mo’’jiza ertak mezoni sifatida voqea va hodisalarni hayot bilan bog’lab, adolat, haqiqat, erk, odamiylik kabi oliyjanob g’oyalarni targ’ib etadi. 
O’zbek xalq ertaklari folklorshunos olimlar tomonidan uch turga bo’ib o’rganilgan:
1. Hayvonlar haqidagi ertaklar;
2. Sehrli ertaklar;
3. Maishiy ertaklar.
Hayvonlar haqidagi ertaklarning paydo bo’ishi ibtidoiy davrlarga borib taqaladi. Bu turdagi ertaklarda qadimiy insonning totemistik qarashlari o’ziga xos tarzda aks etganligi ko’zga tashlanadi.
Folklorshunos K.Imomov hayvonlar haqidagi ertaklarni shartli ravishda ikki turga ajratadi.1 Sof hayvonlar haqidagi ertaklar va ma’joziy ertaklar. 
Sof hayvonlar haqidagi ertaklar nisbatan qadimiy bo’ib, unda ibtidoiy davrlarda ovchilik bilan shug’ullangan insonning hayvonlarning turli hatti-harakatlarini kuzatishi natijasida hayvonot olamida ham insoniyat xos belgi xususiyatlar mavjud degan mulohaza va qarashlar aks etgan. «Xo’roz bilan tulki», «Boyqush», «Qaldirg’och bilan zinglovuq» kabi ertaklar ushbu turkumga kiradi. 
«Kiyik bilan kadi» ertagida asosan kiyiklar dumi nima uchun kalta ekanligining sabablari izohlanadi. 
Ertakda hikoya qilinishicha, kadi kiyikni qo’rqitadi. Kiyik esa kadidan o’ch olib uni dumiga bog’lab cho’qtiradi. Kadi kiyikni suv tagiga tortadi, natijada kiyikning dumi uzilib, to’mtoq bo’ib qoladi. Kiyik dumi yo’qligini masxara qilgan barcha kiyiklarning dumlarini bir-biriga bog’lab «mergan kelyapti» deb qochadi. Dumi bog’liq kiyiklar esa turli tomonga qarab qochadi, natijada dumlaridan ajraladilar.   
Keyinchalik sof hayvonlar haqidagi ertaklar negizida majoziy ertaklar yuzaga kelgan. Qadimgi odamlarning animistik va totimistik e’tiqodlari ba’zi hayvonlarni ajdodlar ruhi sifatida topinishga undadi. 
Totem va kult sanalgan hayvonlar ko’proq sehrli ertaklarda aks etib, ular ertak qahramonining g’ayritabiiy kuchga ega bo’gan yordamchisiga aylandi. «Cho’oq bo’ri», «Mehrigiyo», «Podachining qizi», «Ko’k qo’chqor», «Oqqush», «Ayiq polvon», «Ilon pari», «Ilon og’a», «Bo’ri qiz» kabi ertaklarda bo’ri, ilon, ayiq, qo’chqor kabi hayvonlar qahramonning asosiy ko’makdoshi, sehrgarlik qudratiga ega bo’gan personaj sifatida namoyon bo’adi.1
Majoziy ertaklarning mavzu doirasi keng bo’ib, ularda asosan, adolat uchun kurash, erkinlik va ozodlikka intilish ahillik va tadbirkorlik tantanasi kabi g’oyalar ilgari suriladi. 
«Susambil» majoziy ertakning yorqin namunasidir. Ko’pgina majoziy ertaklar shakl va ma’no munosabati jihatidan masal janriga yaqin turadi.
Xalq orasida keng tarqalgan «Bo’ri bilan tulki» turkumidagi ertaklarda tulki ayyorlik va firibgarlik timsoli sifatidagi majoziy obraz. 
Bo’ri esa ba’zan laqma, kaltafahm ayni paytda qonxo’rlik timsoli sifatida namoyon bo’adi. 
  Ushbu turkumdagi ertaklardan birida hikoya qilinishicha, bo’ri og’zida bir bo’ak go’sht tishlab ketayotgan bo’adi. Unga tulki uchrab: «Bo’rivoy, qaerdan kelayapsan?» deganida bo’ri: «Popdan» deb og’zidagi go’shtni tushirib yuboradi va ayni shuni kutib turgan tulki go’shtni ilib ketadi. Ertakning ikkinchi epizodida esa endi bo’ri tulkidan qasos olmoqchi bo’adi. Tulki go’sht tishlab ketayotgan edi. Bo’ri: - «Tulkivoy qaerdan kelyapsan?» deb so’raydi. Tulki «Popdan» deyish o’rniga, go’shtni mahkam tishlaganicha: «G’ijduvondan», deya javob berib, yana bo’rini dog’da qoldiradi.
Sehrli ertaklar ham uydirmalar asosiga qurilgan bo’ib, ertak qahramonlari va voqea-hodisalar odatdan tashqari, g’ayritabiiy holda tasvirlanadi.
«Ilon og’a», «Yalmog’iz», «Devsafid», «Xirsiddin polvon», «Semurg’», «Kenja botir» kabi ertaklar animistik va totemistik qarashlar asosiga qurilgan bo’ib, ularda jonsiz narsalar jonlantiriladi: er-suv, tog’u toshlar tilga kiradi, inson bilan o’zaro munosabatda bo’adi, odamlar toshga yoki boshqa biron narsaga aylanib qoladi, sehr-jodu echilganda esa yana o’z asliga qaytadi.
Sehrli ertaklarda qahramonning har bir harakati sinov motivi bilan bog’lanadi. U ajdar, dev, behisob dushman qo’shini bilan kurashib hamisha g’olib chiqadi. Qayliq izlash, uylanish yoki sehrli narsalarni olib kelish kabilar ertaklarning eng qadimiy va markaziy mavzularidir.
Sehrli ertaklar syujeti uch qismdan tashkil topadi. Syujetning kirish qismi, epik sarguzasht qism va uchinchisi final qism hisoblanadi. Ertak syujeti afsonaviy homiladorlik, qahramonning tug’ilishi, chaqaloqning o’g’irlanishi, kun sayin emas, balki  soat sayin o’sishi, qahramonliklar ko’rsatishi, ot tanlashi, parilarga yoki malikalarga oshiq bo’ishi kabi bir qancha motivlardan tashkil topadi.
An’anaviy uchliklar – uch yo’, uch aka-uka, uch kecha-kunduz – syujet harakatining bir xil qolipda davom etishini ta’minlaydi.
Ertaklarda to’rt, etti, qirq sonlari bilan bog’liq an’analar ham mavjud bo’ib, bular tarixan xalqning qadimiy urf-odati, sehrli raqamlar haqidagi tushunchalari bilan bog’liq bo’ib, keyinchalik asl mohiyatidan uzoqlashib poetik vositalarga aylangan. «Ota vasiyati» ertagida otasining go’rini poylagan Kenja o’g’ilga uch kechada uchta ot (oq, qora, saman otlar) kelib o’z yollaridan berib ketadilar. Ertak oxirida Kenja o’g’il mana shu uch otning yordamida murod-maqsadiga etadi.
Sehrli fantastik ertaklarda keng tarqalgan obrazlardan biri parilardir. Parilar ertaklarda o’t, ilon, kaptar, kiyik, odam, baliq va boshqa shakllarda ko’rinadilar. Ular turli sehrli kuchga ega bo’ib, o’ziga oshiq bo’gan yigitlarga qiyin shartlarni qo’yadilar. Qahramon bu shartlarni bajara olsa pariga erishadi, aks holda o’imga mahkum bo’adi. «Mohistara» ertagida shahzoda Shavkat oshiq bo’gan go’zal kiyik Hindiston shohining qizi pari Mohistara bo’ib chiqadi. Shahzoda parining sirlarini bilib, uning shartini bajaradi va murodiga etadi.
Maishiy ertaklar real, hayotiy uydirmalar asosiga qurilgan bo’ib, fantastik unsurlar yordamchi motivlar shaklida namoyon bo’adi.
Adolat va insoniylik, sevgi va muhabbat, donolik va muhnatsevarlik, do’stlik va sadoqat, qahramonlik va fidoiylik ushbu turdagi ertaklarning mavzu doirasini tashkil qiladi.
Maishiy ertaklar g’oyaviy mazmuni, voqelikni tasvirlash uslubiga ko’ra shartli ravishda ikki turga: hajviy va hajviy bo’magan turlarga bo’inadi.
Hajviy bo’magan ertaklarda tanqid yoki hajv elementlari kam bo’ib, «Xusniyabonu», «Uch og’ayni», «Malikai Husniobod», «Ozodachehra», «Tohir va Zuhra», «Farhod va Shirin», «Ayoz», «Davlatli kelin» kabi ertaklar ushbu turkumga kiradi.1
Erkin hayot va tinchlik, yurt himoyasi va ozodlik, mardlik va insonparvarlik kabi g’oyalar asosiga qurilgan bunday ertaklarda demokratik ruh kuchli bo’ib, yuksak axloqiy-estetik qarashlar talqin qilinadi.
«Ziyod botir», «Boltakay botir», «Uch og’a-ini botirlar» kabi ertaklarda zulm va zo’ravonlikka qarshi kurash, mardlik, vafodorlik tuyg’ulari asosiy o’rin tutsa, «Ayoz», «Davlatli kelin», «Donishmand ayol», «Gulfarah» kabi ertaklarda topishmoqli tortishuv asosiga qurilgan bo’ib, ularda donishmandlik va aql-zakovat, uddaburonlik fazilatlari ulug’lanadi. Masalan, «Aqlli bola» ertagida podsho ovga chiqib bir bolani uchratadi va boladan bizlarni nima so’yib mehmon qilasan deb so’raydi. Bola: «Topsak birni, topmasak ikkini so’yamiz», - deb javob beradi. Podsho bu bolaning gapidagi jumboqqa qiziqib, uni sinab ko’rmoqchi bo’ib, bolaning uyiga mehmonga yuboradi. Podsho boladan yana: «Nechta qo’y so’yding?» - deb so’raydi. Bola: «Birni topmadik, shuning uchun ikkini so’ydik» - deb javob beradi. Podshoning hayrati oshib: «Birni topmasang, ikkini qaerdan topib so’yasan», - deganida, bola: «Bizning bir bo’g’oz sovlig’imiz bor edi, boshqa qo’y topmay, shu bo’g’oz qo’yni so’ydik, o’zi so’yilganidan keyin bolasi ham o’adi-da», deya javob beradi. Podsho bolaning aqliga tan beradi.
«Gulfarah» ertagida esa shoh qizning uddaburonligini sinash uchun jumboqli savollar bilan sovchilar jo’natadi. Qiz ham bu jumboqlarni aqlu farosat bilan echadi.
Maishiy ertaklarning bir turini hajviy ertaklar tashkil qiladi. Bu ertaklar o’tkir hajv, xushchaqchaq mutoyiba asosiga qurilgan bo’ib, voqealar ixcham, lo’nda ifodalanadi.
Ijtimoiy hayotdagi illatlarni qoralash, ba’zi kishilarga xos bo’gan salbiy xususiyatlarni fosh qilish bu turdagi ertaklarning g’oyaviy mazmunini tashkil qiladi.
Hajviy ertaklarda achchiq kulgu qochirim, piching, kinoya va shama orqali ifodalanadi. «O’pka qishloq» ertagida mirshab cholga duch keladi va va «O’pka» qishlog’ini so’raydi. Qariya tushungan holda fikrni boshqa tomonga buradi. «Hozir kekirdakka keldingiz, o’pkaga hali bor». Mirshab jahli chiqib «chopaman» desa, chol «chopmasdan sekin borsangiz ham bo’adi», deb javob beradi.
«Aldarko’sa», «Xasis boy va uning o’g’illari», «Garang», «To’rt yalqov», «Etti axmoq», «Ikki o’jar», «Kal», «Uch yolg’onda – qirq yolg’on» kabi ertaklar hajviy-yumoristik ertaklar turkumiga kiradi.
Yuqorida ko’rganimizdek, o’zbek xalq ertaklari turli tuman bo’ib, bu ertaklarning barchasi hamma davrlarda ham inson tarbiyasi uchun eng ta’sirchan vosita sifatida xizmat qilib kelgan. Ertaklarning obrazlar dunyosi ham rang-barang: podsholar, malikalar, parilar, qahramon yigitlar, hunarmand, mardikor, dehqon, donishmand qariyalar, oddiy insonlar, o’gay ona, etim qiz, kenja botir, semurg’, dev, ajdar, jin, yalmog’iz kampir va hokazo. Bu obrazlar ertaklarda an’anaviylashib ketgan bo’ib, ularning har biri asar syujet chizig’ida muhim o’rin egallaydi va ma’lum bir g’oyaviy-estetik vazifani ado etadi.

Mavzu yuzasidan savollar
1. O’zbek xalq ertaklarini to’plash, nashr etish va ilmiy tadqiqot ishlarini olib borgan olimlardan kimlarni bilasiz?
2. Xalq ertaklarining asosiy xususiyatlari haqida tushuncha bering.
3. Ertaklar qanday turlarga bo’inadi?
4. Hayvonlar haqidagi ertaklarning o’ziga xos xususiyatlari nimalardan iborat?
5. Sehrli ertaklarning o’ziga xos xususiyatlari nimada?
6. Maishiy ertaklarga qaysi ertaklar kiradi? Bu ertaklarda qanday g’oyalar ilgari surilgan?
7. Majoziy ertaklarning asosiy personajlari haqida gapiring.
8. Ertaklardagi an’anaviy obrazlar haqida ma’lumot bering.
9. Ertaklarning qanday ahamiyati bor?

Adabiyotlar
1.M.I.Afzalov, O’zbek xalq ertaklari haqida. T.: «Fan», 1964.
2. K.Imomov, Ertak. G’G’O’zbek folklori ocherklari. 3 tomlik, 2-tom, T.: «Fan», 1989.
3. K.Imomov, T.Mirzaev, B.Sarimsoqov, O.Safarov, O’zbek xalq og’zaki poetik ijodi. T.: «O’qituvchi», 1990.
4. J.Yusupov, Xorazm ertagi va hayot haqiqati. T.: «Fan», 1997.
5. Kulsa – gul, yig’lasa – dur. Ertaklar. G’.G’ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1983.

O’ZBEK XALQ DOSTONLARI 
O’zbek xalqining epik merosi juda qadimiy tarixga ega. Bu ulkan xazina hozirga qadar kishilarni ona Vatanga, xalqiga mehr-muhabbat va sadoqat ruhida tarbiyalashda etakchi manba bo’ib xizmat qilmoqda. Oliyjanob g’oyalarni betakror badiiy shakllarda ifodalash xalq estetik tafakkurining etakchi tamoyillaridan hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan qaraganda xalq eposi milliy va madaniy qadriyatlarimizning ajralmas bir qismini tashkil qiladi. 
«Xalqning madaniy qadriyatlari, ma’naviy merosi ming yillar mobaynida Sharq xalqlari uchun qudratli ma’naviyat manbai bo’ib xizmat qilgan. Uzoq vaqt davom etgan qattiq mafkuraviy tazyiqqa qaramay, O’zbekiston xalqi avloddan-avlodga o’tib kelgan o’z tarixiy va madaniy qadriyatlarini hamda o’ziga xos an’analarni saqlab qolishga muvaffaq bo’di».1
Darhaqiqat, xalqning boy og’zaki merosi asrlar osha bizning hozirgi talab va ehtiyojlarimizga, mustaqil yurtimiz fuqarolarining ma’naviy tashnaligiga hozirjavob sarchashmalik vazifasini o’tamoqda. 
«Alpomish», «Go’ro’g’li», «Rustamxon» kabi o’nlab dostonlardagi barcha yovuzliklarni va illatlarni engib g’olib chiquvchi, buyuk insoniy fazilatlarni kuylovchi epik motivlar, riyokorlik va munofiqlikni fosh qilib, inson qadrini ulug’lovchi g’oyalar hozirga qadar xalqni o’ziga maftun etib kelmoqda. Zero, teran xalqchilligi bilan ajralib turuvchi dostonlarda kuylangan umumbashariy g’oyalar xalqimizning o’tmishi, tarixi, maishiy turmushi va ma’naviy hayoti bilan uzviy bog’langandir. 
O’zbek xalq dostonlari nihoyatda rang-barang bo’ib, dunyo xalqlari ijodida betakror hodisadir.
Dostonlarni o’rganish, xalq baxshilaridan yozib olish, nashr etish ishlari o’tgan asrning o’ttizinchi yillaridan boshlangan bo’sa, bu epik xazinani jiddiy tadqiq qilish yo’idagi sa’y-harakatlar qirqinchi yillardan amalga osha boshlagan. 
1947 yilda akademik V.M.Jirmunskiy va prof.X.T.Zarifovlar tomonidan yaratilgan «O’zbek xalq qahramonlik eposi» kitobi o’zbek folklorshunosligida muhim voqea bo’di. Oltmishinchi yillarga kelib qator folklorshunos olimlar etishib chiqdilarki, ular xalq og’zaki ijodining boshqa janrlari bilan bir qatorda xalq dostonlarini ham turli jihatdan tadqiq qila boshladilar. Prof.T.Mirzaevning «Alpomish» dostonining o’zbek variantlari» (1968), prof.M.Saidovning «O’zbek xalq dostonlarida badiiy mahorat masalalari» (1969) kabi tadqiqotlari xalq dostonlarini o’rganishda qimmatli manba hisoblanadi. Etmishinchi yillarda prof.T.Mirzaevning «Xalq baxshilarining epik repertuari» (1978) kitobi, prof.M.Murodovning «Go’ro’g’li» turkumi dostonlari haqidagi nomzodlik va doktorlik dissertatsiyalari o’zbek xalq dostonlari va xalq baxshilari repertuarini o’rganishda yana bir muhim bosqich bo’di. Sakson-to’qsoninchi yillarda T.Mirzaev, B.Sarimsoqov, U.Jumanazarov, I.Yormatov, M.Mirzaeva, H.Abdullaev, S.Ro’zimboev kabi olimlarning qator tadqiqotlari yuzaga keldiki, ularda o’zbek xalq dostonlari turli jihatdan o’rganilgan va ilmiy xulosalar chiqarilgan. 
Vatanimiz mustaqillikka erishgach, madaniy merosimizga bo’gan e’tibor kuchaydi, shu munosabat bilan xalq dostonlarini yanada chuqurroq o’rganish, mukammal nashrlarini amalga oshirish borasida ham samarali ishlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, «Alpomish» (1998), «Go’ro’g’li» turkumidagi dostonlarning to’rt jildligi (2006), Xorazm «Go’ro’g’li» va «Oshiqnoma» (2004-2006) dostonlari mukammal nashrlarining o’quvchilar ommasiga taqdim qilinishi fikrimizning dalilidir. 
Xalqimiz azal-azaldan dostonlarni sevib o’rgangan, tinglagan, ijro va ijod etgan. Chunki dostonlar xalq hayoti bilan chambarchas bog’liq bo’ib, ularda insonning orzu-umidlari, axloqiy-estetik qarashlari, vatanparvarlik va qahramonlik haqidagi yuksak ideallari mujassamlashgan.
Dostonlar og’zaki ijodda ham, yozma adabiyotda ham yaratiladigan yirik hajmli epik asarlardir. 
Biroq yozma va og’zaki adabiyotdagi dostonlar hayotni tasvirlash vositalari va usullari jihatidan bir-biridan farq qiladi.
Xalq og’zaki ijodida doston o’tmish zamonlar to’g’risida qahramonlik idealizatsiyasi ko’amidagi hikoyatlar, rivoyatlardir1 yoki boshqacharoq qilib aytganda «Epos – bu xalqning qahramonlik idealizatsiyasi ko’amidagi jonli o’tmishidir».2     
Prof.M.Saidovning ta’kidlashicha, xalq dostonlari she’riy va nasriy qismlardan iborat matndan, musiqadan va doston aytuvchining hofizlik san’atidan, soz cherta bilish qobiliyatidan iborat tarkibiy qismlardan tashkil topadi.
Yuqoridagi mulohaza va ta’riflardan ma’lum bo’adiki, dostonlarda haqiqiy va ideal tarix birlashib, olamshumul ijtimoiy-siyosiy voqealar talqin qilinadi, xalqning axloqiy-falsafiy, diniy-estetik qarashlari qomusiy bir tarzda aks etadi.
Dostonlarda tarixiy voqelik xalq fantaziyasi asosida umumlashgan obrazlarda o’z ifodasini topadi. Binobarin, ularda epik umumlashtirish hukmronlik qiladi. Bunday umumlashtirish xalqning ijtimoiy adolat haqidagi ideallari va orzu-umidlari bilan yo’g’rilgan. Demak, dostonga epiklik, monumentallik xos bo’ib, kompozitsion va syujet qurilishi jihatidan murakkab voqea-hodisalarni qamrab oladi. Bunday voqea-hodisalar mazmunan qahramonlik xarakteriga ega bo’ib, ular xalq idelidagi bahodir atrofiga birlashtiriladi. Favqulodda kuch-qudratga ega bo’gan bunday yakka shaxslarda butun bir xalqning orzu-umidlari, imkoniyat va intilishlari mujassamlashgan.3
Mana shunday mahobatli, o’tmishning suronli voqealarini o’z ichiga olgan dostonlarni asrlar osha bizgacha etkazib kelgan ijodkorlar xalq baxshilaridir. 
Ilmiy adabiyotlarda baxshi so’zining ikki xil ma’nosi zikr qilingan bo’ib, shulardan biri prof.X.Zarifovning yozishicha, baxshi mo’g’ulcha so’z bo’ib ustod, ma’rifatchi degan ma’noni bildiradi. 
Ma’lumki, turkiy xalqlarda duoxonlik bilan bemorlarni davolovchi shomonlarni ham baxshi deb yuritilgan. Shomonizm qadimgi turkiy qabilalarning mifologik dunyoqarashlari, xususan, ruhlar dunyosi, etiologik, animistik tushunchalar bilan bog’liq holda yuzaga kelgan inonchlar tizimi bo’ib, uning qoldiqlari o’zbeklar hayotida hozir ham uchraydi. Shomon duo o’qib turli xil e’tiqodiy harakatlar bilan jazavaga tushib ruhlar dunyosiga o’tadigan, ular bilan muloqotda bo’adigan shaxsni anglatadi. Aniqrog’i, shomon ruhlar bilan odamlarni bir-biriga bog’lab turuvchi, sirli kuchga ega bo’gan ruhoniy shaxs sifatida namoyon bo’adi. U maxsus duolarni o’qib, bemor tanasiga joylashib olgan yovuz ruhlarni do’mbira yoki doira sadolari ostida haydovchi, yo’q qiluvchi, kasalni poklovchi sifatida faoliyat ko’rsatgan.1   
Mantiqan olganda, baxshilarning har ikki toifasi ham insonga xizmat qilgan: birinchi turdagi baxshilar doston kuylab, xalqqa ma’naviy-ruhiy ozuqa bahsh etsa, ikkinchi turdagi baxshi - shomonlar xalqni ham ruhan, ham jismonan davolagan. Zero, baxshining zimmasida hamisha eng og’ir va mas’uliyatli vazifa turgan. Baxshi bu mas’uliyatli vazifani faxr va iftixor bilan bajarib, o’z navbatida uni boshqa avlodga etkazmog’i lozim. Baxshi xalq dostonlarini yodda saqlab, xalqning bu noyob xazinasini yanada boyitib, xalq orasida ommalashtirib, nasldan-naslga olib o’tuvchi mas’uliyatli shaxs. Eng xarakterlisi shundaki, baxshi noyob iste’dod egasi sifatida bir vaqtning o’zida badihago’ylik, sozandalik, so’zga chechanlik, yoqimli ovoz va ijodkorlik salohiyatiga ham ega bo’gan. Ergash Jumanbulbul o’g’li, Fozil Yo’dosh o’g’li, Islom shoir Nazar o’g’li, Po’kan Jonmurod o’g’li kabi baxshilar mana shunday yuksak iste’dod sohibi sifatida el orasida shuhrat qozonganlar. 
Baxshilar xalq dostonlarini biron musiqa asbobi yordamida - do’mbirada, qo’bizda yoki dutorda kuylaydilar. Xorazm baxshilari dostonlarni asosan dutorda kuylaganlar, ularga g’ijjak va balamonda sozandalar jo’r bo’adi. Respublikamizning barcha erlarida yakka ijrochilik hukmron bo’sa, Xorazmda ansambli ijrochilik etakchilik qiladi.
Epik asarlarni xalqqa etkazishda xalfalarning ham o’rni katta bo’gan. Xalfachilik – asosan, Xorazmda ayollar orasida keng tarqalgan. Folklorshunoslikdagi keyingi izlanishlarga qaraganda «xalfa» so’zining kelib chiqishi juda qadim zamonlarga borib taqalar ekan. Prof.H.Abdullaevning ma’lumotlariga ko’ra «Avesto»dagi diniy qo’shiqlarni ijro etuvchi kishi «karpa» yoki «qalpa» deb yuritilar ekan. Qizig’i shundaki, salgina fonetik o’zgarish bilan yuritilayotgan xalpalarning bir turi hozir ham ma’rakalarda Qur’on oyatlarini, diniy kitoblarni o’qib, boshiga musibat tushgan kishilarga ruhiy madad berib kelmoqdalar. Biroq xalfalar faqat diniy kitoblarni o’qish bilan kifoyalanmasdan, ba’zi xalfalar Navoiy, Fuzuliy, Maxtumquli kabi buyuk so’z san’atkorlari asarlarini, shuningdek, kitobga ko’chirilgan xalq dostonlarini ham o’qib, ayollar dilini xushnud qilib kelganlar.
Xorazm vohasida qadimdan beri davom etib kelayotgan an’anaga muvofiq to’ylarda, tashqarida baxshilar xizmat qilsa, ichkarida, ayollar davrasida xalfalar xizmat qilgan.     
Xorazm xalfachiligi an’analari o’z mohiyatiga qarab bir necha guruhga bo’inadi:
Birinchi guruh xalfalarga Xonum Saidmamat qizi, Onabibi Otajonova (Ojiza), Onajon Sobirova (Anash xalpa) kabi ijodkor xalfalar kiradi. Bu xalfalar xalq dostonlarini musiqa jo’rligida kuylash bilan bir qatorda, badiiy ijod bilan shug’ullanib, ajoyib she’rlar ham yaratganlar.
Ikkinchi guruhga Sora Ollaberganova, Sorabibi Ahmedova, Ullibibi Boyjonova kabi xalfalar kiradi. Bular faqat xalq qo’shiqlari va dostonlar tarkibidagi ayrim she’rlarni kuyga solib aytishadi va ansamblga uyushgan bo’ib, garmonchi, doirachi va raqqosa ishtirokida xizmat qilishadi. 
Garmon (soz deb ham yuritiladi) Xorazm musiqa asboblari qatoriga XIX asrning oxirlaridan kirib kelgan. Ungacha xalfalar dutor va doirada yoki ikki piyolani bir-biriga urib, undan chiqqan ovozga jo’r bo’ib kuylaganlar.
Uchinchi tip xalfalar doston va qo’shiqlarni sozsiz ijro etadilar. Ular dostonlarni yoqimli ohangda o’qish, «Yor-yor», «Kelin salom», «Muborak» kabi to’y qo’shiqlarini ijro etish bilan shuhrat qozonganlar. Roziya Matniyoz qizi, Poshsha Saidmamat qizi kabilar shular jumlasidandir. 
Xalfalar ko’proq «Oshiq G’arib va Shohsanam», «Hurliqo va Hamro», «Qissai Zebo», «Oshiq Oydin», «Oshiq Alvand», «Asil va Karam», «Qumri», «Zavriyo», «Bozirgon» kabi dostonlarni, Maxtumquli she’rlarini, turli marosimlar bilan bog’liq qo’shiqlarni va o’zlari yaratgan asarlarni ijro etadilar. 

Dostonchilik maktablari
Umumlashgan puxta epik an’ana doirasida ma’lum baxshi yoki baxshilar guruhiga xos alohida ijodiy xususiyatlar, yo’lar, uslublar o’zgachaligi mavjud. Folklorshunoslikda buni shartli ravishda dostonchilik (baxshilik) maktablari deb yuritiladi.1 Folklorshunos olimlarning ma’lumotlariga qaraganda Bulung’ur, Qo’rg’on, Shahrisabz, Qamay, Sherobod, Janubiy Tojikiston, Xorazm kabi dostonchilik maktablari – baxshilik san’atining ajoyib markazlari sifatida e’tirof etilgan.  
Prof.T.Mirzaev baxshilar va dostonchilik maktablari haqida «Xalq baxshilarining epik repertuari» nomli kitobida bu haqda keng va batafsil ma’lumot bergan.1

Bulung’ur dostonchilik maktabi 
Bulung’ur dostonchilik maktabining talantli namoyandalaridan biri Fozil Yo’dosh o’g’lidir. Fozil Yo’dosh 1872 yilda Samarqand viloyatining Bulung’ur tumanidagi Loyqa qishlog’ida dehqon oilasida tug’ilgan. Yoshligida otadan etim qolib hayotning achchiq-chuchugini totib ko’rgan shoir og’ir sinovlarni boshidan kechirgan. Hayotidagi yaxshi va yomon kunlar Fozil shoirni bolaligidan boshlab – dunyoga teran nazar tashlashga, har bir hodisadan falsafiy xulosalar chiqarishga o’rgatdi. Musaffo tabiat bag’rida podachilik qilib yurgan yosh o’spirinlik paytidayoq Fozil Yo’doshning qalbida xalq ijodiga bo’gan ishtiyoq kuchli edi. Keyinchalik Fozil shoir zamonsining mashhur baxshilaridan biri Yo’doshbulbulga shogird bo’ib, xalq san’atining sir-asrorlarini o’rganadi va o’zi ham mashhur baxshi sifatida shuhrat topadi. Folklorshunoslikdagi ma’lumotlarga qaraganda, u qirqdan ortiq xalq dostonlarini yoddan bilgan va jo’shib kuylagan. Lekin shu dostonlar orasida «Alpomish» dostonini kuylashda hech bir baxshi Fozil shoirga tenglasha olmagan.
«Fozil shoir Yo’dosh o’g’li «Alpomish»ni umr bo’yi aytib kelgan. «Alpomish» uning shoirlik beshigi bo’gan. U bu dostonda o’zida bo’gan butun talantni juda erkinlik bilan ishga sola olgan», - deya haqqoniy ta’rif bergan edi Hamid Olimjon. 
Fozil Yo’dosh o’g’li ijod etgan Bulung’ur dostonchilik maktabida XVIII-XIX asrlarda Muhammad shoir, Yo’doshbulbul, Amin baxshi, Chini shoir, Qurbonbek shoir, Sultonmurod, Yo’dosh, Qo’dosh, Suyar, Rahimbulbul, Yorlaqab baxshi kabi o’nlab iste’dod egalari faoliyat ko’rsatganlar. Fozil Yo’dosh o’g’li mana shu baxshilarning an’analarini davom ettirgan ushbu maktabning eng so’nggi talantli vakillaridan biridir.
Bulung’urlik dostonchilarga xos asosiy xususiyat shundaki, ular ko’proq qahramonlik tipidagi dostonlarni kuylaganlar. Fozil Yo’dosh o’g’lidan «Alpomish» dostonining eng mukammal varianti, «Yodgor», «Yusuf bilan Ahmad», «Malikai ayyor», «Mashriqo», «Zulfizar», «Balogardon», «Nurali», «Jahongir», «Murodxon», «Rustam», «Zevarxon» singari o’nlab xalq dostonlari yozib olingan.

Qo’rg’on dostonchilik maktabi 
Xalq orasida ma’lum va mashhur bo’gan baxshilardan biri Ergash Jumanbulbul o’g’lidir. Uning etti ajdodi – ota-bobolari ham shoir o’tganlar. Otasi Jumanbulbul o’z davrining taniqli baxshisi bo’ib xalq dostonlarini bulbulday xonish qilgani uchun ham «bulbul» laqabini olgan. 
Ergash shoir 1868 yilda Nurota tumanidagi Qo’rg’on qishlog’ida tug’ilgan. Ergash Jumanbulbul boshqa baxshilardan farqli o’aroq maktab va madrasada tahsil ko’rgan, o’zbek mumtoz adabiyotini chuqur egallagan, fors, arab tillaridan xabardor bo’gan baxshidir. Ba’zan inson boshiga yog’iladigan hayotning shavqatsiz sitamlari Ergash shoirni ham chetlab o’tmagan. Vabo kasali tufayli deyarli barcha oila a’zolari – jigarbandalaridan ayrilib g’am-alam girdobida qolgan baxshi elma-el kezib hasratlarini o’zi yaratgan termalarga, an’anaviy dostonlarga qo’shib kuyladi. Mana shunday el kezib, dostonlarni yurak-yurakdan qaynab-toshib kuylashlar uni yurtga tanitdi, baxshilik san’atining mukammal egasi, ustoz shoir bo’ib etishishiga ham sabab bo’di. 
Ergash Jumanbulbul o’g’li «Kuntug’mish», «Ravshan», «Kunduz bilan Yulduz», «Dalli», «Avazxon», «Hasanxon» kabi o’nlab xalq dostonlarini zo’r mahorat bilan ijro etgan. Shoirdan ko’plab xalq dostonlari yozib olingan. Ergash shoir ijodi yuzasidan chuqur kuzatishlar olib borgan prof.T.Mirzaev va boshqa folklorshunos olimlarning tadqiqotlaridan ma’lum bo’ishicha, baxshi kuylagan dostonlarga yozma adabiyot ta’siri kuchli bo’gan. Darhaqiqat, bu xususiyat ayniqsa, shoirning sevib kuylagan «Ravshan», «Kuntug’mish» kabi dostonlarida ko’proq namoyon bo’gan. Ergash Jumanbulbul ijodkor baxshi sifatida o’zigacha etib kelgan an’anaviy xalq dostonlarini yanada mukammallashtirishga, sayqal berishga muvaffaq bo’gan. Shoir kuylagan dostonlar tarkibida ba’zan mumtoz adabiyotdagi tuyuq janriga xos bo’gan tajnisli to’rtliklar ham uchraydi:
Tog’ning adiri o’radi, (balandlik)
O’raga qo’ylar o’radi.  (oralab yurish)
Uch tol qilib sanamlar,
Chochini mayda o’radi. (soch o’rish)
yoki
Qo’ingdan kelgancha chiqar yaxshi ot, (yaxshi nom qoldirish)
Yaxshilik qil bolam, yomonlikni ot. (harakat otib yuborish)    
Nasihatim yodingda tut, yolg’izim, 
Yolg’iz yursa chang chiqarmas yaxshi ot (hayvon nomi).
Qo’rg’on dostonchilik maktabining atoqli namoyandalaridan yana biri Muhammadqul Jonmurod o’g’li Po’kandir. Po’kan 1874 yilda Samarqand viloyatining Xatirchi tumanidagi Qatag’on qishlog’ida tug’ilgan.
Ota-onadan erta etim qolgan Muhammadqul yoshligidan boshlab hayot mashaqqatlarini yolg’iz o’zi engishga o’rganadi, dehqonchilik bilan shug’ullanadi, podachilik qiladi. Ayniqsa, poyonsiz qir-adirlarda poda boqib yurgan kezlarida do’mbira chalib, dostonlar kuylashni mashq qilish uning sevimli mashg’uloti bo’gan. Keyinchalik Qo’rg’on dostonchilik maktabining mashhur namoyandalaridan biri Jassoq baxshiga shogird tushadi, ko’plab xalq dostonlarini o’rganadi.
Noyob iste’dod va mustahkam iroda sohibi bo’gan Po’kan shoir hayoti davomida juda ko’p mashaqqat va og’ir sinovlarni boshidan o’tkazgan. 
Ma’lumki, XX asr boshlarida o’kamizda hukmronlik qilgan Chor Rusiyasining mardikorlik haqidagi siyosati xalqimiz tarixida o’zining mash’um izini qoldirgan. Mahalliy xalqning eng navqiron yigitlari Sibir va boshqa joylarga eng og’ir ishlarni bajarish uchun safarbar etilgan. Mana shular orasida Po’kan shoir ham bo’ib, u bir necha yil umrini mardikorlikda, vatanidan judolikda o’tkazgan. Keyinchalik u o’sha paytdagi mashaqqatli hayot va oq podshoning zulmkor siyosati haqida «Mardikor» dostonini yaratdi.
Folklorshunoslikda qayd etilgan ma’lumotlarga qaraganda, Po’kan shoir nihoyatda xotirasi kuchli bo’ib, etmishga yaqin dostonni yod bilgan ekan. Ayniqsa, Qo’rg’on dostonchilik maktabida muhim o’rin tutgan «Go’ro’g’li» turkumidagi dostonlarni puxta o’zlashtirgan va maromiga etkazib kuylagan. Shuning uchun ham «Go’ro’g’lining tug’ilishi» dostonining eng mukammal varianti Po’kan shoirdan yozib olingan.1
Muhammadqul Jonmurod o’g’li Po’kan kuylagan dostonlar g’oyaviy-badiiy jihatdan puxta ishlanganligi, hayratomuz mubolag’alar, beqiyos istioralar, xalq maqollariga monand aforistik misralar qo’langanligi bilan ham o’quvchida yorqin taassurot qoldiradi.
Qo’rg’on dostonchilik markazida Po’kan shoirning ustozi Jassoq baxshidan tashqari o’tmishda Yodgor, Lafas, Mulla Tosh, Mulla Xolmurod, Sulton kampir, Tilla kampir, Bo’ron baxshi, Jumanbulbul, Yorlaqab kabi qator iste’dodli baxshilar ijod qilganlar. Qo’rg’on dostonchilari ijodiga xos asosiy xususiyatlar shundaki, bu erda ishqiy-romanik dostonlar ko’proq kuylangan va chuqur lirizm, chiroyli tasvirlar, tafsilotlarni atroflicha ishlashga alohida e’tibor berilganki, bu hol baxshilar ijodining yozma adabiyot ta’siriga uchraganligidan dalolat beradi.
Shahrisabz dostonchilik markazining taniqli namoyandalaridan biri Abdulla Nurali o’g’li 1874 yilda Qaynarbuloq qishlog’ida tug’ilgan. Do’mbira chertish, termalar aytishni cho’ponlik qilib yurgan bolalik davrlaridan boshlagan Abdulla Nurali o’g’li chiroqchilik mashhur Rajab baxshiga shogird tushadi. 
Keyinchalik dostonchilikning hadisini olgan ijodkor «Alpomish», «Kuntug’mish», «Malikai ayyor», «Avazxon», «Qironxon» kabi dostonlari bilan el orasida shuhrat topgan. Abdulla shoir betakror iste’dod sohibi sifatida o’zi kuylagan dostonlarida so’z qudratini chuqur his etib, undan samarali foydalangan. Baxshi tomoshabinlar dilidagi topib aytishga usta bo’gani uchun ham u qatnashgan dostonchilik davralari zavq-shavq va hayajonga to’gan. 
Abdulla Nurali o’g’lining doston kuylash jarayonini kuzatgan folklorshunos Hodi Zarifov u haqida shunday degan ekan: «Qahramonlik dostonlarini sho’x aytishi, kuylarini yoqimliligi bilan u o’zbek dostonlari o’rtasida birinchi o’rinda turar edi». 

Narpay dostonchilik maktabi
Taniqli xalq shoiri Islom Nazar o’g’li Narpay dostonchilik maktabining vakilidir. U XIX asrning mashhur dostonchisi Rajab shoirning shogirdi bo’ib, undan baxshilik san’atining qoidalarini o’rgangan. Mazkur dostonchilik maktabidan Nurmon Abduvoy o’g’li kabi talantli xalq baxshilari ham etishib chiqqan.
Islom shoir Nazar o’g’li Samarqand viloyati Narpay tumanining Galaqassob qishlog’ida tug’ilgan. Islom shoirning xalq dostonlariga qiziqishi qo’y-qo’zilar boqib podachilik qilib yurgan bolalik davrlarida boshlangan. Keyinchalik Islom shoir Shahrisabz va Qo’rg’on maktabi baxshilaridan doston aytish usullarini o’rganib yigirma olti yoshida o’zi ham iste’dodli baxshi sifatida tanilgan. U ko’plab xalq baxshilari bilan hamkorlik qilib, elma-el kezib dostonlar aytadi. Shoir safarlaridan birida Qorako’da turkman xalq shoiri Otaniyoz bilan tanishib, bir umrlik do’st tutinadi. U bilan birgalikda to’ylarda doston va termalar aytishadi. Islom shoirning doston kuylash mahoratiga qoyil qolgan Otaniyoz davrada o’tirganlarga qarata shunday degan ekan: «Agar shu hovuzning suvi siyoh bo’sa, botmon qog’oz bo’sa, necha odam yoza bersa, hovuzning siyohi tamom bo’sa bo’adiki, lekin Islom shoirning ko’nglidan chiqqan qo’shig’i tugamaydi. Chunki Islom shoir qaynab turgan buloqday qaynab toshadi».
Darhaqiqat, shoir «Do’mbiram» termasida kuylaganidek, el kezib ulfatlar orttirdi, dostonlar kuylab odamlar orasiga ezgulik urug’larini sochdi. Bir umrlik sadoqatli do’sti bo’gan do’mbirasi bir hasratlarini ham, shodliklarini ham qo’shiq qilib kuyladi:
Seni mast bo’p olganimda qo’imga,
Hasratlarim toshar edi dilimda,
Ikkovlashib qo’shiq aytdik elimga,
Yuragimga sirdosh bo’gan do’mbiram.
Islom shoir Nazar o’g’li kuylagan ba’zi dostonlarda mashhur turkman shoiri Maxtumquli she’rlarining ta’siri borligi ham seziladi. Bu xususiyat baxshi dostonlarining demokratik yo’nalishida, ramziy-timsoliy obrazlarning hamohangligida va ijtimoiy hayot hodisalarini his qilishda ko’proq namoyon bo’adi. Islom shoir «Zulfizar bilan Avazxon», «Gulxiromon», «Orzigul», «Kuntug’mish», «Xiromondalli», «Sohibqiron», «Erali va Sherali», «Tohir va Zuhra», «Nigor va Zamon» kabi o’nlab dostonlarni ijro etgan. Ayniqsa, «Orzigul» dostonini kuylashda hech bir baxshi Islom shoir bilan bellasha olmagan. Shu boisdan ham keskin dramatik voqealar, murakkab ruhiy kechinmalar asosiga qurilgan «Orzigul» dostoni Islom shoir nomi bilan bog’lanib qolgan.
Sherobod dostonchilik maktabi vakillaridan XIX asrning boshlarida yashagan Bobo shoir undan keyin o’tgan Qosimko’r hamda Sherna yuz boshi Beknaazar o’g’li haqida ayrim ma’lumotlar mavjud. Sherna maktabi: Mardonaqul Avliyoqul o’g’li, Umir Safar o’g’li, Normurod baxshi, Ahmad baxshi, Jo’ra Eshmirza o’g’li, Yusuf O’tagan o’g’li kabi 20 ga yaqin dostonchilarni etishtirgan. 
Sherna maktabining talantli vakillaridan biri bo’gan Mardonqul Avliyoqul o’g’li 1889 yilda Sherobod tumanidagi Azon qishlog’ida tavallud topgan. 16 yoshlarida mashhur Sherna baxshiga shogird tushib «Oltin qovoq», «Malla savdogar», «Sanam gavhar», «Nurali», «Olchinbek», «Alpomish» kabi o’nlab dostonlarni o’rgangan.
Sherobod maktabining etuk dostonchisi Mardonqul baxshi ijodining o’ziga xosligi shundaki, undan yozib olingan dostonlarning ko’pchiligi respublikamizning boshqa baxshilari repertuarida uchramaydi. Uning doston va termalarida ohanglarning tovlanib turishi, qofiyalarning to’iqligi, vaznlarning bir zumda almashinib turishi ko’zga tashlanadi. Masalan, «Oltin qovoq» dostoni Chambil qahramonlarining nishonga qo’yilgan oltin qovoqqa otda elib kelib, otish sharti bilan boshlanadi. Bunda har bir qahramonning xatti-harakati o’zgacha bo’ganidek, shunga mos she’riy vazn hamda turoqlar ham o’zgarib turadi:
Qora ko’zda qirmiz yoshim tizganim,
			Dushmanlarning borib jonin uzganim.
Otlaninglar og’ir safni buzgani.
Yoki:
Mingan oti Temirko’k, 
G’ayrat bilan ko’ngli to’q.
Kissasida besh yuz o’q,
O’n ikki ming el bilan 
Jo’nayotir Shodmonbek.
Mardonqul baxshi Avliyoqul o’g’li 20 dan ortiq an’anaviy dostonlarni kuylash bilan birga, badihago’y shoir sifatida ko’plab termalar ham yaratgan. 
Xorazm dostonchiligining asosiy xususiyati eng avvalo baxshilar ichki ovozda emas, balki tashqi ovozda kuylaydilar. Dostonlarning ko’pchiligi ayrim tomonlari bilan yozma adabiyotga yaqin bo’ib, hajm jihatidan kichik va ularning mazmuni muayyan muntazamlikka ega. Baxshilar ko’pincha dostonlarni ansamblli bo’ib, bo’amonchi, g’ijjakchi yordamida ijro etadi. Baxshilarning cholg’u asbobi dutor yoki garmondir.
Xorazm dostonchiligi Janubiy Xorazm va Shimoliy Xorazm kabi ikki guruhga bo’inadi:
Janubiy Xorazm (markazi Xiva) baxshilari repertuarida «Go’ro’g’li» va «Oshiq» turkumidagi dostonlar ko’proq tarqalgan. Bu erda Bola baxshi (Qurbonnazar Abdullaev), Qodir sozchi Karimov, Mahmud Yusupov kabi baxshilar ijod etganlar. Bola baxshi 1899 yili Xivaga yaqin joydagi Gullanbog’ qishlog’ida tug’ilgan. U yoshligidan boshlab Yodgor bo’omonchi va Jumanazar baxshilarga shogird bo’ib doston kuylash yo’larini o’rganadi. O’n bir yoshlarida bolaligidan boshlab xalq oldiga chiqib dostonlar kuylay boshlagan Qurbonnazar Abdullaev Bola baxshi nomi bilan mashhur bo’di. Keyinchalik uning Norbek, Matyoqub, Etmishboy nomli o’g’illari ota izidan borib dostonchilik an’analarini davom ettirdilar.
Shimoliy Xorazm dostonchiligining markazi Mang’it shahridir. Mang’it dostonchiligiga mansub sakrak baxshi Jumaboy Xudoyberganov repertuarida «Go’ro’g’li» eposining eng qadimgi «Xandon botir» «Go’ro’g’lining Darbandga ketishi», «Parizodning arazi» kabi nusxalari saqlanib qolgan. Janubiy Xorazmda tarqalgan dostonlar baxshilar repertuariga aksariyat yozma nusxalar asosida kirib kelgan bo’sa, Shimoliy Xorazmda ko’pgina dostonlarning qadimdan beri og’zaki ravishda ustozdan shogirdga o’tib kelganligi seziladi. Har ikkala dostonchilik guruhlaridagi kuylarning mushtarak tomonlaridan tashqari, alohidaliklar ham mavjud. Xiva baxshilari o’z kuylarini shirvoniy, Mang’it baxshilari esa eroniy deb yuritishadi. Umuman aytganda, Xorazm baxshilarining kuylari ko’p va xilma-xildir. Dostonning har bir qo’shig’i muayyan bir kuyda ijro etiladi. Baxshilar kuylarning rang-barang bo’ib o’zgarib turishini baxshi yo’lari yoki baxshi na’malari deb atashadi. 

O’zbek xalq dostonlarining turlari
O’zbek xalq dostonlari nihoyatda rang-barang bo’ib, bu hol ularni bir necha tiplarga bo’ib o’rganishni taqozo etadi. O’zbek eposshunosligida xalq dostonlari akademik V.M.Jirmunskiy va prof.X.T.Zarifovlar tomonidan ilk bor tasnif etilgan bo’ib, ular dostonlarni qahramonlik, jangnoma, tarixiy, romanik va kitobiy kabi turlarga ajratganlar.1
60 yillarda o’zbek xalq dostonlari prof.M.Saidov tomonidan tasnif etildi. U xalq dostonlarini qahramonlik, muhabbatni kuylovchi, romanik, jangnoma, tarixiy va yangi dostonlar kabi tiplarga ajratdi.
80 yillarda prof.B.Sarimsoqov xalq dostonlarini tarixiylik printsiplari jihatidan tasnif etish lozimligi haqidagi qarashni ilgari surdi va xalq eposining uch tarixiy-struktural tipdan iboratligini aytdi. Bular: qahramonlik, romanik hamda tarixiy dostonlardir.2
Qahramonlik dostonlari patriarxal-urug’chilik jamiyatining so’nggi bosqichlarida yoki ilk feodalizm davrida turli urug’lar o’rtasida o’zaro nizolar bo’ib turgan va ular muayyan hududlarga joylashayotgan hamda yagona xalq sifatida birlashishga intilayotgan davrlarda yaratilgan. Bir qator urug’ va qabilalarning muayyan xalq sifatida tashkil topa borishi, ilk davlatchilik kurtaklarining paydo bo’ishi va shu munosabat bilan xalqlar hamda elatlarning o’z mustaqilliklari uchun chet el bosqinchilariga qarshi olib borgan mardonavor kurashlari qahramonlik dostonlarida o’z ifodasini topgan. Bunday dostonlarda «… qahramonlar obrazi va ular amalga oshirgan jasoratlar tabiiylik chegarasidan birmuncha yuqori bo’adi».1 Qahramonlik dostonlarining yorqin namunasi sifatida bizgacha «Alpomish» eposi etib kelgan.
Romanik dostonlar
Folklorshunoslikdagi ma’lumotlarga qaraganda, romanik dostonlar asosan, XVI asrlarda yuzaga kelgan, XVII-XIX asrlar esa xalq eposining intensiv rivojlanish bosqichini tashkil etadi.2 Bu davrda xalq eposi real voqelikdan ko’ra ko’proq xalq idealini o’ziga xos badiiy shartlilik asosida, fantastik uslubda aks ettiruvchi xalq ertaklari, afsona va rivoyatlari syujeti hisobiga boyib bordi.
O’zbek xalq romanik dostonlari o’rta asrlar feodal jamiyati sharoitida yashagan ajdodlarimizning ozod va obod mamlakat, tinch farovon hayot, sadoqatli sevgi va barqaror do’stlik haqidagi yuksak orzu-umidlarini aks ettiruvchi yirik epik asarlar sifatida yuzaga keldi.
Romanik dostonlarning syujet sxemalari bir-biriga o’xshash bo’ib, odatda qahramonlik g’oyibona oshiq bo’gan go’zalni izlab safarga otlanadi, ajoyib-g’aroyib voqealarni, mashaqqatli sarguzashtlarni boshidan kechiradi, g’ayritabiiy kuchlar bilan to’qnashadi, oxir oqibat barcha qiyinchiliklarni engib maqsadiga erishadi. Bu turdagi dostonlarda ulug’vor sevgi romantikasi bilan unga erishish yo’idagi fantastik sarguzashtlar qahramonligi birlashib, chatishib ketgan.
Romanik dostonlarning tarkibi ancha murakkab bo’ib qahramonlik dostonlarida romanik unsurlar bo’ganidek, romanik dostonlarda qahramonlik yo’nalishlari, jangnomalarga xos xususiyatlar ham mavjud. Shu boisdan ham bu tipdagi dostonlarni besh xil ichki turga ajratish mumkin:
1. Jangnoma dostonlar («Yusuf bilan Ahmad», «Alibek bilan Bolibek»);
2. Qahramonlik–romanik dostonlar («Yakka Ahmad», «Ernazar», «Rustam» turkumi, «Go’ro’g’li» turkumi);
3. Ishqiy-romanik dostonlar («Kuntug’mish», «Ravshan», Xorazm dostonlari);
4. Maishiy-romanik dostonlar («Sohibqiron», «Orzigul», «Erali bilan Sherali», «Shirin bilan Shakar», «Xurshidoy»);
5. Kitobiy dostonlar («Farhod va Shirin», «Layli va Majnun», «Bahrom va Gulandom», «Varqa bilan Gulshoh», «Vomiq va Uzro», «Zevarxon»).
Jangnoma dostonlarning qadimiy namunalari saqlanib qolmagan. Bizgacha etib kelgan jangnoma xarakteridagi dostonlarda esa romanik dostonlarning janr xususiyatlari etakchilik qiladi. Demak, ular o’zining keyingi taraqqiyoti davomida romanik eposga yaqinlashib uning tarkibiy qismiga aylangan.
Jangu-jadallar, tarixiy yoki afsonaviy urushlar va bunday janglarda qo’shin yoki yakka shaxslarning jasoratlarini tasvirlovchi dostonlar jangnoma dostonlar deb yuritiladi. Jangnomalar qahramonlik dostonlari ta’sirida feodalizm davrida shakllangan. Agar bosh qahramon faoliyati qahramonlik dostonlarida yakkama-yakka olishuvlarda, bahodirlik shartlarini bajarishda namoyon bo’sa, jangnomalarda turli tuman xarakterdagi urush epizodlarida ko’rsatiladi.
«Jangnomai Abo Muslim», «Jangnomai Amir Hamza» kabi dostonlarda din va e’tiqod yo’ida kurashgan shaxslarning qahramonligi ulug’langan.
O’rta Osiyoda keng tarqalgan jangnomalarning qadimgi namunalariga «Rustami Doston», «Jangnomai Jamshid», «Ho’shang», «To’maris» kabi dostonlar kiradi. Biroq, bular to’iq bizgacha etib kelmagan.
Keyingi davrda yaratilgan jangnoma xarakteridagi dostonlarda dushmanlarga qarshi kurashlarda mardlik va jasorat ko’rsatish, ona – er dahlsizligi yo’idagi fidoiylik, birdamlik, vatanparvarlik va do’stlik kabi oliyjanob g’oyalar kuylangan. «Yusuf bilan Ahmad», «Alibek bilan Bolibek» dostonlari buning yorqin namunasidir.
Kitobiy dostonlar ham aslida og’zaki kuylangan va bizgacha og’zaki holda etib kelgan dostonlardir. Asoslarigina yozma adabiy manbaga borib taqaladigan bunday dostonlarni xalq baxshilari qayta ishlab, jonli og’zaki epik an’analarga to’a bo’ysundirganlar. Bu turdagi dostonlarda sof folklor dostonlari uchun xarakterli bo’gan qahramonona jasorat, jang-jadallardagi jangovarlik ancha sust berilgan bo’ib, asosiy o’rinni ijtimoiy va oilaviy hayotning shart-sharoitlari bilan kelisha olmagan zavqli, ko’tarinki muhabbat mavzusi egallaydi.
Kitobiy dostonlarning bir guruhi klassik adabiyot namunalari asosida yuzaga kelgan. Masalan, «Farhod va Shirin», «Layli va Majnun», «Bahrom va Gulandom» Alisher Navoiy dostonlari ta’sirida; «Yusuf va Zulayho» shu syujetdagi forsiy va turkiy asarlar ta’sirida; «Rustami Doston», «Varqa bilan Gulshoh», «Vomiq va Uzro» forsiydan ozarbayjonchaga qilingan tarjimalar asosida yaratilgan.
Kitobiy dostonlar sirasida shunday namunalar ham borki, ularning yaratilishiga asos bo’gan manbani topish qiyin, ammo ularning uslubi yozma adabiyotga ancha yaqin. «Sanobar», «Zevarxon» kabi dostonlar shular jumlasidandir.
Xorazm dostonchiligida, shuningdek, «Malikai Dilorom», «Tohir va Zuhra» kabi bir qancha dostonlarda esa ham og’zaki, ham yozma adabiyot an’analarining chatishib ketganligini ko’ramiz.

Tarixiy dostonlar
Tarixiy o’tmishda sodir bo’gan voqealar, ayrim tarixiy shaxslar faoliyati asosida yaratilgan dostonlar bo’ib, folklorshunos olimlarning qayd etishlariga, bunday dostonlar baxshilar repertuarida unchalik ko’p emas. Ushbu turdagi dostonlarda tarixiy haqiqat bilan afsona, fakt bilan badiiy to’qima chatishib ketadi va ularning mavzusi, obrazlari, talqin qilingan g’oyalari konkret tarixiy sharoitdagi kurashlar bilan bog’lanadi.
Tarixiy dostonlar ba’zi xususiyatlariga ko’ra bir-biridan farqlanadi va shunga ko’ra ular bir necha ichki turlarga ajratilgan.
a) tarixiy-qahramonlik («Oysuluv» dostoni);
b) tarixiy-fantastik («Tulumbiy», «Shayboniyxon»;
v) tarixiy-konkret yoki yangi dostonlar («To’g’onoy», «Mamatkarim polvon», «Jizzax qo’zg’oloni», «Mardikor» va boshqalar);
g) avtobiografik dostonlar. Bunday dostonlar liro-epik xarakterda bo’ib, baxshilarning o’z hayot yo’i tasvirlanadi. Ergash Jumanbulbulning «Tarjimai hol», Fozil Yo’doshning «Kunlarim» kabi dostonlari shular jumlasidandir.

«Alpomish» dostoni
«Alpomish» eposi o’zbek xalqi o’tmishining badiiy qomusidir. Ushbu doston og’zaki adabiyotning tub ma’nosini, obrazli tafakkurning buyuk vazifasini, badiiy so’zning qudrati va o’masligini ming yillardan beri isbotlab kelmoqda.
«Alpomish» dostonidagi tinchlik va birlikka, adolat va haqiqatga intilish kabi azaliy va abadiy muammolar, ulug’vor poetik umumlashmalar uni dunyo folklorining tengsiz namunalari – hind «Mahabxarata»si, qirg’iz «Manas»i, yunon «Iliada»si, xullas, G’arb va Sharqning ulkan eposlari qatoriga qo’ydi.
«Alpomish» dostoni qahramonlik, mardlik, vatanparvarlik, turli elatlar va xalqlarning birodarligi, sevgi va sadoqat, oila mustahkamligi va urug’ birligini kuylovchi ulkan so’z obidasidir. Dostonda umumbashariy muammolar talqini bilan birga keyingi barcha zamonlarga tegishli bo’gan, ibrat olishga arzigulik da’vatlar, ogohlantirishlar ham sezilib turadi. Shuning uchun ham dostonning ming yillik tantanalarida respublikamiz prezidenti I.A.Karimov: «Alpomish» dostoni bizga insonparvarlik fazilatlaridan saboq beradi. Odil va haqgo’y bo’ishga, o’z yurtimizni, oilamiz qo’rg’onini qo’riqlashga, do’stu yorimizni, or-nomusimizni, ota-bobolarimizning muqaddas mazorlarini har qanday tajovuzdan himoya qilishga o’rgatadi» degan edi.1
Professor H.T.Zarifov va boshqa folklorshunos olimlarning ma’lumotlariga qaraganda «Alpomish» dostoni ko’chmanchi – chorvador qo’ng’irot urug’i orasida patriarxal-urug’chilik munosabatlari emirila boshlagan davrda, Sirdaryoning quyi oqimlari va Orol dengizi atroflarida X-XI asrlarda yuzaga kelgan. Qo’ng’irot qabilasi turli hududlarga siljishi natijasida doston boshqa urug’ va elatlarga ham tarqalgan.
Doston qo’ng’irot urug’i boshliqlari – aka-uka Boysari va Boybo’rilarning farzandsizligini hikoya qilish bilan boshlanadi. Keyinchalik yaratganga iltijolar qilib tilab-tilab olingan farzandlar Alpomish va Barchinlarning tug’ilishi, Alpomishning etti yoshida pahlavonlik ko’rsatib, alplarga qatoriga qo’shilishi, Boysarining Boybo’ridan arazlab Qalmoq yurtiga ko’chib ketishi, Alpomishning Barchinni, ikkinchi marta Boysarini qutqarish uchun bo’gan safari mashaqqatlari, etti yillik tutqunlik, va nihoyat oti Boychibor va o’zining g’ayrat-shijoati bilan asirlikdan qutilib, har ikkala yurtda zulm-zo’ravonlikka barham berib, o’z hokimiyatini o’rnatishi voqealari tasvirlanadi. 
Dostonda aka-uka Boybo’ri va Boysarilarning zakot masalasida bir-birini yaxshi tushuna olmay gina va adovatlarga berilishi, buning oqibatida bitta urug’ning ikkiga bo’inib ketishi, Qo’ng’irot urug’i o’rtasidagi bo’inish esa xunuk oqibatlarga, behisob kulfatlarga sabab bo’ganligi nihoyatda ta’sirchan va hayotiy aks ettirilgan. 
Doston voqealaridan ma’lumki, zakot haqidagi xabar Boysari ruhiyatida keskin tug’yon uyg’otadi. U o’zini tahqirlangan va kamsitilgan kishi hisoblab «o’z akamga o’zim zakot berguncha Qalmoq borib juz’ya berib yuraman» deb Yortiboy oqsoqolning maslahati bilan Qalmoq yurtiga ko’chib ketadi. Lekin barcha ko’rguliklar begona yurtga borgandan keyin boshlanadi.
Boysari musofirlikning achchiq alamlarini boshidan kechiradi. O’z yurtini tashlab ketib katta xato qilganini tushunadi.
Doston bosh qahramoni Qo’ng’irot urug’ining umidi va ishonchi Hakimbek – Alpomishdir. U o’z qarindoshlarining, o’z urug’ining tariqdek har tomonga sochilib ketishiga, begona yurtlarda xor-zor bo’ib yurishlariga befarq qarab turolmaydi. Favqulodda kuch-qudratga ega bo’gan Alpomishda butun bir xalqning orzu-umidlari, kelajakka bo’gan ishonch va intilishlari mujassamlashgan. Alpomish sevimli yori Barchin uchun, bo’inib ketgan Qo’ng’irot urug’ining boshini biriktirish uchun or-nomus kurashini olib boradi. Kashalda Toychixon, Boysun – Qo’ng’irotda Ultontoz zulmi avj olib turgan bir davrda har ikkala elda ham adolat va haqiqat tantana qilishiga kamarbasta bo’adi. Mana shu sifatlari bilan Alpomish dostonda faqat milliy qobiqda harakat qiluvchi shaxs emas, balki olamshumul ahamiyatga molik siymo sifatida talqin qilinadi. 
Dostonda Barchin bilan bog’liq voqealar alohida mehr bilan tasvirlangan. U aql-zakovat va jasoratda Alpomishga munosib yor ekanligi qalmoq eliga ko’chib ketayotganda norozi bo’ib onasiga aytgan gaplarida, Surxaylning o’g’illari qizingni yo birimizga, yo barimizga berasan, deb Boysarini haqoratlab turganlarida qalmoq bahodirlarining holini tang qilib munosib javob qaytarganida yaqqol namoyon bo’adi. Surxaylning o’g’illari Barchinga olti oy muhlat berishga majbur bo’adilar. Barchin Alpomishning kelishini intizorlik bilan kutadi, barcha mushkulotlar tuguni faqat uning jasorati bilan echilishini sezadi. Ammo Alpomish Qalmoq yurtiga kelganida turmushga chiqish uchun qo’ygan shartlarini unga ham qo’laydi. Barchin o’z shartlarini aytar ekan, bu bir-biridan qiyin shartlarni faqat Alpomishgina bajara olishini biladi. Shartlarni bajarish bilan bog’liq musobaqalarda Alpomishni g’alaba sari undaydi. Alpomish bilan Ko’kaldoshning kurashi cho’zilib ketganida hatto yigitning nafsoniyatiga tegadigan gaplar aytib bahodirning kuchiga kuch qo’shadi:
Bu dushmanni ko’kka otsang, ne bo’ar?
Ish ko’rsatsang, mening ko’nglim topilar.
Qizlar sizni nar-moda deb ataydi,
Qizlarning aytgani menga botadi,
Mardlar olishmaydi, siltab otadi, 
Maydon bo’sa, ish ko’rsatib ketadi,
Bo’sh odamning ishi keyin ketadi.
Binobarin, poyga tasvirida, kurash epizodida Alpomishning g’olib chiqishida Barchinning hissasi katta. Zero, Barchin dostonning markaziy qahramoni Alpomish obrazining mukammal va ta’sirchan chiqishini ham ta’minlagan. 
Dostonda do’stlik, birodarlik, ezgulik va haqiqat yo’idagi hamkorlik g’oyalari ko’proq Qorajon obrazi orqali mujassamlashtirilgan. Qorajon makkor Surxaylning o’g’li bo’ishiga qaramasdan, doston voqealari davomida faqat haqiqat tomonidan turib harakat qiladi. Karomatli tush ko’rib, tushida Alpomish bilan do’st tutinishi lozimligiga ishora bo’ganidan keyin umrining oxirigacha sadoqatli do’st bo’ib qoladi. U onasi Surxayl va og’alarini Qo’ng’irot elidan kelganlarning tinchini buzmaslikka undaydi. «Alpomish»ning sodda va oqko’ngilliligini, tengsiz pahlavonligini bilgan Qorajon u bilan og’a-ini tutinadi, ahdiga sodiq qolib mushkul damlarda yordam berishga intiladi. Alpomish tutqunlikda ekanida uni qutqarish uchun boradi. Xullas, o’zbek xalq dostonlaridagi an’anaviy do’stlik motivi Qorajon obrazi orqali talqin qilingan.
«Alpomish» dostonida Boybo’ri, Boysari, Qaldirg’och, Kultoy, Qayqubod, Ultontoz, Toychixon, Tovka oyim kabi qator obrazlar yaratilganki, bular ham voqealar davomida o’z o’rnida ishtirok etib asar markazida turgan g’oyaviy maqsadni amalga oshirishda muhim rol o’ynaydilar. 
Xullas, «Alpomish» dostoni ming yillar qa’ridan bizga qadar etib kelgan asrlar nidosi, ajdodlarimiz orzu-armonlarining shonli qo’shig’idir. Bu qo’shiq shunday hayotiy haqiqat bilan yo’g’rilganki, u bizni bo’ingan elning boshiga tushajak kulfatlardan ogoh etadi, faqat elga qo’shilib esh topish saodatini shuurimizga singdiradi. Taassubki, o’tmishda Turon zaminning asrlar davomida necha martalab chet el bosqinchilari zulmi ostida toptalishiga, turkiy qavmlar o’rtasida birlik va hamjihatlik yo’qolib, o’zaro ichki nizo va adovatlar sabab bo’gani ham tarixiy haqiqatdir. 
Ona Vatanimizning ozodligi va mustaqilligi yo’ida ko’kragini qalqon qilib maydonga tushgan, dushmanlarning dodini berib, jonlarini fido qilgan sheryurak vatan o’g’lonlari Muqanna, Temur Malik, Jaloliddin Manguberdilar o’z zamonasining Alpomishlari edilar.
Binobarin, «Alpomish» eposi faqat mubolag’ali qahramonliklar madh etilgan hayoliy to’qimalar majmuidan iborat emas. Balki dostonning butun mohiyati hayotiy haqiqat asosiga qurilganki, bu hayotiylik xalqning cheksiz hayolot olami va go’zal ideallari bilan qorishib ketgan holda namoyon bo’gan.        
«Alpomish» eposi ajdodlarimizning bizga meros qilib qoldirgan o’ziga xos pand-o’giti, ibratli nasihatnomasidir. Dostonning har bir lavhasi, doston qahramonlarining qismati o’quvchini o’ylashga, qissadan hissa chiqarishga da’vat etadi, kelajak nasllarni elu yurtni sevishga, Ona-Vatanni e’zozlashga o’rgatadi. 

«Go’ro’g’li» turkumi
«Ma’naviyat tarbiyaning eng ta’sirchan quroli ekan, undan oqilona foydalanish, bolalarimizni vatanparvarlik, rostgo’ylik, haqsevarlikka o’rgatish kerak bo’adi!»1 - degan edi nutqlaridan birida respublikamiz prezidenti I.A.Karimov.
Asrlar davomida umumbashariy orzu-umidlarni, vatanparvarlik, adolat, haqsevarlik g’oyalarini tarannum etib kelgan «Go’ro’g’li» turkumidagi dostonlar ham xalqimiz ma’naviy merosining ajralmas bir qismini tashkil etadi.
«Go’ro’g’li» dostonlari ko’pgina xalqlar orasida juda keng tarqalgan. Bu dostonlar o’zbek, tojik, turkman, ozarbayjon, turk, qozoq, qoraqalpoq, arman, gruzin, krd xalqlari epik ijodiyotida o’ziga xos turkumlarni tashkil etadilar. Go’ro’g’li Sibir tatarlari, Bulg’or turklarining sevimli epik qahramonlaridan biridir. Turkumning ayrim lavhalari O’rta Osiyo (Buxoro) arablaridan ham yozib olingan. Bunday keng hududda, asosan, turkiy elatlar va qisman turkiy bo’magan xalqlar orasida keng tarqalgan, turkumlashishning barcha xillarini o’z ichiga olgan bunchalik ko’p tarmoqli biror bir epik asarni dunyo folklorchiligi bilmaydi.2
Darhaqiqat, Go’ro’g’li haqidagi dostonlar turli millatlar orasida shu qadar keng hududda tarqalgan. Lekin har bir xalq unga o’z milliy qahramoni sifatida qaraydi. O’zbek baxshilari ham Go’ro’g’lining o’z xalqiga bo’gan cheksiz muhabbati, vatan tinchligi yo’idagi buyuk qahramonliklarini samimiyat va iftixor tuyg’ulari bilan kuylab kelganlar.
Go’ro’g’li nomi bilan bog’liq bo’gan dostonlarning paydo bo’ishi va Go’ro’g’li shaxsiyati haqida fanda ba’zi ma’lumotlar mavjud bo’ib, bu ma’lumotlarning deyarli barchasida Ko’ro’g’li Eron shohi Abbos I ning (1585-1628) zamondoshi qilib ko’rsatiladi. Arman tarixchisi Arakel Tavriziyning (XVII) asr ko’rsatishicha, shoh Abbos va va Turkiya sultoniga qarshi qo’zg’alon ko’targanlarning boshliqlaridan biri Ko’ro’g’li bo’gan. «Bu – hozir oshiqlar kuylayotgan juda ko’p qo’shiqlarni to’qigan Ko’ro’g’lining xuddi o’zi», - deya aniqlik kiritadi arman tarixchisi.1
O’n sakkizinchi asr turk tarixchisi Avliyo Chalabiyning «Sayohatlar kitobi» asarida ham mazkur qo’zg’alonning asosiy tashkilotchilaridan biri sifatida Ko’ro’g’li nomi zikr etiladi. 
Xullas, Go’ro’g’li dastlab ma’lum bir tarixiy voqea, tarixiy joy, tarixiy shaxs nomi bilan bog’liq bo’sa ham, keyinchalik u tarix sahifasidan chiqib, turli tuman xalqlarning ozodlik, erk, adolat haqidagi orzu-umidlarini ifodalovchi o’z ideal qahramoniga aylanib ketgan.
Ozarbayjon va arman versiyasiga mansub dostonlarda Ko’ro’g’li qirq yigitga bosh bo’ib, zolimlarga qarshi isyonkorlik harakatlarini olib boradi. Ko’ro’g’lining jasorati va mardliklari haqidagi hikoyalar yarim tarixiy va yarim afsonaviy xarakterga ega.
O’rta Osiyo versiyalari, xususan, o’zbek «Go’ro’g’li» dostonlarida qahramonona o’tmish konkret tarixiy voqealar sifatida emas, balki mislsiz romantik lavhalarda, xalqning beqiyos ideallari ko’amida tasvirlanadi.
O’zbek xalq dostonlarida Go’ro’g’li turman va o’zbeklarning begi, qonuniy hukmdor, o’z xalqi va yurti uchun jonini fido qiluvchi qahramon, dono yo’boshchi, ko’plab xalq botirlarini tarbiyalab etishtirgan engilmas bahodir sifatida tasvirlanadi. Chambil yurtining afsonaviy hukmdori Go’ro’g’lining bahodir qirq yigiti bilan birgalikda ona yurtining dahlsizligi va tinchligi uchun olib borgan vatanparvarlik kurashlari, o’zi yoki o’g’illarining ko’ngil qo’ygan yorlarini olib kelish bilan bog’liq bo’gan qahramonlik safarlari «Go’ro’g’li» turkumidagi silsila dostonlarning asosiyini tashkil qiladi. 
O’zbek «Go’ro’g’li» dostonlari bir-biridan farq qiluvchi ikki versiyada tarqalgan. Bu versiyalarning biri Xorazm «Go’ro’g’li» dostonlari bo’ib, ular turkman versiyasiga o’xshash, ozarbayjon «Ko’ro’g’li»siga ancha yaqin turadi.
Go’ro’g’li haqidagi yigirmadan ortiq Xorazm dostonlari syujeti, hajmi va ijro usuli jihatidan ham jiddiy tafovutlarga ega.
O’zbekistonning Xorazmdan boshqa erlarda tarqalgan «Go’ro’g’li» dostonlari alohida mustaqil versiyani tashkil etib, bu dostonlar hajmining kattaligi va ijro usuli bilan, syujetning o’zgachaligi bilan ajralib turadi. 
Folklorshunos olimlar xalq baxshilaridan «Go’ro’g’li» dostonlarining yuzdan ortiq variantlarini yozib olishgan. Ushbu turkumga quyidagi dostonlar kiradi: «Go’ro’g’lining tug’ilishi va bolaligi», «Zaydinoy», «Yunus pari», «Misqol pari», «Gulnor pari», «Rayhon arab», «Bektosh arab», «Shohdorxon», «Xoldorxon», «Zamonbek», «Xidirali», «Elbegi», «Berdiyor otaliq», «Elomon», «Shodmonbek», «Doniyorxo’ja», «Oydinoy», «Xoldor buvi», «Hasanxon», «Chambil qamali», «Dalli», «Avazxon», «Balogardon», «Intizor», «Gulikiromon», «Bo’tako’z», «Qunduz bilan Yulduz», «Zulfizar bilan Avaz», «Avaz bilan Oyzaynab», «Mashriqo», «Malikai ayyor», «Sirdob», «Sinsuluv pari», «Xonimoy», «Oltin qovoq», «Avazning arazi», «Xushkeldi», «Avazning o’imga hukm etilishi», «Balxuvon», «Nurali», «Malla savdolar», «Nuralining yoshligi», «Ravshan», «Jahongir», «Ero’g’li» va boshqalar.
Mustaqillik yillarida prof.T.Mirzaev va Z.Husainovalar tomonidan Rahmatulla Yusuf o’g’li repertuaridagi «Go’ro’g’li» turkumi dostonlarining yigirma ettitasi to’plab nashrga tayyorlandi va bu dostonlar 1996, 1997, 2006 yillarda to’a Chop etildi. Shuningdek, prof.S.Ro’zimboev, S.Ro’zimboev, T.Eshjonova kabi olimlar tomonidan nashrga tayyorlangan Xorazm «Go’ro’g’li» turkumi dostonlari ham 2004 yilda chop qilinib xalq ommasiga taqdim etildi.

Mavzu yuzasidan savollar
1. Xalq dostonlari folklorning boshqa janrlaridan qaysi xususiyatlari bilan farq qiladi?
2. Xalq dostonlarining asosiy mavzusi nimalardan iborat?
3. Baxshichilik san’ati haqida so’zlang.
4. Baxshilarning hammasiga ham shoir atamasini qo’lash mumkinmi?
5. Xalfachilik san’atiga xos xususiyatlar haqida tushuncha bering.
6. Dostonchilik maktablari deganda nimani tushunasiz?
7. Qo’rg’on dostonchilik maktabi haqida ma’lumot bering.
8. Fozil Yo’dosh o’g’li hayoti va ijodi haqida so’zlang.
9. Po’kan shoir hayoti va ijodi haqida ma’lumot bering.
10. Narpay dostonchilik maktabiga xos xususiyatlar haqida so’zlang. 
11. Xorazm dostonchilik maktabining o’ziga xos xususiyatlari nimalardan iborat?
12. O’zbek xalq dostonlari qanday turlarga bo’inadi?
13. Qahramonlik dostonlarining o’ziga xos xususiyatlari nimalaridan iborat?
14. Romanik dostonlarga qanday dostonlar kiradi?
15. Tarixiy dostonlarning o’ziga xos jihatlari nimada?
16. «Alpomish» dostonining g’oyaviy mazmunini tushuntiring. 
17. Dostonning olamshumul ahamiyati nimada deb o’ylaysiz?
18. «Go’ro’g’li» turkumi dostonlari qaysi xalqlar orasida tarqalgan?
19. O’zbek «Go’ro’g’li»si ulardan nimasi bilan farq qiladi?
20. «Go’ro’g’li» turkumi dostonlarida qanday g’oyalar qo’langan?
21. Dostonlarning ma’rifiy, axloqiy-estetik ahamiyati haqida gapiring.
22. Mustaqillik yillarida nima uchun madaniy merosga bo’gan e’tibor kuchaydi?
Adabiyotlar
1. K.Imomov, T.Mirzaev, B.Sarimsoqov, O.Safarov, O’zbek xalq og’zaki poetik ijodi. T.: «O’qituvchi», 1990.
2. T.Mirzaev, Xalq baxshilarining epik repertuari. T.: «Fan», 1979.
3. Jirmunskiy V.M., Zarifov X.T. Uzbekskoy narodno’y geroicheskiy epos. M.: GIXL. 1947.
4. T.Mirzaev, «Alpomish» dostonining o’zbek variantlari. T.: «Fan», 1968.
5. S.Ro’zimboev, Xorazm dostonlari. T.: 1985.
6. B.Sarimsoqov, O’zbek adabiyotida saj’. T.: 1978.
7. O.Madaev, T.Sobitova, Xalq og’zaki poetik ijodi. T.: «Sharq», 2001.
8. S.Mirzaeva, O’zbek xalq romanik dostonlari poetikasit. T.: «Fan», 2004.
9. «Alpomish». Aytuvchi: Fozil Yo’dosh o’g’li. T.: «Sharq», 1998.
10. «Go’ro’g’lining tug’ilishi». 4 jildlik, 1-jild. T.: «Yozuvchi», 1996.

LATIFA VA LOFLAR
Latifa arabcha so’z bo’ib, latif, go’zal, yoqimli ma’nosini bildiradi. Latifa – xalqning nozikfahmlik bilan aytgan kulgili kichik hikoyasi ma’nosida qo’laniladi. 
Latifa janr iva uning o’ziga xos xususiyatlari hamda R.Muqimov, H.Razzoqov, F.Yo’dosheva, O.Sobirov, B.Sarimsoqov, K.Imomov kabi folklorshunos olimlarning tadqiqotlarida diqqatga sazovar fikr-mulohazalar mavjud. Folkloshunoslarning aniqlashicha, latifalarning janr xususiyatlarini beshta bandga keltirish mumkin: 
1)	epik; 
2)	qisqa;
3)	hazil va hajvga asoslangan janr;
4)	tugallangan syujet;
5)	kutilmagan yakundan iborat.
Latifaning janr sifatida shakllanishida ertak, rivoyat, lof, askiya va maqollarning ta’siri kuchli bo’gan. Ularning ba’zi bir belgilari va tasviriy vositalari latifaning o’ziga xos xususiyatlarining tashkil topishida etakchi rol o’ynagan. 
Latifani boshqa janrlarga qiyoslaganda uning realistik xarakteri, ixchamligi va ko’zlangan nishonga tez teguvchi xushchaqchaq ruhi bilan tubdan farq qilishini ko’rish mumkin. Hajviy ertak va hikoyatlardan hajmi, mavzu, syujet va kompozitsiyasining qisqa va siqiqligida farqlanadi. Unda uchraydigan metonimiya, kinoya, majoz, hozirjavoblik va askiyago’ylik bu farqni yanada oydinlashtiradi. 
Afandi obrazi xalq kitoblarida tip darajasiga ko’tarilib, umumlashma obraz bo’ib gavdalanadi. Latifalarda u nihoyatda ziyrak va hozirjavob. 
«Afandi bir yalqovdan so’radi: - Holing qalay? – Topsam eyman, topmasam sabr-qanoat qilaman, - javob berdi yalqov. Unday bo’sa, xuddi bizning shahar itlariga o’xshar ekansan, - deydi Afandi». 
Ushbu latifadagi engil kulgi va kesatiq dangasalik va yalqovlikni qoralashdan iborat. 
Latifalarda hayotning kichik bir lavhasi ko’rsatilib, unda bir-biriga zid fikrni ifodalovchi ikki xil xarakter to’qnashadi. Bu to’qnashuvlar asosan hayot va uning hodisalari tufayli sodir bo’gan ziddiyatlar, maishiy turmush – oila, turli tabaqa vakillarining o’zaro munosabatlarini ifodalab, latifaning mazmuni komik qahramon xarakterining biror belgisini namoyish qilish bilan yakunlanadi.
Latifalarning bosh qahramoni Nasriddin Afandi obrazining eng xarakterli xususiyati shundaki, u doim ko’pchilik omma tomonida, u xalqning himoyachisi, og’irini engil, uzog’ini yaqin qiladigan ma’naviy tayanchi: o’zbek xalqi orasida u bormagan joy, u kirmagan xonadon yo’q.
Afandi xarakteriga xos xususiyatlar shundaki, u hamisha to’g’ri so’z, tap-tortmas, ba’zan biroz devona fe’l, ba’zan nihoyatda donishmand, ba’zan esa tentaknamo. Shu sababli uning qaltis hazillarini hatto shohlar ham ko’taradi, uni jazolashga botina olmaydi. 
«- Balli shohim, - dedi Afandi, - Siz hozir, mening ko’zimga to’rt oyoqli bo’ib ko’rinyapsiz».  
Bu bilan Afandi podshoni hayvonga o’xshatdi. So’z bilan mo’jalni aniq nishonga olib, qaqshatqich javob bilan uni kamsitmoqchi bo’gan tomonni mulzam qildi.
Latifalarning yaratilish tarixi xalq ijodining tarixi singari juda qadimiy. 
Latifalar xalq hayoti zaminida yuzaga keladi. Shu tufayli yozma adabiyotga xalq og’zaki ijodidan kirib kelgan va yozuvchilar tomonidan rivojlantirilgan. O’z navbatida yozma adabiyotda yaratilgan latifalar zamonlar o’tishi bilan asta-sekin xalq og’zaki ijodiga kirib kelib, komik qahramon nomi bilan bog’lanib, latifalar miqdorini orttira borgan. 
Latifalar uzoq zamonlardan beri xalq orasida orasida aytilaverib maqollarga o’xshab quyma holga kelgan, bir eshitgan kishining hech qachon esidan chiqmaydigan badiiy yuksak asar bo’ib qolgan. 
Xullas, latifalarda o’zbek xalqiga xos kulgusevarlik, donolik va hozirjavoblik singari xususiyatlar mujassam bo’gan. 
Loflar. Lof janri, asosan, qiziqchi va askiyabozlar orasida shakllangan va ijro etilgan. Lofning o’ziga xosligi shundaki, unda notabiiy voqealar, salbiy belgilar kulgi ostiga olinadi. Lof aytish mubolag’ali epizodga mantiqiy javob qaytarish, so’zga chechanlik musobaqasi shaklida o’tadi. 
«Bir lofchi ikkinchi lofchiga: - Xabaringiz bormi, biz tomonda laylak qor chinakam yog’ibdiki, asti qo’yavering, hatto u hozir osmonga tegay-tegay deb qoldi. 
- Xo’sh, shunga nima bo’ibdi? Biz tomonda yoqqani osmonga tegdi. Hozir tovuqlar qor ustiga chiqib yulduzlarni cho’qib yuribdi, - debdi ikkinchi lofchi». 
Loflarning mavzusi turli-tuman bo’ib, ijtimoiy hayotning barcha tomonlarini qamrab oladi. Bir o’rinda salbiy belgilar fosh etiladi. 
«Sovg’axo’r lofchi hasrat qiladi: - Shu desangiz, bir tanishim duxobaga o’rog’liq sovg’a keltirgan edi. Bola-chaqa bilan ochib qarasak tugundagi narsa o’n to’rt kunlik oy ekan, osmonga usdi-ketdi». 
- Menikiga ham bir mehribonim tugun tashlab ketibdi, ochib qarasam, olov ekan, uyimizni yondirib yubordi.
Poraxo’rlik, ko’rganning qo’iga qarash, ta’magirlik, birovlar hisobiga yashash eng yaramas illat.
Ushbu lofda ana shu xususiyat poraxo’r qiyofasida harakat qilgan lofbozlar suhbatida fosh etilgan.
Voqelikni mubolag’a asosida bayon etish lof janriga xos badiiy-tasviriy usul hisoblanadi. Chunki mubolag’a u yoki bu narsa yoki hodisani oshirib, bo’rttirib tasvirlashning o’ziga xos usulidir. Lofning ko’pchiligida real voqea va hodisalarni bo’rttirib tasvirlash darajasi hayotda bo’ishi mumkin bo’magan darajaga olib chiqiladi. Bo’rttirilgan voqea hayotdan uzoq, unga qarshi qo’yilgan lofning javobidagi mubolag’ali tasvir esa tasavvurga ham sig’maydi:
«Tasodifni qarang, - dedi Salim lofchi, - kecha ertalab traktorim bilan kanalga tushib ketdim. Bir katta nahang baliq kelib traktorimni yutib yuborsa bo’adimi? Men chaqqonlik qilib qutilib qoldim. 
- Gapingga ishonsa bo’adi, - dedi Halim lofchi bo’sh kelmasdan. – Kecha peshin vaqti kanal yoqalab yursam, suvdan «tir-tir» degan tovush keladi. Tavakkal deb qarmoq tashlagan edim, kattaligi garajday keladigan baliq ilinib chiqdi. Bechoraning og’zidan burqsitib tutun chiqardi. Darhol qornini yorib qarasam, ichidan motori ishlab turgan traktor chiqsa bo’adimi? O’sha sening traktoring ekan-da?»
Mubolag’ali tasvirning bu darajada real hayotda bo’ishi mumkin emas. Binobarin, mubolag’ali tasvir, asosan, xayol qilish va tasavvurga yo’ ochadi. Shuning uchun ham loflar hozirjavoblikni sinash, kishi tasavvurini boyitish vazifasini ado etadi. 

Mavzu yuzasidan savollar
1. Latifalarga xos asosiy xususiyatlar nimalardan iborat?
2. Latifalarning shakllanishida boshqa janrlarning ta’siri bo’ganmi?
3. Afandi obraziga xos xususiyatlarni ayting.
4. Latifalarda kulgi yaratish usullarini izohlang.
5. Lof janriga xos xususiyatlar nimalardan iborat?
6. Mubolag’a san’atining loflardagi o’rniga baho bering.
7. Lof va latifalarning mushtarak jihatlarini aniqlang. 
Adabiyotlar 
1. K.Imomov, T.Mirzaev, B.Sarimsoqov, O.Safarov, O’zbek xalq og’zaki poetik ijodi. T.: «O’qituvchi», 1990.
2. Askiya. T.: G’.G’ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1970. 
3. B.Suvonqulov, O’zbek xalq latifalarining janr xususiyatlari va badiiyati. F.f.n. ilmiy darajasini olish uchun yozilgan dissertatsiya. T.: 2007.

XALQ TEATRI 
Ma’naviy madaniyatda muhim o’rin egallagan o’zbek xalqining teatr va musiqa san’ati uzoq davrlarga borib taqaladi.
Arxeologik va etnografik tadqiqotlar o’kamizda raqs va teatr san’ati ilk namunalari ibtidoiy jamiyatda paydo bo’ganligini isbotlaydi. S.P.Tolstov kashf qilgan neolit davriga oid Xorazmdagi Kaltaminoraliklar madaniyati manzilgohida jamoa maydonida ibtidoiy raqslar va teatrlashtirilgan marosimlar o’tkazilgan deb faraz qilinadi.
Surxondaryo va Zarafshon viloyatlarining tog’li tumanlaridan topilgan minglab qadimiy rasmlarda tosh davrida yashagan ajdodlarimizning maxsus niqoblangan ovchilik marosimlarini bajarayotganligining tasvirlanganligi ham xalq teatri va raqslari tarixi nihoyatda qadimiy ekanligini ko’rsatadi.  
Turkiy xalqlarning ommaviy teatrlashtirilgan sayllarida, ayniqsa Navro’z kabi yirik xalq bayramlarida o’tkaziladigan tantanalarda xalq ijodining barcha namunalari keng namoyish qilingan. Tadqiqotchilarning fikricha, xalqning eng sevimli ba	yrami hisoblangan Navro’z eramizdan avvalga XI-X asrlarda vujudga kelgan bo’ib, o’sha davrlardan butun o’rta asrlarda Xorazm, Farg’ona, Toxaristonda nihoyatda katta tantana va dabdabalar bilan o’tkazilgan. 
O’zbek xalq teatri asosan ikki xilda nomayon bo’gan: masxaraboz-qiziqchilar hamda qo’g’irchoq teatri. 
Masxaraboz-qiziqchilar tarkibi sahnalashtirilgan chiqishlarni bajaruvchi askiyaboz, dorboz, muallaqchi, nayrangboz (fokuschi), yog’och oyoq va musiqachilardan iborat bo’gan.
Masxaraboz-qiziqchilar odatda hayotning, ayrim toifa yoki shaxslarning salbiy jihatlarini, qusurlarini kulguli vaziyatlarda namoyish qiladi, uning so’zi va xatti-harakatlarida hajv va hazil uyg’unlashadi. Mohir masxaraboz tomoshabinlarning tarkibi, saviyasi, yoshi, kasb-kori va boshqa jihatlariga qarab repertuar tanlaydi, ehtiyojiga qarab ekspromt – badiha yo’i bilan repertuarga o’zgartirish kiritadi, boshqa vaziyatda aytish qiyin bo’gan fikr-mulohazani kulgiga singdirib yuboradi. 
Masalan, Hasan va Husan nomli kichik pesada qizg’anchiq boy, bir molnii ikki marta pullashga harakat qilgan aldamchi savdogar obrazi tasvirlangan. 
«Tol savdosi» nomli pesada esa xalqning og’ir ahvoli, ba’zi mansabdorlarning zo’ravonligi va munofiqligi tanqid qilinadi. 
 Bundan tashqari, masxarabozlar tarkibidagi taqlidga usta aktyorlar turli qushlar, hayvonlar ovozi, xatti-harakati orqali ma’lum shaxslarning xarakteri, xulq-atvoriga taqlid qilib pantomimalar ko’rsatgan. Ayniqsa, «Yumronqoziq», «Bedana», «Xo’roz bilan tovuq» pantomimalari mashhur bo’gan. 
Xalq teatrida «O’ik yuvish», «Sudxo’r boy», «Namoz» kabi o’tkir hajv va kulgi asosiga qurilgan tomoshalar ham sevib ijro etilgan va xalq olqishiga sazovor bo’gan. 
Masxarabozlik tomoshasi hordiq chiqarish, dam olish va xushchaqchaq kayfiyat bag’ishlashga xizmat qilishi bilan birga, kishilarning qalbi va shuuriga ham ta’sir etadi, ularga bilim beradi, didi va dunyoqarashini shakllantiradi. Xalq to’yi, sayili va boshqa tantanalari masxarabozlarsiz o’tmagan, xalq ularni sevib e’zozlagan. 
Alisher Navoiy, Davlatshoh Samarqandiy, Xondamir, Vosifiy, Safiy, Bobur kabi mashhur zotlarning asarlarida XV asr masxarabozlik san’ati, masxara va muqallidlar, hazil-mutoyiba – badiha haqida qiziqarli ma’lumotlar keltirilgan.
Qo’g’irchoq teatrining paydo bo’ishi juda qadim zamonlarga borib taqaladi. Ibtidoiy jamiyatda kishilarga notabiiy ko’ringan hadislarni ta’riflash maqsadida yasalgan ramziy shakllarga topinish kabilar qo’g’irchoqbozlikning genetik asoslari hisoblanadi. 
Qo’g’irchoq teatrining dastlab «Chodir jamol», «Chodir xayol», «Fokus xayol» kabi uch turi mavjud bo’gan. 
«Chodir jamol» teatrida qo’g’irchoqlar harakati barmoqlar vositasida yuzaga keladi, ya’ni qo’ga kiydirilgan qo’g’irchoqlar barmoqlar harakatida jonlanadi. Qo’g’irchoq teatrining bu turida asosan «Kachal Polvon sarguzashtlari» o’ynalgan.
«Chodir xayol» teatrida qo’g’irchoqlar harakati iplar yordamida amalga oshirilgan. Bu turda ko’pincha «Sarkardalar» komediyasi o’ynalgan.
«Fokus xayol» turida esa tomosha qo’g’irchoq va qo’ barmoqlari yordamida turli xil shakllar soyasini tushirish orqali ko’rsatilgan. 
XV asrning mashhur allomalaridan biri Husayn Voiz Koshifiy o’zining «Futuvvatnomai sultoniy» asarining VI bobini «Qo’g’irchoqbozlar sharhida» deb nomlagan. Muallif ushbu bobda tasavvufning «vujudiya» ta’limoti haqida fikr yuritar ekan, olamdagi barcha mavjudotni Alloh yaratgani, Allohsiz bu yaratilganlarning hech qaysi biri biron mohiyatga ega bo’a olmasligi, Alloh ularga mohiyat berib, harakatga keltirishi, ishga solishi haqida falsafiy xulosalar chiqaradi. Shu jihatdan qaraganda barcha mavjudot, chunonchi, inson ham bir shakl, surat, qo’g’irchoqdir, Alloh xuddi qo’g’irchoqboz kabi ularga jon kiritadi, harakatga keltiradi der ekan, Husayn Voiz Koshifiy insonlarni qo’g’irchoqqa, Allohni qo’g’irchoqbozga o’xshatadi. Ushbu fikrlar Husayn Voizning kuzatgan maqsadidan qat’iy nazar XV asrlarda ham qo’g’irchoqbozlik tomoshasi keng tarqalganligidan dalolat beradi. 
Xullas, qo’g’irchoq teatri ham, qiziqchi va masxarabozlar teatri ham xalqning tarixiy taraqqiyoti bilan uzviy bog’langan san’at tarixining ajralmas sahifalarini tashkil qiladi. 

Mavzu yuzasidan savollar
1. Xalq teatri deganda nimani tushunasiz?
2. O’tmishda xalq teatrining vazifasi nimalardan iborat bo’gan?
3. Qiziqchi va masxarabozlar repertuarida qanday asarlar bo’gan?
4. Qo’g’irchoq teatri deganda nimani tushunasiz?
5. «Chodir jamol», «Chodir xayol», «Fokus xayol» kabi qo’g’irchoq teatri turlarining bir-biridan farqi nimada?
6. Qo’g’irchoqbozlarning repertuarida qanday asarlar bo’gan?
Adabiyotlar 
1. K.Imomov, T.Mirzaev, B.Sarimsoqov, O.Safarov, O’zbek xalq og’zaki poetik ijodi. T.: «O’qituvchi», 1990.
2. M.Qodirov, Masxaraboz va qiziqchilar. T.: «Fan», 1971. 
3. I.Jabborov, O’zbek xalqi etnografiyasi. T.: «O’qituvchi», 1994.

MUNDARIJA
1. O’zbek xalq og’zaki ijodi haqida umumiy ma’lumot……………………….3
2. O’zbek folklorshunosligi tarixi………………………………………….11
3. Eng qadimgi davrlar folklori……………………………………………23
4. O’zbek folklorining janrlar tizimi…………………………………….40
5. O’zbek xalq maqollari……………………………………………………….45  
6. Topishmoqlar…………………………………………………………………61
7. Xalq olqishlari va qarg’ishlari……………………………………………71
8. Marosim folklori………………………………………………………….80
9. O’zbek xalq qo’shiqlari………………………………………………………95
10. Afsona va rivoyatlar……………………………………………………...108
11. O’zbek xalq ertaklari……………………………………………………..126
12. O’zbek xalq dostonlari……………………………………………………134
13. Latifa va loflar………………………………………………………….161 
14. Xalq teatri………………………………………………………………...165

1. Obhee svedenie ob uzbekskom ustnom narodnom tvorchestve..…………….3
2. Istoriya uzbekskoy folkloristiki….…………………………………….11
3. Ustnoe narodnoe tvorchestvo drevnosti………….…………………………23
4. Sistema janrov uzbekskogo folklori...………………………………….40
5. Uzbekskie narodno’e poslovitso’ ..………………………………………….45  
6. Zagadki……...…………………………………………………………………61
7. Vosxvaleniya i poritsaniya……...……………………………………………71
8. Obryadovo’y folklor..……………………………………………………….80
9. Uzbekskie narodno’e pesni..…………………………………………………95
10. Legendo’ i pritchi…..……………………………………………………...108
11. Uzbekskie narodno’e skazki..……………………………………………..126
12. Uzbekskie narodno’e dastano’ (eposo’)……………………………………134
13. Anekdoto’ i nebo’litso’…………………………………………………….161 
14. Narodno’y teatr.…………………………………………………………...165

1. General information about uzbek folk creation……………………………….3
2. The history of uzbek country study.………………………………………….11
3. Pre-historic filmes folklore……………………………………………………23
4. The system of uzbek folk genre………..…………………………………….40
5. Uzbek folk sayings…………………………………………………………….45  
6. Riddles…………………………………………………………………………61
7. Praises and damnation…………...……………………………………………71
8. Solemn folklore…….………………………………………………………….80
9. Uzbek national songs….………………………………………………………95
10. Myths and legends…..……………………………………………………...108
11. Uzbek folk tales………...…………………………………………………..126
12. Uzbek national dastans..……………………………………………………134
13. Anecdotes and humor...…………………………………………………….161 
14. Folk theater.………………………………………………………………...165