ҚАЗАҚ ЭДЕБИ Т1ЛШЩ ТАРИХЫ
(XV—XIX гасырлар)

"Арыс" баспасы Алматы 2004

ББК 81.2 К,аз я 7 С 94

С 94 Сыздык, Р.
К,азак, эдеби тшнщ тарихы (XV-XIX гасырлар). — Алматы. "Арыс" баспасы, 2004. - 288 бет. ISBN 9965-17-199-8

Окулык ymiHiiii рет усынылып отыр. Онда казак, эдеби тшшщ XV-XIX гасырлардагы тарихы белгш 6ip багдарламамен жуйел1 турде баяндалады. К,азак,тыц эдеби тшш танытатын улгшер мен олардыц тшдж-керкемдк белгшер! сипатгалады.
Сан гасырлык тарихы бар, миллиондаган адамдарга кызмет етш отырган, мемлекетпк тш статусына ие болган казак, тш сиякты ipi тшдщ 6ipHeuie гасырлык, тарихын тану ушш бул к1тап — тек студенттер кауымы гана емес, ез ана тшш кад1рлейтш эр адам ушш пайдалы енбек.

ББК 81. 2 Казя7

с 4602020300 446(05) - 04
ISBN 9965-17-199-8

© Сыздык Р., "Арыс", 2004

АВТОРДАН
Казак кауымынын ру-тайпалык кезендершен бастап, онын халык болып куралган дэу1ршдеп жэне улттык дамуы тусындагы тшшщ жалпы тарихын зерттеу де, онын эдеби туршщ даму барысын танып-бшу де сонгы 40-50 жылдын пишде гана колга алына бастады.*Бул салада гылыми непзде жазылып, жуйел! турде баяндалган тутас курстар кейшп 10-15 жылда пайда бола бастаганымен, буган дейш де казак TUii тарихынын жеке проблемалары, белгш 6ip кезен-дэу!рлердеп куй-калпы, Абай, Ыбырай сиякты калам иелершщ эдеби тшд1 дамытудагы кызмеи мен орны тэр1зд1 мэселелер гылыми 1здешстердщ, накты талдаулардын объект1с1 болып келд1. 9cipece казак т1л1н1ц сонгы eKi-уш гасыр барысындагы куй-калпы (статикасы) мен даму барысын (динамикасын) танып-бшуде Н.Сауранбаев, РКенесбаев, С.Аманжолов, Х.Жумалиев, А.Ыскаков, М.Балакаев, Т.Кордабаев, Р.Сыздыкова, Э.Курышжанов, К-9м1рэлиев, Ш.Ш.Сарыбаев, С.Исаев, Е.Жанпейков, М.Томанов, С.Хасанова, Р.Калиев, Е.Жубанов, Б.Эбшкасымов-тардын енбектер1 елеул1 улес косып отыр.
Ана тшшщ тарихын биту эрк1мге де кажет. Bcipece "Казак эдеби TUii тарихы" атты курс етшетш университеттер мен педагогикалык институттардын мугал1мдер! мен студенттер1 Казактын жалпы халыктык тшшщ жэне эдеби тшшщ даму тарихын баяндайтын жумыстарга ете-мете зэру.
Сан гасырлык тарихы бар, миллиондаган адамдарга кызмет етш отырган, мемлекетак тш статусына ие болган казак тип сиякты ipi тшдщ тутас тарихын таныту ушш, онын белгий 6ip кезендердег1 куй-калпын сипаттау, жеке ескерткпитердщ тшш талдау, функционаддык стильдершщ пайда болып, opi Карай калыптасуын зерттеу, жеке каламгерлердщ Yлeci мен ролш корсету сиякты жумыстардан бастап, эдеби тшд1н езшщ статусын айкындау, даму кезендерш дэу!рлерге белу, эр кезендег1 даму принциптер1 мен багыттарын дурыс табу T9pi3fli кыруар мэселелерд1 memin алу керек болады. Осы максатпен 6ipcbinbipa жумыстар жург1зш1п кeлeдi. Солардын 6ipi ретшде осы енбек толыктырылып, онын ушшцп басылымы усынылып
отыр. Мунда казак, эдеби тшшщ XV-XIX гасырлардагы тарихы белгш 6ip багдарламамен жуйел1 турде баяндалады.
Ен алдымен, XV-XIX гасырлардагы казак эдеби тшш танытатын улгшер мен олардьщ тиццк-керкемдш белплер1 сипатталады. К,.6м1рэлиевт1ц "XV-XIX гасырлардагы казак поэзиясыныц тшГ' атты арнайы зерттеушде шгерп гасырлардагы казак керкем сезшщ тш поэтика тургысынан талданган болатын, бул ютапта казак поэзиясы жанрларыньщ тууы тарихи дамуы жагынан сез болды. Ал осы гасырлардыц барысындагы казак поэзиясы улгшершщ таза эдеби тш тарихы курсынын материалы ретшде талданып, баяндалуы осы окулыкта тунгыш рет усынылып отыр.
Казак эдеби тшшщ даму жолы казактьщ керкем эдебиет1 тарихымен уштасып жаткандыгы, онын кептеген мэселелер1 казак поэзиясы тарихын танып-бшумен шешшетшдт мэл1м. Сондыктан 6i3 бул жумысымызда казак эдебиетшшершщ ецбектерш б1рден-б1р TipeK етпк. Бул ретте М.Эуезов, Э.Маргулан, Х.Жумалиев, Ы.Дуйсембаев, К,.Мухаметханов, М.Магауин, М.Жолдасбеков, Х.Суйшшэлиев, Э.Дербюалин, К,.Сыдиыков т.б. сиякты галымдардыц талдаулары мен тужырымдарына суйендж. Сондай-ак жогарыда аталган тш мамандарынын да шюрлер1 мен накты зерттеулер1 осы ютаптын жазылуына, ондагы кептеген жайттардьщ толыгырак баяндалып, дэл1рек сипатталуына зор кемепн типздь Ал Абайдьщ казак эдеби тшшщ даму барысындагы орны мен кызметш танытуда уст1м1здеп гасырдьщ ец басында жазылган Элихан Бекейхановтын макаласынан бастап, Султанмахмут Торайгыровтьщ, Ахмет Байтурсыновтьщ (eKeyi де 1913 жылы жазылып жарияланган) келемд1 макалалары жэне улы акын-нын дуние салганына 30 жыл толуын атаган 1934 жылы арнайы жазылып, жарияланган Мухтар Эуезовтщ, К,удайберген Жубановтьщ, 1лияс Жансупровтщ, Зейш Шашкиннщ, Есмагамбет Ысмайыловтьщ, Тем1ргали Нуртазиннщ аса кунды гьшыми енбектер1 (макалалары) б1зге улкен непз бодцы, шюр Ti3riHiH устатты. Ал осы ютаптын теориялык сэттер1 мен методикалык тэсщцершде отандык т1л бшм1шц, оньщ iiniHfle орыс лингвистикасыньщ кагидалары нег1зге алынды.
Бул жумыс — б1зд1ц б1рнеше жылдар бойындагы 1зден1стер1м1зд1н жем1с1. Осы енбектщ басты-басты нэтижелер1 езге авторлармен (М.Балакаев, Е.Жанпей1сов) 6ipflecin жазган "Казак эдеби тшшщ тарихы" атты кггапта (1968 жылы шыккан) жэне журналдар мен жинактарда эр кез жарияланып келген гылыми макалаларымызда журтшылык тачкысына усынылган болатын. Нэтижес1нде 1984 жылы "XVIII-XIX гг. казак эдеби тшшщ тарихы" деген атпен жогары оку орындарынын филология факультеттер1не арналган окулык рет1нде жеке к1тап жары к кердь Бул басылым — осы ютаптын едэу1р толыктырылган, XV—XIX гасырлардагы казак эдеби тшшщ тарихы кещрек баяндалган нускасы.
Жумыста талданган, мысалга келт1р1лген материалдар XIX гасырдьщ екшпи жартысы мен Казан революциясына дейш казак тшнде жарык керген ютаптар мен хрестоматиялардан, XIX гасырдагы казак баспасез1 мен лексикографиясынан (сезд1ктер1нен) жэне кенес дэу1р1нде шыккан ютаптар мен жинактардан алынды. Араб жазуымен келген мэтвдер Ka3ipri казак графикасына кепиршп бер1лд1, олар мумюнд1пнше араб эршмен бер1лген тулгасына жуыктатылып жазылды. XIX гасырда кейб1р казак жазбалары ушш колданылган орыс графикасыньщ айрыкша танбаларын сол куй1нде керсету MyMKiHfliri болмады.
Ктш, 6ip жагынан, жогары оку орындарынын филология факультеттершщ пайдалануына арналгандыктан, "Казак эдеби т1л1 тарихыньщ" багдарламасына сэйкестенд1р1ле жазылды.
Автор бул енбекте казак тшн1н бес гасырлык тарихыньщ барлык кыр-сыры тугел ашылып, толык зерттелд1 деген ойдан аулак- Б1ркатар такырыптар эл1 де толыктыра тусуд1, талдай тусуд1 талап етед1. Кейб1р жеке такырыптардын эл1 де жан-жакты зерттелмей келе жаткандыгы, лингвистикалык нускалардьщ (кездерд1ц) б1разыньщ куш бупнге дей1н казак 3epTreymiciHiH каламына ипкпей отыргандыгы жэне едэу1р жайттарга катысты niKip таласыньщ орын алуы — осылардьщ баршасы ана тМм1зд1н еткен кезендердеп жай-кушн дэл, толык турде сипаттауга мумюнд1к бере бермейт1нд1пн де мойындаймыз. Сондыктан казак эдеби тш тарихыньщ курсын элде де жаксарта беру ниет1мен niKip айтатын галымдар мен окытушыларга жэне баска да окырмандарга автор алдын ала алгысын б1лд1ред1.

1	Виноградов В. В. Проблемы литературных языков и закономерностей их образования и развития. М., 1967. С. 98.
2	Б у д а г о в Р.А. Проблемы изучения романских литературных языков. М., 1961. С.24.
'Левин В.Л. История русского литературного языка. М., 1957.С.213.
'Горшков А. И. История русского литературного языка. М., 1965.
5 Ф и л и н Ф. П. О свойствах и границах литературного языка // Вопросы языкознания. 1975. № 6. С. 12.
*Чикобава А. С. Введение в языкознание. 4.1. М., 1953. С. 116.

К1Р1СПЕ   ТАРАУ
§ 1. ЭДЕБИ ПЛ ТУР АЛЫ YFblM. КАЗАК ЭДЕБИ ТШ ЖАЙЫНДАГЫ ШК1РЛЕР
Эдеби т1лдщ тарихын баяндамас бурын, "эдеби тш" деген категорияньн ез1 туралы тусш1кп аныктап алу цажет. Ойткет "эдеби тш" дегеннщ мазмуны, сипаты жешнде тек казак тш бшм1нде емес, жалпы тш бшмшде анык, айкын, узищ-кесицц айтьшган турак,ты niidp жок1-
Б1рк,атар галымдар эдеби тал дегешм1з жалпыхалыктык тшдщ енделш, кырланган тугл деп таныса, ещц б1рсыпырасы жалпы хатка тускен дуниелердщ тш эдеби Деп табады. Сондыктан орыс эдеби тшнщ тарихын свз еткен б1рк,атар мамандар жазусыз эдеби твдщ болуы мумкш емес деп санайды. "Эдеби тш дегетмаз - жалпыхалыктык тшдщ хатка тускен, белгш 6ip дэрежеде энделген ерекше тугл"2. "Эдеби тшдщ тарихы -жазба ескертюштердщ тарихы"3. "Эдетте, жазусыз эдеби тш болуы мумюн емес"4. "Жазу - эдеби тшдщ ен манызды жэне кайткенде де болуга THicri белгкл"5. "Тш 6uiiMi тарапынан алганда "эдеби тш" деп тек керкем эдебиет емес, гылыми зерттеулердщ, саяси трактаттардын, газет-журналдардьщ тшн де, кыскасы, жазба тищ атаймыз"*.
MiHe, осы пнарлес галымдар белгш 6ip тщц эдеби деп тану ушш жазудьщ болуы шарт дегещц, ягни хатка тускен нускалары жок немесе олар ете аз жерде едеби тш де жок дегещц Kecin айтады. Бул таным (концепция) кебшесе жазуы ертеден келе жаткан кейб1р Европа халыктары тшдерш, славян тшдерш, онын imiHfle орыс тшн, кене жазулы ущц, кытай, жапон т1дцерш зерттеушшер тарапынан колдау табады. Ол кисынды да. Кене, есю жазулары болган хальщтардьщ т1лдер1, олардыц тарихын зерттеуге кажет объектшердщ (жазба ескертюштердщ) сипаты, сез жок, жогаргы пиарлерда айткызуга мумющпк береди Осыньщ нэтижесшде "эдеби тш" деген термин "жазба тш" дегеннщ баламасы рет1нде усынылады.
Ал осы таным дуние жуз1ндеп тшдердщ барлыгына келгенде б1рден-01р дурыс аныктама бола ала ма? Элде эр халыктьщ мэдени-рухани дуниес1 тарихыньщ ерекшел1ктерше орай жэне тшнщ эр дэу1рдеп даму барысына сэйкес сол тшддн эдеби турш танытатын езге де белплердщ болуы мумюн бе?
Зерттеушшердщ кепшшп "эдеби тш" угымы тарихи жагынан кубылмалы деп таниды. Демек, ол жетндеп 6ip гана таным-аныктама барлык тщдердац эдеби туршщ даму барысындагы кули дэу1рще б1рдей сай келу1 шарт емес. Сондыктан кейб1р халыкгардьщ жазу дэстур1 тумаган немесе ерб1меген, я болмаса 6ip кездерде жазуы болып, кейш эр турМ себептерден дамымай калган дэу1рлфшде де эдеби тш болуы мумкш деген пшрлер де орьш альш жур7.
/Казак тш бшмшде де "эдеби тш" деген угымга тиянакты 6ip аныктама бершмей келеда. Жалпы куш бугшге дейш "казак эдеби TUii", "казак жазба эдеби тш", "казак ауыз эдебиета т1л1", "казактьщ жалпыхалыктык тш" деген категориялар 6ip-6ipiHeH ажыратьшып, эркайсысы накты аныктамага ие болган жок Эйткеш казак тшнщ б1зге мэшм тарихьшьщ ен бойындагы сыры, ерекшелктер1, жумсалу epici толык зерттелш бикен жок. Соцгы жылдарда казактын жалпыхалыктык тш мен едеби тш тарихына катысты жеке мэселелерд1 карастыру едэу!р колга алынганымен1, эрине, бул 1здешстер нроблеманы тубегейл1 шешш тастауга эл1 де жетк1шкс1з екещцп аян.
Б1зде де эдеби тш статусьш жазумен гана байланыстыру идеясы жок емес. М.Балакаев: "Эдеби тш — жазба тш. Жазба эдебиет аркылы тш байлыктары, оньщ курылысы сымбатты калыпка Tycin, екшелед1. Жазуы болмаган халыктьщ тш эдеби тш дэрежес1не кетерше алмайды"9, — деп жазады. Дэл осындай

7	Бул жетнде В.В.Виноградовтыц аталган ецбепнщ 98-116-беттерш карацыз.
8	"Казак Tini тарихы мен диалектологиясы мэселелер1" атты жинактыц 1-(1958),2-(1960), 3-(1960), 4-( 1962), 5-( 1963) ютаптарындагы Н.Сауранбаев, Э.К,УРышжанов, Ш.Сарыбаев, Р.Сыздыкрва, Е.Айдаров, Н.Карашева, Е.Жубанов, М.Томанов, Е.Жанпей1совтердщ макалаларын жэне Е.Жанпейюовтщ "Казак прозасыньщ Tini" (1968), Б.Эбшкасымовтыц "Алгашкы казак газеттер1н1н тш" (1971), "XVIII-XIXr. казак эдеби тшнщ жазба нускалары" (1988), Р.Сыздыкованыц "Абай шыгармаларыньщ Tim" (1968), "XVIII-XIX г. казак эдеби тшнщ тарихы", "Язык "Жами ат-тауарих" Жалаири" (1989), СХасанованьщ "ЬШырай Алтынсарин шыгармаларыньщ тш" (1972), С.Исаевтьщ "Казак эдеби тшнщ совет дэу1ршде дамуы" (1973), "Казак эдеби тшнщ тарихы", (1989), К-Ом1рэлиевтщ "XV-ХГХ г. казак поэзиясы-ныц Tini" (1976) деген ютаптары мен "Казак эдеби тшн1ц Калыптасу тарихы мен даму жолдары" (1981) атты жинакты кара-цыз.
'Балакаев М. Казак тш мэдение-riHiH мэселелерь Алматы. 1965. 10-6.

10	КецесбаевГ, Мусабаев F. Ka3ipri казак тш.
Алматы, 1975. 160-6.
11	Аманжолов С. Казактьщ эдеби тш. Алматы, 1949. 9—
10-6.
12	К°РДабаевТ. Эдеби тшм1зд1 кай кезецнен бастаймыз?//
Казакстан мугал1м1, 1978, 1 декабрь.
13	Щ е р б а Л. В. Избранные работы по русскому языку.
М., 1957. С. 115.

тужырымды F. Мусабаев та айтады: "Эдеби Tin ен эуельак. жазуга суйенедь Жазу етилшйз эдеби тш болмак емес"10 — дейд1. Ещц б1ркатар зерттеушшер казактьщ едеби тшш XIX гасырдьщ еюннп жартысынан басталады деп, муны улы агартушы-демократтар Абай мен Ыбырайдыц ес1мдер1мен байланыстырады". 9cipece бул кагида Абай мен Ыбырай сиякты каламгерлердщ шыгармашылыгы мен кызметш сез еткен тустарда баса айтылып келдь TinTi казак едеби тип Казан революциясынан кейш гана пайда болып, дамып отыр деген птрлер де жок емес12.
Бул кезкарастар казак эдеби тшш тануда узшд1-кесшд1 орныккан б1рден-б1р айкын тюрге келпрмей отырганы белгш.
Халыктын эдеби тшнщ калыптасып, дамуы сол халыктьщ элеумепчк тарихымен тыгыз байланысты. Кауымньщ ру-тайпалык fleyipiH былай койганда, 6ipHeuie саяси-территориялык белпсгерге белшш, бытырап келген феодалдык деу1р1ндеп эдеби тш мен улт болып куралган кезещндеп эдеби Tini б1рдей болмак емес. 9cipece айырмашылык тшдщ элеуметпк кызмет1 мен стильдгк тармакталуы жагынан кезге туседг Сондыктан осы кунп улт болып калыптаскан халыктардьщ тшдерш улттык дэу1рге дейшп жэне улттык эдеби mi деп белш зерттеу дурыс деп танылып жур. Казак тш де дамудьщ осы ортак белпсшен калыс калмайды.
Казак эдеби тшш де 6i3 казак халкыньщ улт болып калыптаса бастаганга дейшп Typi жэне улттык Typi деп белш караймыз. Бул ею кезеннщ аралык тусы — еткен гасырдьщ екшпп жартысы, ягни казактьщ улттык эдеби тш XIX гасырдьщ II жартысынан бастап калыптасты деген тужырымга келем13..
Эдеби тш дегеннщ ец басты белпс1 — оныц ецделген, сурыпталган, нормаланган тш болуы, бул — 6ip: Кызмей жагынан сол халыктьщ ем1ршде уйымдастырушы, когам мушелершщ басын косушы сипаты, ягни жалпыга ортактык касиеп болуга тию, 6ipaK эдеби тшдердщ 6ip кезендердег1 жазба турлершде эрдайым сонгы белгшщ болуы шарт емес. Эр нэрсенщ, эр кубылыстыц заты (мэн-MeHici, табигаты) салыстыру аркьшы, езге кубылыстардьщ карама-карсысына кою аркылы таныла тусед1. Эдеби т1лд1 тану уш1н оныц карама-карсысына койьшатын басты кубылыс — ауызею сейлеу т1л113. Бул — ушшпп шарт. Эдеби тш колданылу тэж1рибес1нде когам сынынан еткен, нормаларын когам санасы дурыс деп кабыл-даган жэне ол нормалар барша улплерге ортак болуы шарт. Бул — эдеби тшдщ тертшпп сипаты. Осы сипат-белгшерд1 нысанага алып карасак, казактьщ тш колдану тэж1рибес1нде "эдеби" деген атрибут — сапаны улттык дэу1рге дейш де беруге болатын уэждер бар.
Б1ркатар мамандар, жогарыда айттык, эдеби тш категориясын жазу-сызумен т1келей байланыстыргандыктан, казактьщ ауыз едебисп ™iH былай койганда, Абай, Ыбырайларга дей1нп неше сан акын-жыраулар тшн де эдеби емес деп табады14.
. Эдеби тш жайын арнайы сез еткен М.Эуезов: "Казактьщ эдеби 'птн Абайдан басталады дейтш mmkepre дау айтамыз. Абайдыц алдындагы казак халкыньщ кеп гасырдан келе жаткан мол эпостарындагы,узынды-кыскалы салттык, тарихтык жырларындагы, шебер, керкем елец улгшершдеп т1лдерд1 умьггуга бола ма? Бухар, Махамбеттерде казак эдеби тшнщ улп-ернектер1 жок деуге бола ма?"— дейд1и. Осыган ундес niKipfli ГКецесбаев та айтты: "Абайга дейш де казак эдеби тшнщ урыгы себ1лген болатын... олар жаца туа бастаган жазба эдебиеттщ кейб1р уэюлдер1шц (Махамбет Отемюов, Ы.Алтынсарин сиякты) шыгармаларынан табылады"16 — деп жазды. Абайдыц алдында еткен Шортанбай, Базар, Бухар жыраулар жазба эдебиет екшдер1, Абайдыц ipi акын болуына себепкер — осы бай эдебиет дегенд1 С.Муканов та айтты17.
Казак тш тарихына назар аударган галым Н.Сауранбаев казактьщ толык магынасындагы эдеби тш Совет заманында гана калыптасты дегенд1 айта отырып (cipo, галым бул жерде эбден кемелденген, елеуметтш кызмет epici кецейген, стильд1к тармактарга бел1нген, ауызша да, жазбаша да турлер1 дамыган улттык эдеби тщц кездей айткан болар), оныц революциядан бурын жасалган б1рнеше заттык, улттык непз1 болды дейд1. Олар: "1) XVIII гасырдьщ II жартысынан бастап, XIX гасырдьщ ' аягы, XX гасырдьщ басында ipreci калана бастаган жазба эдебиет дэстур1, 2) кеп гасырлар бурын шыгып калыптасып, казак' халкымен 6ipre келе жаткан ауыз едебиетшщ дэстур1, 3) казак

14	Аманжолов С. Вопросы истории и диалектологии
казахского языка. Алма-Ата, 1959. С. 186; Балакаев М.
Казак тш мэдениетшщ мэселелер1. Алматы, 1965. 10-6.
15	Э у е з о в М. Казактьщ эдеби тш туралы //Эдебиет жэне
искусство. 1951, № 4. 60-61-66.
'"КенесбаевС Абай — основоположник казахского литературного языка// Советский Казахстан. 1955. № 9. С. 125.
"МукановС. Абай — халык акыны //Эдебиет майданы. 1957, № 4. 78-6.
18 СауранбаевН. Казак тш 6шм1 проблемалары. Алматы, 1982. 71-6.

руларыньщ сейлеу тип"18. Демек, бул зерттеупд казактыц жазба эдеби тшшщ басын XVIII гасырдьщ II жартысынан алады. "XVIII—XIX гасырларда жэне XX гасырдьщ басындагы казактьщ жазба эдебиет1 деп отырганымыз: 1) ауыз эдебиетшщ арнасынан шыгып, жазба эдебиетгщ дэстурше тусе бастаган, сол замандагы когамдык eMip туралы сюжетп б1рнеше эдеби шыгармалар калдырган Бухар, Дулат, Нысанбай сиякты акындардыц шыгармалары, 2) шыгыс эдебиетшщ дэстурш казак жерше таратып, оны дэрштеген жазба акындардыц: Шайхысламныц, Шэдшщ, Акмолданыц т.б. шыгармалары, 3) Абай, Алтынсарин бастаган агартушылык, демократияшыл багытгагы жацашыл акындардыц шыгармалары"19.
Сейтш, эдеби тш деген категорияны казак тшше калайша катыстыруга болады? Казактьщ жазба эдеби тшшщ жаца кезещ (осы кунп Typi) басталганга дейш, ягни XIX гасырдьщ еюнгш жартысына дейш казакта эдеби тш болды ма? Болса, жеке-дара 6ipey гана ма, жок, 6ip когамга ею эдеби тш катар кызмет eni ме деген сиякты сурактарга жауап беру керек.
"Эдеби тш" деген угым — казак тш1 ушш де тарихи, кубылмалы туатк. K,a3ipri казак тш ушш оныц жазба туршщ болуы, сан салалы стильдерге тарамдалуы, когам ем1ршщ барша саласына тугел кызмет eTyi — занды шарттар. Ал бул шарттарга казак топырагында кызмет еткен эдеби тшдер эрдайым барлык дэу1рлерде б1рдей жауап бере алмаган. Жэне эдеби болуы ушш бул белгшердщ тугел болуы м1ндетп де емес, мумюн де емес.
Эдеби т1лд1 зерттеу ушш сол халыктьщ рухани-мэдени цуниесшщ тарихымен жаксы танысу кажет. Кептеген халыктардыц тарихында оныц эдеби тшнщ калыптасып, дамуы керкем едебиетшщ, оныц iniimie поэзиясыныц бары мен барысына тгкелей катысты болып келетшш бугшп талтану теориясы макулдайды. Демек, белгш 6ip кезендердеп керкем эдебиетп калай танимыз, соган орай оныц тшн де аныктауга тшсшз. Осы жагынан келгенде, кейб1р эдебиет зерттеушшер1мен келюпейтш жерлер1м1з бар. Казак эдебиет! тарихыныц I томын жазушылар Абайга дейшп казак поэзиясын эдебиетке ("литература"дегенге) коспайды, оларды "халык елецдер1" ("народные песни") деп табады да, акын-жырауларды "елецшшер" ("песенники") деп атайды20. Бул жерде "эдебиет" дегенге тек жазба эдебиетп жаткызу принцип! турганын байкау киын емес. Ол, эрине, эдебиетшшердщ ез ici, кай термищц калайша саралап колданады, ол — ез ыктиярлары. BipaK муныц гылымныц езге салаларын шатастыратын 6ip жагы бар: егер XIX гасырдьщ II жартысына дейш б1рнеше гасыр бойы жасап келген казактьщ келем1 жагынан мол, сипаты жагынан ерекше (езге турю халыктарымен салыстырганда), керкемдт жагынан купт едеби дуниес1 — акын-жыраулар шыгармашылыгы шын мешнде эдебиет санатына косылмаса, оныц тш де эдеби тшге жатпауга тшс. Егер олар "халык елецдер1" гана болса, Tini де халык мурасы — ауыз эдебиет1 т1л1мен 6ip болуга керек. Логикалык байлам осыган саяды, 6ipaK бул байламга келкпеуге тура келед1.
Ец алдымен, казак дуниесше келгенде, оныц б1рнеше гасырлык акын-жыраулар поэзиясын эдебиет деп тану керек, ягни "эдебиет" термишн Еуропа мен орыс филологиясы калай таныса, 61зд1ц де солай тануымыз шарт емес. Ал буларша булжытпай тануымыз "улттык эдеби твдщ калыптасуындагы керкем эдебиеттщ рел1 жэне оган катысты тш дэстур1 жайындагы мэселелер ете курдел1, оныц успне барлык "плдерге ортак жалпы багыт-багдардыц болуына карамастан, жеке эдеби тшдердщ тарихында олардыц ездерше гана тэн даму ерекшел1ктер1 орын алады"21 деген дурыс п1к1рлерд1 ескермеушшк болар ед1.
"Эдебиет" ("литература") деген сездщ туп-терюн1нде "литера" ("apin"), демек, "жазу" магынасы болганымен, бул сездщ термищцк мен1 Еуропа мен орыс мэдениетшщ ез1нде сан рет кубылып колданылып келген1н 6шем1зГСондыктан каз1р "литература" сез1 о бастагы магынасын кайткенде де сактап колданылуы шарт болмаса керек. Егер 6i3 "эдебиет " сез1не тек жазба турде емес, езгеше жолмен де eMip cypin келген, б1здщ fleyipiMi3re дейш тубегейт езгермей, жогалмай жеткен керкем сез деген угым беретш болсак жэне оны ауыз едебиет1 мурасы-нан бел1п карайтын болсак, оныц тшш де фольклор тшшен белек сапада деп тануга THicni3. Булайша бел1п тануга непз болатын мынадай белгшер бар.
1.	Халык ауыз эдебиет1 авторсыз дуние екет мэл1м, ал акын-
жыраулар шыгармашыльны иелер1 бар муралар жэне ец
мацыздысы, эр автордыц шыгармалары ез1н1ц курылым 6iTiMi
(композициясы), мазмуны (такырыбы), идеясы, керкемдеу
тес1лдер1 жагынан 6ip-6ipiHeH ажыратылып турады, демек,
акын-жырауларда даралык шыгармашылык сипаты бар, ал бул
сипат — едебиетке тен басты белгшщ 6ipi.
2.	Халык ауыз эдебиет1 тМне, ecipece оныц эпос сиякты
кесек шыгармаларына кептеген дэстурл1 образдар, 6ip
шыгармадан еюнш1лер1не кеш1п отыратын дайын калыптар
(клише дегендер), жеке сездер мен фразеологизмдер ортак
болып келед1, олар 6ipiHe-6ipi ауысып та журедь Ал акын-

21 В и н о г р а д о в В. В. Проблемы литературных языков... С. 64.

"Сонда. 71-6.
20 История казахской литературы. Т. I. Алма-Ата, 1968.

жыраулар тшнде мундай ортак, элементтер фольклорга Караганда кемдеу кездесед1, 6ipaK олар мунда да бар. Бар болу ce6e6i мынада: б1ршпиден, акын-жыраулар тшнщ непзп кез1 — ауыз едебиеп тш, соньщ лексикалык-керкемдж казынасы. Екшнпден, авторлы едебиеттщ ауызша таралып, ауызша сакталуыньщ нэтижесшде эр алуан коспалардыц болуы эбден ыктимал. BipaK айырмашылыгы да бар: фольклор тшшде стереотип формулалар: эр тугш образдар, ортак тустар, непзп поэтикалык улгшер, композициялык тэсшдер туракты болып келед122, ал казактьщ акын-жыраулары тшнде булардьц болуы мшдетп емес. К,айткен кунде де акын-жыраулардыц эркайсысына тэн езшдш сез кодцаныстары бар екещцп хак. Мысалы, Махамбет пен Дулатты, Маргаска мен Бухарды, Шернияз бен Шортанбайды такырыптары, суреткерлж ундер1, стильдер1 жагынан 6ip-6ipiMeH шатастырмаймыз.
Ал ертеректеп Шалюпз, Доспамбет, Казтугандардьщ тш мен колтацбалары (керкемдш стильдерО 6ip-6ipiHe уксас келш жатса, муны олардыц елец-толгауларыньщ идеялык-мазмундык жакындыктарынан жэне, ец бастысы, ертеректен ауызша таралып, араласып кеткещцкген керу керек болар.
3.	Акын мен жырау поэзиясында уакыт пен мекенге карай нактылык, адамныц iniKi дуниесш суреттеушшш, лиризм сарыны фольклорга Караганда кушейе туседГ' Булар ауыз едебиетшдеп тшдгк дэстурден б1рте-б1рте кол узд1ре бастайтын, суреттеудщ жаца амалдарын тудыратын сэттер. Демек, бул — авторлы поэзия тшнщ лексика мен грамматика саласында да жалпы поэтикалык мумкшшшктер1 байи туси деген сез. Акын-жыраулар тшшщ осы белпст халык ауыз эдебиеп тшшдеп б1ршама касацдыкты (консервативт1кп), дэстурлш-тшдж шекгеушшки бузып, оныц курсауынан босаттырады.
4.	Bp6ip акын немесе жыраудьщ кабшетше орай елец-жыр шыгарушылык ерекшелгп елец техникасына шым-шымдап жацалыктар, даралыктар косады, ягни авторлы поэзия уйкас тандау, синтаксисте жэне ыргактык топтарды пайдалану сиякты салаларда ауыз эдебиет1 Tim шецбершен шыгып кетедь
Осы керсеталгендер бул ей саланыц 6ip-6ipiHeH ажыратылуга ■raic айырым белгшер1 болса, сонымен катар олардыц 6ip-6ipiHe уксас ортак тустары да айтарлыктай. Олар мыналар:
1. Ец басты ортак белп — екеу1н1ц де ауызша таралып, ауызша сакталуында. Осыныц салдарынан заман озган сайын олардыц текстер1 б1рт1ндеп "редакцияланып", там-тумдап жацгыртыльга отыру фактю1 бар. Сондыктан буларда кене тулга-тэсшдермен Катар, жаца сездердщ, т1ркестерд1ц, 6epri замандарга тэн тэсшдердщ орын алуы заццы. BipaK булардагы жацармашылык
!! Д е с н и ц к а я А. В. Наддиалекгные формы устной речи и их роль в истории языка. Л., 1970. С. 33—34.
14
(модернизация), б1здщ байкауымызша, туп-тубегеши емес. "Ауызша баспаныц" колайсыздыгынан жеке шумак-тармактардыц кейде тши тутас мэт1ндерд1ц иес1нен айрылып, "кешш" журу1 де мумюн кубылыс. Осындай кешпел1 тармактар мен мэт1ндер кейб1р елец-толгаулардыц авторлыгына кумэн KemipTin, оларды ауыз эдебиеп нускаларына уксастырып, кейде TinTi кеш1рпп ж1беред1.
2.	Казак акын-жыраулары тшнщ кайнар кез1 мен сез мусшш жасайтьш калыбы — ертеден келе жаткан ауыз едебие-п т1л1 болгандыктан, кейб1р суреттеу куралдары жагынан булар уксас туседГ Оныц устше ауыз эдебиет1н1ц эпос сиякты комакты дуниелер1н тудырушылар немесе оларды сактап таратушылар, 6ip жагынан, жыраулар болгандыктан, казак сез енершщ барша керкемдш коймасы ердайым олардыц жадында сакталып, ауыздарына оралып туратындыгы да акын-жыраулар туындылары мен фольклор тшдерш жакындастыратын себептердщ 6ipiHeH табылады.
3.	Айтыстарда, кейб1р турмыс-салт жырларында, жырау толгауларында орын алатын колма-кол суырып салмалык (импровизация) тес1л1 акын-жыраулар тшн халык поэзиясы дестур1мен 6epiK байланыстырады, ейткен1 импровизация табигаты табан аузында тауып айтуга дайын штамптарды кол кередг Бул да, сез жок, кейб1р авторлы айтыстарды, толгауларды, бата-тшектерд[ фольклор дуниес1не немесе езге авторларга уксаттырып, жакындык тугызады.
Осындай езгешел1ктер1 мен уксастыктарын есептей отырып, казактьщ авторлы эдебиетш "халык ауыз эдебиеп" деп емес, профессионал эдебиет деп, акын-жырауларды "елецшшер" деп емес, профессионал каламгерлер деп тану кажет. Егер олар тек ауыз эдебиетш жасаушылар жэне таратушылар гана болса, онда орыстыц сказительдершщ катарында турулары керек, ал муныц шындыкка жанаспайтындыгын жогарыда керсет1лген "Казак эдебиет1 тарихыньщ" I томы авторларыныц ездер1-ак мойындауга межбур болып отыр: "Казак акындарыныц енершде (шеберл1пнде) профессионализм элементтер1, орыс сказительдерше Караганда, елдекайда анык сезшеда, казак акыны еткен гасырда (тек кана еткен гасырда ма екен? — Р.С.) эдебиетке жуык турды"25 дегецщ айтады олар. Сез жок, казактьщ акын-жырауларын мураттары мен м1ндеттер1 жагынан сказительдермен шендест1руге Tinri де болмайды. Сказительдерге акын-жыраулар емес, жыршылар жуык келсе керек.
Кьюкасы, казакта халык ауыз едебиетшен езге, 6ipaK оган efleyip белплер1мен уксас келепн профессионал эдебиет те eMip cypin келд1 (Tirrri булар б1зд1ц кездер1м1зге дейш жетш отыр),

21 История казахской литературы. Алма-Ата, 1968. Т. I. С. 387.
24	С ы з д ы к о в а Р. Эдеби т1ддщ статусы // Казак ССР FA-
ныц Хабаршысы. 1979, № 96. 57-6
25	Ж у
м а л и е в К- Казак, эдебиеп тарихыньщ мэселелер1 жэне Абай поэзиясыныц xbii. Алматы. 1960. 144-6.
2овм1рэлиевК XV—XIX гасырлардагы казак поэзиясыныц тш. Алматы, 1976. 20-6.
27 Ы с к а к о в А. Эдеби тшм1здщ дамуы ^Казак эдебиет1 1962, 16 ноябрь; Жубанов Е. Казак ауыз эдебиеп жэне эдеби тш // Казак эдеби тшнщ калыптасу тарихы мен даму жолдары.  Алматы, 1981. 149-6.

оныц тш эдеби тш санатына юред1 деп табу керек. Бул тщц, 6ip жагынан, халык ауыз эдебие-ri (фольклор) тшнен, екшпн жагынан, жазба эдеби илден айырып тану ушш, 6i3 бурынырак оган "казактьщ (тел) жазба тип алдындагы эдеби тш" деген термин усынган едш24. Эрине, дурысы "ауызша эдеби тш" деген атау болар ед1, 6ipaK булайша атаудыц 6ip ыцгайсыздыгы — оныц "ауыз эдебиеп тш" деген угыммен шатастыру Kayni барлыгында, дегенмен осы ютапта казак эдеби тшнщ бул типш "ауызша эдеби тш" деп атап отырмыз. Эдебиетшшер тарапынан да, тш мамандары жагынан да кубылыстыц езш мойындаганмен, ягни еткен гасырлардагы казак акын-жыраулар шыгармашылыгын эдебиет катарында карастырганмен, бул едебиетп эрюм эр турл1 атап журген жайлары бар. Мысалы, К,.Жумалиев Абайга дейшп эдебиетп "казактьщ тарихи эдебиеп" деп25, К,.9м1рэлиев "казактьщ азаматтык поэзиясы" деп26, А.Ыскаков пен Е.Жубанов "жалпыхалыктык эдебиет" деп27 атап кетедг Ал осы эдебиетгщ тшше бул галымдардыц ешкайсысы арнайы термин усынбайды.
Сейтш, XIX гасырдьщ II жартысынан басталатын казактьщ тел жазба едеби тшше дейш оныц ауызша тараган эдеби тмли eMip cypfli. Эдеби тшдщ бул ею типшщ 6ip-6ipiHe жакын келетш жене 6ip-6ipiHeH ажыратьшатын тустары едэу1р болды. Олар мынадай:
1.	Ауызша едеби Т1ддщ казактьщ ауыз эдебиет тшнен жогарыда керсетшген жакын келетш сэттер1, 6ip жагынан, жазба тшден ерекшеленетш белплер1 болып шыгады.
2.	Ауызша едеби тшдщ арнасы мен ynrinepi жазба тше Караганда элдекайда тар, ягни акын-жыраулар ез халкыньщ ауыз едебиеи улгшершен баска езге халыктар эдебиетше кеп жуыспады (ecipece XVIII—XIX гасырларга дейш), бул, сез жок, олардыц тшне де салкынын типзд1. Жазба эдебиет болса, араб-парсы эдебиетшен де, езге турю халыктары эдебиеттершен де, орыс эдебиетшен де улп-эсер алып дамьщы. Муныц, эрине, ■пл дамуындагы рел1 айрыкша болды.
3.	Ауызша эдеби нлдщ стильдш тармактарга белшу! жазба тшмен салыстыруга мулде тец келмейдг Алдыцгысы непзшен керкем поэзия мен iiniHapa шешендш сездер туршдеп улплерден танылады. Оныц керкем проза, публицистика, кецсе-ic кагаздары, гылыми стильдер1 болмады. Ал казактьщ тел жазба эдеби тш езшщ пайда болган кезещнен бастап аталган стиль11ерд1ц барлыгын камтьщы.
4.	Ец улкен айырмашылык булардыц таралу, сакталу ед1с1нде болды. Ауызша эдебиет ауызша тарадды, жазба эдебиет жазумен танылып, жазба турде тарадды.
5.	Келес1 айырмашылык эдеби дуниен1 тудыру тэсш1нде болса керек. Жазба эдебиет еюлдер1 ез туындыларын сан рет тузетш, кырнап, ендеп отыратын мумюнд1кке ие. Ал акын-жыраулар шыгармашылыгында бул процесс солгындау журед1, ecipece импровизация болган туста автор эз туындысын ендеп, тузепп жата алмайды. BipaK бул эдебиет, ец алдымен, тугел табан аузында туган экспромт дуниелер емес екешн ескеру кажет. ,\кын мен жыраулардыц елец-жырларыныц дет — ойла-нып, толганудыц жем1с1, iurreft сан рет сез саралап, ой туюд1ц нэтижес1 болса керек. Демек, кагаз жуз1нде болмаса да, "штей редакция" мунда да журш жататынын жокка шыгаруга болмайды. Казактыц нагыз акын-жыраулары ауыздарына алгаш тускен сезд1 уйкастыра беруш1лер емес, белгш дестурд1 устай отыра, сезд1 тандап жумсаушылар, айтпагын тындаушыга есерл1 етш жетюзушшер.
Сейт1п, казактыц улттык жазба едеби тш туткиылдан, айталык, Абай мен Б1бырайдыц шыгармалары туган куннен немесе, кейб1р зерттеушшер жазгандай, "Турюстан уэлаяты газетг" мен "Дала уэлаяты газетшщ" алгашкы нем1рлер1 шыккан куннен басталган емес. Муныц алдында жаксы дамыган, сан гасырлык ауызша эдеби тш болган. Сонымен катар орта азиялык турю эдеби TUii дэстурше непзделген жазба эдеби Т1л1 де болган. Эдеби плащ бул ею тит казактыц тел, улттык жазба тшнщ тез калыптасып, epi карай дурыс дамуына б1рден-61р жол ашып, арнасын садды.
28 Мусабаев Г. Современный казахский язык. Алма-Ата, 1959. С. 107 — 117; КенесбаевС. К. Развитие казахского литературного языка в советское время// М. О. Ауэзову. Сб. статей к его 60-летию. Алма-Ата, 1959, С. 57; К о р д а б а е в Т. Тарихи синтаксис мэселелерг Алматы, 1965. 8—16-66.
Орта гасырлардагы турю эдеби тшдершщ казак халкын кураган ру-тайпаларга да катысты екен1н, кейшп гасырларда "шагатай тш1" деп аталган ортаазиялык турюш казак кауымы да ез кажетше жумсай бшген1н тш мамандарыныц кепш1лг1 жалпы турде айткан болатын28. Бул жазба пл ic кагаздары мен эпистолярлык жанрга, тарихи шыгармалардыц 6ip улплер1 болып табылатын шеж1релер жазуга, мусылманша д1ни эдебиетке Кызмет етп. Казактыц есю жазба тш дэстур1н1ц элементтер1н

XIX гасырдагы туцгыш казак баспасез1 мен публицистикасы, imiHapa керкем едебиеп (ютаби акындар) пайдаланды деген тужырым-шюрлер бар. Бул тщц кезшде казак топырагында "ютаби тш" деп, осы тшде жырлаган акындарды "ютаби акындар" деп атаганы матм. Казак мэдениетше кызмет еткен "ютаби тш" таза шагатай тш емес, сол тшдщ жене татар жазба едеби тш мен казак тшдершщ элементтерш араластырып пайдаланган коспа дуние болды деген шюрлер де айтылды29.
Сонгы жылдарда XVI—XVII гасырлардан бастап XX гасырдьщ алгашкы онжылдыктарына дейш казак халкыньщ элеуметпк-мэдени дуниесщде колданылып келген жазба тш дэстурш "есга Казак жазба эдеби тш" деп тануга болады деген де шюрлер айтыла бастады. EcKi езбек (староузбекский), есы татар (старотатарский) жазба едеби тшдер1 дегендерге непз болган шагатай (ортаазиялык тури) тш есю казак жазба едеби тшне де аркау болды. Бул кубылыстъщ тарихи, элеуметпк, мэдени непздер1 (мотивтер1) де жок емес. Ец алдымен, казак когамында, ecipece XVI гасырлардан бастап жазба дуниел1ктерд1 кажет ету факис1 болганы даусыз. Келеа урпактарга есиет ретшде ата-бабаларыныц шеж1ресш тарату, ягни "жен атасын бшд1ру" flecTypi болган. Ocipece ру басы болып танылган "теки аталар" мен ел билеупп хан-султандардыц аргы-берп ата теп туралы шеж1ре жазып калдыру факпсш XVI гасырда жасап еткен жалайыр К,адыргали бидщ "Жами ат-тауарих" атты шеж1рес1 дэлелдещц. Тек шеж1ре саласында емес, жазу дэстур1 хат-хабар алысуда да орын алган. Б1зге XVI гасырдьщ II жартысынан бастап Казак хандарыныц езге жерлердщ билеушшер1мен жэне эзара жазба аркылы катынасып турганы мэл1м30.
Демек, белгш 6ip жанрларга кызмет еткен жазба тш дэстурш Казак когамы да устанып келд1, 6ipaK бул тш казактыц керкем эдебиетше, ecipece поэзиясына бойлап ене алмады, казактыц улттык жазба едеби тшнщ непз1 ретшде калыптаса алмады. Дегенмен бул жазба дэстур казактыц ауызша эдеби тшне де, улттык жазба эдеби тшне де игшки эсерш типзген1н, сездцсп толыктырып, кейб1р грамматикалык тулга-тэс1лдерд1 усынганын жокка шыгаруга болмайды (бул мэселелер жешнде ез тусында толыгырак айтылады).

§ 2. КАЗАК ЭДЕБИ ТШНЩ ДАМУ БАРЫСЫН ДЭУ1РЛЕУ
29	М а л о в С. Е. К истории казахского языка //Известия АН
СССР, №3. 1941. С. 99.
30	Казахстан в XV-XVIII вв. Алма-Ата, 1969. С. 100.
Казак эдеби тшшщ даму барысын дэу1рлерге белу мэселесшде де орныккан б1рыцгай niidp жок. Ол да TyciHiicri.
Ойткеш бул тшдщ басталар тусы мен 9pi карайгы даму багыты еркилы танылып келген соц, оныц дэу1рлерге белш1с1 де б1ркели болмак емес.
Казак эдеби тшнщ даму кешш дэу1рлерге белместен бурын, онын басын кай кезден бастап алатындыгы жайлы п1юрлермен танысу кажет. Мунда да б1ркелкшк жок- Казак эдеби тшнщ басталар тусы жайындагы кезкарастарды беске белш топтастыруга болады:
1)	Казак эдеби тшнщ тарихын ертеден, кене тури деу1ршен, хундар мемлекеп кезшен бастайды (F.Мусабаев II гасырдан, Э.Маргулан, Б.Кенжебаев V гасырдан т.б.).
2)	Казак эдеби тшнщ тарихы XVIII гасырдан басталады (К-Жумалиев, М. Балакаев т.б.).
3)	XIX гасырдьщ II жартысынан басталады (К-Жубанов, Н.Сауранбаев, С.Аманжолов, ЕКецесбаев). Бул тужырымды устаушылар XLX гасырдьц II жартысына дей1н де казакта эдеби •плд1 танытатын улгшер болды дегещц коса айтады. Cipo, бул жердеп niKip казактыц улттык эдеби тшн кездей айтылган болу керек.
4)	Казак эдеби тш Казан революциясынан кейш басталады (Т.КррДабаев).
5)	Казактыц тел едеби тш ауызша дамыган авторлы поэзия
туршде оньц халык болып куралган кезецшен, XV—XVI
гасырлардан басталады, ал ecici жазба эдеби тш XVI—XVII
гасырлардан, жаца улттык, жазба эдеби тш XIX гасырдьщ II
жартысынан басталады (Р.Сыздыкова, К-Эм1рэлиев,
Б.Эбшкасымов, А.Ыскаков, Э. Курышжанов т.б.).
Осындай бастау кездерше сэйкес, казак эдеби т1л1н1ц 9pi Карайгы далгу кезецдер1 де эр турл1 болып усынылады.
Эдеби тшдщ тарих кеш1н аныктауда жэне оныц eMip суру барысын кезецдерге белуде керкем эдебиетпц даму кезецдер1 жайындагы шюрлер кецш аудартады. Сондыктан едебиеттанушылары тарапынан казак эдебиет1н1ц кезецдер1н тану (зерттеу) туралы мынадай п1юрлер мен тужырымдарды керем1з.
Филология факультеттер1н1ц студенттерше арналган "Ертедеп казак эдебиет1 хрестоматиясын" курастырушылар (Б.Кенжебаев, Х.Суйшшэлиев, М.Жолдасбеков, М.Магауин, 1967) казак эдебиетш1ц тарихын бес дэу1рге белед1:
1.	Кене fleyip (V—XIV г.) — казак кауымыныц рулык-улыстык fleyipi. Бул кездеп эдеби шыгармалар кептеген турю халыктарына ортак мура.
2.	Хандык деу1рдеп эдебиет (XV-XVIII г.) - казактыц тел эдебиетшщ басталу шагы, алгашкы fl9yipi.

3.	XIX гасырдагы эдебиет.
4.	XX гасырдьщ басындагы (1900-1920) букарашыл эдебиет.
5. Социалисте flayip эдебиеп.
"Казак Совет энциклопедиясында" бершген "Казак эдебиетшщ ертедеп нускалары" деген макалада турюТтлдёс халыктар мен казак ру-тайпаларыньщ эдеби туындыларын мынадай тарихи дэу1рлерге белш карайды:
1.	IV—VIII г. — турю дэу1рщдеп эдебиет.
2.	IX—XII г. — мусылман дэу1ршдеп эдебиет.
3.	XIII—XIV г. — Алтын Орда дэу1ршдеп эдебиет
4.	31 Казак Совет энциклопедиясы. 6-т. 1975. 233-6. 32СауранбаевН.    Казак   тш   бшмшщ мэселелерь Алматы, 1982. 119-6.
5.	33	Балакаев М., Жанпей1сов Е., ТомановМ.
Казак эдеби тшшщ мэселелерь Алматы, 1961. 56-6.
6.	34	Казак Совет энциклопедиясы. 6-т. 1975. 233-6.

7.	XV—XVIII г. — Казак хандыгы дэу1ршдеп эдебиет". I Казак керкем эдебиеп тарихын кезендерге белудщ булардан
баска да улгшер1 бар. Эдебиет зерттеушшершщ кепшшп XV гасырдан кейшп эдебиет "казактьщ езшщ колтума эдебиеп" деп таниды.
Казак эдебиеттанушыларыньщ енд1 6ip тобы казактыц тел эдебиетш XVIII гасырдан, Бухар жыраудан бастап келд1 (К-Жумалиев, Ы.Дуйсембаев т.б.). Осыган орайластырып, казак эдеби тшнщ басын XVIII гасырдан алып, 6epi карай дэу1рлеу тш мамандарына да тэн болды.
Н.Сауранбаев казак эдеби тшшщ тарихы эл1 толык зерттелмеген, сондыктан оны дэу1рлеу киын дей келш, "niKip тудыру yniiH ез ойымызды айтуды дурыс кердж" деп, бул тарихты уш fleyipre беледг 1) XIX гасырдьщ II жартысына дейшп, 2)Х1Х гасырдьщ II жартысынан XX гасырдьщ 20-жыдцарына дейшп, 3) советпк деу1р32. М.Балакаев, Е.Жанпешсов, М.Томанов усынган дэу1рлеу KecTeci Н.Сауранбаев кестес1не жуык, айьфмашылык XX гасырдьщ басындагы эдеби тш деген ушшпп кезец белек танытылады33.
Казак эдеби тш жайында энпиклопедияга жазган ма-каласында М.Балакаев пен Э. Курышжанов оныц тарихын мынадай кезендерге белш карайды: 1-кезец — XVIII гасырдьщ II жартысы, бул — казак едеби тшшщ алгашкы floyipi; 2-кезец — XIX г., бул гасырдьщ II жартысында жаца сапалы жазба едеби тш пайда болды; 3-кезец — Октябрь революциясынан кейшп34. Дегенмен авторлар осы макалада V—VIII, IX—XII жэне XIII— XIV гасырлардагы есю турю ескертюштершщ тшн казак эдеби тшнщ есю арналары есебшде атап етед1, XV—XVII гасырлар эдебиетшщ riAi ортаазиялык жазба эдеби тшмен байланыстырылады. Бул классификацияда XV—XVII гасырлардагы, rinri XVIII гасырдьщ I жартысындагы ауызша тараган казак эдеби тш, ягни осы кезендеп акын-жыраулар, шешендер, жылнамашылар тш ауызга алынбайды.
1968 жылы жарык керген "JC,a3aK эдеби тшнщ тарихы" (авторлар — М.Балакаев, Р.Сыздыкова, Е.ЖанпеМсов) атты оку куралында да эдеби тш тарихын эзгеше баяндайтын зерттеуш1 М.Балакаевтыц концепциясы непзге алынгандыктан, казак едеби тшнщ даму барысы мынадай кезендермен байланысты карастырылды:
1-кезец. XVIII—XIX г. эдеби тш. \    2-кезец. XIX г. I жартысындагы эдеби тш.
3-кезец. ХЕК г. II жартысындагы эдеби тш.
4-кезец. XX г. басындагы эдеби тш.
5-кезец. 1920—1930 жылдардагы эдеби пл.   \
6-кезец. 1940 жылдан кейшп эдеби пл. .	(
х Бул дэу1рлеу казак эдеби тшнщ тарихын гылыми-теориялык тургыдан repi, казак халкыньщ елеуметт1к OMipiHiH хронологиялык мерз1мдер1не карай жасалган шартты кесте екенш мойындау керек.
Казак эдеби тшнщ даму кезендерш белплеуде усынылып келген бул кестелердщ кепшшпнен мына 6ip жайт байкалады: эдебиеттанушылар, Tirrri кейб1р пл мамандары да жалпы 6ip-6ipiHeH белек ею категорияны: жалпы казак ТШ жэне казактыц эдеби Tmi дегендерд1 араластырып, оларды айырмай Карагандыктары. Бул eKeyi деу1рлеуге келгенде ею турш болуга ■raicri. Жалпы казак плшц тарихы ершен басталады жэне ол осы плде сэйлейтш халыкты кураган ру-тайпалардыц тарихы-мен, этникалык тутастык рет1нде халык болып топтасу процешмен, оныц opi карайгы улт рет1нде уйымдасуымен (консолидациялануымен) байланысады. Осы тургыдан келгенде, жалпы казак тшшщ дэу1рлер1н: бэлк1м, б1здщ жыл санауымыздан б1рнеше гасыр бурынгы кезенцен бастап б1зд1ц жьш санауымыздыц XIV—XV гасырларына дей1нп fl9yipi, бул дэу1рде болашак казак халкын курайтын ру-тайпалардыц Tbii; екшш1 кезец — XV гасырдан XIX гасырдьщ II жартысына дейшп мерз1м, бул мерз1мде ру-тайпалар этникалык тутастык ~ халык ретшде калыптасты; yiniHini кезец — XIX г. II жартысынан Ka3ipri кезге дейш, бул уакытта казак халкы улт болып шо-гырланды деп тануга болады.
Эдеби тш — халыктык не улттык мэдениеттщ белгш1 6ip KepiHici, ол эрб1р халыктыц ез1 жасап отырган деу1ршдеп Когамдык-экономикалык, саяси-шаруашылык ем1р1мен т1келей байланысты. Сонымен 6ipre ол ез1н1ц iniKi даму зацы бойынша Да ерктейдг Т1л ез1 кызмет енп отырган ортаныц мэдени-элеуметт1к ерекшел1ктер1мен, ягни гылымныц, енерд1ц, эдебиетпц, когамдык ойдыц т.б. даму дэрежес1мен коян-колтык араласып, астасып жатады. Сол сиякты адеби тш ез1н тутынып журген халыктьщ этно-географиялык ортасына да тэуелди ecipece тэл1м-тэрбие 6epin, бшм тарататын орталыктармен тшелей карым-катынаста болады.
Эдеби тш эрдайым езгерш отырады. Ол езшщ кызмет ету барысында кептеген курдел1 жолдардан етедд. MiHe, сондыктан едеби тшдщ даму кезендерш тарихи тургыдан алып карау керек болады. ¥зак жылдар бойына ол жайлап езгеред1, СИртшдеп калыптасады, сырткы сандык езгерктерден iuiKi, сапалык езгерктерге ушырайды. Осындай iund (тшдш, структуральщ) езгерютерге байланысты да едеби нлдщ езгеру, жетшу (эдеттеп терминмен айтканда, даму) деу1рлерш б1рнеше кезендерге белш карауга болады.
Б1з казак эдеби тшшщ даму тарихын ен адцымен басты-басты ею fleyipre белем1з:
I. Казак халкыньщ улттык кезенге дейшп эдеби тип.
И. Казак халкыньщ улт болып калыптаскан кезещндеп эдеби тш.
Алгашкы деу1рдщ езш шартты турде (ecipece оку багдарламасын жецшдетш куру ушш) ею кезецге белш карастыруга болады (осы окулыкта 6i3 осьшайша белш алдык):
1 -кезеш Казак хандыктарыньщ курылуы мен калыптасу тусы, бул XV—XVIII гасырдьщ 6ipiHini жартысын камтиды, муны Казак хандыктарыньщ кезвдеп эдеби тш деп те атап жур.
2-кезещп де куш бупнге дейш бел алып келген дагды бойынша XVIII гасырдьщ II жартысынан XIX гасырдьщ II жартысына дейшп туска шамалауга болады. Бул туста казак даласында хандык жойылды.
1-деу1р казактардьщ дербес халык болып куралып, ез аддына хандык курган тусы — XV гасырдан басталып, XIX гасырдьщ II жартысына дейшп мерз1мд1 камтиды. Бул казактьщ ауызша да, жазба да едеби тшдершщ калыптасуы мен epi карай даму процесшщ алгашкы тусы. Бул кезендеп эдеби, 9cipece ауызша дамыган эдеби дэстур казак халкы мен казак хандыгыньщ куралу nponeciHe улес коскан улкен элеумегик куш болды. М.Эуезов былай деп жазган едд: "Такырыбы мен жанрлары жагынан сан алуан казак халкыньщ ауыз эдебиет1 XV—XVII гасырларда кещнен дамыды. Олен-жырлар, тапкьф шешендш сездер халыктьщ когамдык жэне рухани емДршде KepHeicri орын алды. Сол кездеп макалдар мен мэтедцер ... сез енерш халыктьщ аса кад1рлегенш керсетед1и35.
Бул дэу1рде тараган эдебиеттерд1 уш топка белуге болады:
35 Э у е з о в М. Казактьщ ауыз эдебиеп//Казак ССР 1957. 1-т. 212-213-66.
1) Ауыз эдебиеп (фольклор) ултшерЕ Аты-жеш умыт болган авторлардын шыгармалары да осы топка жатады.
2) Ауызша тараган авторлы эдебиет (поэзия жэне шешендж сездер)-
3. Жазба эдебиет улгшер1. Олардын тш ортаазиялык турю жазба дэстур1не нег1зделд1. Бул улплерд1 хан сарайыньщ б1л1ктшер1 мен ру-тайпа басындагы зиялылар окитын болган.
Казактыц тел жазба эдеби тшнщ алгашкы нышандары XVI гасырларда-ак кер1не бастады (мысалы, жалайыр Кадыргали би жазган шеж1рес1, хандар кецсес1н1ц ер алуан жазбалары т.б.). XVIII—XIX гасырлар казак кауымы уш1н едэу1р улкен элеуметпк, экономикалык, саяси езгерютер мен бетбурыстардыц кезещ болды. Осыган орай ез заманыныц жем1с1 рет1нде казак эдебиетшщ жаца сипатты туындылары пайда болды. Жыраулык мектеппен катар акындык дэстур кушейе тустЕ Енд1п жерде жыраулар мен акындардыц б1ркатары мусылманша сауатты болып, туршл1к жазба эдебиеттен де сусындай алатын болды. Бул кубылыс эдеби плд1ц одан opi орныга, дами тусу1не зор ыкпалын^гипзд1.
Еюшш дэу1р XIX гасырдьщ II жартысынан басталады. Бул— казактыц улттык жаца жазба эдеби тшнщ калыптасу тусы болды. Бул кезецнщ езш кейде (кебшесе) XIX гасырдьщ II жартысынан XX гасырдьщ басына дей1нг1, XX гасырдьщ алгашкы ею онжылдыгындагы жэне кецес дэу1р1 деп келте кезендерге белш карастыру да байкалады. Булайша деу1рлеу эдеби т1лд1ц ез1н1ц даму сатыларына карал айкындау емес, Когам ем1ршщ елеуметок хал-ахуалына карап белшектеу болып табылады. Ал шындыгында еткен гасырдьщ II жартысында Калыптасып, eMipre келген казактыц улттык жаца жазба эдеби тш сапалык улкен e3repicci3 бупнп казак едеби т1л1не келш уласып отыр. Эрине, едеби тшдщ 6ip кезецш1ц ез 1ш1нде даму барысы (каркыны, сипаты, езге Олдермен карым-катысы т.т.) 6ip калыпты болмайтыны даусыз. BipaK эдеби т1л эволюпиясыныц кезендер!н айкындау уш1н ец алдымен т1лд1ц ез1не хас (тэн) сапалык езгер1стерд1, ол езгер1стерд1н алдыцгы кезендермен салыстырганда байкалатын белгшер1н есепке алу керек. Содан соц барып сол т1лд1 иемденуш1 халыктыц элеуметт1к тарихыньщ тшге еткен ыкпалына (экстралингвис-тикалык факторларга) назар аударылуга raic.
Эдетте когамныц азаматтык тарихыныц тш дамуына ocepi едэу1р KiflipicneH, кешеушдеп журедг Элеуметак-саяси, идеологиялык озгергстер болган куннщ ертещне тш езгер1п шыга келмейдь XIX гасырдьщ II жартысынан бермен карай Казак халкыньщ элеумегпк-саяси ем1ршде He6ip езгер1стер, жацалыктар болып етп, 6ipaK Tin ез!н1ц Heri3ri сипатын тубегейл1 езгерткен жок, рас, сезд1к казына молыкты, грамматикалык нормалар турактала тустт, функционалдык стильдердщ жеке белплер1 айкындала туст1, орфоэпияльж
(сездд дурыс дыбыстау) нормаларын сактау колга алынды т.т. BipaK. булардын ешкайсысы тшде сапалык e3repic тугызган жок.
Мше, казак эдеби тш дамуын дэу1рлеудег1 усынылып келген шюрлерд1 корсете келш, бул мэселенщ эл1 де шешшмеген даулы жайттары барын ескертешз.
Дау тугызатын мэселенщ 6ipi — казактьщ тел ауызша эдеби тшнщ тарихын не себептен XV гасырлардан бастаймыз деген сауал. Оган б1здщ жауабымыз мынадай. Бул кезец — казак хандыгын кураган ру-тайпалардыц ез алдына дербес халык болып топтана бастаган, ягди^казак" пегер этнонимнщ тарих сахнасынан орын ала бастаган тусы. "Дербес казак хандьны курылган XV—XVI гасырларда нагыз тума казак эдебиеп ауызша поэзия туршде калыптасады. Соган орай оныц тел едеби тш де поэзия тш туглнде жасалды"3''. Сез жок, буган дейш де казак тшнде (ягни кейш казак тш болып калыптаскан тш типшде) сейлеген ру-тайпалар сан гасыр бойы eMip cypin келген жене олардыц жаксы дамыган ауызша керкем эдебиет дэстугл болган. XV гасырдан аты белгш жыраулар мен шешендер такыр жерден енер бастамагандыктары 6елгш1. Олар эздерше дейшп дэу1рлердщ поэзия дэстурш (VIII—XIII гасырлардагы турю халыктарына ортак ауызша поэзияны былай койганда), XIII—XIV гасырлардагы Алтын Орда мен Ак орданы мекен еткен болашак казак, каракалпак, ногай, башкурт, Едш, Кырым татарларын кураган тайпа одактарыныц сез енерш epi карай жалгастырушылар, дамытушылар болды. Бул nudpfli К,.0шрэлиев "XV—XIX гасырлардагы казак поэзиясыныц тш'' деген ютабында накты материалдармен дэлелдеп, жаксы керсетш бердд.
Екшпи даулы мэселе — казак кауымы халык болып калыптаскан бонда керкем едебиен мен эдеби тш б1рден пайда бола коюы шындыкка сая ма деген сауал. Эрине, белгш 6ip ру-тайпалардыц халык болып 6ipiryi мен оныц рухани-мэдени дуниесшщ, оныц iininne эдебиеп мен тшшщ калыптасуы (пайда болуы) эрдайым туспа-тус келе 6epMeyi мумюн. BipaK халык болып куралганга дейшп керкем сез мурасы мен дэстугл сол халыктьщ эдебиетшщ едеу1р шамада кершш, дербеснк алуына жагдай жасайтыны жэне ыктимал. Cipe, казак халкын кураган ногайлы-казак ру-тайпа одактарыныц XV гасырларга дейшп кэркем сез oHepi кушп дамып келгецщп казак халкыньщ ауызша поэзиясыньщ б1рден казак поэзиясы ретшде кер1нуше себеп болган тэр1з.ш.
Демек, осы керсетшгендер сиякты езге де жеке меселелер казак едеби тшнщ тарихын бастауда жене оны epi карай дэу1рлерге (кезендерге) белуде элде де алдымызда турганын ескертем1з.
I	.	.	
м 9 м i р э л и е в К. Терецге тарткан тамырлар// "Казак едебиеп", 1981. 17 июль.
§3. КАЗАК ЭДЕБИ Т1ЛШЩ ФУНКЦИОНАЛДЫК СТИЛЬДЕРГЕ ТАРАМДАЛУЫ
Зерттеушшер эдеби тшдщ стильдш тарамдалуына жанр принцишн нег1з етед1. Соган орай керкем едебиет жанрына керкем эдебиет стшн, когамдык-публицистика жанрына публицистика стил1, тагы сол сиякты эр жанрга эр стиль сай келмек. i'Tdudh функционалдык стил1 деген1м1з, жогарыда керсет1лгендей, едебиеттщ белг1л1 6ip жанрына немесе элеуметпк 1с-ерекетт1ц белпл1 6ip саласына (мысалы, ресми стиль, кецсе стил1, телеграф стил1 деген сиякты), я болмаса когам пршшпндеп белпл1 6ip ситуацияга (мысалы, салтанатты стиль, сыпайы стиль т.т.) сэйкестенд1ршп калыптаскан тулга-тэсшдер жуйес1, семантикасы мен экспрессиясы жагынан б1ршама туйыкталган (эр стильге карай 1р1ктелген) т1лд1к куралдар тобы37.
Демек, нлдщ функционалдык стильдер1 - ец алдымен оныц эдебиет жанрына карай ажыратылган тарамдары. Стильд1 сез еткенде, плд1ц барлык элементтер1н камтуга тура келед1: "Стиль ойды 6ijmipy куралдарыныц жуйес1 репнде, тш курылымыныц барлык элементтерш: дыбыстарды да, грамматикалык тулгаларды да, сез казынасын да, фразеологиялык т1ркестерд1 де жэне осы салалардыц комтюзициялык-синтаксиспк жагынан курылу тэсшдер1н де камтиды"31.
Казак эдеби тшнщ функционалдык стильдершщ курылысы, саны, сипаты жене иерархиялык сатысы (кайсысы басым болганы) барлык дэу1рде б1рдей болмаганы сезс1з.
Ауызша эдеби плдщ стильд1к тарамдары непзшен ею улкен топка бел1ц!ц. Олар: керкем едебиет стил1 мен ауызша сейлеу стилг Керкем эдебиет стшп поэзия жанрыныц сез улпс1 аркылы дамыды. Сондай-ак шешенд1к сездер деп аталатын уйкасты-ыргакты проза жене ертеплер болып ауыздан-ауызга тарады. Ал ауызша керкем сейлеу стилш урпактан-урпакка ауызша таратылып келген шеж1релер мен карасез тур1ндег1 дидактикалык акыл сездер танытты. Керкем едебиет стшн ауызша едеби плд1ц басты (доминант) стши болып келд1. Ауызша эдеби тшдщ айкын ажыратылган публицистикалык, гылыми, кецсе ic-кагаздары стильдер1 болган жок.
31 Сонда. 230-6.
Ал казак жазба эдеби тшшщ улттык кезецше дейш жартылай гылыми эдебиет стил1, ресми ic кагаздары стил1 жэне эпистолярлык (хат-хабарлар) стильдер1 болды. Жартылай гылыми стилше жазба шежДрелер мен мусылманша дши эдебиет

жатса, ресми кужаттар стилше эр алуан кецсе кагаздарыныц, уюметтщ баскару орындары тарапынан бершетш турл1 буйрык-жарлыктар, ережелердщ тш жатады. Эпистолярлык стильд1 хаттар немесе 6ipeyre арналып ж1бершген жазбалар (послания) тш танытады. Булардан баска еткен соцгы ею гасыр iuiimie казак, топырагында (казак тшнде) дши эдебиет ynruiepi болды. Олардыц дет мусылман дшш, б1разы христиан дшш уагыздайтын, тусщщретш, баяндайтын шыгармалар туршде кер1щц. Дши такырыптагы едебиетпц басым кепшшп ("Шари-тат ул-ислам", христиан дшш уагыздайтын ютапшалар т.б.) проза жанрында болса, кейб1реулер1 поэзия туглнде кездеседг Сез жок, казакша теологаялык едебиетпц де езше хас стильдш белгшер1 болганын айту керек.
Казак тшнщ осы кунп стильдш тарамдалуыныц басы XIX тасырдыц II жартысына тура келедь Бул туста казак тшнде мерз1мд1 баспасез пайда болды, соган орай эдебиеттщ кргамдык-публицистикалык жанрыныц ipreTacbi калана бастады. Бул жанр казакша публицистикалык стильдщ алгашкы улплерш тугызды. Откен гасырдьщ соцгы онжылдыктарынан бастап, казак тшнде кэпшшкке арналган жартылай гылыми эдебиет жанры жанданды. Мысалы, сол кездеп казак кауымында жш кездесетш адам мен малдын ауру-шдеттер1, казак когамыныц экономикасы (мысалы, кейб1р кэыптер туралы), мэдениеп т.б. жайында жарык керген ютапшалар — казак тшшдеп гылыми-кепшш1к эдебиеттщ алгашкы KepiHicTepi ("Трахома деген жаман кез ауру", "Жамандату, койдургы турасында", "Епнш1н1ц кызмет аты жайында" т.б.). Бул стильдщ едеу1р етек жая бастаган тусы — XX гасырдьщ басы, ал нагыз еркендеген, айкындалган fleyipi — Ka3ipri кезец.
Сондай-ак керкем едебиет стил1н1н де проза жанрын камтып, елдекайда дами Tycyi XIX гасырдьщ орта тусынан басталады. Буган Ыбырай мен Абай шыгармалары улкен себешш болды. XX гасырдьщ басы — казак керкем едеби стилшщ б1рсыпыра кушейген, ез шинен тарамдалган тусы. Осы кезенде проза, драматургия жанрларына сай белплер пайда болып, epi карай дамыды, стильдер ж1п айкындала туст1. Сейтш, XIX гасырдьщ II жартысында казактыц улттык эдеби тшшщ мынадай функционалдык стильдер1 болды: керкем едебиет стил1, публицистикалык стиль, жартылай гылыми стиль, ресми ic-кагаздары стил1, эпистолярлык стиль.

I ТАРАУ
КАЗАК, ЭДЕБИ ТШНЩ КАЙНАР К63ДЕР1
Тш тарихындагы жеке кезендер, соныц 1ш1нде едеби тш сипатын алу кезещ ешкашан туткиыдцан, такыр жерден пайда болмайтыны белпл1. Олардыц бастауы, кайнар кездер1 болуы-шарт. Казактыц есю ауызша да, жазба да едеби тшдершщ пайда болып, калыптасуларына непз болган арналары бар екенд1п даусыз.
Бул арналарды аныктауда тагы да казак эдеби тшнщ ауызша жэне жазба турде дамыган ею тур1н айырып карай отырып, бул ею турдеп эдеби т1лд1ц кептеген кездер1 ортак екенш де бупнп гылым 1здетстер1 керсепп отыр.
Казак халкыньщ мэдени мураларыныц жене тшн1ц тарихы ете кене замандарга кетет1нд1г1н, казак халкын кураган ру-тайпалар ежелп К,ытай мен Рум (Византия) аралыгында eMip сурген одактар мен мемлекетгерд1ц курамында болгандыктан, кене медени мураларга осы аральщты мекен еткен езге де ру-тайпалар сиякты казак халкы да ортак болатындыгын "Ертедей едебиет нускалары" атты ецбек жариялап, сол нускалардан улгшер усынган авторлар — Б.Кенжебаев, М.Жолдасбеков, М.Магауин, Х.Сушншелиев, К-Сыдиыковтар 1967 жылы айткан болатын. Бул зерттеушшер когамныц ру, улыстык дэу1ршде туган турмыс-салт жырлары, ертеплер, Алып батыр, К,оркыт жайындагы ацыздар, Огуз, Алпамыс туралы жыр-дастандар турю халыктарыныц тек 6ipeyiHe гана емес, кешшлтне ортак екенд1пн баса айтады.
Бул улгшердщ iiuiHfle "Огузнаме" (IX г.), "Дедем К°рк,ыт ютабы" (IX г.), "Кутадгу бшк" (XI г.) сиякты хатка тусш, жазба турде жеткендер1 де бар. Сондай-ак таска кашалып, VI—VIII гасырлардан калган Орхон-Енисей жазба ескертюштер1 турю халыктарыныц кепшшгше ортак мура екенд1п де айтылады.
Эрине, ортактыктыц белплер1н, арнаныц 1здерш табу — арнайы зерттеуш1лерд1ц мшдет1. Ocipece ол белплерд1ц каз1рп турю эдеби тшцерше катысын, ягни эсерш, улг1с1н, элеменпн1ц сакталуын т.т. сез еткенде, усынылатын тужырымдарды накты фактшермен делелдеу керек болады. Мысалы, Орхон-Енисей ecKepTKiniTepi Т1л1ндег1 сездердДц лексикалык топтарына, магыналары мен сырткы тулгаларьша карай оны осы кунп тури Т'ЛДерше жакын келетш немесе алые туратын еэтгерш айкындау — ескерпаштерд1ц сол тшге катысын айыру болмак- Ол женшдеайтылган шюрлер мен накты зерчтеулер аз емес. Мысалы, бул ретте С.Е.Малов, В.В.Радлов, А.Н.Кононов, F.Айдаров, В.М.Насилов, В.Г.Кондратьев, А.С.Аманжолов, Э.Курышжанов, М.Томановтардыц ецбектерш атауга болады.
Ал Орхон-Енисей жазбаларындагы сез улгшершщ казгрп белгш 6ip турю едеби тшшщ кайнар кезш, калыптасу тусын, даму барысына катысын аныктауда езгеше эд1стерд1, баска объектшерд1 тандау керек болады. Эдеби тш керкем тшдщ., белпл1 т1лд1к нормалардыц KepimciHe т1келей катысты болгандыктан, алыс-жакындыкты жанрлык-стильдж урдктерден, керкемдеу1ш нлдж механизмдерден 1здеу керек сиякты. Бул орайда да 1здешстер жок емес.
Казактьщ ауызша дамыган эдеби тшнщ непз1, кайнар кез1 ерте кезендердеп казак халкын кураган ру-гайпалардыц, XIV— XV гасырлардан кейшп казак халкыньщ ауызею сейлеу тш, халык ауыз эдебиеп (фольклор) тш жене кене, есю турю жазба ескертюштершщ wii болды.
§ 1. ХАЛЫКТЬЩ АУЫЗЕЮ СОЙЛЕУ ТШ -КАЗАК, ЭДЕБИ ТШНЩ НЕГ131
КурышжановА. К истории изучения разговорной
речи кыпчаков XIII-XIV вв.// Известия АН Каз ССР. Серия
обществ, наук. 1970. № 6.	У
2Айдаров F., К У Р ы ш ж а н о в Э.,Томанов М Кене турю жазба ескертюштершщ тип. Алматы, 1971.
Казак халкыньщ этнос ретшде калыптасканына дейшп оны кураган ру-тайпалардьщ жене одан кейшп казак кауымыньщ eMip суру барысындагы ауызею сейлеу тшшщ барлык катгауын (лексикалык казынасын, грамматикалык тулга-тэсшдерш, фонетикалык жуйесш) жэне олардыц эр кезендеп накты куй-калпын дэл керсету киын.,Дегенмен казак халкын турю илдерь н1ц кыпшак тобына жататын, ж-мен сейлейпн (сез басында j емес, ж дыбысы келетш: жок,, жак,сы, жыл деп сейлейпн) тайпалар одагы курагандыктан, осы тайпалардыц жеке хандык курган тусы — XV гасырга дейшп ауызею сейлеу тшшщ жалпы грамматикалык сипаты мен сездж казынасыныц, дыбыстык жуйесшщ кандай болганын кез алдымызга келире аламыз1. ' Зерттеушшердщ Дздешстерше Караганда, кыпшактардыц нагыз дэу1рлеп турган кез1 — XII—XrV гасырларда хатка тускен "Кодекс Куманикус" (XIII г.) "Терджуман турки уа араби" (XIII г.) "Китаб ал-идрак ли-лисан ал-атрак" (XIV г.), "Китаб ат-туЬба аз-закйа фил лугат ат-туркийа (XIV г.) т.б. сиякты сезд1кгер сол деу1рлердеп сейлеу тшшщ ескертюштер1 болып саналады2. Кыпшактардыц ауызею сейлеу тшшщ затгык (сездж) Kepimci мен грамматикалык, фонетикалык сипатын Махмуд Кашгари (XI г.) сездт де^танытады. Булардагы турю сездер1не, олардыц такырыптык топтарына зер салсак, ерте дау1рлердщ ез1нде-ак кыпшак плдер1н1ц, оныц iuiiHfle казак ПЛШЩ ауызею сейлеу тежрибесшде дерекп, дерекс1з угымдарды берспн бай лексика коры болганын ащарамыз.
"Кодекс Куманикус" (латынша "Кумандардыц ютабы" деген атау) XIII гасырда жазылып, б1зге колжазба куй1нде жеткен ескертюш. 164 бетпк бул ескертюш ею бел1мнен турады: 6ipiHmi бел1м уш т1лд1к (латын, парсы, куман) сезджтен, зат ес1мдер мен ес1мд1ктерд1ц септелу улгю1нен турады (1 — 110-6), еюнш1 белДмшщ басымын (111 — 164-66.) д1ни уагыздар кураса, калганын куманша-немюше, куманша-латынша сездер, итальян поэзиясыныц уз1нд1лер1 (акын Петрарканыц колымен жазылган), кыска куманша, латынша мэтшдер, куманша жумбактар курайды. Куманша мэтшдердщ мазмуны непз1нен христиан д1н1н берш устауга упттейд1, Иисус Христостьщ айткан акылдарын усынады, керген азаптарын баяндайды.
Ескертюшп зерттеуш1 казак галымдарыныц пайымдауынша, ютаптыц I бел1м1 практикалык максат кездеп, II 6ел1м1 кумандарга христиан дшш уагыздау рет1нде усынылган-1. Бул ескертюш жайында толык мел1метп сштемеде керсет1лген ецбектен алудЫ усынамыз.
Кумандарды кыпшактар, половецтер деп те атаган. Кыпшактар XII—XIV гасырларда мерейлерД устем болып шарыктаган, осы кездерде кумандар (кыпшактар) TUii Кара тещз бен Каспий айналабында жалпыга б1рдей ортак тшге айналып, Европа елдер1 кыпшактар туралы THicri мэлДметтер алып отыруга мэжбур болган.
Kepiui отырган орыс, армян сиякты елдердщ оны уйренш алуын ем1рд1ц ез1 талап еткен. Осылардыц нетижес1нде "Кодекс Куманикус" сиякты ецбектер жазылып калган4.
4КурышжановЭ.,ЖубановА.,БелботаевА. Куманша-казакша жишк сездйс Алматы, 1978. 27-6.
Бул ескертюштщ материадцарына казак едеби тшшч 6ip арнасы репнде зер салсак, лексика саласынан мынаны айтуга болады: XIII гасырлардагы кыпшактардыц ауызею сейлеу тшнде адам, табигат, когам, адамдардыц езара жене табигатпен карым-катынасы сиякты тустардагы накты зат, кубылыс атауларымен Катар, дерекс1з угым аттары дараланьш, едэу1р дамыган турде калыптасканын керем1з. "Кодекс Куманикуска" карасак, кыпшактар тшне тэн жэне 6ip ереюпел1кп ацгарамыз, ол — мунда дерекс1з (абстракт) зат ес1мдер непз1нен турю, оныц шинде кыпшак плдер1нщ сездер1 болып келедг Мысалы, айтмак,

(хабар), ак/ibix, (актык,, кунесыздыкА алгыш (алгыс), аманат, ант, арувлык, (тазалык,, арулык.), асров (тэрбие), анув (ашу), базлык, (бейбтшлж), бейуклук (бшктж), 6оша*;/(бостандык), буйрук (буйрык.), булгак, (кым-куыт кезец), бгрлж, бутунлук (буиндж), егшк (иплк), ексук (кемшшк), емгек (киындык), емтлгк (каушаздж), йете (жете, акыл, ее), йецмек (жеще), угат (уят), улулук, (улылык) т.т. Бул сездер каз1рп казак эдеби тшнде де дереюлз угым атаулары болып табылады. Эрине, XIV—XV гасырлардан кейшп даму кезенднде б1ркатар турюлердщ, соныц ншнде казактардыц эдеби тшнщ лексикасында дерекпз угым атауларын араб-парсы тщдершен енген юрме сездермен бщщру басым болып келгет белгш. BipeH-саран дерекегз юрме атаулар (ак,ыл, ашык, "гашык", бак,т "бакыт", давлат "деулет", дуние т.т.) "Кодекс Куманикус" ескертюшшде де бар. Дегенмен непзп багьгг — лексикальщ байлык турюнщ ез сездер1 болып келгенш ацгару киын емес.
Мундагы уш тшдж сездДкте бершген сездердщ магыналары бойынша топтастырьшан турлерше карасак, 70-беттеп жэне оныц атына байланысты сездерден бастап, адам, зат, табигат, касиет, сапа атаулары т т. 110-бетгеп дакыл атгарына дейш 40 тугш топка белшш бершген. Булар каз1рп эдеби тшдердщ сездж казынасыныц будан 6—7 гасыр бурынгы кезш танытатын ма-териалдар.
Сездж туршде жеткен келей ескертюш — "Терджуман турки уа араби" ("Турюше-арабша терж1ма") да сейлеу тшшщ материалдарын танытады. Бул сездж 1245 жылы Египетте жазылган. 76 беттж колжазбада 2,5 мыцдай турю сездер1 жинакталган, дет (62 бен) турюше-арабша сездж, калган аз fBerrepi монголша-парсыша, арабша-монголша сезд1к болып келедг Мунда сездер тек лексикальщ топтарга карай емес, сез таптарына (ешмдер жене ет1ст1ктер), сез тулгаларына (косымшалар) тур1нде топтастырылып керсет1лгенд1ктен, imiHapa сол кезендеп турю (кыпшак) плдершщ грамматикалык аныктагышы репнде де танылады.
^Абу Хайанныц "Китаб ал-идрак ли-лисан ал-атрак" ("Турю пл1 туралы жазылган тусшд1рме ютап") деген ецбеп 1312 жылы Каирде жазылып бнкен. Кнап фонетика, морфология жэне сэздж болып уш бел1мнен турады. Сезд1кте 3500-ге тарта кыпшак сездер1 араб тш1не аударылган, олар тур1кмен, татар, уйгыр, булгар, Турюстан туржтер1, токсаба т1лдер1мен салыстырылып отырылады. Кпап келемд1, ею KeniipMeci сакталган (1335 жылгы кеш1рме 132 беттен, 1402 жьшгы кеш1рме 194 беттен турады). Кггап ею бел1мд1: 1-бел1м сезд1к (кыпшакша-арабша), II бел1м грамматика. П.М.Мелиоранскийдщ айтуынша, "Китаб ал-идрак" непзшен кыпшак диалекпеш сез етедЕ Бул ескергюштщ т1л1н казак ил! тарихына байланыстыра арнайы зерттеген М.Мэженова мундагы сеппк керсетюштер1 кыпшак плдершт екенд1пн, сезд!к кордыц 56,5 пайызы фонетикалык тулгасы мен берепн магынасына карай Ka3ipri казак тш1мен б1рдей тусет1н&пн, ягни взен, ечк1, беш1к, те, буйдай, тешек, кшз. 6epi сиякты кыпшактык сездер басым екендтн, ал 33,5 процент! сырткы фонетикалык тулгасы жагынан гана езгешеленетшдпш, калгандары кене турюл1к кор мен огуз-тур1кмен тобыныц сездер1 екенд1г1н дэлелдещц. Ал фонетика саласында Абу Хайан ецбегшщ каз1рп казак пл1нен езгешеленш туратындыгы, муныц непзп ce6e6i дестурл1 турю емлес1не байланысты екещцгш айтады5.
"Китаб ат-тухбат аз-закия фи лугат ат-туркия" ("Турю пл1 туралы жазылган ерекше еыйлык") — XIV гасырда Мысырда жазылган, 180 беттж колжазба ескертюш. Бул ютап сезд1ктен жэне грамматика бел1мдер1нен турады. Бул сезджт1 TypiK галымы Б.Аталай, езбек галымдары С.Муталлибов, Э.Фазылов, М.Зияевалар турж, езбек, орыс тшдер1не аударып, туашкте-мелер берген'(бул жешнде толыгырак мелгмегп "Кене турю жазба ескертк1штер1н1ц тш" атты ютаптан, Э-Курышжанов-тын, Т.Арыновтыц ецбектер1нен окып бшуге болады). "Китаб ат-тупбаныц" лексикасын арнайы зерттеген казак галымы Т.Арынов бул ескертюште камтылган лексика казынасын ортагасырлык езге ескертюштердщ материалдарымен салыстыра отырып, оныц "жалпы кыпшактык" бешгш айырып алады да, ескертюште камтылган сездердщ казак тшше катысын талдайды. 9зге ескертюштерде жок (пркелмеген) бурау, квже, кундеш (кундес), к,олан,са сездер1тц каз1рп казак тшнде бар Гекенд1пн керсетед1 жэне бул ескертюштен сездердщ 75—80 пайызы казак тшнщ сездтмен сай тусет1нд1пн делелдещц. Зерттеуш1 бул ескертюш есю кыпшак сейлеу тшнщ керсеткшл дегенд1 баса айтады6.
Сейтш, жогарыда сез болган есю кыпшак жазба ескертюштер1н1ц фонетикалык жене грамматикалык сипатын зерттеген материалдарга карап, казак едеби пл1не непз болган есю кыпшак ауызею сейлеу тшнде сез басындагы б дыбысыныц орнына м (мурын, бурын емес; мойын, бойун емес), г/г орнына сонор у (may, таг емес), й орнына ж (жак,сы, йахшы емес), ш орнына с (жас, йаш емес), ч орнына ш (шал, чал емес), д орнына т (may, даг емес) т.т. зандылыктары бар болганын керем1з.
3Маженова М.Н. Абу Хайан — исследователь кыпчак-ского языка. Автореф. канд. дисс. Алма-Ата, 1969.
6 А р ы н о в Т. Лексико-семантические и стилистические особенности языка старокыпчакского памятника "Китаб аттупба аз-закийа фил-лугат ат-туркийа". Автореф. канд. дисс. 1983.
Кыскасы, казак халкын кураган ру-тайпалардыц ете эргден, б1ркатар   зерттеушшердщ   (мысалы,   К-6м1рэлиевтщ)

'Март улан Э. Шокан жене Манас. Алматы, 1972; Коныратбаев Э. Казак эпосы жэне туркологая. Алматы, 1987.
8 Коныратбаев Э. Эпос жене оныц айтушылары. Алматы, 1975, 8-6.
'Маргулан в. О характере и исторической обусловности казахского эпоса. - Известия АН КазССР. Серия историческая. 1946, № 2, 75-81-66.

тужырымдауынша, б1здщ жыл санау дэу1рш1зге дейшп III—II гасырларда жэне жыл санау дэу1р1м1здщ басында eMip сурген уйсш, канлы сиякты турю тайпалары мен тайпалык, одактардыц ауызею сейлеу тшш казак халкыньщ ауызша, жазба эдеби тшдершщ непзп кез1 деп тануга болады.

§ 2. КАЗАКТЫЦ АУЫЗ ЭДЕБИЕТШЩ Т1Л1 -КАЗАК ЭДЕБИ ТШНЩ БАСТЫ АРНАЛАРЫНЫЦ Б1Р1
Казактьщ халыктык ауызша сез eHepi эр турл1 жанрга белшген ете бай улгшерден кершедг
Казак фольклоры ез тарихын ете ертеден бастайды. Зерттеушшер казак эпосыныц кене замандардан, Орхон жазуларынан бурын сак, хун, уйсш деу1рлершен бастап тугандыгын айтады. Бул шюрд1 Э.Маргулан, Э.Коцыратбаев сиякты галымдар баса айтады7. "Турю, монгол тайпаларыныц ертеп мен эпосыныц туп теп сак, хун, уйсш, кыпшак, кек Typijcrep заманынан басталып, X—XVIII гасырларга дейш уздгказ дамуда болган"'.
Э.Маргулан огуз-кыпшак тайпалар илдершщ эпостарын мынадай дэу1рлерге белш карастырады:
1)	Атам замандарда туган (VI—XII гг.)
2)	Тарихи дэу1рде туган (XIII—XIV гг.)
3)	Ногайлы эпосы (XIV—XVI гг.)
4)	Жоцгар согысымен байланысты туган эпос (XVIII г.)
5)	1шю канаушы мен хандарга карсы куресп суреттейтш
эпос.
6)	Совет заманында туган эпос9.
Казак тш тарихы ушш ногайлы жырларыныц, ягни бурынгы Депги Кыпшак улысына юрген тайпаларга — бугшп казак, Каракалпак, ногай халыктарына ортак XIV—XVI гасырлардагы тарихи окигаларга байланысты туган жырлар мен ацыз-енпмелер тшшщ орны айрыкша. Ол жырлар Шокан Уалихановтыц тануынша, "Едгге", "Ер Кекше", "Орак", "Шора батыр" жырлары жене кыргыз халкыньщ улы ескертюпп "Манас" жыры, Асан кайгы, Эз Жэшбек туралы ацыз-эцпмелер.
Эдебиетшшердщ соцгы кездердег1 зерттеулерше Караганда, "Алпамыс",  "Камбар",  "Кобыланды"  жырлары турю халыктарыныц тайпа-улыстык дэу1ршде eMipre келген. "Алпамыс" жырын огуз-кыишак тайпалары жуздеген жылдар бойы айтып келген, оган 6ip дэлел — "Коркыт" ютабындагы "Бамсы-Бейрек" жырыныц Ka3ipri "Алпамыс" жырына ете уксастьны. Ал Коркыт ата хикаясы — VII—VIII гасырларда Сырдария бойын мекен еткен огуз-кыпшак тайпалары арасында туган эпикалык, opi тарихи мура10.
Булар дан баска ногайлы жырлары циклшдеп "Ер Таргын" жэне Абыл, Нурым, Мурын жыраулар аркылы жеткен Кырымныц кырык батыры (Нурадин, Орак-Мамай, Карасай-Кази) туралы жырлар, XV—XVII гасырларда жоцгар шапкыншыларынан казак жерш коргауга байланысты туган "Ер Косай", "Карабек батыр", "Терехан батыр" жырлары ауызша дамыган казак эдеби тшмен инкгесш келш, 6ip жагынан, оныц керкемд1к нэр алган кайнар кезш курайды. Зерттеупи Э.К°НыРатбаевтыЧ жазуына Караганда, казак халкында 300-дей эпостык жыр бар. Булардыц imiHe, cipe, тек батырлар жырларынан езге лиро-эпостар да юрпзйпен болар.
Озеп ете ертеден келе жатткдн "Козы Керпеш-Баян сулудан" езге KefliHri дэу1рлерде, XVII—XIX гасырларда туып, жьфланган "Кыз Ж1бек", "Айман-Шолпан", "Макпал кыз", "Сепз бен Макпал", "Кулше кыз" сиякты лирикалык эпостар да казак керкем сезшщ улпс1 болып, эдеби плге зор улес косканы анык-
Сейпп, жалпы казак эдебиеп дуниесшде эпос — ете комакты жанр. Оныц нлшщ эдеби тшге, казактьщ есю жазба нлше, Tinri осы кунп жазба эдеби тшше кайнар кез болудагы орны айрыкша. Казак ауыз едебиетшщ (фольклордыц) пл1 эдеби сипат алган, белгип 6ip сез жумсау нормаларын калыптастырган, керкемд1К-эстетикалык куаты кушт1 тш екен1Н зерттеуш1лер баса керсетед1".
Фольклор казынасыныц тек батырлар жырлары мен лиро-эпостары гана емес, шешендш сездер, ертег1лер т.б. сиякты жанрларыныц да т1л epHeri мейл1нше керкем epi белг1л1 6ip лексикалык, стильдж нормалары калыптаскан болып келед1. Фольююрлык туындылар тш1н1ц образдар жуйес1, поэтикасы, поэтикалык фразеологиясы сол шыгармалардыц идеялык мазмунымен 1л1ктес болатыны белпл1.
Ец алдымен, поэзия тур1ндеп улплер мен уйкасты-ыргакты болып келенн шешенд1к сездердщ тшшде ете бай бейнел1 (образды) фразеология калышаскан. Олар казактыц ауызша да, жазба да едеби нлдершщ мол арнасы, керкемд1к коймасы, поэтикалык кез1 болып табылады. Бул фразеологизмдер бшд1ренн образдардыц ден1 айналадагы ем1рден, когамныц тур\а1с-т1рш1л1пнен, адалшыц ез басыныц касиет-белгшер1нен
10	К е л i м б е т о в  Н. Ежелп fleyip едебиеп. Алматы, 1991. 58-6.
11	Ж у б а н о в  Е. Эпос плшщ ернектер1. Атматы, 1978.
алынган болады. Казак, ауыз едебиетшде (ертеплерден баскаларында) мифтгк образдар мен араб, парсы, шагатай тшдершен кешкен образдар, ерине, бар, 6ipaK телтума образдармен салыстырганда айтарлыктай кеп емес, барларынын да дет соцгы кезецдерде - XVIII—XIX гасырларда ауыскан екеш байкалады.
Казак халкыньщ еткен дэу1рлердеп непзп шаруашылык кун-Kepici малга, мал eciperiH кецдстгк пен табигатка катысты болгандыктан, образдардыц да басымы осы саладан алынады. Оган делел ретшде метафора, тецеулердщ дет мал, оныц шшде жуйрш ат, нар, бота, козы, кой атауларымен бершетшдшн келпруге болады. Мысалы, "Кобыланды" жырындагы Карлыгаш езш "Берпс усинде шоктымын, коцыр шунак токтымын " деп, агасы К°быландыны "Судан шыккан суйртм, суырып озган жуйршм" десе, Алпамысты агасы Тортай: "Жалгыз улы бар ед1, жалгыз да болса нар едГ' деп бейнелещц. Ал "Кыз Ж1бек" жырындагы Телеген болса, ол "ерте туган квбеген " болып танылады. Батьфлыктыц образы "оза шауып олжа алган тулпар" етш танытылады.
Тецеудщ непзшде белгш 6ip сез-образдардыц символга айналуы басын фольклор тшнен алады. Казак ауыз едебиетшде 6epi (Таргындайын бершдз), арыстан (Арыстанымныц барында окалы байпак кигешм), ак, суцкар (Байлауда калган ак суцкар Бурынгыдай бола алмас), алтайы к,ызыл тулк-i, к,умай жуйрЫ, Культ, бота, к,озы сиякты сездер символ ретшде келш, ебден туракталган, дестурге айналган элементтер. Сол сиякты жалкы ес1мдерд1 символга айналдыру ауыз едебиеп тшне тен. Мысалы, "Кобыланды" жырында К,арак,ан may — отанныц, Kip жуып, кшдш кескен жердщ символы: К,арак,ан таудыц аршасы... Караван тауда бабамыз. "Алпамыс" жырында Жидел1байсын да осындай символ.Есебг жок, кеп жылк,ы — Жидшбайсын даласы... Барганыцда не дейсщ Жид&ибайсын к,алага... Байсын деген ез елхм, Жидел1 — байтах, к,аламыз.
Монологтщ немесе жаца окига жел1сшщ бастауы (орысша "зачин") болып келетш стереотиптер де кебшесе мал образымен бер1лед1. Мысалы: Ерлер мтер алага, квцшм толды санага... Батырлар мтер к,ызылды, Жал-к,уйрыеы узын-ды... Жылк,ы штде ала-ды, к,ылшык, жундг к,ара-ды деген жолдар кез келген жырда кездесеин бастаулар (зачиндер). Жау боп тиген батыр "Отарда жаткан жылкымныц Отарын бузган ш едщ?! Жусап жаткан жылкымныц Жусауын бузган юм ед1ц?! деген образдармен бершедь Байлыктын образын беру ушш "Камбар" жырындагы 93iM6aft байды: Эзгмбай edi к,араквк Арылмаган уызы, сабада nicep к,ымызы деген суреттагы да мал шаруасымен катысты болып келеда.
Мше, ауыз едебиеп тшшц осы дестур1 казактыц ауызша едеби пл1н1ц де тшдж-керкемдж жагынан жалгасын тапкан мыкты аркауыныц 6ipi болганы байкалады. Факплерд1 Сейлетел1к. Бухар жырау Абылай ханныц бытьграп кеткен казак журтыныц басын курап, тутас ел (мемлекет) ету врекенне: "Елу жаска келгенде, Уш жуздщ баласыныц атыныц басын 6ip кезецге пред1ц" деп бейнелейдт Шал акын: "Он бес деген жасым-ай Жарга ойнаган лактай. Кырык деген жасым-ай Байлаулы турган кур аттай" деп, ер кезендеп жаска карай танылатын адам образын мал баласыныц куй-калпына тецеп бередь Дулат акын сез зергершщ образын беруде: Тоят тес, салпы epindi, топтан торай бермейтт тулпар аттай кунак,път деген тецеуд1 тандайды. Махамбет 6ip жерде: Исатайды влтгрт, серкестен айрылып, сергелдец болган бгздщ ел деп, Исатайдыц образын серкеге тецеп бейнелесе, екшшд 6ip елецшде: Тайманньщ улы Исатайды "Шабуыл салса нангысыз аргымактан туган казанатка" балап бастап, epi карай "кушне кез керйпм жер шалгысыз казанаттан туган каз мойынга", "нарга жуг1н салгысыз айырдан туган жанпозга", "асылын айуан десец нангысыз аруанадан туган маяга" тецейдг Демек, Исатай портрепн жасауда акын пайдаланган образдар мал баласыныц жаксы тукымдарын тани б1лген казактыц кез1мен, сез1мен бершген.
Эрине, халыктьщ ауыз едебиеп тшндеп образдар тек кана мал шаруашылыгы емес, казак кауымыныц турмыс-т1ршшк калпынан да, айналаны коршаган табигаттан да алынады. Мысалы, "Кобыланды" жырындагы аламанга жел берген, азды кепке тенгерген деген фразеологизм халык камын жеп, халыкты азаттык ушш куреске шакырган ер дегеннщ образы болса, жауды жецу идеясын керегест отын к,ып, туырлыгын ток,ым к,ып, немесе керегест кескыеп, туырлыгын тшгыеп деген образдар аркылы бщпрсе, бул тщик куралдарды Махамбет акыннан да табамыз.
Ауыз эдебиепне тен керкемдеупп-бейнелеуш тес1лдщ 6ipi -стереотип формулаларды ерюн колдану. Булар жырдан жырга Kemin отыратын ебден туракталган, йршенген композияциялар. Мысалы: буырк,анды, бурсанды, муздай тем1р к,урсанды... Корамсаща к,ол салды, 6ip салганда мол салды... к,арга жунд1 Каттасым, уйрек жунд1 оттасым... б1рнеше кун жол журт, шрптне муз тоцып... вулиеге am айтып, к,орасанга кой айтып... коцыраулы найза колга алып, коцыр салкын теске алып сиякты штамптар жыр сайын кездесед1 деуге болады. Бул кент пркестер 6ip кезде ете всем накты 6ip образдардыц Kepimci болган болса, узак замандар бойы жи1 колданыла келе белгш 6ip поэтикалык немесе композициялык кызмет аткаратын "кезекш1" куралдарга айналган формулалар. Булар кебшесе айтылмак идеяны (образды) кушейте тусу уш1н колданылады немесе кеп Фабулалы улкен жырларда сюжеттен сюжетке, суреттен суретке кепйретш бастау (зачин) кызметш аткарады. Мысалы, батырлар жырында жш кездесетш жылк,ы Шнде аламын, к,ылшык, жундг карамын, я болмаса мтгенде атым ала-ды деп басталатын "кезекип" тармактар кебшесе 6ip суреттен (окигадан) екшпи суретке кешудщ бастамасы, Kipicneci ретшде жумсалады. Акын-жыраулар булардьщ дел езш кайталап колданбаса да, образдарын пайдаланады. Мысалы, Махамбеттщ "тебшп терге HiipiMeft" деген образы "К,обыланды" жырындагы тебтггге тер к,атып, Кабыргасы к,ан татып деген жолдарды еске тумредг Мундай сэттерда кез келген акын-жыраудыц тшнен табуга болады.
Казак ауыз эдебиеи тшшде эпитет, тецеу, метафора сияктылар да нормага айналган эдеби-тшдк керсеткшггер. Олар едеби тшдщ сезд1к байлыгын активтешцре тусетш, сез магынасыныц рецктерш барынша пайдалануга экелетш элементтер. Сондай-ак эпитет, тецеу жэне троптьщ еркилы турлер1 бейнелеу1ш туракты т1ркестерд1 — поэтикалык фразеологизмдерд1 жасайды. Ауызша эдеби тшдщ бул саладагы улкен коймасы казактыц ауыз эдебиет! улгшершщ тш болып келедь
Батырлыкты, ел коргауды, азаттыкты идея езеп еткен батырлар жырларындагы образдар модел1 осы такырыптарды жырлаган акын-жырауларга да тэн. Батырды кыран куска, арыстанга, еркшд1кп суйген адамды тарланга, куланга, сулулыкты аккуга, толган айга тецеп образ жасауда жыраулар мен акындар казактыц ете ертеден келе жаткан бай ауыз эдебиеп казынасына иек арткан. Мысалы, "Ер Таргын" жырында Таргын батыр 61рде 6epi, б1рде арыстан, б1рде ак, суцк,ар тецеулер1мен бейнеленедг Жауга шабар батырдыц, ел1м деп ендреген азаматтыц образын арыстан, жолбарыс, 6epi, нар, тарлан, суцкар, кыранга тецеп жырлау — XIX—XX гасырлардагы акын-жыраулардыц ец 6ip тацдаулы, кент амалы. Мысалы, Есет жыраудыц: Мен, мен ediM, мен ediM, к,ас кара нар мен ediM... Шыны тулпар мен ediM, анык, сущар мен ediM... К,ыран буркт мен ediM деген образдары немесе Махамбет акынныц: Томагалы суцщар мен ediM... Мен ак, cynKapdan туган K,ydaUMbiH... McamaudbiH. 6apunda ею тарлан 6epi ediM деген бейнел1 тецеулер1 о сыны танытады.
Поэтикалык фразеологияга белгип 6ip экспрессиямен курылган аныктауышты (эпитетт1), символды (метафоралы) т1ркестер, ягни синтаксиспк конструкциялар жатады. Фольклор тш1ндеп поэтикалык фразеологизмдерд1ц компоненттер1 мейл1нше туракты болып келед1. Мысалы, цырык, сан К.ырым ел1 деген фразеологизм отыз сан, он сан, алты сан К.ырым ел1 деп езгертшп айтылмайды. Сол сиякты алты сан Алаш деген туракты TipKecTin аныктауыш компонент! он, к,ырык„ отыз сан деген сездермен ауыспайды. О баста, сез жок, бул эпитеттердщ накты 6ip магынага (кырык ру-тайпадан немесе а.тгы тайпадан курылган этникалык одактыц атауы репнде) катысы болган болу керек, 6ipaK келе-келе бул аныктауыштар туракты ттркес компонентш курап, поэтикалык фразеологизм элемент1не айналган, буган олардыц эвфоникалык сипаты, ягни аллитерациялы, ассонансты сездер (баскы дыбыстары б1ркелю сездер) TipKeciH жасауы да (К,ырык сан К,ырым, Алты сан Алаш, Он еы баулы Озбек) кемектескен Tepi3fli.
фольклор т1лшде!ч поэтикалык туракты т1ркестердщ осындай KeHiri эпитетп тобы мейлшше мол, бай эр! б1здщ кун1м1зге дей1н жеткен керкем тш казынасын курайды. Ocipece булар эскери лексика тобында: кару-жарак атауларында, батырдыц, оныц ата-анасыныц, суйген жарыныц портреттер!нде, астына м1нген атыныц сурепнде т.т. орын алады. Мысалы, ауыз эдебиеп улгшер1нде к,ару-жарак, сауыт-сайман атаулары ешкашан 6ip 93i дара аталмайды, олардыц алдында сан алуан, кебшесе туракты эпитеттер1 журед1: булгар(ы) садак, бук,ар жай, балдагы алтын ак, берен, алтын lCyndax, ак, берен, квк суцп, толгамалы ак, суцп, 6adana кезд1 ак, сауыт, шашакты найза, алтын калпак, жез телпек, шар болат, к,озы жауырын жебе, алмас кылыш, ак, к,ара бас ту, тобылгы торы ат, сег/'з кулак, ак шатыр т.б. Бул, б!здац байкаумызша, казак ауыз едебиетшщ т1л1ндег1 керкемдеу1ш амалдардыц кезге тусер ерекшел1кт1 казактыц ауызша дамыгын едеби Tini, ягни казактыц XV—XIX гасырлардагы акын-жыраулары 6epiK сактап келген (ол жайында кей1нп баптарда толык айтылады).
Тек кана акын-жыраулар тш емес, жалпыхалыктык т1л Казынасына еткен алалы жылкы, актылы кой, асусыз may, арылмас day, торкалы той, топыракты eAiM, ею рулы ел сиякты фразеологизмдердщ кезш шешендж сездерден i3flen табамыз.
Ауыз едебиетш керкемдш жагынан тануда образдыц эстетикалык epiciHe (шецбер1не, зонасына), ягни дестурл1 сипаттамаларга назар аудару кажет. Фольклор тшшде ер образдыц ез1не тэн аныктамасы (аныктауыш эпитеттер1), ягни керкемддк белг1лерд1ц туракты (константты) жиыны болады. Сондыктан мунда заман еткен сайын магынасы кунг1рт тарткан кене, сирек сездер орын алады. Мысалы, атайы ер, астана журт, ауыр ескер, ауыр журт, aAdacnan кылыш, булгыр тау, ауан су сиякты кесектершдеп ("словесные блоки" дегендердеп) эпитеттер epi мейл1нше туракты, epi кенерген, бул кунде кепш1л1к кауым керсетшген сездердщ магыналарын тап басып, б1рден тани коймайды.
Фольклор тш1ндеп жер-су аттары нактылы мекенд1 атаудан repi, образдык элементтер ре-пнде келед1, сондыктан олардыц Да кебшесе бейнел1 эпитегтер1 болады: Алты айшылык Едшге

Тарланды талай салганмын ("Ер Таргын"). Едш-Жайык еш су.... Едыден шыккан ен Шаган... К,араже, К,обан к.анды су, Уш езен, Самар дацды су,.. Кырык, к,акг\алы Казан т.т.
Халык,, ру, ел аттары да туракты эпитетп болып келед! Мысалы: тогыз санды торгауыт, он сандайын оймауыт, алпыс уйл1 аргын, токсан yiuii тобыр, к,алыц кыпшак, кара кыпшак т.б. Бул тэр1зд1 аршенген поэтикалык т1ркестер ауызша эдеби тш улгшершен де орын алады. Кэркемдж тэсш ретшде ауыз эдебиеп тш колданган амадцардын жэне 6ipi — сипаттама ушш еткен шак еамшемен келген курылымдарды пайдалану. Бул амал ecipece ic-эрекет, кимылга катысты сипаттарда утымды колданылады. Мысалы: Алдаспан ауыр кылыш байлаган... Жауырынына канды кебе сыймаган, жавасына адамколы тимеген... Куланды кактан кайырган дегендер — батырдьщ портреп болса, Ертецнен салса, мусте озган, ылдидан салса, теске озган. Оза-оза зырлаган, басын тартса болмаган. Квк айыл болып кетрсе, Айшылыкты алты аттауга ойлаган — батырдыц астындагы тулпарыныц сипаттамасы.
Казак поэзиясы тшшде бул тэсшдщ фольклор улгшершен бастап акын-жыраулар тшше еркш кэшш, куш бупнге дейт жеткешн байкауга болады. Мысалы, Бухар жырау суду кыздыц портреин бергенде: Улдемен басын ораган, Кцгаштап касын Караган. Кулгенде курек mici касщайган. К,ынай да белш буынган... Цаусыкудай сацкыган... Назыменен кулдгрген, Кулкыменен суйсМрген... деп сипаттайды. Шалюпз TeMip OMipniiciH мадактап сипаттаганда: Квк коянныц кос кулагын тундырган, КвгьгЫрдщ жез жанатын сындырган Teeeyipmdi болат meMipdin meeeyipini взщсщ девдЕ Шобан "бул жтттщ шшде" бар бЕрнеше батырды сипаттаганда, барлыгыныц портретше -еан тулгалы ес1мшемен келген конструкцияларды пайдаланады. Мысалы, уйсшнен (бар) Бозторгай улы Баубек былай суреттеледЕ Алдаспан ауыр кылыш байлаган... Жауырынына канды кебе сыймаган. Жагасына адам колы тимеген...
Ерамматикалык тулгалардыц белгш 6ip стильдЕк максатта жумсалуына келгенде, -ып журнакты еткен шак кэсемшенщ орны айрыкша. Фольклорлык поэзия бул тулгамен келген сездерд1 epi уйкаска катыстырып, epi кимыл-эрекеттщ калай орындалганын баяндайтын амал констатациясы реинде кежпрт образ жасайды. Мысалы: К,уйысканын кыасартып, Екх айылын берЫ тартып, Ендг атына Minedi ("Ер Таргын"). 1с-эрекеттщ констатациясын (баяндалуын) оныц калай орындалганы жайындагы сурет (амал) аркылы беру, ягни -ып журнакты кесемшенщ уйкаска катысып, елецнщ курылымдык бел1пн жасайтыны казак жырларында Tinri жи1 кездесед1. Мысалы, "Кобыланды батыр" жырындагы Куртканы суреттеуде: Сонда сулу кыз Куртка Кылан, emin, кылт emin, Сылац emin, сылт emin,
Щекеде шогы булт emin, ]^лтынды тоны жылт emin. Саулы тгендей ьщкылдап, Кушиендей Ыщкылдап... деген жолдарды окимыз. "Ер Таргын" жырында батыр "куйысканын кыскартып, ею айылын 6epiK тартып, ещп атйна мшед1".
Белгш1 6ip жай-куйд1ц, ic-врекеттщ формулалары реннде калыптаскан штамптар жыр сайын орын алады. Мысалы, жауынгерл1к айбаттыц формуласы "буырканып, бурсанды, муздай meMip курсанды... кабагынан кар жауып, Kipnizine муз тоцып... корамсакка к°л салды, 6ip салганда мол салды"; жауга аттанудыц формуласы: к°ЧыРаулы найза колга алып, коцыр салкын теске алып... ауыр вскер кол алып, ал кара бас ту алып... т.т. болып келедь
Мше, осы керсетшген грамматикалык тулганы пайдаланудагы ею амалдыц eKeyi де казактыц авторлы поэзиясыныц тш1нде де, фольклор т1л1ндег1дей ете жш колданылган eriMfli тэс1лдер.
Казак ауыз едебиеп т1л1нде тындаушыга есер ететш, мумюн, оны тыцдауга шакыратын жене 6ip амал бар, ол — метшге магыналык жагынан жанаспайтын, 6ip сезд1ц немесе иркест1ц кайталануынан туратын елец тармагы. Мысалы: Булгыр, булгыр, булгыр тау, Булдырап турган кургыр тау... Ауан, ауан, ауан су... Асудан асу бел дейдЕ.. Олайым да булайым... Мундай кайталауларга катысатын сездер кейде TinTi тусппкшз де болып келедЕ.. Мысалы, ауан, ауан, ауан су дегендеп ауан сезшщ магынасы кандай? Бул амалды да акын-жыраулар узак уакыт бойы пайдаланып келген. Шалки1зде: Ann, алп, ал сакын... Жел, жел есер, жел есер... Аскар, аскар, аскар may. Казтуганда: Алац да, алац, алац журт...Доспамбетте: Сере, сере, сере кар... Тогай, тогай, тогай су. Есет жырауда: Мен, мен ediM, мен ediM. TinTi XIX гасырдьщ I жартысындагы Махамбет акынныц езшде: Мткен де, мхнкен, мшкен ер...
Кыскасы, казактыц ауыз эдебиет1 мен ауызша тараган авторлы эдебиетшщ мазмун тарапынан (в плане содержания), ягни шыгарманыц сюжетЕ уэжЕ образдары жагынан аса б1рдей болмаганмен, пдщк Kopimci ( в плане выражения) тургысынан, ягни поэтикасы жагынан шштеепк бары сэзс1з. Qcipece фольютор тшндеп образдардыц плдш KepiHici акын-жыраулар поэзиясы тшнде кец орын алады. Булардыц шшде ертедег1 эскери-согыс icTepiHe, турмыс-салтка катысты фразеологизмдерд1 тацдауда жене орнымен колдануда казактыц ауызша дамыган эдеби тшнщ 6ipfleH-6ip кез1 — ауыз эдебиеп улгшер1 болды.
§3. ОРХОН-ЕНИСЕЙ ЕСКЕРТК1ШТЕРШЩ ПЛ1 — КАЗАЦТЫЦ АУЫЗША ЖЭНЕ ЖАЗБА ЭДЕБИ ТШДЕРШ Щ Б1Р АРНАСЫ
Кене TypKi деу1ршен, оныц шпнде V—X гасырлардан, б1зге мынадай жэди-ерл1ктер жеткеш мэл1м:
1)	V гасырга жататын руна (сына) жазулы Талас-Енисей ecKepTKiuiTepi: кулпытастардагы эпитафиялар, олар 1 — 2 сейлемнен 5—6 сойдем келемвде айтылган тарих;
2)	VIII гасырга жататын руна жазулы Орхон ескертюштерЕ кулпытаска кашалып сызылган (жазылган) турю тайпаларыныц сол деуЕрдеп атакты кагандары мен батырлары: Б1лге каган, Елтерк каган, Култегш, Тоныкуктар туралы тарихи шеж1релер;
3)	VIII—X гасырлардагы уйгыр жазулы жору, аян айту, дши ацыз турвдеп ескертюштер (жазбалар).
Зерттеушшердщ Ke6i казак халкыньщ езге турю халыктарымен ортак тарихыньщ басы VI—IX гасырларда eMip сурген TypiK каганаты деуЕршен, ягни VI гасырдьщ ортасында гун державасыньщ кираган журтында калган ру-тайпалардыц дербес мемлекет курган кезецшен басталады деп санайды. Ал TypiK каганатында, жогарыда керсетшгендей, жазба едебиет, поэтикалык сез у лист, ягни едеби тЬп болган. Зерттеупп К,Ом1релиев ете дурыс таныгандай, туркшердщ V—VIII гасырлардагы керкем сез yrcrici — турю поэзиясыныц, эдеби тшнщ туу басы емес, тарихи белгш кезенДтц гана басы, ягни турюлердщ ауызша поэзиясы: турмыс-салт жырлары, жоктау елец айту салты, дидактикалык, шешенд1к толгаулар, макал-метелдер ете аргы дэу1рлерде жасалган12. XI гасырда Махмуд Кашгари келпрген "Алп Ер Тоца елд1 му?" деген елец VII гасырдан аргы жерден келш жеткен жоктау елец улпсг\
12вм1рэлиевК,- Кене дэу1рдеп сез улплер1 жэне оларды зерттеу тэсш // Казакстан мекгеб1, 1971. №2.
" Ом i р э л и е в К- Кене турю сез yuruiepi туралы//Казак.-стан мектебЕ 1971. № 9.
Демек, басын VI—VIII гасырлардан кеп бурын алган сына жазулы Орхон-Енисей-Талас жедперлштершщ тип V—VIII гасырларда Жетку, Алтай, Орталык Азияда eMip сурген огуз, Кыпшак, уйгыр, карлук т.т. тайпалардьщ ортак жазба тш болды. Бул ескертюштердщ тш бЕрнеше дэу1рл1к тарихы бар жасанды жазба пл деген де (Э.Р.Тенишев), ауызею баяндау стилше жуыктайтын жылнамалык (шеж1ре гспеттес) эпостар тш деген де (Э.Крныратбаев), эпитафиялык проза тшнщ улгкл деген де (П.М.Мелиоранский, К,Ом1релиев, Е.Жубанов), VI—VIII гасырлардагы турю поэзиясыныц ynrici деген де (Ф.Е.Корш, И.В.Стеблева) шюрлер жарыса орын алып келедЕ Кайткен кунде де Орхон жэне Енисей жазбалары — эдеби тшпк дуниел1ктер, ейткен1 булардыц т1л1нде белгш 6ip нормалар, дэстурл1 урд1стер бары даусыз.
Орхон-Енисей жазба белгшер1 бар балбал тастар ец алгаш рет XVII гасырдьщ соц кезшен бастап Ci6ipfli зерттеуш1лерд1ц кез1не Tycri. XIX гасырдьщ II жартысында Монголия жершен, Орхон бассейн1нен, Якутиянын оцгусппнен таск.а жазылган жазулар кептеп табыла бастады. Олардагы жазуды танып, туцгыш окыгандар жайында, тастагы жазулардыц мазмуны, тш, стил1 жен1нде В.В.Радлов, С.Е.Малов, П.М.Мелиоранский, В.Котвич, Е.Рамстедт, А. Еабендерден бастап шетел жене орыс гылымында соцгы жуз жылдыц 1шшде орасан кеп айтылып, зерттел1п, жазылып келедЕ
Кене TypKi жазба ескертюштершщ тш жен1нде казак зерттеушшер! де (М.Эуезов, М.Жолдасбеков, К-Омгрэлиев, Е.Агыманов т. б.), оныц iniiime ocipece Е.Айдаров, А.Аманжолов сиякты танымал галымдар айтарлыктай улес косып келедЕ
Эдебиеттанушы М.Жолдасбеков: "Bip кездерде эпостык дэстур1 айрыкша дамыган казак халыкыныц бай мурасы мен Орхон ескертюштерш салыстыра зерттеуд1ц ереюпе мэш бар екенд1г1н" айтып, Орхон ескертюштер1 — эпикалык шыгармалардыц, тарихи-ерл1к жырлардыц ец эдепю улгшер1 деп танидыи. Ал фольклор тшн зерттеуш1 Е. Жубанов ауыз эдебиеп улг1лер1 жазба эдебиеттен ербЧмейдЕ KepiciHme, Орхон жазбаларына турю тайпаларыныц ежедцен дамып келген бай ауыз едебиеп ypflici непз болган дегенд1 айтады15. BipaK кайткен кунде де Орхон жэд1герл1ктер1 эдеби мура репнде де, едебиетт1ц белпл1 6ip жанрыныц улг1с1 рет1нде де 6ipa3 TypKi халыктарыныц, оныц iniiime казак халкыньщ да эдеби тшнщ тарихи 6ip арнасы екен1 даусыз.
* Ескертюштерден келпр1лген мысалдар казакша аударыл-ган тур1нде бер1ледЕ
Казак эдебиеттанушылары орхон жазбаларын каз1рп турю эдеби дэстурлер1не уластыра зерттеуде кебшесе жанрлык сейкеспктерд1 тауып, сол жагынан жанастырады. Мысалы, казак фольклорындагы жоктау, шешенд1к арнау жанрларыныц KepiHici Култепн, Тоныкук ескертюштер1нен табылады дейдЕ Сонымен катар т1лд1к керкемдеу1ш куралдардыц 1ш1нде риторикалык сурауларга курылган параллельдер (квктен matiipi баспаса, твменде жер айрылмаса, ел-журтьщды kim торлайды?"*), антитезалы параллельдер (азды кеп к,ылдым, Kedeudi бай к,ылдым; бшкте квк menipi, твменде к,ара жер), стереотип кайталаулар (Бек улдары /сул болды, пэк /сыздары кун, болды; бастыны ецкейткен.
пизелЫ буктгрген) орын алгандыгын керсетш, олардыц казак ауыз едебиепндеп (эпостарындагы) аналогтерЕмен шендеспредЕ
Кулпытастардагы Култепн, Тоныкук, БЕтге кагандар жайындагы жазу-сызулар жоктау, маддк репнде айтылган шешецщк сез улгшерЕ елещцк уйкастар, макал-метелд1 т1ркестер болгандыктан, казактардагы акын-жыраулык енердщ кейбгр Tecumepi мен эпос жырларына тэн керкемдш дэстурдщ кейбгр нышандары Орхон-Енисей ескертюштер1 тшнен байкалады. Мысалы, ескертюштерде турмыс-салт жьфлары мотив1 (айталык, жоктау мотив1) бар дегенд1 Жирмунский, Бертельстер атаган болатьш. Казак 3epTTeyuiici epi тш маманы, opi эдебиеттанушы К-8мЕрэлиев "Тоныкук" ескертюшшде дидактикалык-философиялык шешендак толгау улгкл казак жыраулары айткан толгаулардыц кайнар кез1 екенш дэлелдей келш, олардагы эдеби тшге тэн керкемдеуцц-бейнелеуш модельдердщ, ыргак жешсшщ кейшп казак поэзиясы тшнен табылатындыгын керсетеда16. Бул зерттеупинщ тануы бойынша, ежелп турю халыктары VII— VIII гасырларга дейш-ак ауызша поэзияныц жетЕлген турлерш жасап улгерген, ягни оларда турмыс-салт жырлары, ерлгк-жоктау елендер, дидактикалык шешендак толгаулар болган.
Ал булардыц пддж-керкемдж улгга казактыц ауызша дамыган авторлы поэзиясынан да, есю жазба дэстуршен де табылады деген туйшге келуге болады. Булар керкем туындылардан, жанрлык-стильдгк жагынан алыс-жакындыктары, шкгес-сабактастыктары жайындагы фактшер мен пшрлер. Ал жалпы шцдк, оныц iinimie едеби тшдж белгшердд 1здеуде ец алдымен ол белгшердщ бастысы дестурлшк, нормалылык болгандыктан, соларды керсету керек болады. Жене оларды тшдщ барлык каттауынан: фонетикасынан, лексикасынан, грамматикасынан, едеби керкемддк куралдарынан 1здеу кажет (ерине, олар бервде б1рдей дережеде, б1рдей сандык елшемде болмауы мумюн).
Кене турю жазбалары тшшдеп казЕрп твдерге уксастык, шктеспк белгшерш казак пшне катыстыра сез етсек, мыналарды айтуга болады:
Дауысты дыбыстардан жуан-жщшке болып, терт жуп курауы: а~э (е), ы ~ и (i), о ~ е, у ~ у жене олардыц позициялык орындары казак тшмен б1рдей болып келедЕ Казак тшнде езге турю тЕтдервдеп ш-мен келепн сездер с-мен келепн болса, кене турю тшнде eKeyi де катар келгенш керем1з: ш — ic, Kiiui — кт, йаш — жас, аш — ас, барш — барыс, тургеш — тургес (этноним), адаш — адас (жодцас), беш — бесинч, алтмыш — алтмыс (алпыс). Сол сиякты е мен и (i) дыбыстары да кене турю ескертюштер1 тшшде жарыса колданылган болса (ел ~ш, бер ~ быр, uemi ~ uimi, кет ~ кит, кеш ■» киш), е-мен келгендер1 жалгасын казак (жене ез1рбайжан, TypiK,
16Ом1релиевК. Кене турю сез улплер1 туралы// Казак-стан мекгебЕ 1971, № 9, 93-6.
езбек) тшнен табады. Еюнпп буында у (у), у дыбыстарыныц орнына кысац ы, i дыбыстарыныц келу1 де (учун - унт, токуз -токъа, оглум - оглым, буцусуз ~ буцсыз) бупнп i3iH казак тЕтшен кере алады. Сонор р, л, н дыбыстарына аякталатын сездерге катац дыбыстан басталатын косымшаныц жалгануы (кел/и/, болтым. апта, адырылтым) кене турюлерде басым болса, бул зандылык казак тЕлшде тек кадцык репнде сакталган (utidepmi, жиынтык).
Эрине, кене туркшк сездердщ барлыгыныц тулгасы (6inMi) Ka3ipri казак пламен б1рдей тусе бермейдЕ булардагы таг, багыр, мугЬ, вгур сиякты г дыбысымен келепн сездер казак тшнде бул кунде й не у-мен келепт мэл1м (may, бауыр, мушз, yuip). Сол сиякты ескертюш тЕлшде д-мен келепн тулгалар казак тшнде й-мен келетшш бшем1з (ада - к,айак„ адырыл ~ айырыл, улгад - улгай)11.
Орхон жазбалары тшнде орын ажан сингармонизм кубылысы, ягни кеп буынды сездердан алдыцгы буынындагы дауыстыныц жуан-жндшкел1п сонгы буындарга эсер ететшдт (сездщ б1ркелю, 6ip катарлы дауыстьшарды кабыддайтыны: баглйр, бша, взум, сансыз, атлыг), алгашкы буынында epiHfliK дауысты дыбыс келетш сездердщ еюнпд буынында ер1цщк емес, езул1к дауыстыныц келу1 (бунсыз, оглыца, тутдым; буцсуз, оглуца, тутдум емес), сез буындарыныц курылымдык типтер1 (дауысыздардыц орналасу TepTi6i: дауысты+дауыссыз+дауысты, дауысты+дауыссыз, дауыссыз+дауысты+дауыссыз), г, г, п, р дыбыстарыныц сез басында кездеспейтшдш — осылардыц барлыгы каарп казак тшндеп эдеби нормага сэйкес келедЕ
Морфологая саласында: тэуедщк категорияныц грамматикалык тулгасы — 1,11,III жактык, тэуелд1к жалгаулары, cemiK жалгауларыныц керсетюштер1 (барыс сеппктщ -гару/ -геру, табыстыц -ыг/ чг туршен баскасы) казак тшндеп керсетюштерше сай келедЕ Ж1ктеу еммдштершщ мйн, 6is, ол болып, сурау еамджтершщ на, анча, ездж еамщктершщ вз, взум болып Kepirryi де Ka3ipri турю плдершен, онын шпнде "кыпшактык" тулгалардан кеп айырмасы жок- Эрине, бугшп казак т1л1не тэн емес морфологиялык тулгалардьщ будан он ею гасыр бурынгы ата-бабаларымыз пл1нде орьш алгандыгын б1лу1м1з керек. Мысалы, ес1мшенщ -мыш/-мщ (-мыс, -Mid), -чы (-4i) тулгалары, кесемшен1ц -bi/-i, -у/у (башлайу "бастап", мы "алып", imi "icTen"), барыс сеппкпц -гару/гару (табгачгару "табгачка", баргару "6epiee"), табыстыц Аг/-ыг, -уг, -уг (тасыг "тасты", будуныг "будунды", йылк,ыг "жылкыны"), шартты райдыц -cap /-сер (болсар "болса") тулгалары каз1рп казак пл1не тэн емес.
Лексика — тшдщ ете кубылмалы каттауы екен1 мэл1м. Сондыктан Орхон-Енисей ескертюштер1 тш1нщ лексикасы мен
"КурышжановЭ., ТомановМ. Орхон-Енисей ескерткш1тер1н1ц зерттелу тарихы мен грамматикалык очерктерЕ Алматы, 1964. 40-41-66.

11 А й д а р о в F. Орхон-Енисей жазба ескертюштер1 жэне Казак тш // Казак эдеби тшнщ тарихи кездерг Алматы. 1989. 142-143-66.
"Курышжанов Э.Доманов М. Керсетшгенютап. 45-57-66.

K,a3ipri турю тщдер1 арасындагы езгешелктердщ едэу1р болуы занды. Сейте тура сына жазулы кене турю ескертюштер тшндеп жеке сездердщ кепшшгшщ магыналык жене тулгалык 6тм1 жагынан Каз1рп б1ркатар турю плдер1ндеп, соньщ шшде казак тшндеп сездермен б1рдей (уксас) тусенндт байкалады. Оларды зерттеушшер:
1)	адамдарга жене туыстык катынастарга байланысты сездер: ата, катун. щыз, mi, cinai, келш, йегт (жиен), огул (ул);
2)	табигат кубылыстарына катысты сездер: йер, таг, кар, таш, mac, йыл, кун, суб (су), кум;
3)	элеуметсж катыныстарга байланысты сездер: ел, ы, йурт, щан (хан), каган, бек, бай, куц, чыгай (кедей), твру (тере, зац);
4)	эскери лексикага жататын сездер: су (ескер), tuepiK (шеру), уруш, кылыч, суцгг, о/с;
5)	шаруашылыкка, турмыска катысты сездер: беоЧз (ернек), агыл (ауыл), капыг (какпа), еб (уй);
6)	жан-жануарлар атаулары: адгыр, am, бука, тай, тгек (сиыр), 6epi, кой, йылкы, йонт (жылкы), барс, бгчт (мешш);
7)	анатомиялык агаулар: баш, бас, адак, кез, каш, кулгак, йурек, сач, ты, ед (ет);
8)	заттардыц сынын керсететш сездер: ак, кызыл, сары, йегрен (жирен), йашыл, квк, кара, улуг, бедук (бшк), йуйка (жука), йЫчке, калун (калын);
9)	ес1мджтер: бен, мен, сен, он, 6Ь, аз, не, каны (кайсы), бу, тм;
10)	сан ес1мдер: 6ip, ек1, уч, терт, беш, алты, uemi, секЬ, токуз, он, йтрмг, отуз, кыРыК, &иг, йуз, мыц, бщ, тумен;
11)	етклтктер: em-, ecid-, олур- (отыр-), йат-, йарат-, кер-, бы-, тут-, йацьы,- сакын- (ойлан-), сыгта-;
12)	устеулер: unci, Kidin (кейш), кунтуз, тацунтуру (тац ата), сиякты сездер деп белш, олардьщ казак тшне де тен екендагш, б1рлЕжарым фонетикалык айырмасы болмаса, непзшен сол Калпында сакталгандыгын керсетеда11.
Зерттеупн Э.К,урышжанов пен М.Томанов орхон-енисей ecKepncinrrepi тшндеп каз1рп казак тшнен тулгалык epi магыналык жагынан уксастыгы (сейкеспп) айкын, ешкандай айырмашьшны жок сездер деп 130 сезд1, ал каз1рп казак пл1мен салыстырганда кейб1р фонетикалык ерекшелт бар сездер деп 397 сезд1, тулгалык та, магыналык жагынан уксастык таппайтын сездер деп 311 сезд1 Ti3in керсетед119. Бул ете кунды статистикадан 6i3 каз1рп казак тшне, оныц едеби турше магыналык жагынан сай тусетш, тулгалык жагынан да сай (130) немесе аз-кем езгешел1ктер1мен сейкесепн (397) сездер сан жагынан сэйкес келмейнн сездерден коп екешн кэрем1з. Эрине, кене жэне Ka3ipri тшдердщ 6ip-6ipiHe алыс-жакындыгы тек сездерд1ц санымен гана елшенбейпндптн мойындай отыра, дегенмен лексикалык кордыц непз1 1л1ктест1к тауып жатса, кене — жаца тшдердщ де арналарыныц 6ip екендтн кере аламыз.
Сездак казьшасыныц непз1 сакталып келгешмен, ондаган сездердац бул кунде, мысалы, казак тшшде колданылмайтындыгын бшем1з. Дегенмен кай турю тш болмасын ездер1н1ц бупнп лексикалык казынасында кене сездерд1 ипшара сактап калгандыгы да байкалады. Мысалы, казак тшнде "мулж" магынасындагы кене турюлк барым сез1, "шакыру" магынасындагы оку, "сейлеу, сез" магынасындагы саб (сез саптау "сез сейлеу"), "кедей" магынасындагы шыгай (Шыкбермес Шыгайбай) деген сездер туракты пркестердац курамында немесе жалкы ес1мдерд1ц аталуында сакталган. Осы сиякты "езен" угымындагы угуз (вгЬ) ce3i топоним курамында кездеседа. Б1ркатар кене турю тулгалары бул кундеп плеонастык (6ip магынадагы ею сездщ катар колданылуы) т1ркестерде сакталганын керем1з. Мысалы, ел-кун, жъыап-сыктау деген кос сездердщ еюнпи сыцарларыньщ oipi — кун кене туры жазбаларында "ел, журт" магынасындагы, сыктау — "жылау" магынасындагы сездер.
Керкешеу1ш-бейнелеу1ш тэсш-куралдар саласына келеек, белг1л1 6ip атаудыц туракты эпитеттермен келу1 Орхон ескертюштершдепдей, казактыц эдеби тшндег1 айрыкша керкемдш белплер1шц 6ipi екенд1пн айту керек. Мысалы, "Култепндеп" сучк саб (тэтп сэз), йымшак агыс (асыл дуние), бецгу mac, epiz йер, кара йер, кызыл кан, кара тер, керер кез, сарыг алтун, врун, кумуш сиякты пркестердеп туракты эпитеттердщ ездер1 де, оныц аналогтер1 де казактыц ауыз эдебиеп тшнде, ауызша дамыган авторлы эдеби тшшде жэне жазба эдеби тшнде молынан кездеседа.
Сол сиякты дыбыстар yrmecyi (эвфония), ягни аллитерация мен ассонанс казактыц ертеден келе жаткан сез енерщде (поэзиясында, макал-мэтелдерде, шешецщк сездерде) кецшен колданылып келш, бупнге дей1н эстетикалык-керкемдш курал рет1ндег1 мэн1н жоймаган болса, муныц кершеш де Орхон жазбаларынан табамыз: meH,piтвпестдетутуб (тэндр1 тебейне KeTepin)... керер квз1мкврмес тег, бшр бытм бымес тег болту (керер кез1м керместей, бштр акылым бшместей болды)20.
Мше, осы керсетЕлген фонетикалык, грамматикалык, лексикалык жэне керкемд1к уксастыктар кене турю жазбаларыныц пл1 — казак эдеби тшшщ де 6ip арнасы екенш ДэлелдейдЕ
—	
20Кел1мбетов Н. Ежелп дэу1р эдебиеп. 47-6.

21	Сонда. 134-6.
22	0м1релиев К Огуз каган эпосыныц тип. Алматы, 1988.

§4. ОРТАЕАСЫРЛЬЩ TYPKI ЕСКЕРТКШ1ТЕРШЩ Т1Л1 -КАЗАК ЭДЕБИ ТШНЩ КАЙНАР КЭЗДЕРШЩ Б1Р1
Турю халыктары TipniEiiri мен мэдениетшщ кене (V—VIII г.) дэу1ршен кейшп ортагасырлык кезецшде, оныц шпнде X—XII гасырларда караханидтер мемлекеи eMip сурдЕ Караханидтер династиясы кезшде Орта Азия мен Казахстан жершдеп халыктардыц ана Т1л1 мен эдебиеп еркендедЕ Бул кезде кыпшак, огуз, карлук жене уйгыр халыктарыныц тшдер1 непзшде араб графикасындагы турю жазуы калыптасты, ескертюштер дуниеге кеддЕ21. Ол ескертюштер: "Кутадгу бшт" (XI г.), Махмуд Кашгаридыц "Диван лугат ит-турк" атты ецбегт (XI г.), Иугаекидщ "пибатул хакайик" атты шыгармасы.
XII—XVI гасырлардагы турю жазба ескертюштер! Орта Азия мен Казакстандагы, Едал бойындагы, Кырым тубепндеп, Туркия топырагындагы турю тшдес халыктарга ортак мура екендт аныкталып отыр. О л ескертюштер: Рабгузидыц "Кысас ул-анбия", Абу Хайаннын "Китаб ал-идрак ли-лисан ал-атрак" атты шыгармасы, "Ортаазиялык тефсир", Саифи Сараидьщ "Гули станы", Кутбтьщ "Хосрау у а Ширины", Хорезмидыц "Мухаббат-наме" атты поэмалары. Булар араб эртмен жазылып сакталган жэдагерлЕктер. Будан да шгер1ректе, IX—X гасырларда дуниеге келген ескертюштер де бар. Солардьщ 6ipi — "Огузнаме" эпосын казак зерттеуinmepi, оньщ iiniHfle К-ОмЕрелиев жан-жакты зерттеп, казак тшше аударып, мынадай туйшге келедЕ "Огуз каган" эпосы — эуелде ауызша туган дуние, ете кене деуЕрде жасалган, XIII гасырдьщ аягында гана хатка тускен. VIII—XI гасыр турюлер1нде эпостык жыр тугызатын когамдык-елеуметпк жагдай жене эпосты жасай алатын рухани медениет пен едеби мектеп болган дей келш, бул эпостыц жанрлык-стильдш сипатын таддайды: ондагы эпостык формула деп атаган ерекшелктердщ мысалы, бастау формуласын (бастау сездердЕ болсунгыл деп дедыер, кунлерден 6ip кун, такы мундан сон,, кене андан соц, кене бу чакда т.т.), косар турде кайталап отыратын туракты формулаларды (ошул огулныц внлугА, чырагы квк epdi, кеп, тел1м алтун-кумуш тартыб т.т.), б1рыцгай кубылыстарды (б1рыцгай мушелерд1), керкемдепш формулаларды эдей1 таддайды22. Bipasc. талданган материалдарга карап, бул эпостыц т1л1н бупнп пэлен турю тшше тел1мейда. Ал Н.Кел1мбетов "Огузнаме" тшшде огыз-кыпшак диалектшер1 басым деген niKip айтады.
"Кутадгу бшк"- 13 мыц жолдан туратын дидактикалык дастан. Авторы — Жусш, кей1н эм1рш1сшен Хас-Хаджиб ("купия министр") атагын алган, гылыми эдебиетте кебшесе Жусш Баласагун (Юсуф Баласагуни) деген атпен танымал акын. Bipi уйгыр жазуымен 1439 жылы, еюшша араб жазуымен XIV гасырдьщ II жартысында, ymiHmici араб жазуымен XVII гасырдьщ аягында кеппршш, хатка тускен уш нускасы бар. Зерттеушшер (А.Вамбери, В.Радлов, И.Березин, В.Томсен, Р.Арат т.б.) тарихта тендес1 жок бул ескертюштщ едеби мура репндеп мэш мен орнын зерттеп танытты жене метшш тупнуска бойынша да, транскрипциялап та жариялау, езге тшдерге аудару (мысалы, немк т1л1не) жумыстарын журпзш кеддЕ
Дастан — турю жазба эдеби тшшде жазылган туцгыш керкем шыгарма. Бул жерде "турю нл1" деп отырганымыз жалпы атау, ал бул атаумен накты кай турю тшш, дел1рек айтсак, Кай тобын мецзейм1з десек, бул орайда эркилы шюрлер айтылып келедЕ Б1ркатар зерттеушшер оны кене уйгыр тш деп таныса (С.Е.Малов), енд1 б1ркатары карлук-уйгыр тшнде (Э.Нежш), карлук т1л1нде (А.М.Щербак), карлук-кыпшак т1л1нде (Г.Ф.Благова), караханидтф тш1нде (А.Валидов) деп таныса, казак зерттеуш1лер1: "Жусш Баласагун ез дастанын сол кезде Кашгардан бастап, сонау Амударияга дейшп улан-гайыр елкелер мен уалаяттарды езше караткан Карахан мемлекепнде eMip сурген турю тайпаларыныц берше 61рдей TyciHiicri ортак, едеби ндце жазьшганы даусыз" деп санайды2'. Ал бул ескертюш тшнщ казак тшне, оныц эдеби-керкемдш дестур1не катысы жайында арнайы зерттеулер жок, оныц казак эдебиетшщ дамуына типзген идеялык-кэркемдак эсер1 жайында зерттеупп А.Егеубаев: "Кутадгу бшк" казак жазба эдебиетшщ тарихынан улкен, белест1 орын алатын улттык мурамызекеш кумэн-кудакс1з" деген шюр айтады24. Соныменкатар "Кутадгу 61л1кт1" ол — казак тшше туцгыш аударушы 9pi эдебиеттанушы репнде зерттеушЕ АЕгеубаев "каз1рп казак тЕшне тен, етене жакын сезд1, сез орамдарын, атаулар мен терминдерда, антропонимдерд1 тауып зертгеуд1 галымдар мен тшшшер улесше калдырып", ез1 канатты сез пркестер1нщ, макал-метелдердщ Казак тш1ндеп аналогтерЕмен салыстырып, едебиет1м1зд1ц бастау-арналарыныц кене ескертюштермен тамырластыгын ацгарту максатын кездеп, 6ipa3 кунды ойларын усынады.
Махмуд Кашгаридыц "Диван лугат ит-турк" ("Турю тЕвдершщ сездпт") атты ецбеп — XI гасырдьщ (1072—1074) жылдары жазылган) ескертюшЕ Бул сездак туцгыш рет 1915—1917 жылдары Туркияда уш том болып жарык кердЕ Кейш оны TypiK галымы BeciM Аталай араб тшнен турне пл1не аударып, 1939, 1940, 1941 жылдары уш ютап етш жариялады. 1960, 1961, 1963 жылдары езбек галымы Салих Муталибовтыц аудармасымен Кашгари сезд1г1 езбек тшшде жарияланды. Казак т1л1не ете кеш аударылды, BipaK оныц сездшн, грамматакасын, керкемщк сипатын
" Кел1м б ето в Н. Ежелпде\ар едебиетЕ Алматы, 1991. 158-6. Жус1п  Баласагун. Кутты 6LriK. Кене турю тшнен аударган жене алгысез1 мен тусшжтерш жазган Аскар Егеубаев. Ат-маты, 1986. 30-6.

т.т. зерттеуге казак лингвистер1 де ат салысып келедЕ Бул ескертюш тек сездш материалы бойынша емес, ондагы келттршген эдеби улгшерге: 300-дей еленте, 300-ге гарта (291) макал-мэтелге, керкем тецеулерге, канатты сездерге карап, керкем тшдщ будан он шакты гасыр бурынгы, татп одан да аргы кезендердеп кейб1р белгшерш, ол белплердщ epi карайгы уластыгьш керуге болады. Ойткега бул кггап — "кене турю эдебиет ескертюштершщ, кыскаша хрестоматиясы". К-бмЕрелиев Кашгаридагы:
Алп Ер Тоца елд1 му?
Eci3 ажун калды му?
Озлек егш алды му?
Емда журек жыртылур.
Улышыб ерен берлейу,
Жыртып жака урлайу,
Сыкрыб ун1 журлеу,
Сыктаб кез1 ертулур, — деген елец жолдарын келпрш, жоктау елец туршщ VII гасырдан (Тоца Алп ер VII гасырдан аргы жерде eMip сурген улы каган) Кашгари дэуЕрше - XI гасырга — ауызша жеткенш айта келш, бул жырдыц XV—XVI гасырлардагы (жене одан кейшп) казактыц жоктау елецдерше келш уласканын танытады. Сондай-ак бул зерттеуш1 Кашкаридагы макал-мэтелдерд1 талдай келш, олардагы туракты модель-тулгалардыц, уйкастык тэсшдердщ эр1ден сакталып келгеншдей, кей1н де, б1здщ заманымызга дейш (эрине, фонетикалык, морфологиялык, imiHapa лексикалык езгерютер1мен) жеткендтн дэлелдещц25. Жене де Кашгаридагы:
Тавар юмнщ екулсе,
Беглйс ацар керкейур.
Таварсызын кальш
Бег ереназш евгейур, — деген дидактикалык-шешенд1к елец ез моделш Орхон ескертюшшдеп:
Иуйка кальш болар,
Топлагулук алп ерше.
Ишчке жоган болар,
25	ОшрелиевК,- Кене деу1рдепсез улгшф//К*ш;сган мектебЕ1971, N»2.
26	Сонда. 92-6.
Узгулук алп ермю, — деген сиякты жолдардан алган жэне ол — XV—XIX гасырлардагы Казак акын-жырауларыныц дидакгикалык-шешещпк сездершш жанрлык улпЫ деп табады26. Ал зерттеупп Э.Дербкалиев Кашгари "Диванындагы" жырлар Култег1н, Тоныкук, Бшге каган ескертюштершдеп окигаларды кайталайды дей келш,
"турк1лер ел едебиетшщ ренессанстык дэу1р1н1ц бастапкы кезещне жататын осы ею классикалык шыгарма ("Кутадгу бшк" пен Кашгари сездт) казгрп казак эдеби пл1н1ц непзш, эдебиеттпс есю арнасыныц кез1н танытады... Кунды мура, жазба эдебиепм1зд1ц ец алгашкы тулгалы шыгармасы. Казакстанды мекендеген кептеген турю тайпалары калдырган ортагасырлык ортак мэдениет улпсР дейдЕ
Кашгари сездтнде келпр1лген едеби улг1лерд1ц тш жэне жанр жагынан каз1рп тшдерге уластыгьш накты деректерд1 талдап керсету — бугшп туркологтердыц, оныц imiHfle казак тш мамандарыныц алдагы м1ндетЕ Ал ез1рге М.Кашгаридыц "Диуани лугат ит-турк" атты ецбеп каз1рп турю халыктарыныц бэрше ортак мура екен1н баса айту керек. Осылайша тужырымдай тура, эрбЕр турю эдеби т1л1не катысын, ягни кез1 болып саналуын, эдеби тЕдцж белплерд1ц уластыгьш т.б. накты факплермен аныктау кажет болады. Казак тшне келгенде, лингвистер тарапынан мундай накта зерттеу эл1 жург1зшген жок-Дегенмен елендеп тармак соцындагы сездерд1ц уйкасуы казак елец техникасында да орын алатынын, сондай-ак кулан-кит аулау, еч ал-, йурек йыртылур, йагы отын вчурген (душпан отын егшрген), есуз ажун щалдыму (дуние иейз калды ма), йузг саргарыб (жуз1 саргайып) сиякты туракты т1ркестерд1ц берет1н магынасы, жасалу модел1, компонентт1к курамы жагынан каз1рп казак пладеп фразеологизмдерге келш уласатынын керсетуге болады. Timi "Алп Ер Тоца елдд му" деп басталатын елец жолындагы Ер Тоца жалкы eciMiHiH курылымы казак едеби улгшер1нде кун1 бупнге дешн жалгасып келе жатканын керем1з: ер, батыр, к,ыз, сулу, can, cepi, бай сиякты атрибуттар жалкы еммтц туракты компонент! болып, оньщ алдынан да (Ер Таргын, Ер Сайын, К,ыз К,уртк,а, К,ыз Жгбек, Сал Бгржан), соцынан да (Маман бай, Баян сулу, К,амбар батыр, Ахан cepi) келе беретшш бшем13.
XII гасырдьщ орта кез1 мен XIII гасырдьщ бас кезвде eMip сурген Ахмед Иугнекидщ "Ьибат ул-хакайик" ("Акикат сыйы") атты дидактикалык толгаулары сол кездеп турю т1лдес тайпалардыц кеб1не тусшшп болган Караханид турюлер1нщ пл1цде жазылган. Ал Караханидтер fleyipi — турю тайпаларыныц тарихында эдебиет еркендеп, мэдениет жанданган кезец болды. Осы кезенде галымдар, жазушылар мен акындар ecin жетЕвдЕ Бул кезендег1 жазба эдеби тш турю тайпаларыныц барлыгына ортак болды, ол тш талайдан келе жаткан тарихи дэстурлш нормага багынды2!.
27Дерб1салиевЭ. Ошпес ескертюш//"Казак едебиеп", 24 июль, 1981.
28Курышжанов Э. Ахмед Иугшеки. Алматы, 1985. 8-6.
Зерттеушшерд1ц пайымдауынша, дастанныц авторы тецеу, антитеза, метафора сиякты керкемдеуш куралдарды кещнен

4S

жэне шебер пайдаланган. Мысалы, эскер басы болган замандасы Ыспапсаларды тенДзге, езш тамшыга, бшмдо адамды таза алтынга, надан адамды куны жок жалган акшага, шын сезд1 балгага тецеулер1 немесе бшмЫ — надан, жомарт — саран,, тэкаппар -момын, адал — арам сиякты антитезалары, дуниеш керуен сарай деп, сарандыкты ем конбайтын дерт деп ауыстырып атауы — осылардыц баршасы, сэз жок, Ахмед Иугнекидщ шебер 1здешстершщ жемкл29. Эм1р Нэжш "Хибат ул-хакайиктщ" тш "Кутадгу бшг" пен кейшп дэу1рлерде epic алган шагатай тшн езара жалгастырып турган етпел1 кешр деп санайды. Казак пл мамандары Э.Курышжанов пен Б.Сагындыков казак тшнде бул шыгарманьщ аудармасын жасап, каз1рп казак жазуына кеппршген транскрипциясын жене арабша жазылган тупнусканьщ фотокепирмесш усынды (кара: Ахмед Иугшеки. Акикат сыйы. 'Тылым" баспасы, 1985). Дегенмен бул ескертюш тшнщ накты материалдарын казак эдеби тшше катыстыра Карап, тубегейл1 зерттеу жумысын журпзу — алдагы мшдеттер1м1здщ 6ipi болмак.
Ерте орта гасырлардагы (XII г.) турю жазба ескертюштершщ 6ipi — атакты Кожа Ахмет Ясаундщ "Хикмет" ("Парасаттылык" немесе "Даналык") атты елендер жинагы. Ясаущц кей1нг1 гасырларда "Хазрат Султан арафин", ал казактар арасында "Эз1реи Султан" деп атаган.
Кржа Ахмет билеупи топтардьщ идеологиялык куралы — дэстурл1 (ортодоксалды) исламга карсы шыккан халыктьщ козгалыстьщ идеологаясы репнде кызмет еткен, д1ни-мистикалык сипаттагы, антихалифаттык суфизм (сопылык) агымньщ ipi экш жэне ураншысы, осы агымньщ турю тшдес тармагыньщ непзш калаушы дши кайраткер opi акын. Суфизм каналушы кальщ букараныц идеологаясы болды. Сондыктан осы идеологияны упттеуде Кржа Ахмет кепшшкке беделдд поэзияны курал етп жэне оныц туишкн болуын кездедЕ Сондыктан кейшп сан гасыр бойы Ясауи хикметтер1 халык арасына колжазба тур1нде кещнен тарап, oMip cypin кедщ.
Кел1мбетов Н. Аталган ютап. 185—186-66.
Кржа Ахметпц туып-ескен epi сопылык курган ортасы казак ру-тайпалары жайлаган жер — казЕрп Турюстан аймагы болгандыктан, олру-тайпалар да хикметтерд1 жаксы бшп, жазбаша да, ауызша да урпактан-урпакка таратып келген. Орта гасырларда Сыр бойын, Турюстан ещрш жайлаган ру-тайпалар бугшг1 тек Казак халкыньщ емес, туркшщ езге де огуз-кыпшак, карлук топтарын да курагандыктан, бул кунде б1рнеше турю халыктары Ясауи мурасын ездершщ мэдени жэдперлт деп санап, езбектер "Хикметп" езбек эдеби тшнщ бастауы деп, тур1кмендер Ka3ipri туршмен эдеби тшнщ атасы дап санайды.
Ясауи мурасыныц т1л1н зерттеген А. К. Боровков оны К,араханид эдеби тшнщ дэстуршдеп огуз-кыпшак тшнде жазылган деп санайды жэне мунда "Кутадгу б1л1кке" Караганда кене уйгыр тшнщ ecepi аз дегещи айтады-10.
Ал Эм1р Нэжш Ясауи хикметтер1 Сырдарияныц теменп агысьшда пайда болган, ол кыпшак-огуз аралас жазба тшд1 танытады, оган "Кутадгу бшкпц" пл1 есер етпеген, "Хикметтер" ГШ К,араханид деу1р1н1ц карлук-уйгыр жазба тшне карама-карсы туратын тш репнде пайда болган дэстур дейдЕ1. Тур1кмен зерттеуш1с1 М. Хыдыров Ясауи тшн карлук-хорезм тшдер1н1ц ескертюш1 деп санайды12.
Э.Нэжш Ясауи хикметтер1 Орта Азия топырагында гана емес, кец байтак кыпшак даласына, кешпел1лер арасында да кец тараганын айта келш, Кржа Ахмет эзшщ нег1зп максатын кездеп, суфизм, агымын калыц кепшшкке уагыздау уш1н кыпшак плдер1нде сейлейпн жергшкп халыктьщ ауызею пл1не жакындатып жазды, Ясауи тшшц непз1 кыпшак тш, 6ipaK огыз •плдер1н1ц эсерш алган, сондыктан бул ескертюш XII гасырдагы кыпшак-огуз плдер1н1ц yflrici, осы себептен Ясауи мурасыныц im казак эдеби тшнщ де бастау кез1 болып танылуга тию деген делелд1 niicip айтты". К,азак тш мамандары мен филологтершен бул сыцайлас niKipfli Н.Сауранбаев, К,Мухаметханов, О.Курышжанов жэне баскалар да б1лд1рген болатын. Сондыктан 6i3 Ясауи хикметтер1 плше 6ipa3 кещрек токталамыз.
Б1зге Ясауи хикметтер1шц б1рнеше колжазбасы жепп отыр. Автордыц ез колтацбасы жок- Оз тусындагы нускалар да 61зге жетпеген. Ец epi дегендеп KemipMeci 1693-94 жылдары жазылган колжазба, ол Стамбулдагы Вафик-паша ютапханасында сактаулы. Ресейдеп осымен тустас (XVII гасырда кеппршен деп есептелепн) колжазба нускасы — XIX гасырдьщ соц кезшде Самаркандтан акад. К.Е.Залеман алып шыккан, бул кунде Санкт-Петербургте сактаулы нуска. Ясауи мурасы деп кеш1ршген колжазбалар С.Петербургте (Ленинградта), Казанда, Ташкентте, Самаркандта т.б. калаларда efleyip кездеседЕ Колжазбалардыц кешшлт соцгы дэу1рлерде, Ke6i XIX гасырдагы кепирушшердщ колынан шыккан. Олардыц сауатты жазылуы да ер турл1, колжазбалардагы хикметтерд1ц саны, орналасу TepTi6i де б1ркелю (61рдей) емес. л
Кейш Ясауи мурасы непзшен Казанда 61рнеше реттен басылып    жарык    кердЕ    Колжазбалар    мен    Казан
30 Б о р о в к о в А. К. Очерки по истории узбекского языка//Советское востоковедение, 1952. V. С. 247—250.
" На джип Э.Н. Кьшчакско-огузский литературный   язык мамлюкского Египта XIV в. Автореф. докт. дисс. М., 1965. С. 10. Туркмен дилиниц тарьгхындан материалдар. Ашгабад, 1962. 61-6. Н э ж i п Э. Терец тамырлар//"Жулдыз", 1972, №4, Ь4-б.
басылымдарыньщ арасында едэутр айырмашылыктардыц бар екет байкалады. Олар: елец жолдарыныц орналасу тэрпбшде, кейб1р шумактардьщ б1ршде бар, екшппсшде жок болуында, жеке сездершщ арасында, сездердщ жазылуында т.б. кершедг ЬС,олжазбаларда да, Казан басылымдарында да Ясауидщ езшщ мурасынан езге баска авторлардыц Ясауише усынган (жазган) туындылары енш кеткенш А.КБоровков жаксы дэлелдеп керсетть Казан басылымдарындагы барлык елендер Ясауидш емес дегещц П.М.Мелиоранский де айтады. Мысалы, Залеман (Самарканд) колжазбасында б1здщ есептеу1м1зше 76 (А.К.Боровковтьщ есебшше 73) хикмет болса, оныц 46-сы гана 1904 жылгы Казан басылымында бар, ал соцгыда 153 хикмет бершген, демек, оныц 107-ci Самарканд нускасында жок. А.К.Боровковтьщ айтуынша, Самарканд колжазбасында бар, Казан ютаптарында жок 30 хикмет езге колжазбалардан табылады. Демек, Ясауи мурасын ютап етш шыгарушылар оныц каламына жатпайтын кептеген шыгармаларды жариялаганы байкалады.
Ец алдымен, лексика саласына келеек, Ясауи тшшщ непзше огуз-кыпшак тобында сейлеген ру-тайпалардыц тш жататындыгы кершедд. "Хикметтердщ" сездгк казынасы уш кабаттан турады: басым кабаты — турк1 сездер1, калгандары араб пен парсы сездерь Лексикасыныц турю кабаты кыпшак тшдерше, оныц iuiimie XII гасырдагы жергшкп халыктьщ сейлеу тшне непзделгенш делелдейтш фактшер, б1здщше, мыналар сиякты: 1) турю сездер1 з, д дыбысты емес, й дыбысты т1лдгю, мысалы: айак (азах,, адак, емес), игем (Ш, Ы емес), ком- (коз-, код- емес); 2) ортагасырлык, TinTi KeftiHipeK кезецдерге жататын "Мухаббат-наме", "Ортаазиялык тефсир" сиякты ескертюштерде кеб1рек ушырасатын архаизмдер мунда кемде-кем кездеседг Олардыц барлары: 6im- (жаз), ай- (айт- дегеннщ кене варианты), ошэл, ошбу (осы), камуг (барлык), тупук как- (табын-), елк ('кол), арыг (ару), нучук (нел1ктен), ел/гекс/'з/'н (ецбекс1з,' киындыксыз) деген тулгалар. Булардыц б1ркатары кене туркшк (ай-, 6im-, тупук, камуг, кайу), ещц 6ip тобын зерттеушшер (мысалы, А.К.Боровков) архаизмдер деп тапканымен, азды-кепт1 дыбыстык езгер1стер1мен кун1 буг1нге дей1н сол магынада турк1 т1лдершде, айталык, оныц шшде казак т1л1нде колданылып келе жаткан сездер курайды. Мысалы: йазук (жазьщ, кунэ), иге (ие, "жаратушы ие, кудай" магынасында), /иаб>л;-табыну, арыг (ару) т.б.; 3) архаиспк тулгалардыц сол кезендеп параллельдер! катар кездеседк ай-/ айт-, елюм тутуб/колым тутуб, камуг/барча, бт-/йаз-; 4) турю сездершщ iuiimre жазба тшдщ карлук-уйгыр дэстуршен сакталган 61рен-саран тулгалар сол кезендеп огуз-кыпшактык параллельдер1мен катар кездеседг йавук/йакын, кечэ-кундуз/тун-кун, дозак 1чрэ/дозак 'тнде т.т.
Туркшк архаист!к элементтердщ катарына г, г дыбыстарына аякталатын сездер жатады: шундаг, мундаг, андаг, онлуг-соцлуг, сарыг, улуг, ичхг, mipiz, таныг. Бул, эрине, кыпшак плдерше тэн емес белп. Зерттеупп А.К.Боровков муны Орхон ескертюштер! тшнен, кене уйгыр жэдперлжтер! т1л1 мен "Кутадгу бшк" тшнен ауыскан кенен1н саркыншагы деп туйед1; 5) турю сездер1 мол фразеология корын курайды жэне олардыц деш халыктьщ ауызек1 сейлеу тшне тен куш бугшге дейш колданылып келе жаткандар екен1 байкалады. фразеологизмдердщ imiHfle метафоралык турлер1 ете кеп. Мысалы: кара йуз (кара бет адам), квцул кушы, ит нефа, йуз мыц (сансыз, кеп), йузг кара, кара йер. Сондай-ак жандын кеч-(жаннан безу), йолдын аз-, жан бер-, кол кушур- т.б. сияктылары Ka3ipri казак тшшщ де фразеологиялык казынасыныц "мул1ктер1". Фразеологиялык пркес жасауда, казак пл1ндегтдей, адамныц дене мушелер1н1ц атаулары (башка туш-, баш ур-, кол кушур-), йол, квцул, кара сиякты прек сездер (йолдын аз-, йолга Kip-, квцул кес-, квцлум кара, /сан йыгла-, /санга бойа-, канлар йут-) мен к,ызыл, кара сиякты туе атаулары жш катысады (кызьюг йуз, кара йер т.б.).
Орине, лексика саласында Ka3ipri казак, тшше жуыспайтын топтары жок емес. Олар: а) жогарыда керсеплген кене тулгалар: нучук, ошвл, ошбу, елк, КУР™ (ац) т.т; е) табла-(суй-), эйлв- (ет-, кыл-), бхрлэ (мен), асра-(сакла-), дагла-(ерте-), кечэ (тун) сиякты сездер де бупнп казактар ушш бейтаные тулгалар б) 6ipa3 сездер "Хикметтер" мет1н1нде сырткы тулгасы жагынан езгеше болып келедд: евзле- (сейле), 1ч-у таш (imi-тысы), суцэк (суйек), таг (тау), агыр (ауыр), багыр (бауыр), ойгак (ояу) т.т. Бул езгешел1ктерд1Ц болу себептер1, epi карайгы барысы, езге тшдердеп KepiHici (бар-жогы, езгел1п) ез алдына арнайы зерттеуд1 кажет етедЕ
Ясауи плшщ лексикасындагы парсылык кабатты А.К.Боровков Ясауи мурасы тараган елкелер тургындарыныц кеп уакыт бойы турю-парсыльщ кос тшд1 болып келу1н1ц ecepi жэне Ясауи хикметтер1 дегендерд1ц Ke6i ез1шю емес, оныц поэтикалык мектебш, идеологиялык агымын жактап, сол жанрда жазган езге авторлард1ю болгандыктан, солардыц колыныц 1з1 деп таниды. Bip кызыгы, Ясауи мурасыныц колжазбаларында (мысалы, Самарканд нускасында) Казанда басылган нускаларымен салыстырганда парсы сездер1 кем1рек кездеседЕ Мысалы, 1896 жылгы Казан басылымында ду 'алам, Колжазбада е/с/ жиИан, сол сиякты гунаИларыц/йазукларыц, пУрчак пул/малу пул, фарзандым/оглум т.б.
"Хикметтер" мэптнде парсы тшнщ сын ecinmepi де (дэрди "улкен", бэд "жаман", худ "жаксы", нэу "жас", жуван "кэрЕ'), устеулер1 де (асан "оцай") орын алады. Мунда парсыньвд дэнекерлеуыл -у деген шылауы жт кездеседЕ ол кебшесе араб жэне парсы сездерш 6ip-6ipiHe денекерлейдЕ дурр-у гаукар, к,анду эсел, даг-у хасрат, дил-у жан. Бул шылау iinimpa турю сездершщ арасында да келедЕ сач-у сащал, оц-у сол, 1ч-у таш (inii-тысы), 6ipaK кебшесе жинактау мэнш беренн косар колданыстар -у дэнекершсЕз келедЕ Мысалы: твшэк-йастук,, таг-ташлар, тун-кун. Бул да Ясауи тшшщ лексика-фразеологиялык непзшщ туркшк, кыпшактык халык тш екенш керсетедЕ
Парсы сездершщ кэбшщ туркшк эквиваленттер1 де актив Колданылады. Мысалы: бийабан/чвл, бустан/баг, гунаИ/йазук,, нэу/жууан, улуг/кхчгг, фарзанд/огул. Ясауи тшндеп фарсизмдердщ бЕркатары казак тшнде бурыннан колданыла келе куш бугшге дейш жеткеш байкалады. Мысалы, пэрмен, перзент, эуес, ктэ, дерт, айна деген сездер тек Ясауи тшшщ ерекшел1ктер1 емес. Сондыктан "Хикметтер" текстершдеп парсы элементтершщ куллш тек кос пдщшктщ нэтижеа немесе кейшп авторлардьщ колы болып табылмайды.
Ясауи мурасы тшшщ ушшпп кабатын араб сездер1 курайды. Олар ислам дшше катысты жэне дши угымдарга катыссыз сездер болып еюге белшедЕ Ясауидщ мураты — ислам дшгнщ 6ip агымы сопылыкты (суфизмШ) насихаттау болгандыктан, мунда аят, хадис, ахирет, зикр, маИшар, тарикат, сират, заИид сиякты сездер жш колданылган. Ясауидщ айтпак ойы калыц букарага TyciHiKri болу ушш араб сездер1 кебшесе аударылып бершсе керек едц 6ipaK ие, тамуг, йазук,, учмах деген дши мазмунды турю варианттары кездескешмен, "Хикметтерде" олардыц арабша, парсыша алла, худа, гунаН, жаннат сиякты альтернаттары жиЕрек кездеседЕ Демек, "Хикметтер" халыктьщ ауызею сейлеу тшнде гана емес, ез заманындагы эдеби тш нормасын устай да шыгарылган туындылар екенш танытады. Мунда лексикалык араб жене парсы кабаты шамамен 44,8 пайызын камтиды, бул пайыз iiniHe дшге катыссыз угымдарды бшд1ретш арабизмдер де юредЕ Соцгы топтыц дет дереюпз (абстракт) угымды бЕвдЕретш зат ес1мдер болып келедЕ адаб, афат, уафа, уакм, 'умр, жаза, ихлас т.т. Бул сездердщ Ke6i туркшк к,ыл-, бол-, тут- сиякты кемекпп епстЕктермен TipKecin, курдел1 етюпктер жасайды: ахир бол- "б1ту, таусылу", байан къш-"баяндау", газаб к,ыл- "ашулану", ихсан к,ыл- "сыйлау", матам тут-"жоктау" т.т.
Егер казгрп казак едеби тшнщ лексика казынасыныц 14—15 пайыздайын араб, парсы сездерЕ ecipece дерекс1з угым атаулары Курайтын болса, оныц пайда болу себебш казактардыц араб, иран халыктарымен тшелей карым-катынас жасау нэтижейнен немесе езбек, татар жазба едеби тЕдцершщ эсершен 1здемей, Ясауи хикметтер! сиякты халык iiniHe сан гасыр бойы кец таралып келген эдеби муралардыц пдщк дэстур1нен 1здеу керек болады. Бул — казактыц ауызша да, жазба да эдеби тЕлдершщ кайнар кездер1мен шктесттн, жалгастыгын танытатын белгЕ
Ясауи пл1н1ц морфологиялык сипатына келеек, мунда сез жасау, сез кубылту амалдарын б1лд1руде "кыпшактык" та, "кыпшактык емес" те факплер бар. Мысалы, казгрп казак едеби тшнщ нормасы сиякты, мунда да сан есЕммен тЕркескен зат eciMflep кеппк жалгаусыз келед1: терт дэфтергм, йуз мыц бела, eKi 'алам. КептЕк магына мунда нег1з1нен Ka3ipri турк1 плдершдегЕдей -лар/-лер аффикс1мен бер1лед1, кене туркшк -ан/-ен (еран) кеппк керсетюпп репнде танылудан repi, арабтыц "ломаное множество" деп аталатын тулгасы сиякты (жекеше шайх. кепше машайих, халк,/халайик,, малик/малайик т.т.) ескертюш тшнде кеппк магынаны б1ддЕрмей, дербес тулга репнде келген тэр1зд1, ейткеш халк, пен халайик, тулгаларыныц жекел1к-кеппк немесе езге де бЕр магыналык айырмашылыгы жок (казак тшнде де солай), -лар жалгауыныц сын есЕмдерд1, ес1мшелерд1 заттандыру (субстантивтенд1ру) кызмеп Ka3ipri плдердеп, айталык, казак тшндеп сиякты: йахшылар, быгенлер.
Септеу, ж1ктеу парадишаларында да "Хикметтер" тЕш казак пл1нен алшактамайды. Мунда атау, табыс, барыс, жатые, шыгыс, шк cenTiKrepi бар, ал А.М.Щербак шекпк сеппк (предельный падеж) деп атаган -гача/-гече косымшаларымен жасалатын тулга мунда жок, ол есю езбек тшнде бар. Сондай-ак кемектес сепнкп бЕщпретш -ын/чн керсетюш1мен келепн тулга да жок, бул тулга шыгыс турюстандык ескертюштер тшне тен екеш мел1м. Кемектесик магына б\рлэ шылауымен бершген: умид б\рлв келгбмвн дэргэЩэ аллаИым.
Септжтер керсетюштершдеп ерекшел1к (казак тшмен салыстырганда) — шыгыс сеппк жалгауыньщ -дын/-ЬЧн (-дан/-ден емес) жэне оныц катац дауыстыдан басталатын -тын/-тт катарыныц жоктыгы. Шыгыс септ1ктег1 сэзбен келепн бЕраз туракты т1ркестер Ka3ipri казак тшнен де табылады: кундт кун(ге), жандым кеч-, йолдын аз- т.б.
Ес1мд1кгщ шк сеппктеп тулгасы да казак тшне жакын: кепше I жактыц чм/-ум Kepcendmi мунда жок'- мен1м емес, мэнщ, бхзум емес, бщц, бул керсетюшпц батыс турю плдерЕне тен екен1н б1лем1з.
Казак 'плгядеп устеулерд1ц жасалуы да Ясауи тш1мен шкгесед1: кеппк жалгауы аркылы eciMHiH устеуге айналуы (кечэлврг "тунде", сахарлары "тацертец") казак тшнде де бар, тек бул тэсш устеуден устеу тудырады: кешелерх, биылдары. Тэуелдш ^калгаудыц III жагыныц кэрсетюш1мен (-ы/ч) устеуд1ц жасалуы (ахиры "акыры", 6ip йолы, туш-куш), жатые сеппкпц тулгасымен

жасалуы (hap лэхзада "6ip сэтте", hap кунде, hap кезде), кесемшенщ кене -у/-у, -u/-i журнактарымен жасалган устеулердщ жоктыгы (втру "содан соц", ашну "бурын", екшэйу "ею рет" дегендер сиякты), шагатай тш мен Шыгыс Турюстан ескертюштер! тшше тэн кемектес сештктщ -ын/-т, -ун/-ун жалгаулары аркылы жасалган устеулердщ жоктыгы (кундузт. йалгузун) — осылардыц баршасы морфология саласында Ясауи тшшщ кыпшак тшдерше, оныц шшде де казак тшше жакын екендптн керсетедг
Етгсттк тулгаларыныц, оныц eciMine, кесемше категория-ларыныц бер1лушде де Ясауи тш, Эм1р Нежш айткандай, казак тшше келш уласады: мунда ешмшенщ еткен шак тулгасы непзшен -ган/-ген журнагымен келедЕ -мыш журнакты Typi ете сирек, еимшенщ шыгыс туркютандык жэдперл1ктер тшне тэн -глы/-клы, -дагы/-тагы, ыгчак, / чгсек журнакты турлер1 мунда жок. Буйрык райдыц II жактагы гыл/-гын аффиксп турлер1 непзшен Алтын Орда ескертюштер! тшне тэн екеш белгш, ал бул тулга "Хикметтер" теканде де кездеседд, бул тулгалар кейш казактыц ауызша тараган эдеби тшнде де, есю жазба тшшде де жалгасын тапкан. Эрине, морфологиялык категориялардыц бершу амаддарында Ясауи тш мен казак эдеби тшшщ арасында езгешелштер жок емес, едеу1р бар (олар женшде Ясауи мурасыныц колжазба нускалары мен басылымдарыныц тшш накты талдап зерттегеннен кейш санамалап керсетш беруге болады).
Сейтш, лексика-грамматикалык сипатына карап, Ясауи "Хикметтершщ" тшн казак едеби тшдершщ бастау кездершщ 6ipi, Tirrri 6iperefti деп туюге болады. Куш кешеге дейш, ертеректе Колжазбалар аркылы, кейшп гасырларда (XIX—XX г.) ютап болып басылу аркылы epi ислам дшшщ халык идеологиясына жакын суфизм агымын насихаттау ушш, epi мусылманша оку-агарту юшде оку куралы ретшде жш пайдалангандыктан, Ясауидщ ез шыгармалары да, оныц кеп шэюрттершщ 6ipi Сулеймен Бакырганидыц (оны "Хаюм ата" деп те атаган) елендер1 де еуел1 Казак халкын кураган ру-тайпалар арасында, кейш казак кауымында езге TypKi ескертюштерше Караганда кещрек тараган. Сондыктан мундагы дшге катысты немесе абстракт угым атауы болып келепн араб, парсы сэздер1 казак Tinmen орын алып, орныга тускен. Мысалы, тарик,ат ("жол"— Алланы танудыц уш дережес1н1ц 6ipiHin атауы), хакщат (танымныц жогаргы дэрежес1н1ц атауы), шари' ат (мусылмандардыц зац кодекс!), зикр, nip, мунажат т. с. жеке сездер мен хак, нуры, хас yMMemi, ем'алам, 6ip худа, йалгуз хак;, он сеюзмыц'алам, к,ийамат тауы, сахар уак,ты, йарук. дунийа, субхан ига mapi3di /тркестер казак тшше Ясауи мен Бакырганидыц хикметтершщ таралуымен енген.
56
Казак эдеби тшнщ бастау кездерш сез еткенде, XIII— XIV гасырлардагы Алтын Орда деу1ршщ ескертюштер! — "Хосрау уа Ширин" мен "Мухаббатнама", "Гулстан", "Жусш-Зылиха" туындыларына сокпай кетуге болмайды.
"Хосрау уа Ширин"— поэтикалык туынды, авторы Едш бойындагы Сарай каласында туып-ескен Кутб. Поэма, cipe, Ак Орданыц орталыгы Сыганакта жазылган болу керек (А.Ибатов). Зерттеушшерд!ц талдауларына Караганда, поэтикалык ерекшелт жагынан "Кутадгу бшкке" жуык келед1. Т1лш б!ркатар галымдар Алтын Орда уелаятыныц едеби тш (А.Н.Самойлович) десе, енд! б1рсыпырасы Орта Азиядагы огуз-кыпшак эдеби Tim (Э.Нэжш) деп санайды. Дастанныц б1зге жеткен жалгыз кеппрме колжазбасыныц мэпшн жариялап, сездшн жасаган жене лексика-морфологиялык ереюшшктерш жаксы зерттеген поляк галымы А.Зайончковский оны кыпшак тшнщ едеби мурасы деп таниды.
Бул дастанды Низамидыц парсы Т1л!ндеп осылайша аталган поэмасынан ерюн аударылган (Е.Э.Бертельс), жартылай оригиналды дербес шыгарма (Э.Неж!п) деп танушылар бар.
"Хосрау уа Ширин" дастаны 4740 бей!ттен (елецнен) турады. Бул ескертюшке казак зерттеушшер! де катты назар аударды. АИбатов дастанныц сездтн жасап, сез жишпн!ц статисгикасын керсетш, оныц лексикалык казынасы мен фразеологиялык байлыгыныц казак -птне мейл!нше жакын тургандыгын керсетп. Ол А.Н.Самойлович, Э.Нежш, А.М.Щербак, Э.Фазьшовтардыц niidpiH костап, Кутбтын дастаны Алтын Орда аймагында пайда болган аралас илд!к сипаттагы едеби улпде, кыпшак т!л1н!ц непз!нде жазылган, 6ipaK огыз TUiiHin ecepi мен караханидпк эдеби т1л дэстур!не урынган деген Э.Нэжшт!ц тужырымын костайды-14.
Эдеби тшдк белг!н!ц 6ipi — бейнел! жэне туракты фразеологизмдерд!ц дэстурл! мол коры болса, бул жэншен "Хосрау уа Ширин" мэтниндеп: авара к,ыл (эуре кыл-), ай йуз, ант in-, ат к,оймак, (аткою, жолга шыгу), ачы сезлук, багры Kyudi, багырын miiidi, бел баглады, бойнын y3di (олпрд!), ели тут- (крл беру, макулдау), жан 6epdi, жандан кечт, жаны учты, йаман ат (жаманат), йар болды, йерте uemKypdi, йол тартты, йузШ йыртты, йурэкт к,ан к,ылды, куш тугды (куш туды), кецлх тарыкты, кадгу йутты (кайгы жутты), /сан meKmi, к,ол кувшурды, кулак, тутты, кецулгэ от салды, сучук mimiz (тэтп тшда), тун к.атты, тш ачыг (тш ащы), mini татлыг, ч1чэктек солды (гулдей солды), е/с/ сезлуг, vti Kyudi, i4ima от myuimi сиякты туракты пркестер халык т!л!нде ете эрщен келе жаткандыгын, булардыц Ka3ipri т1лдерде (мысалы, Казак плвде) жалгасын тапкандыгын корем1з.
34 И б а т о в А. Кутбтыц "Хусрау уа Ш1р1н" поэмасыныц сездт. Алматы, 1974, 14-6.
57    J

Сондай-ак магыналары жагынан 6ip-6ipiHe жуыспайтын сездерда TipKecTipin, образды фразеологизмдер жасау да едеби тшдщ 6ip тэсш болса, олардыц казак тшндеп сынык, квнЬ, кещл к,усы, квцтдщ айнасы, ащыл тгзтш сиякты типтерш де К,утб дастанынан табамыз: бшг камчысыны елга алыб (бшм камшысын колга алып), багырдан сугарыб бу жан багыны (бауырдан суарып бул жанныц багын) т.т.
"Мухаббатнама" - Алтын Орда дэутрвдеп XIV гасырдьщ ecKepTKinii (1353 ж. жазылган). Ол Орта Азияда кеп тараган. Авторыныц лакап аты — Хорезми. Дастанды А.Н.Самойлович, А.М.Щербак, Э.Нэжш жэне езбек галымдары С.Касимов, Н.Маллаевтар зерттедь О.Нежш транскрипциялап тексш жариялады, орыс тшше аударды35.
Поэма тшнщ Heri3i — Алтын Орда кыпшактарыныц тш. Казак эдебиетшкл Б.Кенжебаев бул дастанды Орта Азия мен Казакстандагы турю тшдес халыктарга ортак мура деп таниды-16.
Дастан атыныц ез1 айтып тургандай, гашык жастардыц сез1мдер1н, ойларын, айтар сездер1н баяндайды. Бул поэма казак лиро-эпостарымен ундес туседь Дастанныц 11 буынды, ею тармакты елец тэсшмен бершу1 де казактыц 11 буынды елецдерше уксайды. Мундагы кэптеген элементтерд1ц (цылдай бел, толган ай, татлы сез), тецеулердщ, антитезалардыц казактыц керкем сез1нде де орын алатындыгы едеби тш дэстур1М1здщ бастау кездершщ 6ipiH танытады.
Сейф Сараидыц "Гулстан" поэмасы да — XIV тасыр ескертюштершщ 6ipi. Озге турю тшдер1 сиякты, казак едеби тшнщ де арналарын тануда орны айрыкша туынды. Тш жагынан "Мухаббатнамеге" жакындайды. Мунда "Хосрау уа Шириша" Караганда архаизмдер аз кездеседа. Бул ескертюпгп терец зерттеген галым Э.Нэжш оныц тшнщ непзп кабаты кыпшактык, сонымен катар мунда огыз-тургкмен элементтер! де орын алган деп туйеда. Бул галымныц осы поэманыц тш бойынша салыстырмалы-тарихи жуйеде жасаган сездтне кез салсак, дастанныц лексика казынасындагы магынасы epi тулгасы жагынан казак тшнен табылатын кептеген эквиваленттер1 бар екенш керем1з: аш карынга, арымак,, артынша, азгунлык, асырамак,, еарук, кашук, швмуш т.б. Э.Нэжшнц зерттеуше Караганда, кыпшак тшнде жазылып, огыз тшдершщ эсерше ушыраган ескертюштердщ жэне 6ipeyi Эли деген автордыц "Жусш-Злнха" поэмасы. Ал Дурбектщ "Жусш-Злихасын" езбек зерттеушшер! езбек тшнщ ескертюгш деп таныганымен, муныц да кыпшак тшдертмен уштастыгын езге зерттеушшер баса керсетедг
Казак тшне б1ршама катысы (жакындыгы) бар деп таныльш журген жазбалардыц жэне 6ipi -"АтгуЬфа-уз-закийа фил лугат ит-Туркийа" ("Турю т1л1 туралы жазылган ерекше сыйлык")-"Аттуйфа"— зерттеуш1лерд1ц топшылауынша, XIV немесе XV гасырда дуниеге келген, cipo, Мысырда жазылган болу керек. Бул ескертюшпц мэпшн жариялап, тур1к, эзбек тшдер1не аударган жэне тшн талдап зерттеген венгр, турне, поляк, езбек галымдары мен Э.Нэж1птен баска бул ескертюш Э.Курьшгжанов, Т.Арынов сиякты казак пл1 мамандарыныц да назарына \ткг\. "Аттуйфаныц" лексикасын арнайы зерттеген Т.Арынов мынадай niKip айтады: "АттуЬфаныц" лексикалык тулгасы баска eni6ip нлде дэл казак тшндепдей езгерюиз сакталмаган, мундагы сездерд1ц уштен 6ipi каз1рп казак т1л1нде сол куйшде кездесед1, ескертюш пл1н1ц фонетикалык ерекшел1ктер1 Ka3ipri казак эдеби тшшц фонетикасымен б1рдей келед1: may (таг емес), шелмек (челмэк емес), шыбын (чыбын емес), шуберек (чуперек емес). Т.Арынов "Аттупфаны" кене (есю) казак тшшде жазылган туцгыш ескертюш деп карауга болады деген шюрге келедР7.
Эрине, белгш 6ip сездерд1ц немесе тулгалардыц ескертюштер пл1 мен каз1рп турю тшдершщ анасында не мынасында болу-болмауы сол нлд1 иемденген халыктьщ мурасы болатындыгын б1рден-б1р дэледдей алмайды. Дегенмен XII—XIV гасырлардагы жогарыда керсетшген ескертюштер казак едеби тшнщ ауызша да, жазба да турлерше есерш тиг1зген, кейб1р плд1к жене керкемд1к модельдерд1 усынган кездер екенд1пне кумэн болмаска керек. Айталык, бул ескертюштерден дши жэне абстракт угымдарды беруде араб, парсы тшдерше иек арту; осы тшдердщ eciM сездер1не туркшк кемеюш етюпктерда пркеп, курдет епепк жасау амалы, турю мен араб-парсы, турю мен монгол, араб пен парсы тшдершщ 6ip магынадагы сездерш Косактап жумсау (6ipiH еюнш1с1н1ц TycinnipMeci, толыктамасы, дэлелдемес1 рет1нде катар келиру) тэс1л1, халык тМндеп туракты эпитет, тецеулерд1 ерюн колдану, олардыц модельдерш пайдалану — осылардыц баршасында кене жэне орта гасырлык турю жазба ескертюштершщ тш, кэркемдж дуниес1 казак эдеби тшнщ бастауынан, кайнар кезшен хабар бередЕ

"АрыновТ. Китаб "Аттупфа уз-закийа фил-лугат ит-туркийа" лексикасы туралы 6ipep сез//Казак едеби тшнщ калыптасу тарихы мен даму жолдары. Алматы, 1981. 168—169-66.

"Хорезми. Мухаббатнаме. М., 1961. 36 К е н ж е б а е в Б. Казак эдебиеп тарихыньщ мэлелелерь Алматы.

1 История казахской литературы. В 3-х томах. Алма-Ата, 1979. т. II. С. 29.

II ТАРАУ
XV-XVII РАСЫРЛАРДАРЫ КАЗАК, ЭДЕБИ Т1Л1
§1. XV-XVII РАСЫРЛАРДАРЫ КАЗАК КАУЫМЫНА КЫЗМЕТ ЕТКЕН Т1ЛДЩ СИПАТТАРЫ
XV-XVII гасырлардагы казак халкыньщ мэдени-рухани емЕршде жаца курала бастаган халыктьщ сейлеу тш мен казак халкын кураган ру-тайпалардыц орден келе жаткан поэзиясы тшшщ непз1нде ауызша дамыган едеби тш кызмет етп. Ол, непзшен, поэзия туршдеп керкем эдебиет пен ауызша журпзшетш дау-билж саласында (шешендак сездерде) керщдЕ Сонымен катар хан жарлыктары, езге елдермен арадагы карым-катынас кагаздары, тарихи шеж1релер сиякты жазба дуниелердщ каженн ортаазиялык турю эдеби дестурше непзделген казактыц есю жазба тш етеп отырды. Казак хандарыныц канцеляриясы ресми хат-хабарларын, ic-кагаздарын, уюм-жарлыктарын осы нлде журпздЕ Казак елшде орта гасырлар шамасынан 6epri жерде шежгрелер жазылып, ол шежЕрелер кебшесе би, султан, ру басы уйлершде сакталган. Бул жазба дестур бЕрте-бЕрте казактыц ез жазба тш машыгына айналды. Казактыц жалайыр руынан шыккан Кадыргали Косымулы сиякты тарихшысыныц шыгармасы да казактыц есю жазба тшшде жазылган.
Бул жерде XV-XVII гасырлардагы казактыц тел эдеби тш деген мэселе принципн турде койылып отыр, ейткеш бЕркатар галымдар бул дэу1рлерде казактыц эдеби тш болды дегещц макулдамайды, ce6e6i эдеби тЕцц таньггатын эдебиеттщ басын XVIII гасырдан, Бухар жыраудан бастайды. Демек, бул концепция бойынша XVIII гасырга дейшп керкем сез yurErepi ауыз эдебиеп мурасына жаткызылады да, олардыц тш де "эдеби пл" категориясынан тыс калдырылады. Бул тужырымды ocipece кейб1р эдебиетшшер колдайды. Мысалы, казак эдебиетшщ гылыми курсын жазгандар XV-XVII гасырлар казак медениетшщ жыраулар танылган тусы екещцгш, казак жырауларыныц жалпы турю тайпаларыныц ауыз эдебиетшен бэлшш, дараланып шыккан Ke3i екендйш айтады. Сейте тура, олар бул кезендердеп Казак жырауларыныц эркайсысыныц ездер1 калаган жанрлары, такырыптары кандай болганын, езвдш колтацбаларын айырып тану материалдыц аздыгынан ете киын, оныц устше ондай ерекшелштер жокка тен, бар материалдар фольклордагы дидаюикалык-турмыстык жырлар мен арнау, коштасу, есиет сиякты ертеден келе жаткан ауыз эдебиеимен ющцктес жанрдыц туындылары деп табады1.
Ал б1здщ XV-XVII гасырларда казактыц ауызша дамыган тел эдеби тш болды деген тужырымга келу1м1зге материалдык непз бар. Ец алдымен, соцгы 30-40 жылдыц iiniHfle шгерп гасырлардагы казак поэзиясы туралы гылыми зерттеулер журпзшш, лингвистикалык нуска болатын материалдар (мэпндер) жиналды2. Бул мэтшдер "XVIII-XIX гасырлардагы казак акындарыныц шыгармалары" (1965), "Ертедеп эдебиет нускалары" (1967), "Алдаспан" (1971), "XV-XVIII гасырлардагы казак поэзиясы" (1982), "Акберен" (1972), "Ел аузынан" (1985), "Боздагым" (1990), "Бес гасыр жырлайды", 1, 2, З-ютаптар (1984-1985) атты ютаптарда басылып, кепш1л1к назарына усынылды. Сонымен катар кейшп жылдарда мерз1мд1 баспасез беттершде де ертеде еткен казактыц акын-жыраулары туралы шюрлер мен жаца деректер, олардыц кейш табылган метшдер1 уздшаз жарияланып келедЕ Осылардыц барлыгы будан терт-бес гасыр бурын болган казак керкем едебиеп улгшершщ озше назар аударта гускен1н жене ол нускалардыц эр тургьвдан зерттеле бастаганын керсетепн факплер.
Соцгы жылдардагы (с1лтемеде керсетшген) зерттеулерде эдебиеттанушьшар XV-XVII гасырларда жасап еткен казак сез шеберлершщ еимдерш тауып, шыгармаларын талдаса, т1л мамандары сол улплердщ жанрлык-стильд1К сипаттарын, лексикасы мен фразеологаясын, елец курылысын сез етедр.
2МагауинМ. Эдебиет1м1здщ тарихы эрде жатыр// Жуддыз, 1966, № 1; Кадим заман куэгер1// Алдаспан. Алматы, 1971; Кобыз сарыны. Алматы, 1968; Суй1ншэлиевХ. Казак эдебиетшщ калыптасу кезендерг Алматы, 1968; Ом1рэлиевК XV-XIX гг. казак поэзиясы. Алматы, 1976; Дерб1салинЭ. XV-XVIII гасырлардагы казак поэзиясы. Алматы, 1982; С ы з-Д ы к о в а P. XVIII-XIX гасырлардагы казак эдеби тшнщ тарихы. Алматы, 1984; К е л i м б е т о в Н. Ежелп дэу1р эдебиетЕ Алматы, 1991; ЖолдасбековМ. Асьш арналар. Алматы, 1990; Казак едеби тшнщ калыптасу тарихы мен даму жолдары. Жинак. Алматы, 1981. т.б.
3 Ом1релив К Керсеплген ютабы жэне Сыздыкова P. XV-XVII гасырлардагы казак керкем эдебиеп тшнщ лексикасы жайында//Казак эдеби тшнщ калыптасу тарихы мен даму жол-Дары. Алматы, 1981. 60-86-66.
Булар, сез жок, алгашкы кадамдар, туцгыш 1зден1стер, кей тустарда ппп топшылаулар деуге болады. Бул 1здешстер сонымен катар накты талдаулар, материалдыц ез1н сейлету эрекеттер1 болып та келедЕ Сондыктан бул зерттеулер ездершщ сонылыгымен, нактылыгымен жене теориялык нег1здер1мен утымды. Эрине, 1лгерп дэу1рлерден ауызша жеткен казак кэркем туындыларын epi карай 1здеспре беру, жиналгандарына текстологиялык жумыстар журпзу, стильд1к-плд1к жагынан жан-жакты талдаулар жасау - казак филологтер1 мен пл мамандарыныц м1ндеттер1.

4Мусабаев Г. Современный казахский язык. Алма-Ата, 1959. С. 107- 117;КенесбаевС. Абай - основоположник казахского литературного языка//Советский Казахстан. 1955, № 9. С. 127; Кордабаев Т. Тарихи синтаксисмеселелерь Алматы, 1965,8-16-66.
^ордабаевТ.ДомановМ. Тарихи грамматика меселелерЕ Алматы, 1975, 3-48-66; Сыздыкова Р.Г. Язык "Жами' ат-тауарих" Жалаири. Алма-Ата, 1989.
6КордабаевТ.Тфишситакшсмесежлетл...; Сыздыкова P. XVIII гасырдьщ II жартысындагы эпистолярлык докуменпердщ тш// Казак едеби тшшщ тарихы. Алматы, 1968. 28-35-66.; Эб1лкасымовБ. XlXr. II жартысындагы казак едеби тш1. Атматы, 1982. 97-115-66., С ы з ды к о в а Р., КойгелдиевМ.КадыргалибиКосымулыженеоньщ жылнамалар жинагы. Алматы, 1991.

Ал жазба тш улгшерше келеек, бул салада да азды-кепт1 зерттеулер мен айтылган шюрлер бар. Орта гасырлардагы турю едеби тшшщ казак халкын кураган ру-тайпалар тшше де ортак екенш, "шагатай тш" деп аталган жазба дэстурд1 казак кауымы да ез кажетше жарата бшгенш тш мамандарыньщ кепшшт-ак айтып келедр. Жогарыда аталган Кадыргали Жалайыридьщ тарихи шыгармасын танып-талдау устшде казак туындысы пайдаланган жазба тш меселес1 кетершд1 (Э.Маргулан, К-Жушсбаев, Е.Масанов, Т.Кррдабаев, Р.Сыздыковат.б.)5. XVI-XIX гасырлардагы казактыц хан, султан, тархан, старшиналарыныц Ресей уюметше немесе 6ip-6ipiHe жазыскан ресми кагаздары мен хаттарыныц жене эюмшш1к орындарынын уюм-жарлык/гарыныц метшдер1 де ер туста сез болып, олардыц Т1лдер1 женшде айтылган шюрлерде казактар колданган жазба тш меселес1 кун терттбвде турды6.
Сейтш, едеби тш статусын тарих кешшщ барлык кезепнде тек жазуга байланыстыра аныктауга болмайды. Сол тшд1 танытатын улгшердщ елеуметик жуп, барлык нускаларга б1ршама ортактыгы, тшдгк-керкемдж нормаларыныц болуы ("кырланган, ецделген, сурыпталган сипатыныц" болуы) -осылардыц баршасы когамга белгш 6ip деуфде кызмет еткен тшдщ категориясын айкындайды, даму сатысын керсетедг Осы тургыдан келгенде, б1зде ауызша сакталып, там-тумдап жеткен ескертюштердщ тшш е д е б и тш болды деп табамыз. Сонымен катар XV-XVII гасырларда казакта жазба тш дэстугл де орын алды деген тужырымды усынамыз.
§ 2. XV-XVII ГАСЫРЛАРДАГЫ КАЗАКТЬЩ АУЫЗША ДАМЫГАН ТОЛ ЭДЕБИЕТШЩ НУСКАЛАРЫ ЖЭНЕ ОЛАРДЫЦ ТШН ЗЕРТТЕУДЕП КИЫНДЬЩТАР
Э.Маргулан, Б.Кенжебаев, М.Магауин, Х.Суйшшэлиев, К.Ом1релиев, Э.Дербкалин сиякты галымдардыц журпзген зерттеулер! бойынша, XV-XVII гасырлардагы казак керкем эдебиетш танытатын едэу1р улгшердщ бар екендит аныкталды. Булардыц иелерр xv гасырдан Асан кайгы мен Казтуган, xvi гасырдан Шалки1з (Шэлгез), Доспамбет, Шобан, xvii гасырдан Жиембет пен Маргаска. Булардан баска да 6ipep елендер1мен аты калгандар да аталады. Мысалы, Крдантайшы (кей деректерде Котаи деп те бершед1), ол - аргын Дайыркожаныц екесг Булардыц ездер1 де казактыц ауызша тараган поэзия дестуршщ дел бастамасы емес. Олардыц алдында Кетбуга, ол зерттеуш1 А.Сещцмбековтщ шамалауынша, xii—xiii гасырларда (1150-1230) жасап еткен Улы жыршы, Шыцгыс ханга баласы Жошыныц ел1м1н ееттрткенде айщаны деген елец жолдарыныц авторы (ол елец xv гасырларда хатка туеш калган), ал акад. Э.Маргулан ибн Батутаныц Улы жыршы деп отырганы Сыпыра жырау болар деп топшылайды. Демек, аты ацызга айналып, эпостарда гана аталатын Сыпьфа жьфау тарихта болган адам болса, ол да xv гасырларга дей1нп казак жырауларыныц алдында турган сез иелер1шц 6ipi.
Бул кезец (xv-xvii гасырлар) ескертюштершщ тшш енпме етуге келгенде, мына жайттарды ескеру кажет. Булардыц текстологиялык жай-куйлер1 б1рдей емес. Мысалы, "xv—xvii гасырлардагы казак поэзиясы" ("Былым" баспасы, 1982) деген ютаптагы елец-толгаулардыц шшде ец epifleri fleyip - xv гасырдьщ екш Асан кайгыныц толгаулары TUii, стил1 жагынан елдекайда жаца, б1здщ заманымызга жуыктау турганы байкалады. Cipe, бул факт Асан кайгы атыныц ез1 ацызга айналуымен катар, толгауларыныц да кеп урпактан етш, заман сайын езгер1п жеткенш танытады. Соцгы жетюзушшер Асан кайгыныц аузына TinTi 61зд1ц заманымызда, epi кетсе xix гасырларда гана колданыла бастаган кейб1р сездер мен т1ркестерд1 салады. Мысалы, оныц "Ак тонынды жамандап, Атлас кайдан табарсыц" деген1ндеп атлас ce3i - соцгы деу1рлерд1ц элемент! болса керек. Асанныц аз гана мурасыныц метшшде езгелермен салыстырганда, араб-парсы сездер1 де кеб1рек кездеседЕ Бул да, б1здщше, сощы кезендер коспасыныц жем1с! тер1зд1. Мысалы, мунда халык, щы, айып, aapin, жумле, эк.1м, эды, вдыдт, эзиз, насихат, гылым, ауыл, Ka6ip, Kadip, мурид, хатим ету, максут, галым, /сшыр, акырет, мэрмер, нэлет, кызмет, бейнет, душпан, жупар, бакыт, дэулет, пешл, дос, залым, бейбш, надан, nip, хак тэр1зд1 араб пен парсы сездер1 бар. Эрине, булардыц б1ркатары (дос, душпан, надан, акы, акыл, кызмет, бейнет т.б.) мумюн xv гасырдагы жалпы халыктьщ сейлеу тшне Де етп улгерген сездер болуы. BipaK кайткенде де Асан кайгы толгауларыныц тш ушш, ягни оныц кез1ндеп ауызша едеби тш ушш олар кептеу.
J Асанныц замандасы Казтуганныц, одан сел кейшп Шалюйздщ, xvi гасырдагы Доспамбет пен Шобанныц текстер1

лексика-грамматикалык, жэне керкемдж-композициялык курылымы жагынан ез дэуЕрлерше сай элементтерд1 кебгрек сактаганга уксайды.\Ал XVII гасыр жырауларыньщ тш соцгы гасырларга эте жуык- Буларда TinTi Ka3ipri кез тургысынан алганда да бейтаныс тулга-тэсшдер де, лексика-фразеологиялык элементтер де ете аз. Дегенмен булардыц кай-кайсысында да тусшуге киын, магынасы куцпрт жоддар немесе жеке сездер мен фразалар бар. Мысалы, тш кейшгт кездердщ нормасына сэйкестенд1ршен деп тауып отырган Асан кайгы толгауларыныц iniiime мына жолдарды контекс бойынша да, контекстен тыс та угу ете киын (олар курсивпен тершп керсетшп):
Ойыл деген ойынды,
Отын тапсац тойыцды.
Ойыл кездщ жасы ед1,
Ойыдда кецес кылмадыц.
Кецестщ Ty6i народу... Мундай жолдар мен жеке элементтер Казтуган, Шалкшз, Доспамбет жырларында едеу1р. Мысалы, Казтуганныц "Кара унымы султандайын жуглстщ" дегенш калай тусшуге болады? Немесе оныц "Салп-салпыншак анау уш езен" дегешнде салп-салпыншак эпитеп нет 6шд1ред1? Шалюнздщ "Тал мойныма Кол артсац, Кул1ктен бек унармын" дегешнде соцгы сез тустткслз. Сол сиякты оныц "Тусыцдагы болган нартын корлама, Сез боларсыц квлемге. Сындырау арка, сырт сокпак Шемшгрлтн нокталап... Кудаган ескен арулар. KeMipmin не берите колыцнан. Кудыенген балдан сыркыт жок" деген жолдарындагы курсивпен тершген сездердщ бейтаныстыгы осы тармактардагы айтылмак ойды кущтрттеп тур. Доспамбетиц "Квмбхдей ару жаларга. Шрмембес ауыр колга бас болып" деген, Шобанныц "Аббар кешш, шет конган, Балащылар батпаган. Сыргаласкан жауды сьчетарга. Icipi6i токтаскан" деген жолдарындагы керсетшген сездер да казгрп казак тш ушш бейтаныс элементтер.
К-Ом1релиев ногайлы цикл1 нускаларындагы мундай элементтерд1 ногай ордасынан казактарга келш косылган ру-тайпалар аркылы келген, оларды сол ру-тайпалардыц урпактары — Kiiui жуз казактары кеп езгертпеген деп туйедГ. Зерттеупп бул сездерд1 кене емес, Ty6i 6ip туыстас езге тури тшдгк дегенге мецзейдг
Б1здщше, казактыц XV-XVII гасырлардагы поэзиясы тшнде кездесетш, казфде бейтаныс немесе магынасы езгеше тусетш сездер мен грамматикалык ерекшел1ктерд1 тутасымен алып карамай, бел1п карау керек: олардыц б1ркатары шынында кыпшак Т1лдер1тц 6ip бугагы - ногай тшндш болса, енд1 6ip

7Ом1релиевК- XV-XIX гасырлардагы казак... 93-6.
64
тобын жэне улкен тобын казакты кураган ру-тайпалардыц езше тэн, бул кунде кенерген немесе магынасы езгерген сездер! мен тулгалары деп таныган жен. Мысалы, шешме (булак), соцратын, сымарыш ету, тещ тугы-di, сагтсын сиякты сездер мен ЬЧэлм, метм, журерлер, не бигешм, келе жата тэр!зд1 грамматикалык тулгалар ногай тштю екет сезс1з. Ал калган ерекшел1кгерд!ц кенелтн, "казактыгын" делелдеуге эбден болады.
Талданып отырган кезецдердеп ауызша сакталган эдеби муралардыц тш1н зерттеуде киындык тудыратын, кейде TinTi зерттеуш1н1 немесе жалпы окырмандарды шатастыратын келецс1зд1к бар. Ол — жеке сездердщ кате бершуь Бул муралардыц кай итапта, кай журнадда, кай жылда басылганын алсацыз да, 6epiHfle де кателерд1, ecipece бейтаныс сездердщ жазылуындагы ала-кулалыкты кездест1рем1з. Ала-кулалыктыц б1ркатары араб жазуымен жеткен ютаптар мен колжазбалардагы сездерд1 Ka3ipri жазуга кеш1ргенде, контекске карай тузетш жазуга байланысты алшактыктар. Мысалы, алдыцгы басылымдарда Асан кайгыныц "Шабылып жатк,ан халкыц бар, Аймагын кездеп кермейсщ" деген жолдарындагы шабылып жатк,ан TipKeci соцгы басылымдарда жайылып жатк,ан деп езгертшген.
Сол сиякты Казтуганныц бурын "Билер отты, би соцы" деген тармагын "Билер emmi, би соцы" деп дурыс окыгандыктан, ею басылымда ею турл1л1к бар. Шалки1здщ "Дуб1р-дуб1р шу кврген" деп басьшып келген жолы "Дуб1р-дуб1р жуггрген" деп тузетшген. Сонымен катар бурынгы басылымдарда дурыс бершген сездердщ кейшп ютаптарда не кате жазылгандары, не езгерт1лген турлер! орын алганы да байкалады. Мысалы, eciMfliicriH I жактагы ж1ктеул1 Typi — метм сез1 1982 жылгы "XV-XVIII гасырлардагы казак поэзиясы" атты кгтапта осы кунп нормага сай менщ больш "тузеттжен": Сейткен менщ Ед1л1м (72-6.). Cipe, осы жерде метм тулгасы КазтУган сезше жуыктау болар, ейткен1 "Салп-салпыншак анау уш езен" атты толгаудыц бас жагында "Салуалы метм ордам конган жер" деген тармак бар. Bip жьфау 6ip толгаудыц 1ш1нде ею турл1 тулганы (метн/мешм) коддануы негайбш. Б1зд1цше, XV—XVI гасырлардагы ногайлы-казак жырлары пл1нде б1зщ, бтм, менгм, не быешм деген ногайлык тулгалардыц болуы занды. Tinri булар казактыц сол тустагы сейлеу тш1нде де бар болуы ыктимал, ce6e6i менщ, бгздщ деген осы кунгт казактык нормалардыц бфден калыптасуы мумюн емес.
Сондай-ак 1982 жылгы жариялауда кесе сез1 десе больш (11-6.), miK жар свз\ тек жар (15-6.), садактын, сез1 сандык,тыц (19-6.), кыец ст\ кшк (85-6.), ал шымылдык, TipKeci ак, шымылдык. (87-6.), Ком су ripKeci /сум су (88-6.), жол свз[ мол (89-6.) болып кате бершген. Бул кателер мэпнд1 тусшуд1 ауырлатуымен катар, тш тарихшысын шатастыратын факт1лер.

Ютап бастыру немесе колжазба кушнде жазып сактау дэстур1 ерб1меген елдердщ ертерек дэу1рлердеп керкем эдебиет мурасы, сез жок, куштрттенш, iuiiHapa авторлыктан айрылып, асылдары халык мурасына ауысып кететшдт айтылды. Ал аты-жешмен сакталып, пелен автордыц шыгармасы деп, идеялык-такырыптык жагынан ебден делелдеуге болатындарыныц e3i тив жагынан карастырганда, едеу1р тоскауылга душар етедЕ Атап айтканда, шыгарманьщ такырыбы мен идеясы гасырлар бойы езгермей, сол кушнде сакталганмен, онын тшндеп жеке сездер мен фразалары жене 6ip алуан грамматикалык тулга-тэсЕтдер1 езгерш, сонгы дэу1рлерге баскаша жетепт - занды кубылыс.
Ертедеп эдеби улгшердщ тш жагынан езгергске ушьфауыньщ, б1зд1нше, б1рнеше ce6enrepi бар. Ец алдымен, ол мураныц ауызша сактальш, урпактан-урпакка ауызша жету1 езгерютщ объективнк-субъективтж себептерш тугызады: едеби мураны жетюзупн мен кабылдаушы ез бастарьшыц акындык дарындары мен керкемдж талгамдарына карай, кейбф тулга-тесшдерд1 езшше жацгыртып, мэтшд1 iuiiHapa "редакциялау" кукыгына ие болады. Буган эпостардыц вариантгарынан мысал келпруге болады. Айталык, "Козы Керпеш - Баян сулу" эпосыныц 6ip жырланысында:8
Крдар, К,одар дегешц юм-да, cipe,
Кулдан елеем, жатайын, куным сурама.
Ею сэздщ шпнде ел1мд1 айта бердщ,
Жорыганыц калай ед], журтым, cipe? — деп келсе, осы шумак еюнпи жырланыста:
Крдар, К,одар дегешц кул ма, cipo,
Кулдан олсем, жатайын, турмай, cipe.
Bip сез айтса, елед1 дей бересщ,
Жорац калай жаман-дур, журтым, cipe? — болып едэу1р езгеше курылган. Эрине, бул жырланыстардыц кайсысы бурын, кайсысы кейш туганы белпс1з (хатка тускетне карап, мынауы Eireprici, мынасы кейшг1С1 деуге мулде болмайды: бурын жырланганы хатка кейш Tycyi де ыктимал гой) жэне T9yipiperiH кейшгкл деп Kecin-niinyre тагы болмайды, ейткеш соцгы жетюзупп акындык дарыны жагынан алдыцгы айтушыдан кушпрек болу-болмауы еюталай. BipaK кайткенде де эр жырлаушы езшше редакция жург1зген жэне бул жерде соцгысы ToyipipeK журпзген. Ce6e6i алдыцгы вариантында элец елшем1нде азын-аулак акаулык бар, соцгыда жатык. BipeyiHfle казактыц есю эдет-гурып зацыныц 6ip "статьясы" - кун сурау,
Орыс филологаясындагы "список "деген терминд! 6i3 кейде нус/са деп, кейде орысшасын алып, кейде TinTi эркилы атап журм1з. Bis осы жерде жырланые деген сезда "списоктщ" баламасы ретшде колдандык еиткет список - шыгарманьщ жазылып сакталган варианты, ал казак улплер1 ауызша турленгендер, сол себептен жырланые деген термин дел1рек келетш тер13дЕ кун телетуд1 ескергсе, екшшювде карапайым акт — елее, турмай жататыны гана 51лд1р1лед1. Сол сиякты 6ip жырлаушы ез заманына сай мусылманныц алласын кыстыра кетуд1 дурысырак керед)' алла буйыртса, журтым, меш жхберщгз — дейдг Немесе 6ip жырланыста "Ызаменен саргайып imi толды" десе, eKiHmicirme "Санаменен саргайып imi толды" деп, ассонанска курылган KeHiri фразаны пайдаланады (бул салыстырулар Ы.Дуйсембаев журпзген текстологиялык материалдар бойынша келпрьлдд)9.
Жеткгзуш! мен кабылдаушыныц ез дэу1рше бейтаныстау кэне элементтерд1 езгерт1п, ез тустарындагы жаца варианттарымен 6epin отыруы эбден ыктимал да, занды да. Мысалы, ногайлы циклшдеп жырлардыц б1ркатарында "Ал кара юс тон бередЕ Оны успце ки сэна" деген жолдар кездеседЕ Мундагы к\с - Tepici багалы, орманды жерд1ц ацыныц аты. Ертеректе казак халкын кураган ру-тайпаларга бул ац ете таные больш, оныц атауы поэтикалык элементке айналганы байкалады: ал к,ара кк тон беру — "кымбат сыйлык беру, кад1р туту" дегенн1ц символы. Шс сез1 езге эпостардыц кейб1р жырланыстарында да сакталган. Мысалы, "Козы Керпеш" жырыныц 1834 жылы жазылган (хатка тускен) вариантында "Bip жатыпты кара к/с жамылысып" деген тармак бар. Осы тармак еюнш1 6ip жырланыста "Bip ойнайды жарымен табылысып" деп езгеше бершен. Мундагы к/с жамылу, ягни ацныц TepiciMeH астарланган немесе тысталган тонды жамылу ерте кездер уш1н TyciHiKTi болганмен, сонгы кезецдерде кеп кездеспейпн, сондыктан кепшшкке бейтаныс фразага айналган тер1здЕ Осыныц саддарынан кей1нп жырлаушылардыц бул жолды езгерт1п айтулары - едеби мураныц ауызша сакталып, ауызша жётюзшуше тен тэрпптерден туган занды кубылыс.
9 Козы Керпеш - Баян сулу. Курастырып, Kipicne макала Мен. TyciHiKrepiH жазган - БЕ Дуйсембаев. Алматы, 1959.
0 "Жаца мектеп" журналы, 1927, №7-8; К е к i ш е в Т. Махамбеттщ жаца жолдары//Казак эдебиеп, 1956, 16 ноябрь.
Ауызша сакталган ескертюштщ не тутас ез1, не уз1ктер1 6ip автордан екшппеше ауысып, ею-уш иел1кке б1рдей телшш журет1нд1п олардыц тшн зерттеуге келгенде, айтарлыктай киындык тугызады. Есю муралардыц кейде тптп авторлыктан айрылып, фольклор туындыларына ауысып кету1 мэселен1 одан сайын курделенд1ре туседЕ Мундай ауысулар 6ip дэу1р, 6ipep гасыр аясында калмай, 61рнеше гасыр бойына созылып, б1рнеше иегерге тап болатыны тагы бар. Мысалы, кейшп зерттеулерде XV гасырдьщ соцы мен XVI гасырдьщ I жартысында жасаган Шалки1з жыраущю деп керсет1л1п журген "Ед1лден шыккан сызашык Б1з кергенде, Te6iHrire жетер-жерпес су едЕ' деп басталатын толгау араларына уш гасыр салып, ХГХ гасырдагы Махамбетген 6ip-aK шыгады10. Текстологиялык айырмашылыктар

11 Bi3 казак текстологиясы туралы жазган 6ip макаламызда бул элецнщ Махамбет каламына жуык тусетш еэттерш керсет-кен едж, 6ipaK ол талдауымыз мысал репнде гана журпз1лген-т (караныз: Сыздыкова Р. Текстология мэселелер1 туралы ойлар//Жулдыз. 1964, № 8).
1213 жолдык осы элегий Ыбырай Алтынсарин да ез1н1ц хре-стоматиясында жариялаган болатын. Онда бул толгау TinTi ав-торынан айрылып, "Bip бидщ жамандардан корлык керш, 6ip ханга айткан ce3i' деп усынылган.

б1рд1-екш1 жеке сездершде гана. Сез колданысы мен грамматикалык тулга-тесшдер1 жагынан бул мэтш соцгы кездердщ, XIX гасырдьщ туындысына элдекайда жуык келедЕ Ал шындыгында бул елец epipeK дву1рдш болуы мумкш, 6ipaK ауызша жеткендштен 6ipTe-6ipTe езгер1п, соцгы кездердщ нормасына Tycyi (сол себептен де Махамбетке тэн тэр1зд1 болып KepiHyi11), оныц уст1не кейде TinTi авторлыктан айрылып, фольклор мурасына кешш кету1 тац каларлык жайт емес12. Бул мысал тутас шыгарманьщ эр дэу1рге, эр авторга ауыстырылып келгенш керсетедЕ Ал жеке жолдардыц, образдардыц гасыр сайын, автор сайын кайталап бой керсетуЕ 6ip жагынан, тагы да "ауызша баспаныц" ici болса, екшпп жагынан, ол - тутас поэтикалык мектептщ, эдебиеттеп багыттыц жем1с1 жэне ертерек кезендердеп кэркем эдебиеттщ даму зацдылыктарына Катысты кубылыс. Мысалы, жаугергшлш такырыптагы шыгармаларда толгамалы ай болта, корамсакка кол салды, козы жауырын ок алды сиякты стереотиптер тек ауызша сакталудыц гана жвшс1 емес, бул - тутас мектептщ (поэтикалык дэстурдщ) opi карай жалгасып, уласа 6epyiHin нэтижесЕ Зерттеупп К-Ом1рэлиев мундай ортак такырыпты, бЕрнеше вариантты дуниелерд1, ocipece дидактикалык-шешендж толгауларды белгЕп 6ip акын-жырауларга тел1мей (TinTi авторлыгыныц сакталгандыгына карамастан) жэне белгш1 уакыт аясында алмай, макал-мэтелдер сиякты ортак мура реттнде карау керек деген niKip айтады. Бул - жаны бар эцгЕме.
Сейтш, XV-XVIII гасырлардагы казак эдеби мураларыныц тшш танып-бшуде ол улгшердщ ауызша таралып, ауызша сакталуына байланысты эр алуан киындыктар бар екендт кершедЕ Дегенмен соцгы жылдардагы 1здетстерге Караганда, Бухар жырауга (XVIII гасырга) дейш де казактыц керкем поэзиясыныц болгандыгы жэне оныц бЕрсыпыра езгеркке туесе де сакталып, 6i3re жеткецгпп акикат болып отыр.
ТЕддж талдауларга келгенде, мына жайт та назар аудартады. Сез етш отырган дэуЕрлердеп улгшерд1 (немесе булардыц бЕрсыпырасын) таза казак тшндеп нускалар дегеннен repi, казак пен ногай тЕддерше ортак туындылар деп таныган дурыс болар. ейткеш, Ш.Уалиханов айткандай, Жэшбек ханныц билж курган шагында казак пен ногайлы журттары 6ipre eMip сурген кез1 елен-жырлардыц алтын fleyipi болды. Шокан Жиренше шешен аныздарын, "ногайлы философы" Асан кайгы толгауларын, Эз Жэшбек сездер1н осы ногайлы-казак fleyipimie туган деп топшылайды". Тек Жиренше мен Асан емес, XV-XV1 гасырларда eMip сурген Доспамбет, Шалкшз, К,азтуган, Шобандар да ногайлы-казак жыраулары болып саналуга raic. Бул niKipfli принпипп турде алгаш айткан зерттеуш1 К,.вм1релиев: "Казтуган туралы сез", "Доспамбет сезЕ' деген жыр, "ЭдЕл султан жыры" т.б. сез улплер1 казак халкыньщ куралу карсацында, одан 6epri дэу1рДе езге территорияда Едш мен Жайык бойында, Ед1л, К,ырым аралыгында, Алтын Орданыц езге 6ip ордасында уйткы болган ногайлар арасында туды. Ал бул жырларды осы курамда болып, казак халкына кей1н косылган ру-тайпалар ез1мен 6ipre экелдЕ KeftiHri деу1рлердеп кайта жырлаулар непз1нде бул жырлар езшщ бурыцгы ногай epi Кырым журты редакциясынан 6ipa3 e3repin, б1ршама казакыланды. Осы себепт1 де бул сипаттас 6ipa3 сез улгшер1не казак, ногай, каракалпак т.б. халыктардыц ортак еншЕшп бар мура репнде карау керек"14 дейдЕ
14©м1рэлиевК XV-XVI гасырлардагы казак-- 15-6.
XV-XVI гасырлар - казак ру-тайпаларыныц ез алдына улыс (народность) болып курала бастаган деу1рлерЕ Буган дейш ногайлылар мен казактыц ру-тайпалары Алтын Орда курамында 6ipre, аралас-куралас eMip сургеш мэл1м. Ш.Уэлихановтыц ce3iMeH айтканда, "терде басы, тескейде малы бЕр болган" осы гасырлардыц езшде б1рсыпыра ру-тайпалар ногайлы мен казак одактарыныц 6ipece 6ipeyiHe косылып, 6ipece ажырап журдЕ Б1ртектес турк1 тшшде (кыпшак тобында) сейлейпн ру-тайпалардыц бул араластыгы олардыц мэдени-эдеби ем1р1нде де, тЕддершде де улкен i3 калдырды. Сондыктан Асан, Шалки1з, Казтуган, Шобан сиякты сез зергерлерш ногайлы, казак болып белшгенде, еркайсысы эз1мд1к1 деп ала кету1 эбден занды. Осы себептен булардыц туындыларын казак ютаптарымен катар, Магомет Османов курастырган "Ногай уа кумык шигырлары" (СПб., 1883) атты жинакта да, А.Жэшбек курастырган "Ауыл поэзиясы иа де ногай эдэбиеп" (Макачкала, 1935), "Ногай жырлары" (Астрахан, 1912), "Шолпан" (ногай яжувшыларыныц ортак иынтыгы, тузеген Б.Карасов, Черкасск (1969) деген жинактар мен кгтаптардан да таба аламыз. Казак кауымы халык репнде XV гасырларда курала бастаганнан кей1н тш ж-мен айтылатын топта калыптасып, езге турю плдершен ажырай бастаганы мэл1м. BipaK буган дейшп пайда болган эдеби муралар

15	Бул да сонда. 91-102-66.
16	С ы д mi к о в К, Акын-жыраулар. Алматы, 1974, 68-6.  .
17	С ы д и ы к о в К,. Мурын жырау//Казак ССР FA-ныц
Хабарлары. 1991, № 4.
18	История казахской литературы: В 3-х томах. Алма-Ата,1968.
T.I, С. 396; Рабдуллин М. Казак халкыньщ ауыз едебиетЕ
Алматы, 1974. 191-6.

вЛ1 де узак уакыт казак, халкыньщ рухани кажетш етей алатын, сондыктан оцай казакшыланатын дуниелер болганга уксайтынын жогарыда айттык. XV-XVI гасырлардан калган елец-жырлар ел1 де ногайлы, казак журттарына ортак, мумюн, кеп ретте ж-мен емес, й-мен айтылган болар. Буган кейбЕр тарихи ешмдерге катысты жырлар мен шагын елецдердщ Кырым татарларында да (ногайларында) сакталганы куе. Сыпыра жырау, Асан кайгы, Казтугандарды кейбЕр зерттеу пплердщ ногайлы-кыпшак жырау лары деп атайтыны да, Шалкшз, Казтуган, Доспамбет жырларыныц, Токтамыс, Сыпыра жырау толгауларыныц жалпак казак iiniHe тарамай, оныц батыс белтнде - Ногай ордасынан белшген тайпалар арасында гана айтылды деген шюрлер де15 осыны дэлелдей туседЕ Кайткен кунде де буларды казактыц XV-XVI гасырлардагы эдеби ТШ туралы niicip айткызатын нускалар деп тану керек.
Ногайлы-казак толгау жырларыныц ауызша таралып, ауызша сакталуына карамастан жэне варианттылык, ортактык фактшершщ барын есептегеннщ езшде, XV гасырдан келе жаткан авторлы поэзия ез непзш, бастапкы калпын туп-тамырымен езгертпеген деп табамыз. Оган, 61здщ байкауымызша, Енрнеше факторлар себеп болган. Бул факторлардыц 6ipi - поэзия улплерш халыктьщ кастерлеп сактау дестур1 болса, eKiHinici - ол дестурд1 жузеге асырушы "куралдарыныц" болгандыгы. Мундай "куралдар" деп отырганымыз - акын-жыраулардыц ез бастары мен арнайы жыршылар, ягни елец, толгау, жырларды жаттап айтушылар. Оныц устше улкен толгау, жырларды жаттап уйренудщ белгш мектеб1 болганын жене айту кажет. Жырды уйренутшлер айтушыныц жанында айлап-жыддап журш, шыгарма метшш дэл жаттап алатын болган, оныц алдында "емтихан" тапсырып, жырды тутас немесе белш-белш булжытпай айтып беруда дэстур еткен. Мысалы, зерттеупп К,.Сыдиыков атакты "Кырымныц кырык батырын" жырлаушы Мурын жырау СецгЕрбайулы (1859-1954) устазы Нурым Шыршагулулыныц (1831-1908) касында бгрнеше рет 6ipre жур1п, жыр-толгаулар жаттап, батасын алган дейдр6. 1880-1884 жылдары Кашаганмен бес жыл 6ip журш, жыр уйренед1 дегенд1 тагы айтады17.
Жырды жаттап жетюзупплердщ кепшшпшц естЕгенш жадында сактау каб1леттер1 кушп болгандыгы18 туралы да жазылып келедЕ Сез жок, мундай феномендер ертедеп эдеби мураларды тш жагынан бгршама эзгертпей жетюзуге себепкер болганга уксайды. Муны кез1нде Ш.Уалиханов жаксы байкаган еД1. О л "Киргизское родословие" деген ецбепнде: "Барлык кене жырлар мен ацыз-ецпмелер дэу1р еткен сайын урпактан урпакка ауызша турде жеткенше карамастан, жыршы-жыраулардыц жаттау epi есте сактау кабшет1 мен ез ата-бабаларыныц ерл1к icTepi туралы елец-жыр, ацыз-бцпмелерш халыктьщ шекс1з суйгенд1пн1ц аркасында куш бупнге дей1н e3repicci3 таза жеткен. Олардыц жырланые нускалары (списокгары) улангайыр кец даланыц кай тукшршен жиналган болса да, 6ip-6ipiHe ете уксас, Timi 61рдей тусед1"19 деп 6ip жазса, осы niicipiH екшпп шыгармасында жене кайталайды20.
Еинш1 фактор мынадай. Олец шарттылыгына байланысты жэне белгш 6ip елке тургындарына (Батыс Казакстан елкесше) б1ршама TyciHiKTi болгандыктан, кейб1р лексикалык жене грамматикалык кенелштер езгермей жеткен. Ал б1ркатар грамматикалык тулгалардыц сакталуы ертедег1 эдебиетт1ц стильд1к-жанрлык сипатына икелей байланысты. Мысалы, дидактикалык толгауларда, макал-метелдер сиякты, ес1мшен1ц -ар журнакты тулгасы актив жумсалады, ейткеш мунда да емгрде унем1 болып жататын, белгш 6ip шакка бейтарап кубылыс баяндалады: Шагырмак булт жай тастар, Агыткан койды жол бастар (Шалкшз). К,уйрыгы жок, жалы жок Кулан кайпп кун керер. Аягы жок, колы жок Жылан кайпп кун керер (Асан кайгы). Мундай баяндау дидактикалык толгаулардыц курамды белт больш келед1, ол - упт айтуга кажет фон, ой астары. Демек, бул жанрдыц ез1-ак ет1ст1ктердг оныц езге тулгаларымен алмастыруга ж1бермейд1.
YmiHmi ескеретгн жайт — ол авторлы эдебиеттщ фольклор дуниеамен катар eMip cypin келген фактюЕ Екеушщ сакталу, таралу амалы б1рдей болганымен, 61зд1ц ойымызша, елеул1 айырмашылыктары да бар: б1ргштден, авторлы едебиетте фольклор мурасын жетюзуге Караганда, ерюцщк кемдеу сезшедЕ Оныц 6ip ce6e6i акын-жыраулар туындьшарыньщ дет белгш 6ip окигага, нактылы жер-су, адам аттарына катысты айтылатындыгына байланысты. Жетюзуш1 оларды алып тастау немесе езгерту сияктыларга кеп бара алмайды. Содан соц авторлы едебиетте ортак еэттер (дэстурл1 клишелер) фольклорга Караганда елдекайда аз кездеседЕ Оган коса, ер автордыц езше тэн жьфлау мэнер1, ез1 суйш колданган керкемдеу1ш элементтер! болуы мумюн. Булардыц барлыгы - даральщты, авторлыкты танытатын белг1лер. Ал Даралык турактылыкты кеб1рек калайды. Казак поэзиясын ауызша ж£пазущЕлер осыны интуитивт1 турде жаксы сезген деуге болады.
В а л и х а н о в Ч.Ч. Керсетшен ютап. 210-6. " Бул да сонда. 391-6.

§ 3. XV-XVII ГАСЫРЛАРДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИ ТШ
Сез етш отырган дэу1рлердеп едебиет улгшершщ тшш курылымдык кабатгарга карай толык сипаттау мумюн емес. Ocipece олардыц фонетикалык куй-калпын беруге мулде болмайды. Оган бул улгшердщ хатка туспей, ауызша сакталып, б1зге ауызша жеткендт "юнел1". Булардыц тшшщ грамматикалык курылысын да дел сол улгшер туган кездеп кушнде суреттеу киын, олар да азды-кепи езгеркке ушыраган. Т1лдщ курылымдык бел1ктер1нщ шпнде езгеркке кеп душар болатыны да, кененщ кезш кеб1рек сактайтыны да лекдика саласы. Оныц устше, жогарыда айттык, XV-XVI гасырларда жасап еткен калам иелерг ногайлы-казак журттарына ортак болгандыктан, мунда ногайлылык нлдш элементтер efleyip ушырасатындыгы. Олар лексика саласынан да, грамматика саласынан да орын алган. Шалюпз, Доспамбет, Шобандарда кездесетш соцратын, сснста, асмар ету - сымарыш ету, бажа, балацкы, съадпау, мажар, аббар кэшу, мамык, тосату, жэмШ, шемшгрлж, шал сатсалыц, нарты, decmip, кыец буз, квмбедей ару жалар, ителу, квмгрту, кудыенген бал, жарща, кежггу, щоцкалау сиякты сездер, cipe, казак тшшен repi ногайлылар тшне жуык дуниелгктер. Ал грамматика, TinTi фонетика салаларынан буз (муз), бузмай, душман, метм, атлы, журерлер, кешу юешмек, ханлар, не быешм, 6i3iM тэр13Д1 тулгаларды керуге болады.
Тшдш талдаулар ушш, тш тарихын бшу ушш буларды "казакьшамай" сол "ногайлык" калпында оку - м1ндетп шарт. Бул, 6ip жагынан, 6ip топка жататын, 6ip-6ipiHe ете жакын казак пен ногай нлдершщ ортак тустары мен айьфым тустарын, ауыс-тушстерш танытатын факилер болса, еюшшден, сол фактшерд1 керсететш улгшердщ де ортактыгын делелдей тусенн материалдар екендшне кез1М13 жетедт
Дегенмен осы айтылгандарды ескере отырганныц езшде авторсыз ортак туынды деп карауга болатын дидактикалык елец-толгаулардан бастап, иелер1 куменсыз жене дидактикадан езге мотивте жьфланган улгшердщ тшдш-стльдгк ерекшел1ктер1 бар екенш керсетуге болады. Ол ерекшел1ктер, 6ip жагынан, ауызею сейлеу тшшен жогары кетершш, белтЫ 6ip дестурл1кт1, жуйел1л1кт1 танытатын болса, екшпп жагынан, соцгы дэугрлердеп поэзияныц тш1нен де ажыратылатындыгын байкатады. Бул орайда меселеге ек1 тургыдан карау керек: 6ipi - сез болып отырган кезещц тутас алып карау, еюншкл -ep6ip акын-жырауга тэн белг1лерд1 табу.
§ 4. XV-XVII ГАСЫРЛАРДАГЫ АУЫЗША ЭДЕБИ ТШДЩ ЖКСИКАЛЫК СИПАТЫ
Откен кезендердеп керкем эдебиет улплер1н1ц тшн сез ету ушш оларды такырыбы мен мазмунына карай ез imiHeH топт'астыру керек. Асан кайгы, Казтуган, Шалшйз, Доспамбет, Шобан, Маргаска, Жиембеттер непзшен ею-уш жанрда жьфлаган: 6ipi - дидактикалык толгау, оныц такырыбы - жалпы акыл, насихат айту, eKiHinici - арнау толгау, ягни нактылы 6ipeyre, не окигага, не езше карата айтылган сез, оныц такырыбы кебшесе когам, адам, ел крргау, ушшш1с1 - портрет елендер. Оныц езшде де бул жанрлар жыраулардыц барлыгына б1рдей тэн емес: Казтуган мен Доспамбетте, Шобанда, Маргаска мен Жиембетте дидактикалык толгаулар жок (кезшде, мумюн, болган да шыгар, 6ipaK сакталмаган).
Акыл-насихат сездерд1ц иелер1 - Асан мен Шалюпз. Улп-насихат айту - толганыстыц нетижес1 (кейб1р зерттеуш1лер муны поэзиядагы философиялык багыт деп атайды). Бул тургыдан Караганда, М.Магауиннщ Шалки1зд1 казактыц барлык жырауларыныц атасы деп атауыныц жен1 бар. Cipe, бул "атаныц" алдында Асан кайгы тер1здг "ата" да турган сиякты, калган жьфаулардыц 1ш1нде Казтуган - портрет пен арнаудыц ine6epi: ол "будьфайган ею шекел1" деп басталатын елещнде батырдыц - езшщ портрепн усынады. "Алац да, алац, алац журт" жэне "Салп, салпыншак анау уш езен" деп басталатын толгауларын "атасы куйеу болып келген, анасы келш болып тускен" туган жерше - Едш журтына арнайды. Доспамбет те сондай: батьфдыц портрепн жасайды. Шобан болса, портреттер галереясын усынады, ол б1рнеше батарга "мшездеме" бередЕ Асан кайгы, Шалкшз, Жиембет, Маргаскалар кеп толгауларын ез кожалары - сезерендер1не немесе езге хандарга арнай айтады: Асан толгауларына Жешбек хан, Шалки1зден Би TeMip, Жиембеттен Ецсегей бойлы Ер EciM, Маргаскадан Турсын хан деген билеушшерд1ц аттарын керем13.
Шешенд1к-дидактикалык толгауларда ой туйшдер1 ("философия") болатындыктан, оны биццрудщ б1рден-б1р амалы - ана-логияга бару. Мысалы, Шалкшз "6ip жаманмен дос болсац, жумле галамга кулю етер" дегенд1 айту уш1н, сол тэр1здес емфде болатын езге кубылыстарды атап, аналогия жасайды, ягни шагырмак булттыц жай тастайтындыгы, агьггкан койдыц жол бастайтыны т.т. айтылады. Асан кайгы "эр нэрсенщ KaflipiH соган катысы бар адам бшер" деген "философияны" айту \шт келде журген коцьф каздыц кыр KaflipiH бшмейтшш, кырда журген дуадактыц су кад1рш б1лмейтш1н т.т. айтады, ягни б1ртектес шындыкты усынады.
Мундай аналогиялар тек дидактикалык толгауларда емес, арнау толгауларда да орын алады. Мше, осындай параллельдер ушш жыраулар образды айналадагы болмыстан, табигаттан алады. Сол себептен булардыц шыгармаларында ац-кус, мал, жан-жануарлар, есгмдж, ландшафт сиякты табигатка катысты атаулар молынан кездеседг Мысалы, Асан кайгыдагы куз, тырна, тауык,, туйгын, суцк,ар, турымтай, торгай, щаршыга, аргымак,, к,ой, щошк,ар, изен, бозжусан деген сездер, Шалюпздеп ку, квкшш, Kezuidip, сущар, буркт, жапалак,, ат, бие, квк к,оян, ор к,оян, куба арлан, кулан, тарпан,, к,аск,ыр, к,ыршын, тал, терек, тобъыгы, булт, кун, квл, аспан, айдын сездер1 осыны танытады.
Ocipece терт тулж малга, ац-куска катысты eciMflep де, еисйктер де, тур-тус атаулары да тш айналымына молынан тускен элементтер екеш кершеда. Булардыц барлыгы да образ ушш, ягни салыстыру, тецеу т.б. ушш колданылган. Мысалы, Асан кайгы Жетбек ханныц кисынсыз юш бетше басып, оган езшщ разы еместтпн айту ушш аналогияга акку, куладын сиякты кустардыц сипатын келиредт Казтуган ез портретш -батыр бейнесш беру ушш койдыц кесемш, кашаганныц узын курыгын, буыршынныц бута шайнар азуын тшше оралтады. Ол туган жерш суреттегенде де, кебшесе малга байланысты образдарды алады: Жатып к,алган жас тайлак,, Жардай атан болган жер дегеннен бастап, "Салп, салпыншак анау уш езен" деген шагын шыгарма менншен ток,ты, крй, жабагы, тай, бузау, туйе, жылк,ы, боз сазан, балык, сиякты мал мен жендж атауларын ушыратамыз.
Лексика курамындагы келеи орынды кауымныц елеуметтж курылысы мен жаугершшк такырыбына катысты сездер алады. Дидактикалык толгауларда болсын, арнау елендерде болсын XV-XVII гасыр акын-жырауларыныц непзп эцпме езеп — адам, когам, элеуметтж жене ескери жай-куй. Оныц устше бул деу1рлерде жаца курылган хандыкты беюту, жер-суды сырткы жаулардан коргау, шаруага жайлы мекен сайлау мудделер1 6ipiHini орында тургандыктан, керкем едебиет тшшщ сездж курамында журт, халык,, хан, /сарашы, к,ызметш[, ул, угыл, кул, душпан, жау, ер, жолдас, батыр, би улы, бай улы, жамандар, жащсылар, жалгыз, кеп, ата, ана сиякты елеуметпк категориялардыц атаулары еркш колданылган.
Сонымен катар едэугр топты согыс кше, кару-жаракка Катысты сездер курайды. Tinn урыс-согысты пкелей суреттемегеннщ ез!нде бул саладагы сездер образ ушш жю алынады. Мысалы, Казтуган атамекенш - "Ед1л журтты" кимай толгаган елещнде садах,, кьтшан, сары жун ок, сездерш келт1ред1. Шалкшз eMipmiciH суреттегенде, "жазылы алтын кол кескен алдаспаным езщс1ц" деген метафора ушш кару атын алады. Ал батырлар портретш берген Шобанда найза, алдаспан ауыр к,ылыш, ала быек ок., к,анды кебе, ала балта, к,андыауыз, жебе, icapa болат, мылтык,, он екг курсау жез айыр сиякты eciM сездермен 6ipre, тумендх бузу, суырылып шабу, хсылыш байлау, жауды /сайтару, душпанныц квзт к,амау, жауды сыкгпау, байракты алдыру, ажалга к,арсы жугхру, урысу, жагасына адам к,олы тимеу, аткан огын оздыру, душпанныц тобын тоздыру тер1зд1 кимыл атаулары бар.
Жыраулар лексикасында образ ушш осы керсеплген магыналык топтардыц барынша жумсалгандыгы ете-мете кезге туседг Буларда табигат лирикасы, махаббат жырлары дегендер жок болса да, сол табигаттыц жанды-жансыз куй1не катысты кептеген сездердщ орын алуы олардыц тецеу, метафора сиякты амалдар ушш колданылгандыктарына байланысты.
Келес1 сездер тобы - дерекшз ес1мдер. Дидактикалык толгаулар деген1м1з ой туй1ндер1, ал ой-философия дерекшз угымдармен байланысты болатындыгын жогарыда айтгык- Бул дэу1рлердег1 дерекс1з угым атаулары теп жагынан ею топка белшед1: казактыц ез сездер1 жэне юрме араб, парсы сездерт Булардыц б1ркатары Ty6ip сездер де, енд1 б!рсыпырасы -лык, журнагын жалгаган туынды ес1мдер болып келед1: атак,, кецес, дацк,, сез, кеп, белгг, еткен ic, жа/ссылык,, жамандык,, жалгыздык,, вдыдш, квцы, нэпа, жан, дэулет, бак,ыт, пешл, xcadip, акьт, кун, есеп, есендт, сыпайшылык, (cipe, бул сез жаугершшк дегеннщ баламасы болар), гтрлж (тхршшк тулгасы бул кезде эл1 жок), ic, куш, к,ызыл ты, emipiK, пэле, гумыр, жалган душе, щъыык,, суйест, демест, ит mypmKi, ерлш, врлж, зарлык,, бержтт, сыр, Kflupam, ант т.б.
Булардыц iuiiinieri араб-парсы сездерш тек осы деу1рлерде енген жэне осы жыраулар 6ipiHini болып колданган деуге эсте болмайды. Булар, теп, XV гасырдан бурын кэркем поэзия тшне, Keft6ipi халыктьщ сейлеу тшне де етп, калыптаскан, белгш 6ip магынада туракталган сездер екендтн айтуга болады. Орта гасырлардагы турю тшдерше, оныц iniiime казак тшше де араб-парсы сездер1 жазба эдебиет аркылы да, 6ip-6ipiHeH сез ауысу аркылы да енгетн зерттеушшер кезшде айткан болатын. Ocipece дерекмз естмдердщ турю плдерше eHyi араб-иран халыктарымен пкелей карым-катынасынан repi, жазба едебиет пен мусылманша оку аркылы болган процесс екендш кумэнсыз.
Шыгарманьщ сездж байлыгы, сез топтарыныц сипаты онда Колданылган стильдж тесшдерге ■пкелей катысты. Дидактикалык толгаулар кейде ой туйшш дэлелдеу ymiH карама-карсы полюстерд1 салыстыру тэсшн пайдаланады: хан ~ к,ара, жак,сы - жаман, к,устыц кулы ~ хсустыц mepeci, дос - душпан, ж1бек ~ кун, султан ~ кул т.т. BipaK булар сезд1кп байытатын дэрежеге жетпеген.
Бул кезендеп елец тш образга алынган сэздерд1 эпитетаен келпру тэсш1н катац устаган. Кэптеген сездер (мысалы, кару-Жарак атаулары жене орда, журт сиякты сездер) тек кана

эпитетпен келедд жене ол аныктауыштар туракты болып келедЕ Сондыктан бул амал, 6ip жагынан, осы кезендердеп эдеби тшдщ фразеологиялык корын турактандырып, молайтса, екшпп жагынан, эдеби тшге кэптеген сын ешмдердЕ ес1мшел1 тЕркестерд1 экелдЕ Мысалы: салуалы ак орда, ак, ала орда, /салайылаган касты орда, егеулеген болат жебе, купшек санды ты жалмаган курен, жагына жалац жгбек байлаган арулар, жапалак, ушпас жасыл тау, саздауга бшкен к,ара агаш т.т. Мундай эпитеттердщ деш туракты, сЕрэ, олар ертеден келе жаткан дуниелер болар. Айталык, буларга к,ызыл ты, аск,ар may, сеггз кцыр шартарап, ак, ала жьык,ы, ауыр журт, айдынды /сол, жалган дуние, атайы ер, куба жон сияктылар да жатады.
XV—XVII гасырлардагы казак поэзиясы буларды эдеби нормага айналдырган деуге болады. Кэрсетшген туракты тЕркестердщ кешшлЕп куш бугшге дейш жеткен болса, б1ркатарыныц Ka3ipri казак эдеби тшшде кодданыстан шыгып калганы байкалады. Мысалы, сег1з кцыр шартарап, ауыр журт, атайы ер, ауыр кол ("калыц эскер"), ару ул, к,ом су, кыец буз, толгамалы ала балта, тогынды сарты нар, айдындык,тай быек, жумле голам, жазы туз, алац журт сиякты пркестер бул кунде образ рет1нде де, накты 6ip магына беретш кызметте де келмейдЕ
Lirepri дэу1рлердеп казак эдеби тш сэздш курамыныц туп тегше карай белшетш (генетикалык) кабаттарына келеек, оньщ Heri3i казактьщ тел сездер1 екенш баса айтуга болады. Юрме кабат — араб жэне парсы сездерЕ 6ipaK олар соцгы кезендермен салыстырганда эте аз. Душпан, заман, неабе, дуние, дос сиякты сездердщ тури тЕлдерше ертеде енш, халыктьщ ауызею сейлеу тэж1рибес1нде де орын алганын жогарьгда айттык. Сонымен катар 6i3 тЕлш талдап отыртан текстерде шапид кешу, к,агба, хак,, Ибрапим холил алла, бэйтолла, газхрейы тэр1зд1 юрмелер бар. Булар осы гасырлардыц езшде-ак ислам дат аркылы сол дшге катысты лексика тобыныц ене бастагандыгын танытады. Дегенмен дши угымдарды атауга келгенде араб, парсы сездер1 мен турю сездершщ жарыспалылыгы орын/алады. Мысалы, арабтьщ алла сез1мен туркшк тэщр жарыса журедЕ Tirrri соцгы сез жшрек ушырасады: Тэщртщ ез1 берген кушнде (Доспамбет). TdH,ipi тесер тебещц (Шалюпз). Шалкшз TeMip eMipmiciHin дэрежес1 ез1н1к1нен артык болса, тебшпге жетер-жетпес сызашык телегей тещзге айналса, осыныц барлыгын алладан да, кудайдан да кермейд1, тец1рден керед1, tneHipi ici дейдЕ Tirni кейбаныц ез1 алланыц емес, тещр1н1ц уйЕ Ниет еттщ тэщртщ yui кебеге.
XV-XVII гасырлардагы казактыц ауызша дамыган тел эдеби тшшщ сездж казынасында орыс тшшен сез алу дэстур1 жок, ейткен1 муныц эл1 базасы жасалмаган ед1: Ресей мемлекет1мен, орыс халкымен, орыс мэдениепмен, -пл1мен араласатын саяси.
элеуметт1к, экономикалык карым-катынастар тумаган кезец eKerairi т1лде де кершю тапкан.
Жаца сездерге (неологизмдерге) келеек, олар жен1нде де тап басып айту киындау, ейткен1 XV гасырдан бурынгы чхтт, лексикалык сипатын толык кез алдымызга келпре алмаймыз, онда не бар, не жогын б1лмейм1з. Дегенмен 6ip жагдайды ашып айтуга болады, ол - жыраулардыц жеке бастарына тен даралык 1зденютер мен коскандары байкалмайды. Б1р1нде бар сез THrrrepi езгелер1нде де ушырасады. Бул, мумюн, ауызша сакталудыц жемга болар.
§ 5. С03Д1К КАЗЫНАНЬЩ НОРМАЛАНУ ДЭРЕЖЕС1
Талдап отырган кезендеп казак поэзиясыныц сез еткен непзп такырыптары жаксылык, жамандык, йсшк (адамгершМк) т.б. жен1нде акыл, насихат, улп айтуга арналган дидактика мен кауымныц элеуметпк, саяси хал-ахуалын баяндау, ел коргау, жауга аттануды эцпме ету болгандыктан, осы салаларга тэн сездер кезге туседЕ Олардыц 1ш1нде бЕркатары белгш магынада туракталып, дэстурл1 дэрежеге - нормага айналганы байкалады. Мысалы, бул кезде "территориялык-этникалык тутастык" магынасында (каз1рг1 "халык" угымында) журт сез1 норма болып келед1: Тецселер ауыр ногай журтъщыз... Теб1ренсе, ауыр журтын тындырмас (Шалки1з). Осы мэнде халык, арабизмшщ ушырасуы (мысалы: Етектеп жиган кеп халгсыц Султан ием юмге асмар етерс1ц? - ШалкиЕз), 61зд1ц байкауымызша, не кей1нп "редакциялардыц" нэтижес1, не енд1-енд1 ене бастаган юрме сездщ K9pimci сиякты. Осы угымда журт сез1мен катар ел, алаш (6ipaK алаш - тек "казак журты" магынасында) сездер1 де бар. Жиембет Ecim ханга сес керсете айткан толгауында: Аркага Карай кешермш, Алашыма уран десерм1н дейдЕ Шалкшз: Агаштан байтак озбаса, Арабыдан атты сайлап м1нбен-д1 дейд1.
Cipe, бул кезендерде журт, ел, алаш сездер1 синонимдер репнде елец талгамына карай 6ipiHiH орнына eKiHmici Колданыла бергенге уксайды. Айталык, жогаргы жолдарда алаш сез1 арк,а сез1мен ассонансты катар курап тур.
Олеуметак топтарга катысты хан, султан, кул, бай улы, би улы, твре, ага, шора сездер1 кебшесе титулды (елеумегпк Дереже-лауазымды) 51лд1рет1н элементтер болып келедЕ Айталык, Доспамбет мурасынан кездесепн: Азаулыныц Аймедет ер Доспамбет аганыц Хан улына Heci жок? Би улынан Heci кем? — Деген жолдары немесе: Азаулыда ага болган ерлер кеп ед1 — деген тармактарындагы ага сез1 осы кунп "жасы улкен ер адам" магынасынан баска колданыста турганын ащартады. Бурын Туркияда ага титулы эскери адамга, комендантка, янычарлардыц бастыгына бер1лет1н болган. Сол сиякты, сЕрэ, XV-XVI

21	БудаговЛ. Сравнительный словарь турецко-татарских
наречий. Т. I. СПб., 1869. С. 77.
22	Ала сезшщ ер турл1 пркестердеп магыналары женшде
толыгырак мына ютаптан карацыз: С ы з д ы к о в а Р. Сездер
сейлейдЕ Алматы, 1980.

гасырлардагы казак, кауымында да ага сезх басшыга, оныц шпнде вскери басшыга да айтылатын атак-дереже магынасын бергенге уксайды. Шалкшздщ: Батыр жйг жау бастар, Ага жтт кол бастар — дегеш к.олды (вскерд!) бастайтын жпптщ ага аталатынын керсетеда. "Крбыланды батыр" жырында: Кол агалык, кыламын — деген т1ркес бар, мунда кол ага "колбасшы" деген мэнде жумсалып тур. Ага сезшщ белгш эскери топтыц басшысы деген атакты б1лд1ретшдтн жалайыр руынан шыккан тарихшы Кадыргали Косымулыныц "Жами 'ат-тауарих" атты шеж1ресшщ (XVI гасырдьщ соцы) тшнен де керем1з: Уа Myreri бападур мыц юшшщ 6eri ердЕ йа'ни мыц агасы ("Жами 'ат-тауарих", Казан, 1851. 39-6.). Мунда автор бек сез1 мен ага сезш синоним етш усынган, ал бек сезшщ магынасы - "басшы".
Ага сезшщ 6ip кездердеп "басшы" деген ауыспалы магынасы ертеректе калыптаскан ел агасы, отагасы деген тхркестердщ бар екендтмен де делелдене туседЕ Елагасы — белгш 6ip ужымнын (айталык, 6ip ауылдыц) басшы адамы, отагасы - 6ip отбасынжц Heci. Кейш отагасы сезшщ магынасы жалпыланып, "ересек, сыйлы адам" дегещц бщцруге жумсалып кеткеш байкалады. XV-XVI гасырларда ата сезшщ осы кунггдей "6ipre туганныц немесе туысканныц шшде еркек юцщктщ жасы улкеш" деген непзп магынасы да, эрине, болган.
Эскери угымы бар сездер мен фразеология сол кездердеп курал-жабдыкты тугелге жуык атайды. Садак, ок, ала балта, жай, алдаспан, семсер, кебе, жебе, адырна, суцг\ т.б. Ka3ipri казак эдеби тшнде кенерген элементтер болганымен, талдап отырган кезец ушш актив сездер. Ала балта — жай балта емес, арнайы жасалган согыс куралы. Мундагы ала сез1 тусп б1дгпретш сез емес. Ол кене тури Т1лдер1 мен огуз тобындагы тщцерде "кол" магьшасын беретш ал сезше катысты болуы мумюн: ал балта — кол балта, колга устайтын немесе сапты балга, ейткен1 ал сез1 кейбгр турю Т1лдер1нде "куралдыц сабы" дегенд1 де бщщредг21. Мумюн, бул атау аламан, алакщы, ала шапкын, алаулау дегендердеп ала сез1мен байланысты болуы, ейткеш жогарьща аталган сездер мен ала кыргын, ала топалац, алапат сиякты сездерде кырып-жою, будщру идеясы бар. Ол кунде бул сез монгол плдершдеп шах -"елттру, шабу, сою (малды)" сез1мен туб1рлес тулга болып шыгады22. Кайткенде де ертедей казак тшндеп ала балта — белгш 6ip урыс каруыныц аты. Бул атауды XVIII-XIX гасырлардагы нускалардан кездеспрмейшз, оныц орнына айбалта бар.
Алдаспан да казгрде умыт болган сез. Ол берпндеп жауынгер акын Махамбетте де кездеспейдг М.Магауин муны "наркескен, етюр кылыш" деп тус1нд1ред121.
Оскери куралдардыц жалпы атауларынан баска ол куралдардыц жеке бел1ктер1н1ц, турлер1н1ц аттары да елец-толгаулар т1л1нен орын алган. Олардыц да деш бул кунде архаизмдер тобына кеткендер: адырна, кылшан, тобыршык, жебе т.б. Балым К-Жумалиевтщ тусшд1ру1 бойынша, адырна сез1 садактыц огын ripen ататын cinip тарамысын б1лд1ред124, ал Л.Будаговтыц керсету1 бойынша, башкурт пен Кавказ турк1лерш1ц плшде адарна сез1 кер1лген садактыц езш б1дД1рген25. Ертедег1 казак жыраулары бул сезд1 К-Жумалиев керсеткен мэнде жумсаган.
Кылшан свзт Казтуганнан кездест1рем1з: Кылшанымды сары жун окка толтырып. Бул сез "Шайыр" атты ютапта "ок сауыты" деп тус1нд1ршед126. Контекске Караганда к,ылшан сез1 шынында да осы магынаны бередЕ Cipe, бул кене сез болар, ейткет соцгы гасырларда казак тшнде ок сауытын корамсак немесе садак деп атаган. Тобыршык та садактыц 6ip белшепнщ атауы. Л.Будагов Казан татарлары мен алтай т1лдер1ндеп тобыршык свз[ "шишка, шишковатый" ("томпак зат, томпактау") деген магына беред1 дейд1. Казак текстер1не Караганда, тобыршык — октыц адырнага ripen ататын жер1: Тобыршыгы бшк жай салып... Тутамдайын тобыршык-
Ок пен жебе сездер1 бул кездеп едеби тщде синонимдер. Жебеш садак огыныц ез1 емес, кыры деп тусйадру бар27, садак огыныц масагы деп аныктау да бар28. Ал шындыгында жебе сез1н1ц ок сезше синоним екеш ауыз едебиет1нде кездесет1н: Кеп огыныц {штде Сур жебе деген ок алды сиякты жолдардан да тануга болады. Ок пен жебе сездершщ ушшпл chhohhmi рейнде жай свз\ де эдеби т1л колданысында болган: Он екг тутам жай тарткан... Тобыршыгы бшк жай салып.
Оцпмелеп отырган кезендеп улплерде мылтьщ пен зецбгрек сездер1 ете сирек ушырайды. Кылыш та кемде-кем, оныц орнына алдаспан сез1 немесе пркес атаулар колданылады: балдагы алтын Курыш болат, /сан жукпас кайкы кора болат т.б.
25 М а г а у и н М. Одебиет1м1зд1ц тарихы эрще жатыр...
24ЖумалиевК- Эдебиет хеориясы. Алматы, 1960, 91-6.
ъ БудаговЛ. Керсетшен ютап. 20-6.
f "Ш а й ы р". Орынбор, 1910.
"ЖумалиевК Махамбет. 1962, 11-6.
28 Казак тшнщ тус1нд1рме сездпт. I т., Алматы. 1974. 225-6.
Бул туста тек кару-жарак емес, сауыт-сайман аттары да туракталып, нормалана тускен. Мысалы, сауыт дегеннен repi кебе сез1 жшрек кездесед1: Култке тастай болып тимесе, YcmiMe кебе сайлап кимен-di... Жауырынына /санды кебе сыймаган (Шалюпз). Б1зге жеткен текстерде дулыга — тек бас кшмнщ атауы:
Дулыгамныц твбеЫ туган айдай болмаса (Шалюпз). Туган айдай нурланып, Дулыга кидгм - вктбен (Доспамбет).
Жаугершшк лексикага жататын сездер тобындагы кимыддьщ 631 мен оныц орындалу амалын биццренн еистштер мен устеулер барлык, улгшерге ортак, болып келедЕ "Жорыкка шыгу" магынасын жорту сез1, сондай-ак, ок, тию, быте салу, топ бастау, душпан amy, mencinicy, жау бастау, ат сайлап мшу, ту байлау, /сатты тартып, бшк ату, суырылып шабу, душпанныц тобын тоздыру сиякты пркестер, 6ip жагынан, жаугершшк мазмундагы ic-ерекет атауларын тлд1рсе, екшпп жагынан, осы кезенде эбден калыптасып, орын тепкен эдеби нормадагы фразеология корын курайтын сездерд1 танытады.
Ом1рдщ калган жактарын бейнелейтш сездер де елец тшнен орын алганымен, туракталуы, керкем куралдарга айналуы жагынан жогаргы керсетшген топтардай емес. Ocipece бул кезецде кундел1кп турмыска катысты сездердщ ете саран кездесет1ндт байкалады. Керкем едебиет, негтзшен, элеуметш гакырыптагы поэзия болгандыктан, мунда кундел1КТ1 от басы, ошак касыныц суреп жокка тэн. Осыган орай турмыстык лексика да молынан кэрше алмаган. Ал к,урык, (Ycmaca к,ашаганныц узын курыгы — Казтуган), к,ымыз (Кымыз huin, /сызарып — Асан кайгы), кереге (Керегеде шнген, Шабылмаган семсер тур -Жиембет), шымътдъас (Ал шымъыдык, ш\нде Ару cyudiM — вктбен -Доспамбет) тэр1здес бес-он турмыстык сездер кездессе, олар да тек образ ушш колданылгандар. Казак поэзиясы тшне турмыс-салт лексикасыныц араласа бастауы XVIII, эшресе XIX гасырлар iuii.

§ 6. XV-XVII РАСЫРЛАРДАРЫ ЭДЕБИ ТЫ ЛЕКСИКАСЫНДАРЫ КЭНЕ С63ДЕР
Заман негурлым эрглеген сайын каз1рп нормамен салыстырганда, кенерген элементтердщ молынан ушырасуы занды да, тусш1кп де. BipaK эртдеп эдеби мура ауызша сакталгандыктан, кептеген бейтаныс дуниелер мэтшнен ыгысып, бгзге TyciHiKripeK баламаларымен жеткеш аян. Эйтсе де бул муралардан "кененщ кездерГ' — архаизмдерд1 табуга болады. Оларды шартты турде ею-уш топка белш карастыру керек. BipiHinici — бул кунде мулде колданылмайтын бейтаныс турлерЕ eKiHmici — казгрде де TyciHiKTi, 6ipaK колданыстан шыгып калган пассив элементтер, yiniHinici — каз1рде де колданылатын, бграк езгеше магынага ие болгандар.
Алгашкы катарда кыпшак тобындагы турю тшдерше о бастан тен емес, кене туркшк бгрен-саран сездер бар. Мысалы, Асан Кайгыныц: Ал /солыцды маларсыц Алтын менен кумгске деген жолдарындагы ал сез! кене туркшк (жене огуздык) к,ол деген сез1, сол сиякты жазы (дала, жапан дала), салу (калдыру, тастап кету), кежг (кузет?), /сурсау (орау), толгау (орау), толгамалы (оралган), сагыну (сактану), кулем (?), сындырау (?), соцратын (соцг кейш), тебгр (?) сездер1 ете кене, магыналары бул кунде не куцпрт тарткан, не езге менде, онда да омоним ретшде колданылатындар. Мысалы, "калдыру, тастап кету" магынасындагы салу етгстт мен "кою, енпзу" угымындагы осы кунп салу eTicTiKTepi 6ip уядан ep6ireH, ягни семантикалык козгалыска тускен 6ip сез емес, сырткы тулгалары б1рдей, магыналары белек омонимдер, ал сез1 де сондай: "кол" магынасындагы ал мен туей бшдгретш ал сездер1 омоним тулгалар. Курсау сез1 "орау" магынасындагы толгау деген сез немесе айдай элем, кундей кулем деген TipKecreri кулем сездер1 туракты ттркес — фразеологизмдер курамында гана сакталган "саркындылар" (реликтшер), ал жазы, сак,ын, соцратын сездерг осы кунг1 жазык,, сак,тан, соц деген сездермен тубгрлес, сол себептен контекске карай TyciHiri де оцайырак баламалар (эквиваленттер) болганымен, каз1рде колданылмайтын тулгалар.
Сындырау, me6ip, агбыту, квмбгдей ару жалар, трмембес, курлем, куспен, уным, параду, нарт, урмеу, icipin сиякты сездердщ мен-магынасын тусшуге де, езгрше айкындауга да мумк1ндтм13 жок (ерине, бул керсетшгендердщ 6epi б1рдей кене сездер болмауы да ыктимал).
YiniHini топка щарындас, журт, алаш, ару, ауыр, к,ыршын, озу тер13Д1 сездерд1 жаткызуга болады. Булар магыналары бграз езгер1п, семантикалык козгалыска тускен сездер. Карындас сез1 бул кунге дей1н ею магынада колданылады, 6ipaK осы кездеп едеби нормадагы магынасы "ер адамныц жасы Kiini эйел жынысты туысканы" жэне жалпы ер адамга байланысты айтылгандагы жасы Kiini эйелзаттыц атауы. Ал ертеректеп казак эдеби Т1л1нде бул сездщ тупк1 магынасы жэне турк1 жазбаларында кездесетн "6ipre туыскан адам, ага, im" деген угымнан ауыскан "жалпы туыскан, жакын рулас адам" дегенд1 б1ЛД1рген. Асан кайгыныц: Ол кунде /сарындастан щайырым кетер дегешнде де, Шалкшздщ: Жайыцды быген щарындас Ол щарындас эм жолдас дегешнде де бул сэз эйел жынысты адам туралы емес, руластар жайындагы ойды бЕщцред!, /сарындас сезшщ осы магынасы казак макалдарында да сакталган: Ауру астан, day Корындастан. Жан /сарындас болса да, мал щарындас емес т.б. Бул сездщ осы керсетшген семантикасы казак едеби тшнде узак уакыт бойы сакталып келгеш Махамбет, Tirrri Абай тшнен де табылатындыгынан байкалады. "Туыскан, жакын адам" меншде жумсалуы казгрп казак поэзиясында да жок емес.
Ауыр сез1 ертеректе журт, к,ол сездер!мен TipKecin, "купт, мыкты, зор" деген магыналарды берген. Бул сез кене жене орта гасырлардагы турю ескертюштершде осы кунпдей салмакка

29 Фазы лов Э. Староузбекский язык (Хорезмские памятники XIVв.). Ташкент, 1966. T.I. С. 104-105.

катысты магынасымен катар, "многочисленный, драгоценный, сильный, уважаемый, доблестный" ("кеп, багалы, куши, кад1рлЕ мыкты") деген магыналарда да колданылганы кершедр. Казак жыраулары да ауыр сезш соцгы осы керсетшген магынада жумсаган. Ол кебшесе журт, /сол сездер1мен нркесте келедЕ Теб1рлерге /салганда, Тецселер сойды ауыр ногай журтыцыз... Te6ipence, ауыр журтын тындырмас (Шалюпз). Ал/салаган ауыр /солдар токтарга (Шобан) т.б.
Mai, щыршын сездер1 де казЕрп иг/ жа/ссы, /сыршын жас, к,ыршынынан /сиылды тер1зд1 туракты пркестерде сакталган болса, ертеректе алгашкысы жа/ссы сезшщ синоним репнде актив колданылган, ecipece ол жа/ссы сезшщ баяндауыштык кызменндегт кезеюш сыцары (дублей) болып келедЕ Мысалы, Шалюпздщ: Асау тулап жыкпаса, Арткъ/ айылдыц беркг uzi деген улпде келген толгауы тупшмен жак,сыныц орнына иг/ сезшщ Колданылуы аркьшы жасалган. Mai сезшщ осы кызмет макал-метелдерде де сакталган (Tyci uaiden туцыме т.б.). Бул тулга каз1р тек адамга катысты сездермен пркесуге бейЕм, ал XV-XVII гасырларда ол елдекайда ерюн пркестерде келедЕ
Кыршын ce3i де бул кунде "сЕршенген" тулга, ол кебшесе жас сезЕмен келш, сын ес1мдЕк кызмет аткарады немесе цыршынынан /сиылу тер13Д1 туракты пркес курамында колданылады. Ал ШалюпздегЕ Жагасына к,ыршын б/ткен тал edi деген жолдардагы /сыршын сез1 жеке жумсалып тур. Бул сез Ш.Уалихановтыц назарына да шккен-дЕ Ол: /сыршын свз\ ес1МД1Ктщ атауы репнде казак тЕлшде кездеспещц, ал 6ipaK эпоста: Куша бткен к,обаршын, Kecin алып сал emmiM деген жолдар бар дейдЕ Бул сездг галым оныц орта гасырдагы казак тарихшысы К,адьфгали бид1ц мэпшцде кездескенге байланысты энпме етедЕ Онда мынадай сейлем бар: Дарийа арасын дан /сырчын лар йыгыб, сал баглаб, дарийаны Kenmi. Б1здщ байкауымызша, Казак тшнде де /сыршын свз[ еимддктщ (талдыц) аты репнде Колданылган. Сондай-ак оныц "жас" деген магыналык рецю де болган. Осы кунп к,ыршын жас, щыршынынан /сиылды деген пркестер талданып отырган сездщ осы магыналык рецюмен байланысты жасалган.
Озу еиспгшщ ертедеп жи1 колданылган магынасы "жалпы ету", озу сезшщ бул кунпдей салыстыру ("б1реудац б1реуден озуы, апыц апан озуы" деген сиякты) рецю жок: Озар суйте бу дуние Азаулыныц Аимэдет ер Доспамбет агадан (Доспамбет). Сол уа/сыт озган кундер (Казтуган). Атк,ан огын оздырган деп келепн жодцардын барлыгында да озу епсппнде салыстырудан туган ic-эрекет угымы жок, жалпы iOTepi журу (кету, созылу) магынасы гана бар.
Байтак, сез1 бул кундеп едеби тшм1зде "ушы-киыры жок кен" деген сын еамдш магынада колданылады. Ал Шалюпздщ 6ip толгауында: Алаштан байтах, озбаса, Сыпайшылы/с сурмен-di десе, мундагы байтах, сезшщ семантикасы белекше. Байтах, бурын казак пл1нде зат еЫм магынасында колданылып, "белпл1 6ip журт, халык тутастыгы" ("этникалык-территориялык б1рл1к"), ягни "ел, журт" деген угымды б1лд1рген. Эпостык жырда ез ханына екпелеп, кайрылмай кетш бара жаткан батырга "Kepi кайт" деп вине келген адам: Байтах, бвлт 6epedi, Ладсалы/сты к,ур сэна деп уэде бередЕ Мундагы байтах, деп отырганы - белгш 6ip мекендеп белпш 6ip ел, ягни KiiniripiM хандык- Бул сезд1ц казЕрде колданылатын байтах, ел, байтах, журт деген туракты пркестердщ калыптасуьша себепкер болган. О баста байтах, ел, байтах, журт деген жеке сездердщ баламасы репнде жумсалган. Келе-келе байтах, сезшщ алгашкы магынасы кундргтенш, "кец, ушы-киыры жок, барлык" деген менге ие болып калган: байтах, дала - кец дала, байтах, влхе - кец елке, улан байтак-
Сокта сез1 каз1рп "шэюрт" магынасында тек казак пен ногай вдебиепнде сакталган деп Свкен Сейфуллин атап етед129. Каз1рде де колданыста бар, магынасы да айкын ару сезш ертедеп нускалардан жиЕрек кездеспрем13, мунда бул сез ею турл1 магынада келедЕ 6ipi - жеке турып, "сулу, Kepiicri вйел, суй1кп кыз, жар" деген мвнде. Доспамбет жырау ез портретшщ бЕр жер1нде: Алганым дли аганыц х,ызы edi, Кос арудыц вз/ edi десе, екшпп 6ip жершде: Зе/м/ орындых, ycminde, Ал шымылдык, штде Тулымшагын mezmmin, Ару cyudiM - вктбен - дейдЕ Сонымен Катар ертедеп казак эдебиеп тшнен ару ат, ару ул, ару батыр деген пркестердг де ушыратамыз: Ак,табан ару торы ат жайлаган (Шобан). Айсулдыц ару dMemi турганда (Шалюпз). Бул кунде ару ат, ару батыр дегендер кулакка жат естЕледЕ Каз1рде ару сэз1 эйелге, кэбшесе пэк сулу кызга катысты колданылса, бурын бул сез "жаксы, мшсЕз, асыл" деген угымда да кел1п, ат, жтт сездерЕмен иркесе алганын керем1з. Оныц бул жумсалысы бурынгы "таза, юрппкс13, пэк" деген тупю семантикасынан ауыскан.
Булардыц барлыгы да 6ip алуан сэздердщ будан уш-тэрт гасыр бурынгы магыналары (жумсалуы) каз1рпден 6ipa3 езгеше болганын танытады. Жэне б1ркатар сэттерде ертеректеп казак едеби пл1н1ц кейб1р лексикалык нормалары орта гасырлык турю эдеби тЕддершен сай Tycin жататынын байкаймыз. Мысалы, озу, Карындас, журт, ауыр, алып, ару, uai сездер1 Хорезм, Алтын Орда ескертюштер1нде де, Мамлюк ескертюштершде де осы магынада Колданылган. Муныц себебш, 6ip жагынан, орта гасырлык турю эдеби плдер1 мен жазба едебиетшщ казак халкын кураган ру-

СейфуллинС. Шыгармалар. Алматы, 1964. VI т., 328-6.

тайпалардыц рухани-мэдени ем1ршде де белгш орын алганынан 1здесек, еюнппден, орта гасырлардагы турю эдеби улгшершщ де, ертедеп казак едебиетшщ де непзп илдж базасы - халыктьщ ауызею сейлеу тежрибеш болгандыгынан 1здеу керек шыгар.
Кене элементтердщ ушшпй тобы - тарихи сездерге (историзм деп аталатын) келеек, оларга жогарыда сез болган кене кару-жарак атаулары, когамдык-еюмшшк терминдер1, сол кезендег1 Казак кауымыньщ кункерю-пршшгше байланысты турмыстык лексика топтары жатады. Булардыц шшде садак;, треуке, дулыга, талые сиякты бул кунде жалпы магыналары белгшшер1 де бар, сонымен катар тондык,, ала, сак,етер, цуспен сиякты каз1рде тусш1кс1здер1 де бар. Ka3ipri казак едеби тшшде Колданылмайтын кейб1р тулгаларды кене сездер деуге де болмайды. Мысалы, Асан кайгыдагы: Квртменен евндеген, Сулу унмен ундеген деген жолдардагы керсетшген сездер (сэндеген, ундеген), эрине, кене емес.
Мше, XV-XVII гасырлардагы казактыц ауызша дамыган тел едеби тшшдеп бул кунде кенерген элементтер катарына жататын лексикалык топтардыц жалпы сипаты, турлерЕ теп осы баяндалгандай. Бул дэу1рлерде кене сездер мен кене туракты иркестер елдекайда молырак болуга тики, 6ipaK ауызша сакталуыныц ерекшелтнен булар сан жагынан едэугр кем1ген.
Сез етш отырган дэу1рлердеп эдеби улгшердщ тшнде кене сездердщ сакталуына бгрнеше жагдай себеп болган. BipiHmici -керкем туындыныц поэзия туршде болгандыгы. Уйкас, елшем тэр1зд1 елец шарттары кеп еэттерде мэищц езгерте беруге Ж1бермейд1. Буын саны кем не артык шыгып, немесе уйкасы келмеген сездер каншама жаксы, тусш1КТ1 болганымен, бейтаныс кенешц калдыктарын ыгыстыра алмауы мумюн. Оныц устше казак тэж1рибес1нде елец сезд1 жаттаушы (жетюзупй) оны естйен калпында кабылдауды машык еткен. Сондыктан кейб1р бейтаныс сездер мен тулгаларга ол кеп мэн бермеу! де ыктимал. Буган мэт1н шпндеп б1рд1-екш сездщ шыгарманьщ тутас мазмунын, идеясын, керкемднш TyciHin сезшуге пелендей нуксан келпрмейтш факпс1 де себеп болса керек.
Екшпп себеп (фактор) - ертедеп едеби улгшердщ шпнара колжазба туршде сакталуыныц да орын алгандыгы деп топшылаймыз. Етек алып, дестурге айналмаганымен, казак кауымында да эр алуан мураларды (айталык, тек елендер гана емес, шеж1ре мен шешендж сездер сияктыларды да) жазба тур1нде сактау факлй болган. Ocipece XIX гасырдьщ ен бойында колжазба дэптерлер таралып келген1н сол муралардыц тш 6ip дэлелдесе, осы туста орыс зерттеушшер! айткан (жазган) сездер ею делелдейд1. Мысалы, XIX гасырдьщ соцгы ширейнде казак халкыньщ тш, медениен, этнографиясы, шаруашылыгы т.б. жайында жарык керген эдебиетац библиографиясын жасаган агартушы А.Алекторов казактарда XIX гасырдьщ еюнпп жартысында колжазба дэптерлердщ бар болганын б1лд1ред1. Щалки1з, Казтуган елецдершщ XIX гасырдьщ соцы мен XX гасырдьщ бас кез1нде баспа бетше жариялануыныц e3i imiHapa колжазба материалдарга суйенген1 хак- "Шайыр", "Жаксы упт", "Мурат акынныц Еумаркажы углына айтканы" сиякты XIX гасырда жарык керген жинактарды бастырушылар тек ауызша жырланганнан жиылган материалдарды гана емес, елдекалай сакталган дэптерлерд1 де пайдаланган тэр1зд1. 0йткен1 мэпндер барлыгында б1рдей, 6ip-6ipiHe дэлме-дэл Tycin отырады.
Кене сездер мен кене поэтикалык куралдардыц сакталуына себеп болган yiniHini фактор - эдеби тш нормаларыныц туракталып, калыптасу касиеине ие eKenfliri. XV-XVII гасырлардагы, TinTi Keft6ipi одан да аргы дэу1рлердеп жеке образдардыц (поэтикалык жук аркалаган сездер мен TipKecrepfliH) ем1ршенд1пнен, турактылыгынан олар 6ip fleyip аясында калмай, кей1нге уласа берген. Кейде пркес iniiHfleri жеке элементтердщ кенергенднше, TycimKci3fliriHe карамай, жалпы образ таные дуние репнде колданыла бередг Мысалы, толгамалы деген сезд1ц кейшп замандардагы казак пл1 уш1н "оралган, сабы б1рдецемен оралган" деген магынасы кемесюленгенше карамастан, толгамалы ак, суцгг, толгамалы найза тер1зд1 иркестер ебден туракталып, казактыц керкем поэзиясы тшшде куш кешеге дейш (Махамбет, Шернияздарга дейш) орын алып келген.
Bip алуан сездердщ 6i3 энлме етш отырган дэу1рлер тшнде Каз1рпден езгеше магынада жумсалуы - сезд1ц магыналык езгеркшщ (дамуыныц) нетижес1. К,арындас, "эскер" магынасьшдагы щол, ауыр, ата, ару, ойын сиякты сездердщ магыналары б1рте-б1рте тарылып, олардыц езге сездермен пркесу аясы шагындалган. KepiciHme, кейб1р сездердщ косалкы немесе жаца магыналары пайда болган. Мысалы, журт свъ\ бурынгысынша жалпы "ел, халык" дегенмен катар, "кешкен ауылдыц орны" жэне "жалпы адамдар" (журт не демейдг деген сиякты сейлемдерде) деген Tepi3fli угымга ие болган.
Б1ркатар сездерд1ц кдз1рпден магына езгешел1г1н1ц жэне 6ip себебш XV-XVI гасырлардагы казак поэзиясы тшнщ де орта гасырлык турю эдеби тшдер1мен, оныц шшде Алтын Орда, Хорезм ескертюштер! плдер1мен ш1ктеспг1нен деп топшылауга болады. Бул 1л1ктест1кт1ц тамыры ол илдерд1н кай-кайсысыныц Да кайнар кез1 халыктьщ ауызею сейлеу тш мен ауыз едебиеп Дэстурлер1не катыстылыгында болса керек. Мысалы, 61зд1ц нускаларымыздагы ага, жумле, абадан, жазы, игх, ауыр, ару сиякты сездер мен 6ip алуан грамматикалык тулгалар осыны керсетедь

§ 7. XV-XVII РАСЫРЛАРДАРЫ АУЫЗША ЭДЕБИ Т1ЛДЩ ГРАММАТИКАЛЫК СИПАТЫ
Ец алдымен, будан уш-терт гасыр бурын жасалган керкем сез улплер1 тшшщ непзп грамматикалык категориялары: сеппк, жжпк, тэуеддак жалгауларыныц магыналары мен кызметтерц етютхкпц рай, eTic, eciMUie, кесемше тулгаларында жумсалу Tepri6i, сэздердщ байланысу амалдары (киысу, мецгеру, жанасу) юшрп кездепмен б1рдей тусетвдшн айту керек. Бул б1рдейшктщ басты себептерЕ б1зд1цше, мынада. XV-XVI гасырлар - осы кунп б1ркатар улттык турю тшдершщ жеке-жеке халык rijmepi болып калыптаса бастаган дэуЕрЕ Эрине, бул калыптасу керсетшген кезден кеп бурын басталган, ер халык тшшщ фонетикалык-грамматикалык белгшер1 XV-XVI гасырларда бЕр-6ipiHeH efleyip ажыратылып, б1рсыпьфа орныккан деуге болады. Ол белплер кейшп гасырларда epi карай беютше тускен, жалпыхалыктык тш нормасына айнала бастаган. Б1рдейл1кпц eKiHUii ce6e6i - турю нлдершщ фонетикалык-грамматикалык жуйесшщ ете баяу езгеретвдтнде. YuiiHinici - 613 эцпме eTin отырган едеби нускалардыц ауызша таралып, ауызша жеткещцгшде, ягни урпактан-урпакка еткенде есю элементтердщ заманга сай жацасымен imiHapa алмастырылып отыргандыгында.
Дегенмен бул кезендеп казак тшнде бупнп нормалардан езгеше келепн азды-кепи грамматикалык тулга-тесшдердщ болтаны сезс1з.
Сез езгерту саласында. Септеу Tepri6i (парадигмасы) непзшен кдз1рпмен б1рдей, тек ес1мд1ктердщ септелувде езгешелш бар. Ык жалгауы мен, 6i3 деген ес1мщктерге жалганганда -щ, -/.« туршде де келедЕ метм, бгзщ. Ocipece метм варианты каз1рп казак тшше жат, ол - ногайлык тулга. BipaK XV-XVI гасырлардагы казак тш ушш де булайша колданыстыц тэн болуы ыктимал. Жктеу есЕмд1ктершщ септелу жуйесшде куш бупнге дейш жеткен ерекшел1ктердщ (мен-щ, ма-ган, о-ныц, о-ган, о-ны) бар екенднтн ескерсек, казак тшндеп каз1рп норманыц б1рден калыптаса коймагандыгын мойындауга болады.
Шыгыс cenriKriH ею-уш жерде -дын. -din варианты кездеседЕ Ер взтдт соцратын... Бу кеткендт к,айтпасац (Шалюпз). Бул осы кунп басылымдарда -дан, -ден туршде бершген. Егер cipe да казакшалау керек болса, взщнен, кеткеннен деп, -нан, -нен турше копиру керек еда. Б1здацше, шыгыс сегтктщ кене уйгыр жазба едеби дэстуршен келе жаткан -дын, -din варианты непзшен ортагасырлык турю жазба тшдерше тен болганымен, ертерек дэу!рлердеп ауызша жырланган улгшердщ де тшнен орын алуы мумюн.
Епспктщ туйык Typi (немесе кимыл атауы) ею турл1 тэсшмен жасалган: 6ipi - Ka3iprime -у журнагы аркылы, eieiHinici
-мак, журнагы аркылы. Алгашкысы ете сирек ушырасады, непзшен бул кезде кимыл атауы -мак, тулгалы болып келедЕ мактанбак,, батыр болмак,, кешу кешмек. Максат (супин) рецимен келепн тустарда -уга косымшаларымен берЕтетш ericTiK 6i3 талдап отарган дэуЕрлерде -арга тулгасымен кездеседЕ Ал дегенде аларга, Алып жерге саларга. Сьфгаласкан жауды сыктарга. Сырт бергещц зорларга Сырттаннын улы Кара Косай мырза бар (Шобан). Жаракшылар жок па екен, Жармай бште саларга (Доспамбет). Бул керсетшген ерекшел1ктер ауыз едебиеп тшше де тэн.
EciMineHin эткен шагы -ган журнагымен бершедЕ огуздык -мыш журнакты тулга мулде жок- Еамшенщ ауыспалы шагын жасайтын формант (тулга) непзшен -тугын туршде келедЕ Олетугын тай ушш, Хвшетугын сай ушш (Асан кайгы).
Еиспктщ буйрык рай тулгасы (II жагы) каз1рп казак эдеби тш нормасымен сай туседЕ анайы Typirme журнаксыз (неддгк) тулга (бар, кел, сынаспа, сащын), кепше Typi -цыз журнагын жалгайды: барыцыз, болыцыз. Cipe, сощылар сыпайылык ренктен repi кэшпелж магынаны бЕлдЕреин тэр1здЕ эйткеш -цыз косымшасымен берЕлген ic-ерекет 6ip адамга емес, кепке арнай айтылган сез-толгауларда келедЕ Bip болыцыз бэрщз (Асан). Бул аффикстщ ycriHe -дар косымшасын жалгау жок-
Сонымен катар бул кезендеп эдеби плде буйрык райдыц II жакта -гыл, -гы журнагын жалгаган Typi кездеседЕ Адам эз'я айтар деп, кецшщц салмагыл. Henci алдаушы душпанньщ Насихатын алмагыл (Асан).
Откен шак есЕмшенщ жгктеул1 туршде соцгы н дыбысын Tycipin айтушылык бар: жортщамын. Сонымен катар оныц толык Typi де (жортк,анмын) бар. Бул кезецде кайсысы басым болганын Kecin айту киын.
ETic категориясыныц да морфологиялык Kepimci Ka3ipri казак тш нормасынан кеп алшактамайды. Тек 6ipep жерде осы кунде -цыз, -гыз журнагымен келепн eric тулгалары -кер Косымшасымен бершген: Масагынан вткерт, Басын колга жеткерт, Созып тартар кун кайда! (Доспамбет). Етктпктщ ашык рай тулгаларыныц пшнде келе жата (Жарага мамык тосатып, Келе жата дегейсщ - Доспамбет), не бмешм сиякты б1рдЕекш тулга XV-XV1 гасьфлардагы казак тш ymiH де, Ka3ipri тш ушш Де жат тулгалар. Олар, б1здщше, ногай тш элементтершщ Kepimci.
ЕтютЕктщ еткен шак семантикасын -гай, -гей журнакты тулгамен беру бар: Калага кабылан жаулар тигей ме? (Доспамбет). Тукылдыктан сартыдцап Узыер болгай сол мушз (ШалкиЕз). Бул - кене теилдердщ 6ipi. С.Сейфуллин келтфген материалдардыц шпнде Шыцгыска баласыныц елшт естЕрткен ¥лыг жьфшы мен Шыцгыс ханныц сездер1 деп бершген мейнде:

Кезщ жасыц жупртет
Кецшц тулды болгай ма?
Жырыц кещл урютет
Жошы едщ болгай ма? деген жолдар бар30. Мундагы влд1 болгай ма деген тулга каз1рде влгет ме, влген болар ма туршде крлданылар едЕ
Ауыспалы осы шактыц болымсыз TypiHiH I жакта -ма+й+мын вариантыньщ орнына -ман (фонетикалык; турлер1мен) журнакты тулгасы да кездеседЕ Жэне бул амал жш жумсалган: Тогай кондым - вктбен. Ару суйдЕм - вктбен (Доспамбет). Кебе сайлап кимен-di. Алдыма алып суймен-di (Шалюпз). Муньща, ханым, шыдаман (Жиембет). Бул тулганыц беретш магынасында узшдЕкесшдШк рецю (категоричность) бар. Жогаргы мысаддарда осы рецк сакталган. Ал кейшп дву1рлерде, айталык, XIX гасырдьщ II жартысында, Абай тшнде бул тулга аталган магынаны биццрмей-ак, жай хабарлау ушш де жумсалатын болган.
Шылаулар казак тшне тен турлер1нде гана кездеседЕ Жазба тшдерге тэн арабша уа, лекин, парсыша кем шылауы бЕр-ею жерде гана кершедЕ Жайынды бЕлген карындас Ол - карындас Нам жолдас (Шалкшз). Соц шылауыныц соцратын деген кене варианты да колданылган.
Сез тудыру жуйесшде. Туынды тубгрлердщ ец 6ip жш колданылган сипатты топтары -лык., -ли, -сыз, -дай журнактарымен жасалгандар. -лык, журнагы бул кезде тек дерексгз eciM жасайды: ерлш, врлт, зорлъчс, берштт, вдыдш, ал -лы, -сыз, -дай (-дайын) журнактарыныц беретш магыналары Ka3ipri кездегЕдей. Bip ерекшелт бул кунде жанаса байланысатын Катысты сын еамдер 613 талдап отырган улгшер тЕлдершде -лы Косымшасымен келедЕ алтынды кесе, айдынды кел. Калган журнактардан -шы (к,ызметш1, жараклиы), -с (журт, беркшс). -jjm (KepmiM жер), -шылык, (сыпайшылык,), -сын (суйест, демест), -шык, (сызашьас, ботташык) крсымшалары бгр-ек! реттен гана кершедЕ Демек, булар ел1 жуйел1 турде келепн, актив журнактар емес.
Грамматикалык ерекшелжтердщ катарында дур (-ды, -di, -ты, -mi) формантыныц кодданылуын керсетуге болады. Мысалы: Жауынды Kyui кеп журме, Жар жагасы тайгак.-ты (Шалкшз). Сырым саган тузу-di (Жиембет). Еммнен болган баяндауыш ic-ерекетпц накты болган-болмаганын бЕлд1ру менш берепн дур KepceTKimi Ka3ipri кунге -ды, -di тур1нде жеткен. XV-XVII гасырлардагы казак поэзиясында, cipe, дур варианты басым болганга уксайды. Бул улплердщ кей1н (ец opici XIX гасырда) хатка тускешнде -dbi/-di, -ты/-mi болып езгертЕлу} мумюн. Соган

СейфуллинС. Керсетшген ютап. 139-6.
арамастан дур туршде жеткен cerrepi де бар: Сайдыц басы тугел-дур. Толган тогай малы-дур (Жиембет). Жалп-жалп еткен бейтерек Жайылмагы желден-дур ("Акын", Казан, 1912). Осы толгауды В.В.Радлов Кырым ногайларынан жазып алганда: Бэйтерект1ц йалкалмагы йелден dip деп бередЕ Демек, бул керсетюш аталган кызметте кыпшак т1лдер1нде бурын актив жумсалганы байкалады.
Булардан баска бул кунде езгеше тулгада колданылатын кейб1р туынды eTicriKTep бар. Мысалы, ырысымды сындайын дегендеп соцгы етютж каз1рде сынайын тур1нде болар едЕ Сулу унмен ундейт (Асан кайгы) дегендеп ундеу етюип бул кунде сейлеу болып айтылар ед1 немесе ун шыгару деп аналитикалык жолмен (пркеспен) бершер едЕ Ka3ipri казак тшшде бой жеткен, айдын шую сиякты eciM мен енстгк TipKecrepi бойга жету, айдынга шую тур1нде келедЕ
Сейип, XV-XVII гасырлардагы казак поэзиясы тшшщ грамматикалык жуйес1 казгрп кездепмен кебшесе б1рдей кел1п отырганымен, едеу1р сэттерде ерекшел1ктер1 де бар екеш байкалады. Ол ереюпел1ктер, б1ршппден, эр1ден келе жаткан есю тулгалардыц орын алуынан туса (-гай, -ман, -дур), екшппден, эдебиет жанрыныц сэз колданыс тэсш1не байланысты (мысалы, -ар, -ман журнакты епсиктердщ кодданысы) орын алгандар.
§ 8. XV-XVII ГАСЫРЛАРДАГЫ КАЗАК ПОЭЗИЯСЫНЫЦ СТИЛБД1К- Т1ЛДIK ЕРЕКШЕЛ1КТЕР1
Сез етш отырган дэу1рлерден 6i3re жеткен эдеби улгшерд1ц 6ip тобын, атап айтканда, шешенд1к-дидактикалык елец-толгауларды К-0М1Рэлиев авторларыныц керсетшш жургенд1пне Карамастан, ортак мотивп, вариантты, авторсыз (авторын тап басып айту киынга согатын) шыгармалар деп табады да, олардын кейб1р тшд1к белгшер1н керсетед131.Ол белгшерк елец-толгаулардыц синтаксиспк, тулгалык, лексикалык кайталауларга Курылуы, кайталау кеп болгандыктан, "дара сездер мен дара формалардыц едебиеттеи езге елец турлер1нен барынша аз болатындагы", синтаксиспк жуйес1 жагынан ауызею сезге жакын келетЕндт, сонымен катар буларда уйкас куруда сез тандауга ерюндж бар eKeHfliri айтылады.
Bi3 бул шюрлер мен талдауларды непзшен куптай отырып, XV-XVII г. казактыц ауызша дамыган эдебиетшщ авторлары кумэнсыздарыныц жэне дидактикадан езге сарында жырлангандарыныц т1лд1к-стильд1к ерекшел1ктер1 бар екен1н керсетем1з. Ол ерекшел1ктер, 6ip жагынан, ауызею сейлеу тшнен жогары кетершп, белгш 6ip дэстурл1кт1, жуйелшкп танытатын
31Ом1рэлиевК Керсет1лген ютап. 128-139-66.

болса, еюнип жагынан, соцгы деу1рлердеп поэзия тшнен де ажыратылатындыгын байкатады. Бул орайда мэселеге ею тургыдан карау керек болады: 6ipi — сез болып отырган кезещц тутас алып карау, еюншкп - ep6ip акын-жырауга тен белгшерд1 табу.
XV—XVII гасырлардан б1зге жеткен мураларда образдар мен тецеулер дерекс1з угымдардан немесе болмыстан тыс мифологиядан емес, айналаны коршаган когам мен табигаттыц нактылы суреттершен алынады. Бул дэу1рлердеп казак халкыньщ кун Kepic ripniEmri мал шаруашылыгына байланысты болгандыктан, керкем едебиеттеп образдардыц дет терт тулшке катысты болып келедЕ Мысалы: Жабагылы жас тайлак,, Жардай атан болган жер. Жатып /салган 6ip ток,ты Жайылып мыц к,ой болган жер... (Казтуган). Тогынды сарты наржегт, Кэш тузедгм -вктбен. Ту куйрыгы 6ip тутам Тулпар мндгм - вктбен (Доспамбет). Шалкшз eMipinici Темгрд1 "алп-алп-алп баскан арабы торыга" тенейд1, езш "кебж семЕз торыцмын, кеп кулыцныц б1рЕмш" деп кптрейтедд, ал К,азтуган болса, езш койдыц кесемше, буыршынныц бута шайнар азуына тецейдЕ Ботташыкты бузауга, боз сазанды токтыга балауда да, балыкты тайдай тулатып, баканы койдай шулатып коюда да малмен айналыстан кундел1КТ1 тЕршЕшк жатыр. Аты аталган жыраулардагы "купшек санды тш жалмаган курец", "арабыдан ат сайлап мшу", "елбец-елбец жупрген, ебелек отка семЕрген" тер1зд1 образды тармактар малга, оныц ншнде казак ушш орны ерекше жылкы баласына катысты жырланган.
Эдеби тшдеп образдардыц сол кезецдердеп халыктыц ем1р-т1рпплтмен уштасып жаткандыгы жалгыз малга емес, езге тустарга катысты салаларда да кершедЕ Мысалы, ел коргауды, жаугершшкп жырлауга керек образдар буларда молынан орын алады, ейткеш XV—XVIII гасырлар казак халкыныц жер1 мен елдак теуелаздт ушш сырткы жаулармен согыстардыц заманы. Бул дэу1рлердеп поэзия иегерлер1 кебшесе жыраулар болып, ел коргау, жауга аттану сиякты ескери такырыптарды жырлагандыктан, осыган катысты сездер мен образдар мунда молынан орын алган.
ЖаугершЕлпс мазмунды тутас шумактар немесе жеке т1ркестер мен сездер - XV-XVII гасырлардагы казак эдеби тшшщ сипатты белгшершщ 6ipi. Урыс-согыс, ел коргау угымындагы лексиканыц эдебиет дуниесшде басты орын алгандыгы сондай, ол кэркемдеу куралына айналып, образ жасайтын фразалар кураган. Мысалы, толгамалы ала балта. к,анды кебе, атк,ан огын оздыру немесе жогалту, жау бастау, к,ол бастау, щатты тартып бшк ату т.б. пркестер казак тшнде ете ертеден келе жаткан керкем образдар. Осыларды 613 сез етш отырган кезец поэзиясы актив колданады.
Бул тустагы казак едеби тшшщ айналадагы прлж-■пршшкпен жене ортамен байланыстылыгын делелдейтш езге де факплер бар. Мысалы, Шалкшз, Казтуган жырауларда езен-тещзге катысты тецеулер мен метафоралар жи1 кездесед1: Боз сазаны токлпыдай, Балыгы тайдай тулаган, Бакасы /сойдай шулаган... Балыгы келге жылк,ы жаптырмас (Кдзтуган). Азсдария толкын кушейтер Куйрыгын кун шалмаган балыгым Ортацнан ойран салар деп (Казтуган). Квк тецгздщ ycminde Kemepin желкен аштырып (Шалкшз).
Жыраулардыц мыктылыкты "аударылмас кара кемеге" тецеулер1, "зорлыгымды сурасац, беюре мен жайыцдай" деулер1 тендз жагасындагы К,ырымды жэне Едш мен Жайык бойларын мекендеген халыктардыц т1ршшк-турмысына байланысты екен1н керсетедЕ Кей сеттерде отырыкшылык, кала турмысы, бау-бакша сияктыларга катысы бар сездер мен образдардыц кездесу1 де XV-XVI гасырлардагы казак едеби тшнщ халык тЕршшгЕмен, халыктыц кундел1КТ1 сейлеу твж1рибес1мен пкелей уштасып жаткандыгын танытады. Мысалы, Жиембет жыраудыц Ецсегей бойлы ер ЕЫмге айткан толгауында: К,алмактыц 6epi ханы келгенде, Тал шыбыща мал сактап, Тас к,алага жан сактап Таскан екен мына хан - дейдЕ
XV—XVII гасырларда ногайлы-казак ортасында туган, авторлары, мумюн, жогаргы сез болып отырган жыраулар болып табылатын кейб1р батырлар жырындагы "терт шарбакты, терт кентп" деп келепн образ да немесе "Эдш султан" жырындагы ЭдЕщпц анасы Байбикеш ханымныц толгауындагы: Бак, алмалы, бащиалы, Баурында агар шешмелг, Твбестде жасыл ала швлмект\, врбгр шаИардан врнект!... деп келетш жолда да кала сурепнен хабар бередЕ Ал ногайлы-казак ру-тайпалары eMip сурген Алтын Орда, Ак Орда, Ногайлы хандыктары "терт шарбакты, терт кентп" журт болтаны тарихтан аян.
Сейтш, суреттер тугелге жуык шындык ем1рд1 керсетедЕ Tinri батырлык, ерл1КТ1 такырып еткен толгаулардыц ез1нде эпостардагы тэр1зд1 "жогаргы epHi кек ripen, теменп epHi жер ripen" турган тулпарлар да, 6ip кунде 6ipre, ею кунде еюге толатын батырлар да жок- Орине, бул шактагы акын-жырауларда ес1релеу тер1зд1 керкемдеу тесЕп жок та болмаган болу керек, 6ipaK нег1з1нен ешр шындыгымен уштаскан эдебиет тшнде де мифологиялык немесе фантастикалык образдар кеп орын алмагандыгын керем1з.
Осы кунг1 казак едеби тшшде кездесетш туракты эпитеттерд1ц б1ркатарын 6i3 XV-XVII гасырлар мураларынан Да ушыратымыз: aacap may (Аскар, аскар, аскар тау, Аскардан би1к тау болмас), куба жон (Арканыц куба жонында Арыстан ойнар шарк урып), куба арлан, купшек санды курец, к,ызыл ты (Ер1ккенде кызыл тшн тыймаган), айдынды квл, сары бел, килы заман тэр1зд1 эпитетп пркестер казак, эдеби тшнде ете ертеден куш бугшге дейш жеткен казыналар.
Сонымен катар каз1рде колданылмайтын 6ip алуан керкем элементтер бЕз талдап отырган деу1рге тен. Олардыц пшнде он сан ногай, ораздыньщ он улы дегендер ауыз едебиетшде де жш кездеседЕ Кене кару-жаракка катысты ала ба/гта, тобыршыгы бшк жай, алдаспан ауыр к,ылыш, кушгген жунд\ ок, сиякты пркестер де бул кунде кенерген дуниелер.
Осы керсетшгендермен коса 613 ецпмелеп отырган деуЕрлердеп казак поэзиясыныц, демек, казак едеби тшнщ мынадай стильдж-керкемдш тесшдерш керсетуге болады. Жогарыда айтылды, бул кезендеп елец-толгаулардыц кепшшгш шешендЕк поэзия деп атауга болады. К,азак тшше тен шешещцктщ белплер1 айтпак сездщ фигуралылыгы, ягни поэтикалык ешекей белгшердщ (аксессуардыц) м1ндеттшп' мен молдыгынан кершедЕ Булардыц iniiime шешещцк-дидактикалык сарындагы толгауларда риторикалык сураулар, белгш 6ip формуламен бершген каратпалар, уксастык жасайтын образдар, параллельдер жш колданьшады.
Жауап кутшмейнн риториканы жасайтын грамматикалык тэсшдер эр алуан. Муныц шпнде кебшесе сурау eciMfliicrepi мен сураулык шьшаулар катыскан сураулы сейлемдер жш ушырасады. Мысалы: Квлде журген к,оцыр к,аз Квл K,adipm не бшст ? (Асан кайгы). Когалы квлдер, /сом сулар Шмдерге к,оныс болмаган? (Шалюпз). Айналайын Ак, Жайык,, Ат салмай втер кун к,айда? (Доспамбет).
Каратпалар адамга да, жансыз заттарга да айтылады. Олар кебшесе эпитеттермен, одагайлармен келедЕ Уай, хан ием, Жук тиетнц кемеге (Шалюпз). Ой, к,ыцыр ер, к,ыцыр ер (Жиембет).
Будан соц шешещцк-дидактикалык толгаулар жеке сездердщ, тулгалардыц, курылымдардыц кайталап келу1 сиякты амалды жш колданады, соныц нэтижес1нде синтаксиспк-курылымдык (композициялык) параллельдер молынан орын алады. Бул — толгаулардыц ец сипатты белпсЕ К,айталаулар 6ip сезд1ц (кебшесе тармак соцына шыгарьшан сезд1ц) аясында да, пркес аясында да болады. Мысалы, Асан кайгы "Такырлауга конган каз-тырна" деп басталатын шагын толгауын ep6ip еюнш1 тармак сайын солардыц соцында ол сезш кайталау аркылы курады: Такырлауга конган каз-тырна Тац мацында ушар ол. Тауык неше шакырса, Тац болжалдан атар ол. К,ызыл изен, боз жусан Сарыаркага б1тер ол...
Ал "Заманыцды жамандап" деп басталатын толгауында жамандап деген сезд1 жене (пеленд1) /сайдан табарсыц, (тугещц) /сайдан табарсыц деген сурауды кайталап келт1ред1:
Аргымагыц жамандап, Тулпар к,айдан табарсыц?
Туйгынынды жамандап,
Суцкар к,айдан табарсыц? К,айталаулар мен параллельдер - тек дидактикалык толгауларда гана емес, жалпы XV-XVII гасырлардагы керкем сез иелершщ шыгармашылыгына тэн тэсш. Муны арнау толгаулардан да, портрет елендерден де табамыз. Казтуганныц "Алац да, алац, алац журт" деп басталатын толгауы журт сезш кайталау аркылы, уксас жэне антитезалы сейлем-хабарларды келт1ру аркылы курылган:
Атамыз 6i3in бу Суй1шш
Куйеу болып барган журт.
Анамыз 6i3in Бозтуган
Кел1ншек болып тускен журт. Мунда атамыз ~ анамыз, куйеу ~ келтшек деген антитезалар катыскан epi б1рдей курылган уксас, epi iiniHfle журт свз1 кайталаган параллельдер екеш KepiHefli.
Доспамбет жырау e3i туралы толгаган елещнде вктбен свз'т сан рет кайталап келнредЕ Тогай кондым - вктбен... Жиембет ецсегей бойлы ер EciMre арнаган толгауында ерлтмд\ сурасац... врл\г1мд1 сурасац деген кайталауларды усынады. Бул кайталамалардыц баршасы стильдж максат кездегенд1ктен туган: алдымен осы тэсш аркылы автор аналогияга барады, ал аналогия — жыраулар шыгармашылыгыныц басты 6enrici, еюнш1, параллельдер курайды, бул да осы дэугрлердеп поэзия тш yiuiH б1рден-б1р кажет амал. Параллельдер аркылы не уксастык, не карама-карсылык идеясы усынылады. Уш1ншщен, белгш 6ip сэз-образга логикалык екп1н тус1ред1 (мысалы, ол, жер, журт сездершщ тармак соцдарында Кайталамаларына назар аударыцыз).
К,айталамалардыц жэне 6ip Typi 6ip сипаттас сейлемдер аркылы жузеге асады. Мысалы, кептеген толгаулар 6ip текп сураулы сейлемдерд1ц немесе каратпа сейлемдердщ кайгалап отыруымен курылган. Bip сипаттас тармак-сейлемдердщ кепшшп -ар (-мае) журнакты eciMine баяндауышты немесе "алай ет, булай ет" деген сиякты буйрык райлы баяндауышты болып келедЕ
Жолдасыца жау тисе,
Жанынды аяп турыспа.
Аса кеш те коя бер, Бурынгыны куыспа... (Асан кайгы). Кдйталама элементтерд1 колданудыц жене бЕр Typi -толгауды катарынан б1рнеше рет кайталаган 6ip сезден бастау: Cipey, cipey, cipey кар... Тогай, тогай, тогай су. Азау, Азау

дегенщ.... (Доспамбет). Алац да, алац, алац журт... Салп. салпыншак,, анау уш езен (Казтуган). Op, ор коян, ор крян... Алп, алп, ал сакын... Acicap, acicap, acicap тау (Шалкшз). Булардыц эркайсысы op6ip толгаудыц басы, баскы тармагы. Бул да стилыцк жуп бар колданыс. Ол кебшесе тыцдарман назарын аударту максатын кездейдЕ делгрек айтканда, ауызша толганатын, кулакпен тындалатын керкем сезге кажет тэсш. Сондыктан ол ауыз эдебиетше де тэн: Булгыр-булгыр, булгыр тау... Ауан, ауан, ауан су... Ай, батырым, батырым ("Ер Таргын").
Kefi6ip сеппк жалгауларын Tycipin айту да стильд1к максатпен келедЕ Б1з талдап отырган улгшер тшшде табыс, шк, барыс септгктершщ жалгаулары тусЕршмейтш тустарда туаршген coTTepi бар: Аргымагыц(кц) жамандап, Тулпар(хы) кайдан табарсыц (Асан кайгы). Куйбецдескен кэп жаман(нъщ) Сезг тигенге уксайды (Шалкшз). Тогой(га) кондым - екшбен (Доспамбет). Буларда жакша 1шшде керсетшген жалгаулар айтылмаган, TycipEireH. Бул - елец шартынан туган ерекшел1ктер: тармактагы буын саныныц елшемше карай бул жалгаулар косылып та, Tycipuiin те айтылатын елец жолдары кездеседЕ
Екшпп 6ip кецш аударатын ерекшелш — тэуелд1К жалгауларыныц TycipEiyi: К,абардыныц Бигазы(сы) Желш шыкты кек тауга (Шобан). Ей, Кдтаганныц хан(ы) Турсын (Маргаска). Жаздыц алты ай(ы) жортсац (ШалкиЕз). Бул да, туптеп келгенде, елец шартынан туатын кубылыс. Оны 613 елец синтаксисшдеп ыкшамдау (унемдеу) тэсшшщ 6ipi деп табамыз32.
Бул тэсш ауыз эдебиетшде rinri жш колданылады. Мысалы, "Кобыланды" жырындагы:
Кдмыстыныц казды кел(1),
К,огалыныц кулы квл{\),
К,ызгыштыныц кызды квл([) —
Вершен етш женелдЕ, — деген жолдарындагы квл сездер1 квл\ тулгасында келуге тшсп. Немесе "Кдыз Ж1бектеп":
Базарбайдыц Твлеген,
Ерте туган кебеген, — деген жолдарында да Базарбайдыц Твлегенг болуы керек. Бул, cipe, о баста елец синтаксисте гана байланысты калыптаскан конструкция болар деген niKip бар жене ол XV-XVII гасырлардагы казак поэзиясына гана емес, XI гасыр ескертюштершен бастап (К,ашгарид1 карацыз), кыргыз эпосы "Манаста" кездесетшддпне Караганда, жалпы
TypKi поэзиясы тьтше ертеден тэн кене кубылыс екендт байкалады33.
Тшш талдап отырган кезецнщ жэне 6ip стильдак ерекшелт -белгш 6ip лексикалык топтардагы сездердщ эрдайым дерл1к эпитетпен келепнд1г1. Мысалы, о/с сез1 к,айыц щ, он ею тутам ок,- ала быек ок., кушиен жунд\ ок,, шай ж1бек ок, т.б. болып колданылады. Жебе де солай, ол кебшесе сур жебе, к,у жебе сиякты пркестерде келедЕ Кылыш свъ\ де жалац турмайды, ол алдаспан ауыр /сылыш туршде жырланады.
К,ару-жарак пен сауыт-сайман атауларыныц эпитетс1з кодданылуы - эцпме болып отырган дэу1рд1ц эдеби улгшершде кемде-кем ушырасатын кубылыс, ал кейшп кезецдерде бул колданыс сирей бастайды. Мысалы, жогарыда келпршген пркестерд1 XIX гасырда жасаган СуМнбай акынныц "Жабай" атты толгауындагы сотые суреин берген жерлер1мен салыстырсак, ей дэу1рдеп поэтикалык куралдардыц арасындагы айырмашьшык кезге туседЕ Суй1нбайда кару атаулары эпитетхлз келпр1лед1:
Найзаменен согыскан,
Кылышпенен табыскан,
Айбалтамен катыскан...
Жердщ жуз1 шац болды,
Мылтык,, найза кан болды... Бул жердеп кьшга алдаспан ауыр да емес, "балдагы алтын курыш болат" та емес, тек к,ылыш, мылтык,, "он ей курсау жез айыр" емес. Бул карулардыц кимылдары да ез аттарымен бершген: кылыш шабады, мылтык атылады, найза шаншылады. Ал XV-XVII гасырлардагы керкем тигде "алдаспан ауыр кылыш суырылады" немесе "байланады", "алпые ала балта 6ip ойында сындырылады", "он ек! курсау жез айыр кара мылтык жумсалады", кыскасы, ic-ерекет, кимылдар да поэтикаланады, ягни мунда кару-жарак, сауыт-сайман атаулары образ ушш Колданылып, сипаттау куралы болып келсе, кей1нг1 Суй1нбайда олар накты кимылды баяндайтын суреттеу куралдары, сондыктан оларды айшыкты эпитеттермен айтудыц кажетт1г1 жок.
Талданып отырган кезендеп поэзия ауызша айтылып, тындауга беШмделш тугандыктан, тындаушыныц назарын аудару ушш, елец ыргагын кубылтып отьфуды немесе езге де максаттарды кездей келпршенн "басы артык" одагайлар, шылаулар, ес1мд1ктер кездеседЕ Мысалы, кейде Tinri тармактыц буын саныныц артканына карамастан 6ip, мына, мынау eciMfliicrepi кыстырылып айтылады:

33 Н у р к а н о в С. К,азак синтаксийндеп кене кубылыс// "Казакстан мектеб1", 1968. № 2. 73-6.

32 С ы з д ы к о в а Р. Абай елендершщ синтаксиспк куры-лысы. Алматы, 1970, 133-6.

Менен к,алган мынау Едш журт (Казтуган).
Сокса б\р шк сындырган (Шалкшз). Басы артык, да шылауы да осындай жукпен келедЕ
Жолыц да болсын, ау, нем! (Шалкшз).
Калай да белш inenrri екен! (Доспамбет). Булар бЕрде ыргакты езгертш (тармактыц буын санын арттырганда), кейде ой желгсш кушейтш, экспрессия тудырады.
Тек шылаулар мен есгмджтер аркылы гана емес, жалпы олшем бгркелкшнш октын-октын кубылтып отыру — ауызша туган поэзияга тен сипат. Мысалы, Шалкшздщ мына тармактарына назар аударалык:
Сол жаман елден кетер деп — 8 буын,
Артында жаксылар калар шарк урып — 11 буын.
Жуйрпшш деп мактансац — 7 буын,
Узын жолдыц устшде — 7 буын.
Оралып ойнап турган — 7 буын.
О дагы 6ip куба арланга жолыгар - 11 буын. Арнау-толгаулардьщ     басында    одагайлар     мен Каратпалардыц жене солар типтес кайталама сездердщ келу1 де XV-XVII гг. казак поэзиясы стилше тэн амал. Бул да тындаушы назарын аударатын тэсшдердщ 6ipi.
Keft6ip грамматикалык тулгалардын ете актив колданылуы да стиль удесшен шыгады. Мысалы, шак категориясына бейтарап -ар тулгалы ешмшенщ жумсалуы ете жш (-ады тулгасыньщ орнына):
Кусты жисад, бурит жи,
Кыс тонынды тулю втер...
Bip жаманмен дос болсан,
Жумлэ галамга кули етер (ШалкиЕз).
Аргымактыц баласы
Арыган сайын тьщ жортар,
Аркамнан косым калар деп (Казтуган). Бул тулга непзшен дидактикалык толгауларда келед1 деп жогарыда айтылды. Ал арнау, коштасу, баяндау сипатьшдагы олен-жырларда бул тулга солардагы непзп ойды дэлелдеуге кажетп жершде колданылады. Мысалы, Шалюиздщ Би TeMipre айткан толгауында: К,уладын жаман кус алмас, Куладын кудын тещ тугш-дЕ Теб1ренсе, ауыр журтын тындырмас. Te6ip жаман, журттьщ тещ тугш-д1 деп келетш курылымдар "Тшеншшщ улы Шалкшздщ neci Би Темгрдщ тусында" бултка щтз\ жете жаздаганын салыстырып барып дэлелдеу ушш кажет болып тур.
Екшпп, -ган журнакты ес1мшенщ ете актив жумсалганын атауга болады. Ол тек ic-эрекет, кимылды бЕддЕретш тулга ретшде гана емес, сын-сипатты бшд1ретш сын eciM кызметшде де жш колданылады. Мысалы, Шобан op6ip батыр ды суреттегенде, осы тулганыц кызмет1не жуг1нед1: Арк,ыраган ат мтген. Айбар кешш, шет к,онган, Жау алдында бет конган Естерек улы Ер Шобан... Алдаспан ауыр кылыш суырган, Ажалга карсы жуггрген Исалыныц улы Жылым бар т.т.
Озге жыраулар да не елд1мекенд1, не адамдарды суреттегенде, олардыц ic-эрекет, кимылга катысты сыр-сипатын, "касиетш" тек кана -ган журнакты eciuuism иркеспен беред1: К,иырында кик жайлаган, Суында бальщ ойнаган Оймауыттай жерщд1 (Асан кайгы). Ак ала ордам /сонган журт, Каргадай мына К,азтуган батыр туган журт (Казтуган).
Зерттеупп М.Магауин XV-XVI гасырлардыц толгау-жырларында елецн1ц жол басындагы буындарыныц уйкасуы басым деген niKip айтады34. Еалым бул niicipfli КазтУганныц:
Жабагылы жас тайлак
Жардай атан болган жер.
Жатып калган 6ip токты
Жайылып мыц кой болган жер...
Жарлысы мен байы тец,
Жабысы мен тайы тец,
Жары менен сайы тец, — деген сиякты, Доспамбеттщ:
Калага кабылан жаулар тигей ме,
Кабыргадан дуспан жалдап жургей ме?
Катарланып, карланып
К айран ер карт курецге м1нгей ме? -деген сиякты, Шалкшздщ:
TeMip efli 6niMi3
Тещз ед1 халкымыз.
Теб1рлерге калганда,
МагауинМ. Кобыз сарыны. Алматы, 1968.
Тецселер сойды ауыр ногай журтыцыз, — деген сиякты елец жолдарына карап айтып отыр. Шынында да казак поэзиясында елец жолдарыныц б1ркели дауысты не дауыссыз дыбыстардан басталатын сездерден куралуы — ертеден келе жаткан кэши тэсш. Бул жерде бгркелп уйкас буындардан repi, б1ркелк1 дыбыстардан басталатын сездердщ тармак басында катарынан келу! жшрек, демек, аллитерация мен ассонанс кубылысы кезге туседЕ Бул тес1л елецнщ Унд1л1г1н (музыкалылыгын) кушейтумен катар, сез тацдауда, Демек, эдеби т1л лексикасын турленд1р1п отыруда улкен рел аткарады. Мысалы:

Ораздыныц он улы
Ойын салып жургенде, — деген жолдардагы о дыбысынан басталатын сездерд1 келиру ушш бак,ытты сезшщ синоним! оразды сезш табады. Немесе:
Туырлыксыз кара уйге
Ту байламак. не керек.
Туганы жок жалгызга
Жауга шаппак не керек, -деген Шалкшз туырлык,, ту, туган сездершщ езге эквиваленттерш алмай, осы сездерд1 гана тацдайды, бул тандау аллитерация удесшен шыгып тур.
влец тармактарыньщ бЕркелю дыбыстардан басталатын сездермен курылуы - б1здщ кундер1м1зге дейш жеткен, казак елец техникасыныц утымды кене твсшдершщ 6ipi.
Мше, б1зден бурынгы зерттеупилер керсеткен жене 613 ез1м1з тауып талдаган XV-XVII гасырлардагы казактыц ауызша тараган эдеби типнщ стильдш-тЕлдк ерекшелштерг осындай.
Эдебиет зерттеушшершщ бгркатары осы кунп ез1М1з окитын эпостык жырларды тудырушылар XV-XVI гасырларда жасаган Шалкшз, Казтуган сиякты жыраулар болу керек немесе олардыц ecepi эпостарга купт тиген болу керек деген niKipfli бЕдцЕредЕ15. Казтуган XV-XVI гасырлардагы кыр эпосын жасаушылардыц 6ipi деген niKip TinTi ашык айтылган36.
Казактыц мол ауыз едебиеп мурасыныц шшде батырлар жырлары цикл мен XV-XVII гасырлардагы жеке акын-жыраулар шыгармашылыгыныц арасында улкен шктеепк бар екеш айкын. Бул жакындык ecipece керкемдеу твсшдер1 мен лексика-фразеология саласында кезге туседЕ Акын-жыраулар улплершде образдар (тецеулер) батырлар жырларындагыдай ец алдымен малга, айналаны коршаган табигат дуниесше катысты келпршедЕ Мысалы, Кобыландыныц айбаттылыгын, кайарлылыгын бакырган нар туйеге тецеп беру, Карлыга кыздыц суйюмд1 портретш "саулы шгендей ыцкылдап" деп суреттеу немесе Акжушстщ "касы жайдай кершш, Kipniri октай ттлу1" - осылардьщ барлыгына Шалкшз, Доспамбет тецеулер1 ундесш жатады. Сол сиякты кару-жарак, курал-сайман атауларыныц немесе согысу твсшн б1лдЕретш сездердщ туракты эпитеттерЕ кейде rinri жеке образдар бЕрдей тусш отырады. Айталык, "Ер
Таргын" жырыныц 6ip ез1нде кездесетш бадана квзд/ кгреуке, алты аршын ак, болат, терт /сырлаган квк суцг/, щозы жауырын д-у жебе т.б. "Кобыланды батыр" жырында бар толгамалы ак, суцгг. бадана квздг ак, сауыт, /созы жауырын жебе дегендерд1 акын-жыраулардан ушыратымыз. "Кобыландыдагы" тулпар MiHi'n, ту алган; жара к,атты, жан mammi, "Ер Таргындагы" оза шауып, олжа алган; ертецнен шапса, кешке озган, ылдидан шапса. теске озган твр1зд1 жеке тармактармен бершген образдар 6i3 тЫн талдап отырган жыраулар улплершде де кездеседЕ Таргынныц мерттп жатканда Акжушске айткан монолопнщ:
Асыл туган Акжушс, Кунд1 булт курсайды. Кунд1 байкап карасам, Кун жауарга уксайды... КеплдЕрш ерткен Келдеп кулар шулайды. Шулаганга карасам, Кектен суцкар согылганга уксайды, -деп келетш жерлерг Шалки1зд1ц TeMip вмЕрписше айткан мына жолдарымен образдас туседЕ Аспанды булт курсайды, Кун жауарга уксайды. Келдерде кулар шулайды, Кекшипден ол айуан Соккы жегенге уксайды... Ал батырлар жырларыныц барлыгында дерлж унем1 Кайталап отыратын к,атуланып, к,аттанып, буырщанып, бурсанып, муздай meMip к,урсанып немесе: туырлыгын токым к,ып, керегест отын к,ып деген штамптар жырауларда да жш кездеседЕ Каз1рде езгеше магынада колданылатын кейбЕр сездердщ эпостардагы беретш угымдары мен XV-XVII гасыр туындылардагысы б1рдей келед1 (мысалы, алаш, к,ол, аламан, сой деген сездерд1 карацыз).

" М а г а у и н М. Эдебиет1м1здщ тарихы эрЕде жатыр... •,6 М а р г у л а н Э. Зерпеле берер такырып/УКазак едебиетЕ 8 июнь, 1968.

1	Казахстан в XV-XVIII вв. Алма-Ата, 1969.
2	Казахско-русские отношения в XVI-XVIII вв. Алма-Ата, 1961. 1 С у л е й м е н о в Б, вееров ЕЕ Шеж1ре - халык
мурасы// Казак эдебиеп. 1974, 15 февраль.
"СыздыковаР., КойгелдиевМ. Кадыргали би Косымулы жэне оныц жылнамалар жинагы. Алматы, 1991. 32-33-66.

Ill ТАРАУ
XV-XVII РАСЫРЛАРДАРЫ КАЗАК ЖАЗБА ТШШЩ K6PIHICI
Kipicne тарауда, казак топырагында кызмет еткен эдеби дэстур жайында сез болтан туста, XVI-XVII гасырлардан бастап Казак когамында да жазба дэстур болгандыгын, оныц шагатай •плане иек артканын айтканбыз.
Казак ру-тайпалары дербес хандык курып, eMip суре бастаган XV-XVI гасырларда жазба дуниелерд1 кажет ету факткп болган. Ол кажегпк ец алдымен казактыц хан-султандарыныц езгелермен карым-катынас жасау саласында бой керсетп1. XVI гасырдьщ II жартысынан бастап казактыц Kiini жуз1 мен Орта жузшдеп хандар мен Ресей империясыныц сырткы icTep коллегиясы арасында эр алуан дипломатияльщ, саясаттык жэне шаруашылык жайларына катысты жазба карым-катынас купт журе бастады2. Содан соц жеке адамдардыц (еулеттердщ) кейшп урпактарына ата-бабаларын тарататын шеж1релер жазу дэстугл болган, сондай-ак жаксы атаныц кейшгшерге акыл-есиет сездерш жазба турде калдыру сиякты дестур болганы да айтылады.
"Ел арасында орта гасыр шамасынан берп жерде шеж1релер жазылып, ол шежрелер ke6ihece би, султан, рубасы уйлер1нде сакталган"3. Тарихшы М.Крйгелдиев казак хандары мен султандары сарайларында шежЕрелер жазылып, окылып отыратындыгыныц занды кубылыс екендтн делелдей келш, "сонымен бгрге (казактыц) хан-султандарыныц, дала аксуйектершщ белгш дережеде сауаттылыкты багалауы, ез балаларына уакыт талабына сай бшм 6epyi... шагын ютапханалар устауы - дамыган феодадцык когамга тен кубылыс"4 деп жазады.
Демек, бул фактшер XVI-XVII гасырларда казак кауымында жазба дэстурдщ болгандыгын, оны казактардыц ездершщ пайдалангандыгын жаксы керсетеда. Сондай-ак жазу салты жеке адамдардыц 6ip-6ipimeh хат-хабар алысуында да орын алган. Оган б1рден-б1р мысал репнде казак султаны Оразмухаметтщ XVI гасырдьщ соцгы ширепнде казак даласын билеп турган немере агасы Теуекел ханмен жазыскан хаттарын келпруге болады. 1595 жылы Мескеуде, орыс патшасы сарайында отырган
Оразмухамет агасына хат жазып, казактыц халык жырлары мен щежтрелерш ж1беруд1 сурайды. Тэуекел хан да султан цйсще жауап хаттар жазып, сураган колжазбаларын ж1бередЕ Бул хаттар кезшде Оразмухаметт1ц колында болган "KyMic сандыкта" сакталып келгенш, 6ipaK орны толмас екгшшке орай, патша архившдеп 38 нем1рмен сакталып келген осы сандык 1736 жылы Ресей Еылым академиясына сыйга тартылып, Академияныц Азия музейше тапсырылады. BipaK ол жогалып кетедЕ Бул жайында кецшен акад. Э.Маргулан жазып, кеппшпк назарына усынды.3 Ал ол "Кумю сандыктыц" шшде "акылды, бшмдЕ текп" Оразмухаметтщ ютапханасы сакталганын ол сандыкты керген атакты шыгыстанушы, Казан университетшщ профессоры, Азия музейшщ директоры акад. X. Д. Френ (1782-1851) мен сандыктан хабары болган В.В.Вельяминов-Зерновтар жазып кеткен болатын. Осы юешердщ жазгандарына Караганда, бул ютапханада (сандыкта) "Насапнаме", "Дастан Едне би", "Дастан Айса улы Эмет", "Дастан Аксак TeMip", "Сиыршы", "Дастан Козы Керпеш-Баян сулу", "Тарих-и Рашиди" (Душлатидпа) деген ютаптар мен колжазбалар жене бгркатар казак шеж1релерЕ атап айтканда, "Киян Домбауыл мерген шеж1ресЕ', "Алаш мыцы", "Уйсш Майкы би шеж1ресЕ', "Ед1ге би шеж1рес1" т.б. болган.
Оразмухамет пен Тэуекел хан, сез жок, б1р-бгрше хатты орыс, не езбек, не татар илдервде жазыспагандары кемш. Заманыныц мусылманша сауатты адамдары - хан мен султан сол кезецнщ терпб1н сактап, жалпыга ортак турю жазба тшшщ нормаларын устап, ездер1нше ана плдер1нде - казак тшшде жазысты. Ол жазба дестур, ерине, шагатай пл!не непзделдЕ
Бул хаттардыц тупнускалары да жогалып кеткен. Оразмухаметтщ 1595 жылы март айында Тэуекелге жазган хатыныц сол кезде жасалган орысша аудармасы сакталган (ЦЕАДА. 122 кор. 41-42-пп.)6.
5 В а л и х а н о в Ч. Ч. Керсетшген ютап. 419-6.; К и д а й ш -Покровская Н. В., Нурмагамбетова О. А. Еероическая поэма "Кобланды-батыр "//Кобланды-батыр. М., 1975, С. 11.
6СмирноваН.С. Особенности развития казахского эпоса, его поэтика//История казахской литературы: В 3-х томах. Алма-Ата, 1968. Т. I. С. 241.
Сол сиякты XVI гасырдьщ II жартысынан бастап казак хандары (мысалы, Тэуекел) мен Ресейдщ Сырткы icTep коллегиясы арасында журген ресми кагаздардыц да тупнускасы сакталмаган, ал ондай катынастыц болганы жэне даусыз. Осы себептерден, эрине, XVI гасырдьщ соц кезвдегт казактыц хан-султандары (немесе казак хандары кецсеш) колданган жазба нлд1 накты талдап керсете алмаймыз, 6ipaK мундай тшдщ тэжтрибеде болганын толык айта аламыз.
Сез болып отырган кезенде ресми кагаздар мен эпистолярлык хат-хабарлардан баска жазба дуниенщ аса мацызды Typi -шеж1релер болган. Ол шеж1релер курылысы, баяндау стил1, келем жагынан ер турт болып келген. Ата-бабалардыд аттарын хронологияльщ териппен тузген схема юпеттес кыска турлер1 де, тарихи шыгарма туршде келепн курдел1 туындылар да болса керек. Алдыдгы топтагылардан ез кезшде жазылган тупнускалардьщ сакталгандары тагы да жок. Ал тарихи жылнама туглнде жазылгандардан, бакытымызга карай, б1зге жеткеш -казактьщ тарак танбалы жалайыр руынан шыккан Кадыргали бидщ шеж1рес1. Б1ркатар галымдар (Б.Сулейменов, Н.Осеровт.б.) Казак шеж1релершщ катарына Эбшгазыныц "Шеж1ре-и турю" (XVII г.) атты тарихи шыгармасын да косады7. Ал казак пл мамандары казак жазба едеби тш тарихын зерттеуде Эбшгазы шеж1ресшщ орны бар екенш айтады. Б. Эбшкасымов ескертюш тшндеп туракты сез нркестерш зерттей келе, олардьщ басым кеппплтнщ Ka3ipri казак тшшде аса кеп 63repicci3 сакталганын керсетед1 жэне олардыц керкемдш курал (тецеу, бейнелеу т. б.) репнде колданылганда, казактыц улттык таным-тусшшне сай келепндтн айтады8.
Обшгазы хан (казак ютаптарында бул еамда Абылгазы деп те жазу калпы бар) ез1 бил1кке келгенге дейш Турюстандагы Казак ханы EciM ханныц уйшде конакта болган, мунда ол казак хандарыныц шеж1рес1мен таныскан деген мел1меттер бар. Мумюн, оныц тшндегг "казактык" белгшерге бул фактшер де себебш типзген болу керек. Зерттеупп Н.Кел1мбетов Эбшгазы Байадур ханныц "Шеж1ре-и турю" атты ютабыныц казак халкыньщ тарихына, едебиеп мен мэдениепне пкелей катысты жазба ескертюштердщ 6ipi екещцгш айта келш, оныц казак едебиеп тарихынан алатын эз1щцк орны бар дейд1, демек, оныц тшн де казак едеби тшне жанастыра зерттеу кажетипне мецзейгп9.
7 Казак тарихи жырларыныц мэселелерг Алматы, 1979, 95, 124, 163, 166-66.
8Ом1рэлиевК- XV-XIX гг. казак..., 140-141-66.; МухаметхановК- Бухар жырау//Казак эдебиеп. 1982. 30-июль, 6-август.
9 XVIII-XIX г. казак акындарыныц шыгармалары. Алматы, 1962. 34-6.
Булардыц 1ш1нде жалайыр Кадыргали бидщ "Жами'ат-тауарих" атты шыгармасы - казактыц есю жазба эдеби тшш танытатын б1рден-б1р кунды ескертюш. Оныц тшше карал XVI гасырдьщ соц кезшдеп казак жазба дэстурш б1ркыдыру сипаттауга болады.
1 КАДЫРГАЛИ ЖАЛАЙЫРИДЬЩ "ЖАМИ АТ-ТАУАРИХ" АТТЫ ШЕЖ1РЕСШЩ 11.11
Кадыргали би Косымулы - маман тарихшы емес, ол -казактыц хан эулеинен тарайтын Ондан султанныц баласы Оразму>:аметт1ц (бул eciMfli де эр турл1 жазып журм1з: Оразмухаммед, Ораз-Мухамед, Оразмагамбет т.б.) акылшы-кецесш1с1, сол кездщ термин1мен айтсак, карашысы. XVI гасырдьщ 80-жыдцарында Тобылда орыс воеводасына туткынга rycin, Мэскеуге, патша уйше ж1бер1лген Оразмухамет султанныц карашы бш. Ол - казактыц хандарына ата-бабасынан 6epi кызмет епп келе жаткан бедедю' эулетпц мушесЕ Мусылманша едэу1р сауатты болган. Оразмухаметпен 6ipre Мэскеуде отырып, султанды "ыгына алган", оган Касым хандыгын суйыргал етш сыйга тарткан иыкты орыс патшалыгыныц oMipmici - Борис Годуновка "ерулпе карулы" репнде, "сыйгы - сый, сырага - бал" епп жазба дуние тартуды ойлайды. Оз сез1мен берсек, "Патша Борис Федоровичпн мецп эд1лд1г1н, актыгын жене тагы жогары мертебел1 Оразмухамет ханды жогары мэртебел1 патшаныц курметпен хандыкка отыргызганын айту ушш" шежре жазады. Шеж1ресшщ непз1 етш атакты парсы тарихшысы Рашид ад-диннщ "Жами'ат-тауарих" атты ютабынан Шыцгыс ханныц аргы-берй тарихына катысты материалдарды алады. Оныц да ce6e6i бар: Оразмухаметп жарылкасац, жарылка, ол - сешмен терезей тец атаныц баласы, элемд1 ппреткен Шыцгыс ханныц урпагы, ал Шыцгыс хан империясыныц тарихы мынадай болган дегенд1 айта келш, ол тарихтыц кей1нп (Рашид ад-диннен кей1нп, XV-XVI гасырлардагы) жалгасын кеп ютаптар окып epi ез естш-бшгеш бойынша терга жазганын б1тд1ред1.
Осыган карап Кадыргали шеж1рес1н1ц курылымын уш бешкген турады деуге болады: 1 - шартты турде "Мадак сез" немесе "Арнау сез" деп атауга болатын бел1к. Бул - осы шыгарманьщ "айналасы алты хан, тещреп терт хан, дуниетц терт бурышын билеген, дугам христиан падишасы аты жаксы -Барис ханга", Борис Годуновка тарту екен1н айтып, оны мадактау. Мадак сез - Кадыргалидыц ез телтумасы. 2-бел1г1 Шыцгыс ханныц аргы-берп шеж1рес1, ол Рашид ад-дин материалдарыныц турю (есю казак) тшшде баяндалуы немесе ерюн аудармасы. 3-бел1п "Алла тагала жердем 6epin", еспген-бшгешнен, окып-токыганынан ез1 терш жазгандары. Олар шеж1рен1ц соц жагындагы "Урус хан дастаны", "Тохтамыш хан дастаны", "Темур Кутлу хан дастаны", "Хажы Керей хан дастаны", "Едпе би Дастаны", "Оразмухамет хан дастаны" сиякты материалдар.
Сейпп, казак авторыныц каламынан шыккан б1зге жеткен туцгыш тарихи шыгарма - Кадыргали бидщ жылнамалар жинагы,

ягни "Жами 'ат-тауарихы" (шыгарманьщ бул аты — автордьщ G3i койган емес, кейшп зерттеушшер койган шартты атау, бул ат Кадыргали шеж1ресшщ кеп тусы Рашид ад-диннен ерюн аударма болгандыктан, XIV гасырдьщ парсы тшндеп осы атакты ескертюштщ атымен бЕрдей етш атау ниенмен усынылган, ейткеш Кадыргалидьщ б1зге жеткен ею кеппрме колжазбасыныц екеушщ де алгашкы беттер1 сакталмагандыктан, жазушы ез туындысын калайша атап усынганы белпс13, галым М.К,ойгелдиев Кадыргали би ез шыгармасын шыгыс тарихшыларына тен дестур бойынша "Тарих-и Оразмухаммед" деп атауы толык мумюн-ау деген кисынды болжам айтады). Енд1 ескертюш тшш лексика жэне грамматика салалары бойынша талдап керелш.
§ 2. ШЕЖ1РЕ Т1ЛШЩ ЛЕКСИКАСЫ МЕН ФРАЗЕОЛОГИЯСЫ
Кадыргали туындысы тшнщ лексикалык негЕзш кыпшак тобына жататын туры сездерг курайды. Мысалы, осы тустагы езге тури ескерткшггершде ау, ел/ал, ев/еу болып келепн сездер мунда ац (ацга чы/сты, ацга атланды), /сол, уй туршде кыпшакша, оньщ 1шшде казакша тулгада жумсалган. Сол сиякты белек, билеу (елбилеу), куйеу, 6ipey, анча, башлык,, йаща (жага), йарыща, к,ыр, ой, урушты, учрады, чапты дегендер таза кыпшак сездерЕ Тек жеке сездер емес, туракты немесе лексикалык пркес болып келепн сездер де кыпшак нлдерше, оныц ншнде сол кезендеп (жэне казЕрп) казак тшне тэн колданыстар екенш керсетуге болады. Мысалы, шеж1ре тшнде кездесепн /сыз 6epdi, ел болды, ажаб/са /салды, бвнде /сылды (туткын етп), фарман к,ылды, к/р/фтарлы/с чектх, хуш келдх деген пркестер беретш магыналары мен жумсалатын орындарына карай каз1рп казак тшмен б1рдей туседЕ Бул ретте ecipece образды туракты пркестердщ шежЕре тш мен каз1рп казак тшндеп б1рдейлт ете-мете кезге туседЕ Олардьщ б1ркатары бул кунде сол магынада тек казак тЕтшде жумсалатындыгы - Кадыргали шежЕресшщ тшн казак тшне жакындататын, ягни оны казактьщ жазба эдеби пл1 деп танытатын белплердщ 6ipi. Мысалы, аяк, асты болды, балдызлай бердх, 6ip йашады, ол хатунын йецгелете (женгелей) алды, квцул к,алышты, к,ыз айттурды, т/лег/н т/лед/, хатун шберд/, хатунны айырды, свзтден чык,мады деген ондаган фразеологизмдердщ 613 эцпме епп отырган шежЕре тшндеп беретш магыналары мен тулгалык Kepimci казак тшмен делме-дэл туседЕ
Эрине, Кадыргали жылнамасы тшнде казак тшне тэн емес немесе каз1рп нормага сай келмейпн сэздер мен тулгалардыц, туракты тЕркестердщ аз емес екендт сезс1з. 9cipece фонетикалык тулгалануы белекше йагмур <жацбыр), тигэр (тиер), тар (тау), тугды (туды) сыгыр (сиыр), твгурек (тещрек),
/сатыа (катты) тэр1зд1 сездер мен укуш (кеп), б/ту (жазу), айу (айту), нуц (не), внгт (езге), /сайу (кайсы) сиякты кене сездердщ жакша imiHfleri сол кездеп (жене Ka3ipri) казак авторыньщ ана тшне тэн варианттарымен катар колданылганы байкалады.
Ескерпсш тшнщ лексикалык казынасына тэн тагы 6ip сипат — сездердщ жарыспалылыгы, ягни 6ip магынадагы сездщ кене-жаца, кыпшактык-огыздык, турк1л1к~арабтык, туришк-парсылык, арабтык-парсылык турлер1 (варианттары) ретше карай бпршщ орнына 6ipi колданыла берген. Бул жарыспалылыктыц кейде ипи ешкандай стильдж не езге себептер1 де жок болып келу1 мумин. Ал кейде 6ip магынада алынган сезд1 оньщ екшпп эквиваленимен TyciHflipin отыру ерекеп де байкалады. Мысалы, "ем1рш1" магынасындагы бек, эм/р сездерш кейде казактыц ага сез1мен алмастырып атайды: мыц бег//мыц агасы; эмгршшщ (ханныц, бектщ) некел1 жубайы магынасындагы лауазымды (титулды) б1лд1репн хатун (/сатын) сез1 осы магынадагы кытайдыц фужин, монголдыц еке сездер1мен катарласа (6ipimH орнына 6ipi) журедЕ
BipiHin орнына 6ipi жумсала берепн белгШ/мэшкур, йазылды/ шарх берЬ/д/, кун тугуш/машрак,, бу кун/Иануз, йурт/ма/сам, йагы/ душман, улуг/бузург, йарлук/'фарман, огул/фарзанд, мыц/Ъазара, кш//нафар, бвл/к/к,исм, квб/аксар деген сездердщ алдыцгы катарын турю тулгалары кураса, екшпп катары араб пен парсы сездер1 болып келедЕ
Мундай лексикалык жарыспалылык — тек 6i3 талдап отырган шеж1решц нлше гана емес, жалпы ортагасырлык турю ескертюштершщ кепшшгше тэн сипат. Бул, 6ip жагынан, эт жеке-жеке улттык плдер болып калыптасып б1тпеген ортагасырлык турю жазба тшдершщ лексикалык нормасы туракталмагандыгын танытса, ек1нш1 жагынан, орта гасырлардагы турю жазба дуниесшщ араб жэне парсы эдебиенмен (демек, плдер1мен де) тыгыз байланысты болгандыгын керсетедЕ YmiHmifleH, кене турю Орхон-Енисей жазбалары тш мен ерте орта гасырлардан (XI—XII г.) келе жаткан шыгыстурюстандык (кене уйгыр) жазба едеби дэстуршщ 9cepi ЭЛ1 де бар екендтн байкатады. Мысалы, кене б/ту (жазу), укуш (кеп), ердх (ед1), нуц (не) сиякты сездер мен шыгыс сепикиц -дын (-din, -тын, -т/н) жалгауы, екшпп буында езул1кт1ц орнына ервдж у epniH жазу (алтун, хатун, йарук,, нечук, беру) - ете ертеден келе жаткан дэстурдщ саркыншактары. Бул да тек казак шежЕрес1 тшшщ белпс1 емес, сол кезецдердеп барлык турю жазбаларына тэн белгЕ
Б1зд1ц шеж1рем1зд1ц сэзд1к кабатын эцпмелегенде, онда бегде плд1к сездердщ мол екендтн керсету керек. Олар непзшен араб жене парсы сездерЕ Бул сездердщ деш дереюлз (абстракт) угым атаулары. Озге турю ескертюштершдегщей мунда да араб, парсы сездершщ туркшк ет-, к,ыл- бол- деген сиякты кемеюш епст1ктер1мен пркесш, кимыл атауларын жасайтыны кезге туседЕ Ол енстштердщ Ke6i турю тшндеп эквиваленттершщ орнында жумсалады. Мысалы, Кадыргали турюнщ (казактьщ) талау сез1 турганда оньщ орнына гарат к,ылу деген араб-турю сездершен жасалган курдел1 енспкп колданады. Сол сиякты жерлеу (ел1кп жерлеу) eTicTiriHin орнына дафн к,ылу, жинау деудщ орнына жам к,ылу, коргау дегеннщ орнына ихтийат тсылу деген араб сездерш катыстырып жасаган курдел1 ет1снктерд1 пайдалану - шеж1ре tLti ушш кэнт амал.
Жылнама мэпшнде араб, парсы сездершен баска бгрен-саран монгол жэне кытай сездер1 бар. Олардьщ Ke6i эр алуан лауазым атаулары (титулатура) мен кызмет иелершщ атаулары жэне сипаттама атаулар болып келедЕ Буларга монгол тшшщ нойан, гурген (куйеу бала), бощаул, к,орчы, йаргучы, сечен, казик, екечг сиякты сездер1 жатады. Сондай-ак мунда монгол тшшен алынган шусун (эскерге арналган азык-тулш), ту мен (он мыц), жуцк,ар (оц канат), курен (1000 уйден куралган ауыл), йаса (зан), йусун (эдет), улаг (ылау, келш), бугтак, (турмыс курган монгол эйелшщ бас khEmi) деген сездер де пайдаланылган. Отчигин (кенже бала), буржукцн (кеккездО сиякты бЕр-ею сез сипаттама эпитет болып келедЕ Монголии жен атаныц аттарын (ичигэ -ез экес1, буркь/ - атасы, алынчыл — ушпшп атасы, тагы осылайша кете бередО мен жыл аттарын (могай йыл — жылан жылы, нок,ай йыл — ит жылы, как,ай йыл — доцыз жылы т.т.) бЕщпретш сездер бар.
Шеж1регт автор колданган стильдж ереюпел1ктерд1ц 6ipi — ол монголдыц осындай сездерш келпре отырып, касына (кейде йани деген шылаудыц кемепмен) турюше эквивалент1н керсетедЕ пукэр йыл, йги сыгыр йылы болгай (ягни сиыр жылы болады), ичигэ вз атасы, будуту mepmymi атасы т.б.
Шеж1ре тшндеп кытай сездер1 кеп емес, 5-10 сез. Олардыц ез1 непзшен жалкы ес1ммен катар колданылатын лауазым атаулары болып табылады: фужин — турюше хатун, Монголии еке деген сездерд1ц баламасы, тайши — мемлекетнк дэрежеде мэртебес1 бар аксуйек (сановник) дегенн1ц баламасы, гвйэц -улы эмрш1, анши — тумен басы, герхан — хандардыц ханы, уац -патша т.б. Мысалдар: Берте фужин, Сушнгы фужин, Нэкун тайши, Кон тайши, Мук,алы гвйэц, Ойар анши, Туган анши т.б.
Индоевропа тЕпдершен жалпы ес1мдерден керш - корольдык жэне улкрстан — христиандар деген eKi-ак сез бар.
К,адыргали шеж1рес1нде бегде тглдж сездерд1ц колданылуыныц б1рнеше себептер1 бар. Араб жэне парсы сездерш молынан колдану - ез тусындагы турю жазба едебиет1н1ц барлыгына тен тглд1к норма. Оныц усйне Кадыргали туындысыныц ден1 парсы т1л1нен аударма болгандыктан, автор кейб1р парсы сездерш олардыц турюше тепе-тец баламасымен жарыстыра колданган. Мысалы, даст/ к,ол, дуйм/ектч1, хуб/йахшы, бисйар/квб, бузург/улуг. Автор кейде Tirrri парсыша тутас блоктарды колданады. Мысалы, асел лэшкэр (эскердщ Heri3i), лафз могол (монгол тш1). Бул — сол кездеп жазба плдщ белг1с1 емес, автордыц стил1не жататын жеке ез басыныц ерекшел1п.
Дегенмен XVI—XVII гасырларда турю халыктары пддерше енген араб, парсы сездер1 едэу1р мол болган, оларды турю жазба ескертюштер!, оныц 1ш1нде казак жазбалары да еркш колданган. Сонымен катар бул кезендеп турю жазба эдеби тшдерше тэн белгшщ 6ipi - халык тшше енбеген, кэбшесе дереюпз угым атаулары болып келепн араб пен парсы сездерш де актив колдангандары, бул ретте 9cipece араб, парсы сэздершщ турю т1л1н1н кемеюш еиспктер1мен TipKecyi аркылы курдел1 еиспк жасап пайдалану ете-мете кезге туседЕ
Сез болып отырган кезендеп жазба едеби тише лексикалык нормалану npoueci эл1 аякталмаган, жур1п жаткан эрекет болгандыктан, бул кезецдеп эдеби илде лексикалык жарыспалылык (варианттылык) айтарлыктай орын алган.
Сэйтш, XVI гасырдагы казак жазба эдеби тшнщ лексикалык сипатын кыскаша былайша кэрсетуге болады: сезд1к казынаныц непз1 кыпшактык (казактык), пшнара огуз сэздер1 мен кене уйгыр элементтер1 колданылса, ол — эдеби тш дэстурш1ц жалгастылык, шктеспк принцишне карай болган кубьшыс, ал дэстур жалгастылыгы ортагасырлык турю жазба нддершщ барлыгына тэн зацдылыцтардыц 6ipi болды; араб, парсы нддершен алып колданылган лексикалык кабат мол болды, олардыц 6ip тобы халык пл1не енген юрме сездер болса, еюнпй тобын кешпЫк колданысында жок, 6ipaK сол кездердеп мусылманша сауатты окырмандар ушш жат болып кершбейтш (ейткен1 олар араб жене парсы тЕддерш жаксы мецгергендер болатын) сездер курайды. Бул да ортагасырлык турю жазба дуниелерше тен лексикалык норма болып танылады. Осы ею ерекшел1к жазба туындылардыц мэт1н1нде лексикалык жарыспалылыктыц пайда болуына эсер етп. Бул зандьшщтардан казак жазба тш де тыскары калмады-
XVI гасырда К,адыргали шеж1рес1 аркылы кэршген казак жазба тЕтщщ Орхон-Енисей ескертюштер! мен кэне уйгыр жазбаларынан жалгасып келе жаткан коне элементтерден едэу1р арылганы байкалады, сондай-ак есю езбек, есю татар тЕлдерше Караганда араб тшшщ ыюталынан да ipreciH алшактата бастаганын керуге болады. Мысалы, есю езбек тЕшнде орьш алган галиба (мумюн), ала/г хусус (ecipece), филджумлэ (тутас алганда), хала (ецщ) сиякты кептеген устеулер мен бшн, йацлыг, к,атыга, таклын дамасыда, утрусыда, бак,а, дэгру, нары, чунки сиякты шылаулар мунда жок
Грамматика саласына келеек, мунда Кадыргали жылнамасыныц тш шагатай тш нормаларын сактаган, атап айтканда:
1)	Ык, табыс, шыгыс сеппк жалгауларыныц каз1рп казак тшндепдей фонетикалык варианттары жок, олар сездщ соцгы дыбысыныц дауысты, катац, уяц болып келетшдтне Карамастан, 6ip гана тулгада (-ныц/-нщ, -ны/-ш, -да/-ден, - дын/ -dm) жалганады. Тек барыс cerrriri катац -к,а/-ке жэне уяц -га/ -ее болып турленедЕ Бул - ертеден келе жаткан (кене уйгырдан) турю емлесш сактаудан туган жайт, емледеп мундай зандылык жазба дуниелерде узак уакыт бойы сакталып келгеш тек казак жазбаларына емес, езге де ортаазиялык турю жазба пддерше тэн.
2)	III жактагы теуедгцк жалгаулы сезге жатые, барыс, шыгыс сеппк косымшаларыныц арасына кыстырма-денекер и дыбысы (интерфикс^ косылады: хак, uo.i+ы+н+да, хак, йол+ы+н+а, душманлар+ы+н+а, ama+сы+н+дан. Бул — кыпшак тшдершщ зацдылыгы. Сонымен катар К,адыргали шыгармасы тшшде септеудщ шагайтайша-уйгырша тиш (квцы+1+де, дарийа йа/са+сы+да, ана+сы+га) де, ягни н кыстырма дыбысынсыз келгендер1 де бар. Бул - К,адыргали заманындагы турю жазба едеби тшнщ нормасы. Бул жерде казак жазба эдеби тшшщ шагатайлык нормадан б1рпндеп бойын аулак сала бастаганы байкалады.
3)	Шыгыс сеппкиц ею турл1 вариантта: -дын жэне -дан турлершщ жарыса колданылуы да ею куштщ (тшд1К ею стихияныц), ягни кыпшак тшдер1 мен кене уйгыр жазба дэстуршщ "теке пресшен" туган кубылыс.
4)	Сеппк жалгаулары жуан-жщшке болып, сез тубгр1мен уйлесш отырады, бул - ескертюш тшшщ кыпшак тшдершщ дауыстылар ундеенп деп аталатын нормасына багынуы.
5)	Кддыргали жылнамасыныц тшше карасак, есю казак жазба дэстуршде епепктщ шак, рай, eciMine, кэсемше категориялары кыпшак тшдершщ, оныц 1ппнде казак тшшщ нормасымен келедЕ Ара-тура шагатай тшшщ кейб1р тулгалары да колданылганы байкалады. Мысалы, 6ip-eid жерде еамшешц -ган журнакты тулгасыныц орнына -мыш журнакты варианты жэне келер шактыц -гусы//-гуа журнакты турлер1 турю ескертюштер! тшдершде бурыннан келе жаткан дэстурл1 колданыстар. Кэсемшенщ кене -у/-йу журнакты турлер1 мунда жок
6)	Казактыц орта гасырлардагы ауызша да, жазба да тшнде ауыспалы пикты бщщретш -гай журнакты ененк тулгасы жш колданылган, бул осы кунп -а+ды (болады, келедг дегендер сиякты) косымшаларымен келген еткпк тулгасыныц магынасын бередЕ /сойын йылы болгай, йа ни к,ой йылы болгай.
Бул сейлемд1 казЕрпше айтсак, к,ойын жылы, ягни к,ой жылы болады деген турде келер едт
7)	Кимыл eciMi -гу//-гу, -мак//-мек журнактарымен жасалган. Бул да казак тшнен алшактамайды.
8)	К,адыргали автор (-ман журнакты енсикп (барман, айтпан) дел казак тшндепдей шактык магынада жумсайды. Шагатай тшнде бул тулганыц шактык магынада колданылуы кемде-кем.
9)	Кейб1р ж1ктеу ес1мд1ктершщ септелген турлер1 езге
кыпшак пддерше тэн тулгада келед1: метм, аныц. Ал мендт,
сендт, меце (менге), аца, ацар сиякты тулгалар, эрине,
шагатайлык-
Сейтш, казактыц есю жазба едеби тшшщ морфологиялык курылымында кыпшак элементтершщ улес1 айтарлыктай. Дегенмен оныц непз1 шагатай пл1 болгандыктан, осы жазба дэстур бойынша колданылган огуз жэне кене уйгыр тшдерше тэн тулгалар да едэугр орын алган. Бул ерекшелш ортагасырлык турю жазба Т1лдершщ барлыгына тэн.
Сез болып отырган кезендеп жазба эдеби тш араб жазуын пайдалангандыгы белгш. Емлеге келгенде орта гасырлык турю жазбаларыныц барлыгына ортак дэстурл1 жазу нормасы сакталган, атап айтканда, крсымшалар жалгауда сездщ соцгы дыбысыныц дауысты, катац, уяц болып келуше карай ундесушщ сакталмауы, сондай-ак кыпшак плдер1нде сез inrimie уяц дауыесыз дыбыс келепн сеттерде дэстур бойынша катац дыбыс эршн жазу токуз, йаща, йок,ары, так,ы, булар кыпшак тшдершде токъа/тогуз, йага/жага, йогары/жогары, тагы болулары керек едц. Тэуелдш жалгаулары немесе дауыстыдан басталатын эзге де косымшалар жалганганда сез аягындагы катац дыбыстарды уяцдатпай жазу да емле дестур1не бершген "курмет" (су айащында, чьисып келдг, к,амчы сок,ып), некен-саяк болса да йак,шы, ук,шар сиякты кыпшактык тулгалардыц йахшы, охшар болып жазылуы да кене уйгыр емлесшщ дагдысы.
Ш~с, ш ~ч, й ~ж дыбыстарыныц алмасуында К,адыргали шагатай т1л1н1н лексикалык-орфографиялык нормасын катац сактаган: бас емес, баш; к,ыс емес, кьш; кьтыш емес, к,ылыч; жыл емес, йыл; жол емес, йол т.т. Эрине, Кадыргалидыц тусында-ак Казактьщ сейлеу ТШ1 бас, к,ыс, к,ылыш сездерш с, ш, ж дыбыстарымен айтканы даусыз болар, 6ipaK казактыц XVI-XVII гасырлардагы жазба тш бул ерекшел1кт1 керсете алмаган (Жалайыр, ЖэдЫ, Жащсу, жау/сашын (жауказын), жайнау сиякты б1рен-саран жалкы ес1мдер мен жеке сездерд1ц ж-мен жазылганын есептемегенде), ce6e6i турк1н1ц аймактык (локальдык) жазба дестурлер1, мысалы, есю езбек, есю татар, есю казак жазба эдеби плдер1 ездершщ непзп кез1- шагатай плш1ц белг1лер1н ортак епп, барлыгында б1рдей колдану - орта гасырлардагы турю жазбаларына тен зандылык болган, ол

тэрнпп бузып, ез ана тшне тартып, езгеше жазуды eui6ip автор ойына да алмаган.
Кадыргали шежЕресшщ керкемдж (стильдш) сипатын эцпмелесек, мыналарды айтуга болады. Ед алдымен, бул -есю казак жазба тшшдеп езгрге б1зге жеткен тунтыш проза жанрыныц улпсЕ Бул шыгарма езшщ керкемдж-композициялык курылымы жагынан еюге белшедЕ 6ipi -автордьщ ез колтацбасы (телтума - оригиналы) кершген белхктерЕ олар "Мадак сез" бен соц жагындагы ез1 жазган б1рнеше дастаны, еюнппсЕпарсы тшнен еркш аударма жагы.
Алдынгысында, ecipece "Мадак сезде" Кадыргали Казактыц нагыз билершше толгайды, оныц барлык эпитет, тецеу, метафора сиякты керкемдеу куралдары, параллельдер тузетш синтаксиспк курылымдары, бейнел1 фразеологизмдер! - баршасы шешен тшмен керкем турде бершген монолог болып келед1 деуге болады (ол женшде толыгырак мына кшапта айтылды: Сыздыкова Р., Койгелдиев М. Кадыргали би Косымулы жене оныц жылнамалар жинагы, 1991, 105-108-66.). Ал аударма жагы жылнамалар стши сакталган баяндау менер1мен бершген, атап айтканда, сан жагынан жай сейлемдер кебгрек келедЕ шыгарма еткен замандардагы окигаларды баяндау болгандыктан, епсик тулгалары непзшен еткен шактыц -du/-di журнагымен келген; кемеюш epdi/edi ericnri актив Колданылган; шежЕрелерге тэн стереотип амалдардыц 6ipi - адам, жер-су, ел-журт, ру-тайпа аттарын санамалап отыру т.б. орын алган. Эрине, маман-жазушы, тарихшы болмагандыктан, epi сол кездеп аударма эдебиетт1ц тэж1рибес1 калыптаспагандыктан, шыгарма мэтшшде стильд1к агаттыктар да жок емес. Олар сездердщ сейлемдеп орын тернбшщ бузылуы сиякты сеттерде кершедЕ бул кебшесе парсы тшшдеп тупнуска синтаксисшщ пкелей ecepi екен1 байкалады.
Жалпы XVI-XVII гасырлардагы есю казак жазба тшнщ проза жанрында синтаксиспк амалдардыц ел1 белгш1 6ip жуйеге туспегендтн жэне нормасы туракталмагандыгын атауга болады.
MiHe, сейтш, комакты эр1 аса мацызды туынды - жалайыр Кадыргали бидщ шеж1рес1 (жылнамасы) тшше карап, XVI гасырдьщ соцы мен XVII гасырдьщ бас шамасындагы казак авторлары пайдаланган жазба дэстурдщ сипатын 61ршама осылайша танимыз.
IV ТАРАУ
XVIII РАСЫРДАРЫ КАЗАК, ЭДЕБИ Т1Л1
§ 1. XVIII РАСЫРДАРЫ КАЗАК ЭДЕБИ ТШН СИПАТТАЙТЫН ЭДЕБИЕТ УЛГ1ЛЕР1
XVIII гасырдагы казак эдеби тшшщ когамга, оныц мэдениетше жэне халык муддесше кызмет eTyi мен дамуы сол тшд1 иемденуш1 халыктыц саяси, экономикалык жэне мэдени эм1р1мен пкелей байланысты болды.
XVIII гасыр казак халкыньщ сырткы жауларга - жоцгар баскыншыларына карсы азаттык куресшщ кезец1 болды. Сондай-ак "солтуст1ктег1 куатты Kepmi" - Ресей империясымен одактасу ниеин кездеп, Kimi жуз бен Орта жуздщ Ресейге "ез ерюмен косыла бастауы" сиякты тарихи окигалардыц тусы болды.
Ресеймен болган жаца карым-катынастыц тэуелд1л1к сипаты кушт1 бола отырып, казак халкыньщ экономикасы мен элеумегпк- мэдени OMipiHe кептеген жацалыктар екелген1 белпл1: сауда-саттык катынастары дамыды, калалар мен беюн1стер орнады, олармен коса казак жерше орыс адамдары коныс тептЕ Коныстанушылар шаруашылык пен кесштердщ жаца турлер1н ала келдЕ
Ор алуан отаршылык, еюмш1л1к, экономикалык т.б. мудделерд1 кездеп, кызмет бабымен келген орыс адамдары мен окымыстылары казактыц жер-суын, турмыс-салты мен медениетш зерттеуге KipicTi. Эскери мекемелерд1ц кадрлары мен ек1мш1л1к орындарына кажет плмаш, писарь сияктыларды дайындау максатымен "гарнизондык мектептер" ашылды, 1789 жылы Омбыда ашылган "Азия мектеб1" тер1зд1 оку орындары пайда болды. Буларда оку орыс тшнде журдг
XVIII гасырда казак жершде азаматтык бшм беретш, ана тшшде окытатын улттык мектептер эл1 жок-ты. Баспа орындары мен езге де мэдени ошактар жэне жок болатын. М1не, осы жайттардыц баршасы казак тшнщ тагдырына да пкелей катысты болды.
XVIII гасырдьщ он бойында казак даласында баспа орындары, ютап шыгару ici, мерз1мд1 баспасез, оку-гылым болмаганымен, осы кезендеп когамга кызмет еткен тшдщ типтерш, жай-куйш, лексикалык-грамматикалык сипатын, оныц нормалану nponeciH танытатын улп-нускалар бар едЕ Оларга:
Б i р i н ш i , керкем едебиет, оныц iniiHfle авторлы поэзия улг1лер1 жатады. Бул едебиетт1ц ipi уеюлдер1: АктамбердЕ

Тэпгара, Умбетей, Бухар жыраулар мен Шал1 , Кетеш акындар. Зерттеуцп М.Жармухамбетов атакты "Ел1м-ай" жыр-дастаныньщ авторы деп Кржаберген Толыбайулы деген жырауды атаса2 , Ы.Дуйсенбаев сол елецнщ авторы болар деп Тоиыш акын деген eciMfli атайды3. Эрине, уш-терт урпакты камтитын 6ip гасырлык бул узак мерз1мнщ iuiiHfle казак кауымынан шыккан сез зергерлер1 будан элдекайда кеп болганы даусыз. TinTi осы кунп кгтаптардыц езшде Жаимы, Есет жырау, Кобылан жыраулардьщ аталып, олардыц 6i3re жеткен бЕрдЕекЕт' толгаулары усынылып жургеш мел1м ("Ертедеп эдебиет нускалары" атты ютапты карацыз, Алматы, 1967). Эдебиет зерттеуцпи К,айым Мухаметханов Бухар жыраудыц осы кунп жарияланып журген мураларыныц iuiimie эзге жыраулардьщ да, атап айтканда, Байдалы бидщ толгаулары араласып кеткен1н керсете келш, "Байдалы - Бухардыц замандасы, сез енершщ ерен жуйрпшщ 6ipi, XVIII гасырдьщ акын-жырауларыныц катарынан орын алатын адам" деп туйедЕ. Демек, бул шюрд1 куптасак, бул кунге дейш тек шешешпк сездерд1ц авторы репнде Байдалы би деп кана танылып келе жаткан адамга Байдалы жырау деп те карауга тура келедЕ
EipaK олардыц барлыгыныц елеуметпк уш 61рдей болмаган. Сондыктан эдеби мураны екшеуге, екшеп барып халык жадында сактауга келгенде талабы ете катал "ауызша баспа" такырыбы "ауыл-аймак, бота-тайлактыц" тецЕрепнен узап шыкпаган-дарын ысырып тастап отырган. Ойткеш жер-жерде ру-тайпа муддесшен туган поэзия улплер1 epi куптаушылары аз болгандыктан, epi казак кауымыныц сол деуЕрлердеп бытырацкылык, сапырылыстык жагдайынан да тез умьггылын отырган. Сакталатындар усак ру-тайпалык муддеден, я болмаса 6ip ханныц жеке басыныц муддес1нен жогары, жалпы халыктык идеяны сез ету непзшде туган елец-жырлар болган. Сондыктан 6ip гасырлык кыруар сез дариясынан сузш алынган маржаны жогаргы 7-8 акын-жыраулардыц ес1мдер1мен шектелш отыр. Олардыц ездершщ де тугел жетпегенш бшем1з.
Булардыц 1ш1нде сез yurici кеб1рек жеткеш - Бухар жырау. Оган себеп жырау творчествосыныц тарихи-элеуметпк мэншщ
h		(
Шал Кулекеулыныц eciMiH, cipe, XIX гасырдьщ I жарты-сыныц эдебиет элемше катыстырып та сез ету кажет болар. Егер оныц туган-елген жылдарын 1760-1831 деп тапсак, акын-нын шыгармашылык жолыныц деш XIX гасырга тура келедЕ
2Жармухаметов М. "Ел1м-ай" жыр-дастаны//Казак едебиеп, 1981, 15 май.
3 Казак едебиеп тарихыньщ мэселелерЕ Алматы, 1975, 14-6.
4МухаметхановК,. Бухар жырау //Казак едебиеп. 1982, 6 август.
болгандыгында, ягни Бухар - "казак поэзиясында буган дейш жок жаца такырыпты - халыкты б1рл1кке шакыру, осы б1рл1ктщ уйыткысы хандык мекемен1 ныгайтуды уагыздау сиякты когамдык, дэу1рл1к такырыпты кетердЕ' (К,.0М1рэлиев). Мейл1 хандык аркылы болсын, мешп орысшыл, патшашыл хандарды тактан тайдыру аркылы болсын (Исатай-Махамбет кетершсшде), мешй ездер1н1ц деген1не кулак асатын ханды сайлау аркылы болсын (Сырым Датулы бастаган халык козгалысы) - ейтеу1р халыктык б1рл1кт1 сактау, жер-су иелтнен айрылмау, сайып келгенде тэуелсЕзд1кн коргау сиякты жалпы едщк арман-муратка ун косатын эдеби мураларды сактауга да, таратуга да халык муддел1 болган.
Ешнш1ден, 61зд1ц топшылауымызша, мусылманша сауатты болган Бухар жыраудыц толгаулары кезшде колжазба тур1нде хатка Tycin, сол аркылы да таралуы мумин.
Ал Тэт1гара сиякты жыраулардан Ka3ipri кепш1л1кке усынылып журген мурасы екЕуш шагын толгаулар тещрепнде гана, оныц езшде де ел крргап, жауга шабатын батырларды санамалап айткан немесе ханы Абылайды кайрай айткан бЕр-ей елещ гана сакталган. Cipe, К,.вмЕрелиев айткандай, ертедеп акын-жыраулар мураларыныц б1зге жеип-жетпеу1нде кездейсоктык кубылыстыц орын алганы сезйз. Кез1нде кеп кайталанбай, ауыздан ауызга мукият тапсырылмай калган дуниелер сол куй1нде мулде жогалганы да акикат. Олардыц iniiHfle елеуметт1к уш бар, халык муддесшен шыгарылган туындылардыц бар болуы да ыктимал. Кеп сетте керкемсез мурасын сактайтын ортаныц, сол орта устаган дэстурд1ц де рел1 зор болган.
Е к i н ш Е Bi3 ецпме епп отырган дэуЕрде казак ауыз эдебиетшщ мол нускалары бар-ды. Олар, эрине, тек сол гасырдьщ езшде пайда болгандар емес. Фольклор дуниесшщ комакты жанры - батырлар жырларыныц кешшлт, зерттеушшердщ айтуларына Караганда, Алтын Орда деуЕршен бастап, XIV гасырдьщ соцы мен XV-XVI гасырларда жасалган (жырланган) ескертюштер3.
Сондай-ак, фольклор мурасыныц одан да аргы кездердеп -
Батыс Турю каганатыныц (VI-VIII г.), Ак Орда, Ногай Ордасы
жэне Озбек хандыгыныц (XIII-XVI г.) тусындагы ру-
тайпалардыц ертеп-жырлары болгандыгы да белгш16.
«	•—в	\
5 Валихано в Ч. Ч. Керсеплген ютап. 419-6.; К и д а й ш -
Покровская Н. В., Hyp магамбетова О. А.
Героическая поэма "Кобланды-батыр" //Кобланды-батыр. М.,
1975,С. 11.	;
'Смирнова Н.С. Особенности развития казахского эпоса, его поэтика//История казахской литературы: В 3-х томах. Т. I. Алма-Ата, 1968. С. 241.
Ауыз едебиеп мураларыныц XVIII гасырда жырланган варианттары кейбф тЕгпцк-керкемдгк элементтершщ KepiHyi жагынан осы кунп б1зге жеткен нускаларымен де, ездершщ пайда болган кездеп алгашкы улгшер1мен де дэлме-дел туспейпш анык-
Фольклорлык шыгармалардыц XVIII гасырда хатка тускен нускалары болмагандыктан, эпостыц немесе ертегшщ, я болмаса турмыс-салт жырларыныц осы деуфдеп варианттары тш жагынан дэл мынадай болып ед1 деп сипаттай алмаймыз.
Y ш i н ш i. XVIII гасырдагы казак когамына кызмет еткен тшд1 танытатын нускалардыц тагы 6ipi - ресми ic-катынас Кагаздары болды. Булар хан-султандардыц, старшындардыц орыс патшасына, Ресейдщ эшмшЕшк орындарына жэне б1р-бфлерше жазыскан хаттары, арыз-eriHinrrepi, мел1мдемелерц ундеулер1 т.б. Бул эдебиеттщ кунды 6ip ерекшелгп - хатка тускендт, сондыктан булар жазба тЕддщ белгш6ip стилшщ кандай сипатта болганын киналмай керсететш материал болады.
Т э р т i н ш i. Бул деуфде казак елкесш Ресей укЕмеп тарапынан танып-бшу ерекеп кызу журдЕ Сол кездеп орыс саяхатшылары мен галымдарыныц жэне кызмет бабындагы кейб1р адамдардыц орыс тшнде жазган материадцарыныц йшнде жекелеген казак сездер! кездеседЕ Булар ецпме епп отырган кезендеп казак тшнщ лексикалык курамын айкындауга сепппн типзедЕ
Б е с i н ш i. Сонгы кездерде архив казыналарынан 1здеснрш тапкан материалдарга Караганда, XVIII гасырдьщ соцгы ширепнде Ресей уюмен тарапынан казак тшшщ кейбЕр сездершщ орысша жэне эзге тщдердепше баламасын керсететш шагын сездж юпеттес тежЕрибелер болганы аныкталды. Булар: 1) "Парсы жене татар диалекилер1" деп аталатын 10 бетпк Колжазба, 2) 49 орыс сезшщ казакша жэне монголша аудармалары бершген колжазба, 3) "Хиуа, Бухар, кыргыз (ягни казак - Р.С.) жэне мешер тшдерше аударылган орыс сездершщ Ti3iMi", 4) 1774 жылы жазылган орысша-казакша сездпсгщ колжазбасы т.б. Буларда бер1лген материалдар кейб1р казак сездершщ XVIII гасырдагы берген магыналарын, кейде TinTi фонетикалык суретш тануга кемектеседЕ ейткен1 бЕркатар сездгктерде казак сездер1 орыс эршмен жазьшган немесе орысша транскрипциясы бершген.
Эдебиет зерттеушшердщ XVIII гасырдагы тарихи жырлар деп таныган (фольклордагы эпос категориясынан белш карап журген) Абылай хан, Каракерей Кабанбай батыр, Канжыгалы Бегембай батыр, Шакшак Жен1бек батыр, Олжабай, Этеген, Аркалык батырлар туралы жырлардыц осы кунп б1здщ колымыздагы мэпндер1 тууы мен жырлануы жагынан, б1зд1цше, дэл XVIII гасыр туындылары емес. Сез жок, о баста тарихта болган осы адамдардыц аттарына байланысты ацыздар, эцпмелер, толгау-жырлар болган, 6ipaK олар б1зге сол пайда болган турлершде жетпей, кей1н, XIX гасырда, оныц да II жартысында, TinTi кейбЕреулер1 61зд1ц деу1р1м1зде жацарып, жацгырып жырланган нускалар екен1н оларды зерттеушшер атап керсет'ш отырады. Мысалы, б1здщ заманымызда Жэн1бек батыр жьфын ендеп, толыктырып, кайыра жьфлаушы - халык акыны Иманжан Жылкайдаров, Этеген батыр туралы жырды еткен гасырда Суйшбай жырласа, кей1н, 1937 жылы Жамбыл оны кайта жырлаган, Аркалык батыр туралы Иса Байзаков, Ертай Кулсариев, Саяд1л Кер1мбеков ез туындылары ретшде успюздеп гасырдьщ 30-жылдарында кайта жырлаган7. Демек, тш тарихын зерттеу тургысынан келгенде, б!з бул жьфларды XVIII гасырдьщ улплер1 репнде карастыра алмаймыз.
lixVIII гасырдьщ муралары да б1зге ауызша сакталу аркылы жеткенд1ктен, жогарыда керсетшгендей текстологиялык киындыктар мунда да кездеседЕ Мысалы, мурасы едеуЕр толык жене аса кеп e3repicci3 жетп-ау деген Бухар жырау шыгармаларына гылыми тургыдан текстологиялык жумыстар жург1зу кажет екендт сез болып келед18. Бухар шыгармашылыгыныц нл1н, суреткерл1к шеберл1г1н, стильдЕк жацалыктарын арнайы зерттеген К,.0м1релиев бул кунде Бухардш деп бер1л1п журген 4 толгауды жьфау менш1пнен мудде шыгарып тастауды усынады (олар: "Бул, бул уйрек, бул уйрек", "Ей, айтшы, алланы айт", "Актыц уш меши-п", "Ай, заман-ай, заман-ай"). Тагы 6ip топ толгауды Бухар шыгармасы екендт я емеспп шартты, демек, олар да дудамал деп табады. Зерттеушшщ бул узшд1-кес1лд1 байламдарына тугелдей косылмасак та, оныц Бухар мэпндерш осьшайша талдап карау принциптерш куптаймыз.
Бул кундерде Бухар жырауню деп усынылып журген мураларга оныц авторлыгы жен1нде 61зд1ц niKipiMi3 мынадай (К,.вм1релиевтщ айткандарын ескере отырып туйгенде):
7 К,азак тарихи жьфларыныц меселелерЕ Алматы, 1979, 95, 124, 163,166-66.
8еМ1релиевК.. XV-XIX г. казак..., 140-141-66.; МухаметхановК,- Бухар жьфау//К,азак эдебиеп, 1982, 30-июль, 6-август.
1. Бухард1ю емес деп санайтын "Ей, айтшы, алланы айт", "Актыц уш мешп-Ti" деген ек1 толгауды 6i3 осы жыраудыц "каламына" жат емес деп ойлаймыз (ол жешндеп делел бурын келт1р1лген). Ал мына дуниелерд1 Бухар авторлыгына кешннен телшген деп туйем1з: "Элемд1 тугел керсе де" деп басталатын 15 жолдык елец, ец алдымен, толгау емес, ол - белгш бЕр Курылым: елшем жене уйкас суреп катац сакталган жазба поэзияныц улпс1: елец уш шумакдан бес тармактан турады, уйкас Kecreci: а, а, б, а, в. Бесшил тармак; рефрен icneTTec, ол уш шумактыц ушеувде езара уйкасьш келедЕ Кызыкка тоймас адамзат //0Mipre тоймас адамзат// YMiiiH коймас адамзат.
Жалпы "адамзаттык" такырыпка айтылтан бул "философиялык," елец мазмуны жагынан жырауга жат болмаса да (Бухардыц кеп туындыларыныц такырыбы жалпы ой толгаулары болып келетшдт мел1м гой), езшщ курылымы мен жасалу техникасы жьфаулык емес. Оныц устше мундагы "ай нурын устап Mirry", "аспанда жулдыз аралау", "элемнщ кызыгын цолмен белу", "кисынсыз куйге тусу" сиякты образдар XV-XVIII гасырлардагы казак, поэзиясына тэн емес, мундай перифраздардыц алгашкы нышандары Дулатган басталса, Абай оны казактьщ жазба поэзиясыныц жуйел1 турдеп ужен 6ip тэсшне айналдьфган болатын. Сондыктан бул шыгарма - Бухар муралары деп усынылып журген шыгармалардыц iniiime окшау турган, жаттыгы б1рден козге уратын (жыраудыц тутас стилш танитьш адамга) туьщдь1.
"Кэк кегершш, кегершш" деген толгау да Бухардаю емес деп табамыз. Мундагы образдар Бухарга жат: "ЕдЕлдщ аргы жагын Алты ай журш айландым" деген образ Едш, Жайык мацында еткен Шалкшз, Казтуган, Доспамбет жыраулар "каламыныц" дуниесЕ Оныц успне мундагы б1ркатар жолдар еш e3repicci3 "Ер Таргын" жырында кездеседЕ Эпоста:
Кек кегершш, кегершш,
Кек кептер ушар жем ушш.
Баданамды баса 6eicrepin,
Кун-тун катып жортканмын...
Балгага бардым тал ушш,
Талды кеспм сал ушш.
Айналасы алты айшылык Едшге
Тарланды талай-талай салганмын.
Бухарда:
Кек кегершш, кегершш,
Кек кептер ушар жем ушш.
Кек ала калкан жамылып,
Ерлер жортар мал ушш.
Тец, тец ушш, тец ушш,
Терек кегли сал ушш.
ЕдЕдцщ аргы жагын
Алты ай журш айландым. Ал 6i3 "Ер Таргын" жырыныц керкемдеуш куралдары мен жеке образдары жагынан Шалкшз, Казтуган жырауларга ете жакын екендтн, солардыц "каламынан" шыккан немесе сол жыраулар мектебшен "дэрю" алган, солармен тустас, стильдес, "тЕддес" автордЫ екендтн айтар едш.
Кулмат Омфэлиев "Аксацнан бшк тау болмас", "Жар басына Конбацыз", "Кекте булт сэгшсе", "Алыстан кызыл кершсе", «Кара аргымак арыса", "Арту-арту бел келсе", "Аскар таудыц елгеш" деген толгаулардыц Бухар туындылары екендт я еместт таза шартты деп санайды. Ондагы Heri3ri мотив1 олардыц мазмуны (такырыбы) жагынан акыл-енеге айтатын дидактикалык толгаулар екендт, бул такырыптыц ертеден келе жаткан жыраулардьщ баршасына ортактыгы, ондагы сез-образдардыц 6ipiHeH ейшшсше Kemin журетшдт, соныц нэтижесшде авторлыгы куцпрттенш, ортак дуниелерге ауысатындыгы.
Егер бЕз Бухар мураларыныц шпндеп мундай дуниелерд1 оныц нелишен шыгарып тастасак, бул жыраудыц да алдынгылар сиякты, бгр жагынан, шешен-дидактик екенд1пн жокка сайымас па екенб1з. Сез жок, Бухар - дидактикалык поэзиямен катар, азаматтык поэзияныц да жыршысы. Бул жердеп азаматтык поэзия деп отырганымыз нактылы окигалар мен адамдарга катысты жырланган толгаулар. Бул, cipo, Бухар шыгармашылыгыныц салмактырак тусеттн бел1г1 болар немесе елеуметпк мет куштлрек бул дуниелер жаксырак, укыптырак, тугелдеу сакталган болар. Дегенмен Бухардыц да, ец алдымен, жырау екендтн, оныц да акылгей, дана, кауым кесем1 реиндеп орны мен кызмепн ескерсек, cipe, ортак ой, ортак мотивке курылган толгаулар да жырау "каламына" жат болмас, осылай туйе тура 6i3 Бухардыц т\л\ мен стил1н талдауга жогарыда керсет1лген толгаулардыц материалдарын тартпадык- Оган авторы кумэндыгынан repi, бул шыгармалардыц Т1лд1к-стильдгк тулга-тэс1лдер1тц ортактыгы, дэстурлЫгЕ б1рдейлт де себеп болды. Жалгыз Бухар емес, езге акын-жыраулар мураларына да осы шаргты кою керек.
9	XVIII-XIX г. казак акындарыныц шыгармалары. Алматы, 1962, 34-6.
10	Казак ССР FA-ныц Ортальщ ютапханасы. Колжазбалар
Коры. 334-п.
11	"Тац" журналы, 1925, № 2.
Муныц сыртында Бухар елецдер1 мен толгауларыныц (сондай-ак, езгелердщ де) жалпы мазмуны, Tirm уйкастары мен образдары дурыс сакталганмен, кейб1р жеке сездер1 немесе грамматикалык тулгалары езгерш, ею-уш вариантта усынылып жургендер1 аз емес. Мысалы, Бухар шыгармаларыньщ 1962 жылгы жариялануындагы: Ецсес1 би1к кец сарай Мортык болар бвлген соц9 деген ею жол Мептур Жусш дептершде: Ецсей би1к кец сарай Мортык, болар булген соц10 деп бершсе, 1925 жылгы "Тац" журналында: Enceci бшк кец сарай Хемшш болар бвлген соц11 деп усынылган. Мунда ей жолдыц imiHfle ею сез кубылып отыр: бвлу/булу, морты/кемшш. Алдыцгы пар 6ip-6ipmeH белек

дуниелер, дурысы - булу болуы керек, ол - "талкандалу, ойрандалу, жаудан жендлу" магынасын беретш кене сездердщ 6ipi. Соцгы парлар да магыналары жуык болганмен, ею баска тубЕрлер, тш тарихы yuiiH булардыц кайсысы кай дэуЕрде колданылганыныц улкен мет бар. Сол сиякты, Menihyp Жусш двптерщде: Ат туягы тимеген Ак tcipiut тас суда бар деген жоддар 1962 жылгы ютапта ак Kipniut тас суда бар болып келедЕ Мунда да елец мазмуны, уйкасы, образы б1рдей болганмен, Kipiui пен Kipniiu б1рдей емес, eKeyi ею белек сез: дурысы Kipiui болуы керек. Ол женшде Б. Сулейменова нанымды этимологиялык талдау жасайды12. Бул типтес мысалдардыц 61ркатары бурын да бЕрнеше рет керсетшген болатын. Мысалы, "Басына мунша кетерген" деген тармак екшпп 6ip басылымда: "Басына моншак, кетерген" болып бершш жур. Сол сиякты: Судан кашып карагай Шелге б1ткен 6ip дарах, дегендеп соцгы сез б1рде тарах,, тагы бЕрде дурак, болып ушырасады.
Булардан баска мына пркестер турлтше окылып (жазылып) жур: Уйсш Теле билердщ/Утт Теле бидщ, Неабендо жаттан тшед1н/Неабецд1' елден ойладыц; Та/сымы кеппес уры ед1н/ Токъшы кеппес уры едщ (бул катардыц, cipe, соцгы варианты дурысы болар, ейткеш, Кайым Мухаметханов дурыс айткандай, урлыкпен кун-тун катып, ат усинде жургещцктен, образ ат тершен кеппейтш токымынан алынган болу керек жене бул пркес Умбетейде де кездеседЕ Тох,ымы кеппей топтанып, Ел тонаугаатганып...): КвтерермЫ, кенермш /Квнер ермн, кенермш; Кушнде мендей жырлайтын/Кунде мундай свйлейтт; Сен - бузау Tepici швншгхст/Сен бузау Tepici швмхсщ; Асау талкан буздырган/ Асуды тал/сан буздырган т.т.
Тек жеке сездер мен тулгалардыц варианттылыгы емес, елец-толгау мэнндершщ кейде тутас, кейде уз1ктер1мен 6ip автордан еюнш1с1не кешш, кайталап журу1 немесе TinTi ауысып кету фактшер1 еткен гасырлардыц едеби дуниесшде едеуЕр орын алады. Мше, осындай жайлар белгш 6ip суреткердщ тш1н талдауда да, Tinn белгии 6ip fleyip TmiH танытуда да киыншылыктар тугызады. Ocipece бул колайсыздык тшдац едеби нормаларыныц калыптасу, даму, турактану nponeciH зерттеуде сез1лед1.
Дегенмен осы сиякты киыншылыктын барын ескере, есепке ала отырып, Ызещ заманымызга жеткен улплерд1ц тшне талдау жасап, ецпме епп отырган кеушщ - XVIII гасырдьщ - едеби тшне 6ipinaMa сипапама беруге болады.
§ 2. XVIII РАСЫРДАРЫ КАЗАК ОДЕБИ ТШ - АЛДЫЦРЫ ДОУ1РЛЕРДЩ ЖАЛРАСЫ
Казактыц ауызша дамыган тел эдеби тшшщ еткен гасырлардагыдай эл1 де epici шагын болды. Ол непзшен керкем едебиет пен ауызша шешещцк сез салаларына кызмет етп. Керкем едебиетпц ез1 поэзия жанрында дамыды. Сондыктан XVIII гасырдагы казактыц ауызша едеби тш еткен XV-XVII гасырлардагы едеби плдщ epi карайгы жалгасы болып дамьгды. BipaK еткен уш гасырмен салыстырганда, бул кезендеп эдеби тш ез1н1ц тарихын айкындауга келгенде, efleyip утымды жактарынан кер1недЕ
Ец алдымен, оныц жай-кушн, ecipece лексикасы мен фразеологиясын жэне кейб1р грамматикалык нормаларын танытатын улгшер элдекайда молырак екет мэл1м. Одебиет тарихын зерттеушшердщ айтуынша, XVIII гасыр - казак поэзиясыныц кец opic алган тусы. Бул, 6ip жагынан, эрден келе жаткан жыраулык дэстурд1ц одан opi дамып, жаца кырларынан кер1нген кезещ болса, еюнш1 жагынан, акындар мектебшщ куш ала бастаган шагы болды13. Осыган орай бул дэуЕрдеп едеби улгшердщ мазмуны мен тшнщ арасындагы сэйкеспк аныгырак керше туседЕ
XVIII гасыр казак когамы уш1н, Шокан Уелихановтыц сез1мен айтсак, кан жосыган imKi-сырткы жорьщтар мен урыстардыц заманы болды. Ocipece ез1н1ц елд1к дербестиш сактап калу ymiH, жер1не кез ririn, кол суккан сырткы жауларымен урыс-согысы бар ма, ыгы зор керпнлерден ынтымак-TipeK i3fleyi бар ма - осы сиякты ic-ерекетпен ханынан бастап, карасы тугел ат устшде етюзген XVIII гасыр казак халкыньщ едеби дуниес1 ymiH де жауынгершшк fleyipi болганы тусш1ктЕ
Бул кездеп керкем поэзия уеюлдершщ кепшшпн1ц непзп лейтмотив! - ел коргау, батырлыкты ец жогары мурат репнде суреттеу болды. Сондыктан XV-XVII гасырлардан келе жаткан жауынгершшк такырыбы epi карай уласады, осы мотивке тен керкем образдар мен лексика топтары сакталып, сурыпталып, шындала туседЕ АктамбердЕ ТвтЕгара тер1зд1 жыраулар ездер1 Де, 6ip жагынан, "Он жетЕде курсанып, Кылыш Едд1м бшекке" Деп еткен жауынгер, жортуыл кернейш1лер1" (М.Магауин) болгандыктан, олардыц жырларыныц дет сырткы жауларга карсы курес, ерл1к, батырлык мазмунында келедЕ
Сонымен катар еткен гасырларга Караганда, XVIII гасырдагы казак поэзиясында екшпп 6ip улкен такырып пайда болды, ол —

12 Казак тшнщ кыскаша этимологиялык сездш. Алматы, 1966. 109-1 П-бб.

13Дерб1селин О. XV-XVIII гасырлардагы казак поэзиясы. Алматы, 1982. 47-51-66.

элеуметпк-когамдык жай-кущц суреттеу. Сез eTin отырган кезецде казак жершщ батыс елкесшен бастап Ресей патшалыгыныц кол астына юре бастаганы мэл1м. Бул жагдай елдщ саяси-элеуметпк жэне экономикалык куй-калпында езгер1стердщ пайда бола бастауына б1рден-б1р себешш болды. Казак жерш билеудщ жаца Tepn6i юрдЕ Казак когамы принятие Ресейдщ отарлаушы ыкпалы кушейдЕ Дала пршшгше айырбас сауда мен акша саудасы келдЕ Казак. жерш айкуш-уйкыш Kecin, сауда керуендер1 етеин болды. Мунанайлар (меновые дворы дегещц казактар осылай атаган), акбазарлар (алгашкы кезде жэрмецке казак арасында осылай атанган) пайда болды. Патша уюмеп тарапынан калалар мен камалдар (Петропавл, Орынбор, Семей, Гурьев, Орал) орнады. Олар да туратын эскери-кызмет бабындагылардан баска карапайым орыс адамдары да (саудагерлер, эскерден босанган солдаттар, шаруалар т.б. да) коныс теуш, казак пен орыс халкыньщ жузбе-жуз K9picin, коныстас болып eMip суре бастауы да осы кезде елеул1 сипат алады, кыскасы, осыныц барлыгы эдебиетке элеуметпк такырыпты экелсе, ез орайында бул кубылыс эдеби илге де эсерш типздЕ
Эдебиеттеп жаца такырып, ец алдымен лексика мен фразеология аясын кецейту багытын усынды.
Ушшпи такырып — дшге, мусылман дшше катысты. XIX гасырдьщ II жартысындагыдай мусылманшылыкты уагыздау, оныц кагидаларын казакша тусшдару сиякты эрекеттер болмаганмен, XVIII гасырдагы казак поэзиясына алдынгы дэу1рлерге Караганда, дш такырыбы немесе исламга катысты ойлар, туйшдер араласа бастайды. Б1з бул жерде пшнде "алласы мен мешт" бар ею толгауды Бухардыц авторлыгынан шыгарып тастаган К.©м1рэлиевтщ дэлелдерш куши дей алмаймыз. Б1рпшпден, "булар Бухар стилше жанаспайды" деген дэлелд1 калай туащцруге болар ед1? "Ей, айтшы, алланы айт" туршде бастау нел1ктен Бухар кез1ндеп дэстур (кандай дэстур?) тургысынан Караганда кате бастау болады? Бухар стил1 дидактикалык-эсиет сездерд1 констатация аркылы беру болса, бул ею толгау да сол стильден шыгып тур. Ал Бухар заманы ушш ислам дшше иек артып барып, феодаддык идеологияны жырлау кажет те, орынды да. Ойткет бул мотив Бухардыц езге толгауларыцда да шац 6epin калады. Мысалы, "BipiHini плек тшещз" деген толгауындагы: BeciHmi тшек тшещз, Бес уакьпты бес намаз Bipeyi каза калмаска деген тармактар, келес1 6ip толгауыныц": Алла деген ар болмас, Актыц жолы тар болмас деп басталатын жолдары, езге 6ip елендер1ндеп: Оз1реЙ1Л келгенде, Жан калар жер кайда бар... Д1Н мусылман болмаса, Тш мусылман не пайда... Айгар болсац, алланы айт... Актыц жолын кузетпей, Жамандыкты туткан журт... Алладан хуюм келмей елмек жок деген тармактарыныц мэн-мазмуны ислам д1н1не катысты емес пе? TinTi ол Абылайга орыспенен согыспа деп акыл берген толгауында непзп мотив епп: Б1зден бурын erinri Fa3ipen шер1ндз. Мына жалган сум дуние Отпей калмас демещз... сондыктан: Жаулык жолын суйменлз. Мусылман болсац, кет1ц1з Сырдарияныц суынан Келденец кесш ет1щз дегенд4 айтпай ма? Демек, XVIII гасырдагы казактыц тел эдеби тшнде ислам дшше катысты араб, iuiiHapa парсы сэздер! молырак орын ала бастайды. Бул да эдебиет такырыбы мен типнщ 6ip-6ipiHe сэйкестену1нен туган кубылыс болып табылады.
Бул гасырда да жыраулар туындыларыныц Heri3ri максаты дидактикалык сарында акыл-есиет айту немесе eMip, адамзат, когам туралы толгану болгандыктан, дереказ угым атаулары кебейе, турлене тусед1. Жарлылык,, жалгыздьас, кемшшк, талап, тшисы, акъш, yMim, зорлык,, /сорльас, тшек, бак,ыт, ediadiK, 61рлш, т\рл1К, татулы/с. ерлш, адамдыщ, арамдыщ, билш, двулет сиякты сездер ерюн жэне актив колданылады.
XVIII гасырдьщ авторлы поэзиясыныц такырыбы белгш 6ip окигаларга, адамдарга байланысты да болып келедЕ сол себептен мунда жер-су, адам аттары еткен дэуЕрлердеп элец-жырлар мэтшдерше Караганда, элдекайда мол жэне турлше болып кездеседЕ
Сейтш, XVIII гасырдагы казактыц ауызша тараган едеби тш алдынгы дэуЕрлердщ жалгасы бола турып, оныц opi карайгы дамуы, e3repyi де болып табылады. Ocipece бул гасырда авторлык даралык айкынырак сезше бастайды. Бул реттен Караганда Бухар жыраудыц орны ереюпе.
§ 3. БУХАР - ЖЫРАУЛАР МЕКТЕБ1 ТШН ЖИНАКТАУШЫ
Ец алдымен, Бухар жырау езше дешнп казак поэзиясы тшш тугел1мен пайдаланып, оны epi карай жалгастырушы болса, еюншщен, ол XVIII гасырга дей1нп ею-уш жузжылдыктар бойы жасап келген эдеби -плд1к дэстурд1 Tyiiiimeymi. Жырау тшн б1зден бурынгы зерттеуиплер ете дурыс таныгандай, "Бухар - халыктыц енеге-окуы — дидактикалык поэзия мен азаматтык позицияныц жыршысы. Ол "BipiHmi плек тшещз", "Ай не болар куннен соц", "Айналасын жер туткан" сиякты елецдер1мен езше дейшп халыктык дидактикалык поэзия дэстурш Eirepi дамытса, "Абылай ханныц касында", "Ай, Абылай, Абылай, CeHi мен кергенде", "Ханга жауап айтпасам", "Керей, кайда барасыц" epi "BipiHmi тшек плендз" сиякты елендер1мен аргы жерде Асанкайгы, Шалки1з, Жиембет жыраулардан басталган азаматтык поэзияны такьфып epi тур жагынан жетиццрш, кемелденген поэзия улпсш Жасадыц14.
!4вм1рэлиевК XV-XIX г. казак... 148-6.
Толгау TypiHfleri дидактикалык поэзия - жыраулар мектебшщ

дуниест Бул жанрдыц басты белпа - стильдж стандартты берш устау, ягни дестурл1 амалмен кепшипкке пкелей улп-енеге, есиет-акыл айту немесе айтпак идеясын ем1рден бшген-туйгендерш (дуние танымы мен философиясын) баяндау аркылы жанамалап биццру. Ал дэстурл1 амал - eMip мен табигат кубылыстарына котам мен адамдардыц ic-ерекет, мшез-кулкын шендеснре отырып, параллельдер тузу жене ол параллельдерд1 тужырым етш усыну. Мысалы, Едшден шыккан сызашык Мен кергенде, Тебшпге жетер-жетпес су еда. Телегейдей сайкалтып, Жаркыраган берещп Тендз етсе - TeHipi етп деген табигат суретш Шалкшз жырау ез eMipinici Би TeMipre "кеп керше берме, айткан акылымды ал", ейткеш сен де мешмен тец атаныц улы едщ, дэрежешп артык етсе, Tempi етп деу ymiH 6epin отыр.
"Жаманмен icTec болма, жаксымен дос бол" деген акылды айту ymiH, ягни: Bip жаксымен дос болсац, Азбас-тозбас мулю етер. Bip жаманмен дос болсац, Кундердщ KyHi болганда, Жумле галамга кулю етер деген сентенцияны (накыл сезд1) усынар алдында шагырмак булт жай тастайтынын, агыткан койды жол бастайтынын... айтып алады. Осындай eMip шындыгы бар екендише тыцдарманныц басын изеткеннен кейш, оган жаксымен гана дос болу керектйш мойындатады. Мундай параллельдер халыкка таныс суреттер аркылы бершеда. Ол ушш тек кана айналаны коршаган eMip, табигат, когам нршштнен алынган образдар керкемдеу кажетш етейдт Озше дейшп едеби тшдщ бул стилш Бухар да жаксы пайдаланады. Мысалы (6i3 мысалдарды даусыз Бухард1ю деп танылуга тшсн елец-толгауларьшан гана келнрдш): "К,урсагы кушак байлардан деулет таймас демещз, ейткеш дуние етпелЕ соны да ескер" деген акылды айту ушш: Айналасын жер туткан Айды батпас демещз. Айнала imce, таусылып, Кел суалмас демещз деген сиякты шендеспруге барады.
Бухардыц тецеулер1 де езше дейшп едеби пл Коймасындагыдай: Ургашыныц жащсысы Обжыландай есшп... Боз жоргадай булгацы. Байыргы казак поэзиясында жене халык ауыз едебиетшде эбжыландай буралу (толгану, есыу) - эдемшктщ, сикырлы кез тартарлыктыц символы, жорганыц жypici де казак ymiH есемщктщ Kepimci. Op6ip онжьшдык адам емфшщ 6ipiH агып жаттсан булава, екшнпсш ерттеп к,ойган к,ур arnica, yniiHUiiciH жарга ойнаган лаща т.т. тецеу1 де, чуланы кулындай тулаган, тулк-ici иттей шулаган деген тецеулер1 де, аттыц сынын бергенде, от орнындай туякгпым, саптаящтай epindiM деген салыстырулары да - баршасы ем1рден, айналадан алынган epi бурыннан бар кетп образдар.
Жыраудыц метафоралары да дестурл1 модельмен жасалгандар: жжпк жалгауы аркылы (Мен епз Tepici талыспын), 6ip HepceHi eKiHmire балау аркылы (Ток,сан бес деген тор екен) келген метафораларга назар аударальщ. Немесе Бухар колданган эпитеттер де езше дейшп казак поэзиясына тен туракты eciM сездер, -ган журнакты ешмшелер жене инверсияланган пркестер болып келедг Булардыц imimie 6ipiHmi тобын, ягни туракты eciM сез эпитеттерд1 К,.вм1релиев Бухар пл1нде аз деп табады. Зерттеупп бул катардан боз бие, куба жон, ку так,ыр. кец сарай, сарыатан, ак, орда, ак, сойыл сиякты пркестерд1 гана керсетедт Ал б1здщ байкауымызша, олар сан жагынан efleyip мол топ курайды. Bi3 бул катарга ушкыаз квйлек, бес уахсытты бес намаз, алпыс басты ак, орда, сеггз кцыр шартарап, ецсеа бшк кец сарай, ку таякты кедей, ак, сущар кус, толгамалы к,амшы, алтын тугыр, он сан алаш, терт кубыла, квк дабыл, тец курбы, acicap may, к,ара жер, айдын шалк,ар, ежелгх дос, ежелгг душпан, ер жтт, асыл сез, ак, иык, бурют, к,айгысыз уйк,ы, к,айрусыз жылк,ы, к,ырык, сан к,ара к,алмак,, /сызыл аяк, мал, к,ара кхс, байраклпы жер, к,алы кием, басты орда деген туракты эпитеп бар TipKecrepfli косар едш.
Екшпп топта, ягни -ган журнакты еткен шак естмше аркылы келген эпитетп пркестер тобына ардак,талган сулулыщ, желктдеген ту, жер к,айыск,ан к,ол, омыртщсы узиген, тар курсагын кещткен, тас емшегт ж\б1ткен бала, жупар uci ацк,ыган, даусы кудай сацк,ыган бикеш, кубылып турган бэйшешек, кулык, туган кулаша сиякты мысалдарды керсетуге болады.
Келер шак -ар журнакты eciMine аркылы жасалган эпитеттерд1 де осы катарга косу керек. Олар сан жагынан аса кеп емес: куландар ойнар ку так,ыр, курай бгтпес куба жон, токьты кеппес уры. Ал ушшпп топка meci аршынды сулу, к,урсагы к,ушак, байлар, курсагы жуан боз бие деген тер1зд1 инверсияланган эпитеттер мысал бола алады.
XV-XVII гасырлардагы казак поэзиясы тшшен келе жаткан керкемдеу1ш куралдыц 6ipi - кейб1р магыналык топтагы сездердац тек кана эпитеттермен жумсалатындыгы. Мысалы, орда сезг. к,алайылаган к,асты орда, ак, ала орда, ецсеа бшк боз орда; журт, алаш сездерг ауыр журт, он сан алаш пркесшде келедт Бул жердей ауыр свз1 "кеп" деген магынаны бинцредт Ал кару-жарак аттарыныц кебше-кеп туракты эпитетпен колданылатындыгын жогарыда айттык (мысалы, 6ip гана Доспамбетте: толгамалы ак, балта, ала балта, алдаспан ауыр к,ылыш, алты кулаш ак, найза, к,анды кебе т.б.). Осы дестурд1 Бухар бузбайды. Онда да орда свз[ жай гана аталмайды, ол алпыс басты ак, орда; сарай болса: ецсеа бшк кец сарай.
Ландшафты, табигатты бвд1ретш жон, так,ыр, дала, may, квл, су сиякты сездер де ездершщ номинатив магынасында жумсалудан repi образ репнде келепщцктен, олар да арнайы эпитеттермен колданылады. Мысалы, Казтуганда: айдынды сулар, аймак, квл, к,огалы квлдер, к,ом сулар, жапалак, ушпас жасыл may Typirme колданылган. Осы кунп айдын квл, айдын шалк,ар квл, дуниесЕ Бул жанрдыц басты белпс1 - стильдж стандартты берш устау, ятни дестурл1 амалмен кепшшкке пкелей улп-енеге, есиет-акыл айту немесе айтпак идеясын емЕрден бЕдген-туйгендерш (дуние танымы мен философиясын) баяндау аркылы жанамалап бшд1ру. Ал дестурл1 амал - eMip мен табигат кубылыстарына когам мен адамдардыц ic-ерекет, мшез-кулкын шендеснре отырып, параллельдер тузу жене ол параллельдерд1 тужырым енп усыну. Мысалы, Едшден шыккан сызашык Мен кергенде, Тебшпге жетер-жетпес су едЕ Телегейдей сайкалтып, Жаркыраган берещц Тендз етсе - Tempi етп деген табигат суретш Шалюпз жырау ез eMipinici Би TeMipre "кеп керше берме, айткан акылымды ал", ейткеш сен де мешмен тец атаныц улы едщ, дережендд артык етсе, тещр1 етп деу ушш 6epin отыр.
"Жаманмен ютес болма, жаксымен дос бол" деген акылды айту ymiH, ягни: Bip жаксымен дос болсац, Азбас-тозбас мулю етер. Bip жаманмен дос болсац, Кундердщ куш болганда, Жумле галамга кулю етер деген сентенцияны (накыл сезд1) усынар алдында шагырмак булт жай тастайтынын, агыткан койды жол бастайтынын... айтып алады. Осындай eMip шындыгы бар екенддгше тыцдарманныц басын изеткеннен кейш, оган жаксымен гана дос болу керекигш мойындатады. Мундай параллельдер халыккд таныс суреттер аркылы бершедЕ Ол ушш тек кана айналаны коршаган eMip, табигат, когам нршшпнен алынган образдар керкемдеу кажетш етейдЕ Оз1не дейшп едеби тшдщ бул стилш Бухар да жаксы пайдаланады. Мысалы (6i3 мысалдарды даусыз Бухард1ю деп танылуга тидсп елец-толгауларынан гана келйрдж): "Курсагы кушак байлардан деулет таймас демещз, ейткеш дуние етпел1, соны да ескер" деген акылды айту ymiH: Айналасын жер туткан Айды батпас демещз. Айнала inice, таусылып, Кел суалмас демещз деген сиякты шендеснруге барады.
Бухардыц тецеулер1 де езше дейшп едеби пл коймасындагыдай: Ургашыныц жащсысы Эбжыландай ecmin... Боз жоргадай булгацы. Байыргы казак поэзиясында жэне халык ауыз едебиетшде эбжыландай буралу (толгану, есыу) — эдемшктщ, сикырлы кез тартарлыктыц символы, жорганыц жypici де казак ушш есемдпсгщ Kepimci. Op6ip онжьшдык адам емршщ 6ipiH агып жат/сан булаща, екйшпсш ерттеп койган щур агтса, ушйишсш жарга ойнаган лаюса т.т. Teneyi де, куланы кулындай тулаган, тулкт иттей шулаган деген тецеулер1 де, аттыц сынын бергенде, от орнындай туящтым, саптаяк,тай ертдгм деген салыстырулары да - баршасы ем1рден, айналадан алынган epi бурыннан бар кент образдар.
Жыраудыц метафоралары да дэстурл1 модельмен жасалгандар: ж1кпк жалгауы аркылы (Мен епз Tepici талыспын), 6ip нерсеш еюнппге балау аркылы (Ток,сан бес деген тор екен) келген метафораларга назар аударалык. Немесе Бухар колданган эпитеттер де езше дейшп казак поэзиясына тен туракты eciM сездер, -ган журнакты ешмшелер жене инверсияланган пркестер болып келедЕ Булардыц iniiime 6ipiHini тобын, ягни туракты eciM сез эпитеттерд1 К-Оьфэлиев Бухар тшнде аз деп табады. Зерттеупп бул катардан боз бие, куба жон, ку та/сыр, кец сарай, сары'атан, ак, орда, ак сойыл сиякты нркестерд1 гана керсетедЕ Ал б1здщ байкауымызша, олар сан жагынан едеу1р мол топ курайды. Б1з бул катарга ушктаз квйлек, бес уакытты бес намаз, алпыс басты ак, орда, сеггз к,иыр шартарап, ецсеа бшк кец сарай, ку таякты кедей, ак, суцк,ар тсус, толгамалы /самшы, алтын тугыр, он сан алаш, терт кубыла, квк дабыл, тец курбы, aacap may, кора жер, айдын шалкар, ежелгг дос, ежелгх душпан, ер жшт, асыл сез, ак иык буртт, кайгысыз уйкы, кайрусыз жылкы, кырык сан кара калмак,. Кызыл аяк мал, кара к\с, байракты жер, калы кыем, басты орда деген туракты эпитен бар пркестерд1 косар едш.
Екшпп топта, ягни -ган журнакты еткен шак eciMine аркылы келген эпитети пркестер тобына ардакталган сулулъщ, желкыдеген ту, жер кайыскан кол, омырткасы узыген, тар курсагын кещткен, тас емшегт ж1б\ткен бала, жупар uci ацкыган, даусы кудай сацкыган бикеш, кубылып турган бэйшешек, кулык туган кулаша сиякты мысалдарды керсетуге болады.
Келер шак - ар журнакты eciMine аркылы жасалган эпитеттерд1 де осы катарга косу керек. Олар сан жагынан аса кеп емес: куландар ойнар КУ такыр, курай бгтпес куба жон, токымы кеппес уры. Ал ушшпп топка meci аршынды сулу, курсагы Кушак байлар, курсагы жуан боз бие деген тер1зд1 инверсияланган эпитепер мысал бола алады.
XV-XVII гасырлардагы казак поэзиясы тшнен келе жаткан керкемдеу1ш куралдыц 6ipi - кейбЕр магыналык топтагы сездердщ тек кана эпитеттермен жумсалатындыгы. Мысалы, орда сезЕ калайылаган касты орда, ак ала орда, ецсеа бшк боз орда; журт, алаш сездерЕ ауыр журт, он сан алаш пркесшде келедЕ Бул жердей' ауыр сез1 "кеп" деген магынаны бЕдд1редЕ Ал кару-жарак аттарыныц кебше-кеп туракты эпитетпен колданылатындыгын жогарыда айттык (мысалы, 6ip гана Доспамбетте: толгамалы ак балта, ала балта, алдаспан ауыр Кылыш, алты кулаш ак найза, канды кебе т.б.). Осы дэстурд1 Бухар бузбайды. Онда да орда сэз1 жай гана аталмайды, ол алпыс басты ак орда; сарай болса: ецсеа бшк кец сарай.
Ландшафты, табигатты бЕщцретш жон, такыр, дала, may, квл, су сиякты сездер де ездершщ номинатив магынасында жумсалудан repi образ ретшде келепщцкген, олар да арнайы эпитеттермен колданылады. Мысалы, Казтуганда: айдынды сулар, аймак квл, кагалы квлдер, ком сулар, жапалак ушпас жасыл may тур1нде колданылган. Осы кунп айдын квл, айдын шалкар квл, acicap may, ку так,ыр, куба жон дегендер ете ертеден келе жаткан эпитета пркестер.
Бухарда кездесетш сегЬ к,иыр шартарап, толгамалы к,амшы, алтын тугыр, хсцсапсыз крл, ежелгг дос, асыл сез, купшек санды курец сиякты бурыннан колданылып келген кенгл пркестер болса, ушкыаз кейлек, ку таякгпы кедей, турымтайдай ул, к,ызыл аяк, мал дегендер баска улплерде кездеспеген пркестер.
Ертедег1 казак поэзиясы тЕлшде эпитеттердщ мол колданылуы сол аныктауышпен айтылатын атаулардын номинатив магынасында жумсалмай, образ репнде келепндншен деп табу Кажет. Мысалы, Шалюпз когалы квлдер, к,ом сулар десе, бул эпитета сол квл мен суды суреттеу ymiH айтып турган жок, эцгЕме взеп — ата мекеншен айрылып калудьщ зары. Доспамбет жырау: Cipey, cipey, cipey к,ар Ycmi кшк, асты муз десе, толгау такырыбы кар емес, бул жердеп "кун-тун катса Ж1бЕмес" кар мен муз жаугершшк замандагы "кущренш кун тубше жорткан" адамныцхал-куйш, еюшшш, арманын бвдфуге кажет образдар. Бул орайда да Бухар алдыцгы жьфаулар дэстурш бузбайды. Ол "сарысуды квбелеп" кепп бара жаткан садьф руына "Жар басына конарсыц, Жарты лашык пгерсщ" десе, айтпагы — осте лашыктыц жартылыгы, оныц пгЕлетшдЕл туралы емес, егер кайрылмасац, мусэшр халге тусерсщ деген ceciH 6umipy (жар басына жарты лашык, mizy — мусэшрлшпц образы).
Тек eciM созден жасалгандары гана емес, езге тулгалармен, ecipece еамшелермен келген эпитеттердщ кызмеп будан да зор. Булар epi эпитет, epi поэтикалык сурет болып келедЕ Мысалы, жыраулар тшнен ардак,ты деген сын есЕмд1 кездестЕрмейм1з, оныц орнына ардак,таган аяулы, ардак,тап журген бикеш дегендерд1 окцмыз. Бухар: Тар курсагын кещткен. Тас емшепн ж1бШкен Анац бЕр ацырап калмаска дегешнде алдыцгы ею жоддагы eciMincri курылымдар, бф жагынан, керкем эпитеттер болса, екшпп жагынан, сурет — ананыц портреп, ушшппден, елец жасап турган "курылыс материалы". СейтЕп, eciMme тулгалы сезбен келепн курдел1 эпитеттер казак поэзиясында ежелден келе жаткан элементтердщ 6ipi. Бул тэciлгe жьфаулар Ke6ipeK жупнген.
Сонымен, Бухар керкемдеуш элементтерд1 колданудан бастап, шыгарманьщ (елец-толгаулардыц) курылысы мен грамматикасына дешн ез1нен бурынгы казак поэзиясы двстурш жалгастьфды. Оныц толгаулары 7-8 буынды жыр елшешмен келедЕ Уйкас суреп катац сакталмайды. Мысалы, "Жаулык жолын суймещз" толгауьшыц уйкастары а, -, а, -, б, —, б, -, -, —, —, б болып курылган (сызьщша аркылы уйкаспайтын тармактарды кврсеттж). Демек, 12 жолдык толгау бел1пнде ею-ак уйкас бар, олар да бес-ак жолды камтиды, калган жеп жол уйкассыз келедЕ Олецн1ц буын саны да врдайым катац сактала бермейдЕ Айтпак ойды бЕддЕретш сездерд1ц сыйымдылыгына карай кейде 6ip тармактагы буындар 7-8-ден не асып, не кем Tycin отырады:
Tec(i) аршынды сулуыц — 7 буын
Сшюп тесек сал(а) алмас малдан соц — 10 буын
Бул кылыгыц коймасац — 7 буын
Сонау кеудедеп дулыгадай бас кетер — 13 буын Немесе бул жолдарды:
Бул кылыгыц коймасац - 7 буын
Сонау кеудедеп — 8 буын
Дулыгадай бас кетер - 7 буын туршде жазсак та, тармак жолдарыныц елшем1 б1ркелю шыкпайды.
Бухарда 11 буынды елец елшем1 жок. Оныц "Кайгысыз уйкы уйыктаткан, ханым-ай" деген бЕр гана шыгармасы 11 буынды болганымен, ол кара елец елшемвде емес: а, а, б, а уйкасты кара елецшц тармак imiimeri буындар елшем1 4+3+4 немесе 3+4+4 болуы керек, ал Бухардыц аталган елендершщ тармактары 3+5+3 немесе 2+7+3 болып келедЕ Бул - елецнен repi белпл1 6ip елшеммен айтылган кара сезге жуык, мунда ппн уйкас та жок, сондыктан бул бес жолдык шагын шыгарманы жырау Бухардыц толгауы деп емес, "акылшы (сенатор)" Бухардыц шешенд1кпен айтылган жай сез1 деп караган абзал.
Бурыннан келе жаткан жыраулар поэзиясы тшне тен жэне 6ip белп — 6ip толгаудыц ен бойында белгш бф сездерд1ц немесе пркестерд1ц унем1 кайталап отыруы. Булар кеб1несе тармак соцына шыгарылган сездер болады. Осы ерекшел1кп Бухар да 6epiK сактайды. Оныц "Ай не болар куннен соц" деп басталатын толгауы шыгыс сеппктеп eciM мен еамшелерд1 мецгерген соц шылауыныц 14 жолда 14 рет кайталауымен курылган. "Айналасын жер туткан" деген толгауында демещз ce3i 12 жолдыц соцында кайталап келедЕ Осындай кызметп езге толгауларында айт (Сез анасы cвлeмдi айт... Ата менен ананды айт), болмас (Аксацнан би1к тау болмас... Оз1цнен тумай ул болмас), бар, не пайда, немене, кеп, кун, журт, кас, болмайды, заман-ай, жиырма бес сездер1 аткарады. К,айталама элемент рет1нде ма, ме сураулык шылауы мен ушт шылауы да кездеседЕ Тармактар соцында бЕр сезд1 кайталау аркылы толгау Курастыру — жыраулар едебиепнде ете ертеден калыптаскан тэрпп екеш байкалады. Оньщ ец 6ip кене турлер1 — ол, сэна сездер1мен келепндерЕ Мысалы, эпостардагы: К,айтып Ед1л ет ста. Enceci би1к ак орда Ецкейш селем бер сэна. Ерш жука сары аяк Хан саркытын \ш сэна.

15	Узшда Ш.Уелихановтын жазбаларынан алып П.М.Мелиоранский
жариялаган "Едйе" жырынан келпргщд// Сказание об Едигее и Тохтамы-
ше (Киргизский текст по рукописи). СПб., 1905.

Жаурындары жакталы,
Туйме бауы тартпалы
Устще ала кара Kic
Тон бередЕ ки сэна'5 -деген жолдарда сэна co3i кайталап келген. Бул элементтщ кенелт сондай, ол тек жалгыз казак поэзиясына емес, кене турш поэзиясында да бар. Мысалы, XII гасыр туындысы деп есептелетш К,ожа Ахмет Ясауи хикметтершщ тшшде мэна, сэна сездер1 тармак соцында жш ушырасады:
Он б1р1мдэ рахмат дарийа толуб ташды,
Алла дед1м - шайтан мендш йырак кашты.
пэйу heyac манумантк туруб кечтЕ
Он еюмдэ бу сирларны кердум мэна.
Он учумде нефсу hayay колга алдым,
Нэфс башыга йуз мыц беле кармап салдым.
Такаббарны айаг астын басыб алдым,
Он тертумдэ тофраг сифат болдум мэна... Cipe, epi кушейтюш сипат беру, epi елец елшемш толтыру кызметш аткаратын бул элементтер (мен, сен ес1мд1ктершщ а вокатив1 -ripKecyi аркылы жасалган тулгалар) тек жазба едебиет емес, турю халыктарыныц ауыз едебиенне де тен болган болу керек. Казак халкын кураган ру-тайпалар бул тесшда сактап келгеш оныц фольклор мурасы мен ертедеп поэзиясынан байкалады. Мысалы, Бухарда: Тостаган кезд1 торыны Топ таркамай MiH сэна. Елщнщ камын же сэна, Есшш кецес айт сэна. Булардыц шшде ecipece ол еимдтн тармактар соцында кайталау кеб1рек сакталган. Мысалы, Асан кайгыда:
Такырлауга конган каз, тырна
Тац мацында ушар ол.
Тауык неше шакырса,
Тац болжалдан атар ол... Орине, казак поэзиясы ушш мэна, сэна сездер1мен елец курастыру - XV гасырдьщ езшде-ак елс1реген, некен-саяк колданьшатын кене курал. Бул тулгалардыц соцгы гасьфларда Казак тЫ ушш кемесы тарткандыгы сондай, б1рсыпыра жырлар да кайталап келепн клишелердеп сэна тулгалы тармактар езге морфологиялык элементпен ауыстырылганын керем1з. Мысалы, жогарыдагы "Ед1ге" жырынан келпршген уз1нд1 1963 ж. жарияланган "Ер Таргын" жырында:
КаРа лашын бередЕ
Келден келге uiyuceuiui.
Кара аргымак бередЕ
Елден елге Minceuiui.
Бадана кезд1 юреуке
Баса келш кисейшП — болып келед1 (Батырлар жыры. Алматы, 1963, 408-6.). Осы клишенщ Кырым ногайлары жырындагы бершкл мынадай:
Кайт сэна. Earn, кайт сэна,
Хан иеце саулыкман кан айт сэна.
EpHeyi йука сары аякмен
Бал 6epefli, in сэна!
Аягы терек, мойны ерек
Ат бередЕ м1н сэна!
Йетепнен йещ узын
Тон беред1, ки сэна! (В.В.Радлов. Образцы народной литературы... Ч. VII, Наречия Крымского полуострова. СПб., 1896, С. 108).
Сейтш, 6ip сезд1 толгау 1ш1нде тармак соцында кайталап отыру казактыц XV-XVIII гасырлардагы жыраулар поэзиясында елец техникасыныц басты шарттарыныц 6ipi болгандыгын "жыраулар соцы" Бухар туындылары керсетедт
Бухардыц поэзия елем1нде улкен 6ip мектепт! - жыраулар мектебш ттл жагынан да жинактап, тушндеуш1 рейнде кершеин езге тустары да аз емес. Жыраулар — дала философтары, ойшылдар. Сондыктан олардыц сездершде даусыз болмысты танытатын баяндау (констатация) мол екещцп белгшг Сол констатация епспк шактарына бейтарап, эрдайым болып жататьш, белпл1 6ip кубылыска тэн ю-ерекетп б1лд1рет1н -ар журнакты есшше аркылы бершедЕ Бул — макалдарга тэн грамматикалык тулга, ейткеш макал-мэтелдерде де шындыкты констатациялап барып, сол аркьшы гибрат, есиет, енеге айту максаты кезделеда: Коянды камыс влтгрер, epdi намыс mmipep дегендеп mmipep encriri Кимылды б1лдтруден repi сол кимылдыц, ic-ерекеттщ емЕр шындыгына (коян мен ерд1ц даусыз 6ip касиет1не) тэнд1г1н керсетед1. Жьфаулар толгауларыныц макал-мэтелдерге уксайтын тустары да осы жерде.
Бухар да - ар журнакты еамшеш ерюн opi актив пайдаланады. Муны ол сейлемнщ баяндауышы ретшде емес, езге курылымдарда Да келпр1п пайдаланады. Бухар унем1 болып жататьш ic-epeKeTri айту аркылы ез ойын ("философиясын") таньггуда жалгыз -ар журнакты eciMUiem гана емес, езге тулгаларды да пайдаланады. Мысалы, Алыстан кызыл кер1нсе, Манат емей немене? Кетершш

ушкан сон, Канат емей немене? деп басталатын толгауындаты емей немене деген тулга болар деген ешмшенщ орнына жумсалган: алыстан кызыл KopiHce, манат болар... Немесе жырау констатация идеясын сураулы сейлем етш те усынады: Тауык жущц таз тырна Такыршак жерге /сонбас па? Ак суцкар кустыц баласы Уяда алгау ту мае па? Мундагы сураулы тулга да щонар, болар дегендердщ грамматикалык синонимь Мундай синоним крлданыстар жалгыз Бухарда емес, оган дейшп жырауларда да бар. BipaK Бухарда констатация - баяндауда колданылатын тулгалар эддекайда кеп, 6ipHeiue турде келедт
Нактылы 6ip адамга карата немесе 6ip окигага байланыстыра жырланган толгауларда Бухар да, езгелер де бул керсетшген стильдпе стандарттан шыгып, грамматикалык тулгалар ды эцпме желгсше орайластыра ерюн тандап отырады, былайша айтканда, дидактикалык толгау мен нактылы такырыптагы толгаулардыц тулга-тэсшдершщ арасында азды-Kemi айырмашылык болады. Бул Бухарда айтарльщтай сезшедт
Бухар жырлаган такырыптар езгелерге Караганда влдекайда кец: ол жалпы есиет-накыл да айтады, колдаушы neci Абылай ханга (бэлюм, кезшде Твуке ханга да) акыл-кецес бере толгайды, жеке адамдардыц (Абылай ханныц, Бегембай батырдыц, езшщ) ю-врекеттеп портреттерш бередц ещц б1рде алланы айтып кетедц тагы б1рде руаралык дау-жанжалды басар билж сездер айтады, 6ipep толгауын бгреудщ (мумюн, Абылай ханныц) салтанатын, байлыгын, жийазын суреттеуге арнайды. Осылардыц iniiime ец непзп такырыбы - "журт", ягни казак елдш, оныц твуелс1здт ("уш жуздщ басын курау"), езге халыктармен карым-катысы.
Такырыптыц осындай кещцп Бухар поэтикасына кептеген жаца образдар келпрген, жаца лексикалык топтар енпзд!рген. Жырау толгауларындагы турымтайдай ул, вкпецменеи жарылма, аргын деген арыспын, сен бузау mepici шенштещ, мен еггз mepici талыспын, 6ipi етек, 6ipi жец болган, ежелден саган ел болган, найзасыньщ ушы алтын. к,азак,тыц к,амал к,органы кулау, бутакты муйгз бугысы саласында жайылган, ормандай кеп Орта жуз, бэйгел1 жерде бак, болган, к,ара судыц беттде Сыгылып акк,ан сец едщ. арпалап атты к,унатк,ан, алгын-шыгын арк,алау, бэйтвбетх мацщылдап сиякты образдар бурынгы жыраулар тшшде кездеспещц. Муныц кепшшгш тугызган Бухар толгауларыныц мазмуны (такырыбы), нактылы окигалар мен адамдар образы. Ал Keft6ipeyrepi мумюн бурыннан да болуы (мысалы, к,ызш аяк, мал, найзасыньщ ушы алтын твр1здшер), 6ipaK оларды езге жыраулардьщ 61зге жеткен мвтшдершен ушыратпаймыз.
0з кезещнщ саяси-елеуметпк хал-ахуалын сез еткен жырау тшшде азаткер, к,ул, куц, кедей, бай, саудагер, жарлы, байгус. базар, day, жиын, патша, хан, би, тере, к,ара, ак,суйек, бек, аталы, атасыз, к,осын, к,ожа, nip, шора, бикеш, азамат, жащеы, жаман ("адом*), батыр, ханзада, к,арашы т.т. атаулар ездершщ тура магынасында жумсалады. Мундай сездердщ б1ркатары бурыннан да поэзия т1лше араласып, не номинатив магыналарында, не образ жасап, ауыспалы менде колданылып келген болатын.
Мусылманша сауатты болган Бухардыц тшшде казактыц езге жырауларына Караганда, араб-парсы сездер1 кеб1рек ушырасады: Kiman, енжы, кэлем, ак, (хак,), хат, мепман, баИар, иман, лаук,ы. deyim, к,алам, нэубат сиякты сездерд1 езгелерден кеп кездеепрмейм1з.
Бухардыц езшщ алдындагы жыраулар тшмен ец улкен Шктестт - образдардыц, керкемдеу1ш тесодердщ уксастыгында, б1рдейл1пнде, кейде Tirrri дайын штамптардыц кайталануларында (мумюн, соцгы факт ауызша жеткен мураныц метш араластыгына да байланысты болар, ягни 6ip жыраудыц мурасын еюнш1с1не телу де жок болмас).
Сейтш, XVIII гасырдьщ ец алгашкы онжылдыктарынан бастап, соцгы онжылдыктарына дей1н жырау ретшде танылып, едеби мура калдырган Бухар - казактыц ете ертеден келе жаткан жыраулык мектебшщ ец ipi, ец соцгы уэкш, казак поэзия дуниесшдеп осы дестурге тен жанрды такырьш пен мазмун жагынан тольщтырып, тиянактаушы кайраткер.

§ 4. АКЫНДАР МЕКТЕБШЩ ДАМИ БАСТАУЫ ЖЭНЕ ОНЫЦ ЭДЕБИ ТЫ БАРЫСЫНДАРЫ РОЛ1
XVIII гасырга дей1н казак керкем бдебиеп елемшде орын алып келген жыраулык дестур ез кушшде болуымен катар, онымен жарыса акындар мектеб1 бел ала бастады. Бул жерде 6i3 едебиеттану гылымында арнайы зерттеу объекпс1 болып журген жыраулар тип1, акындар тиш дегендерд1ц пайда болу немесе кушею кезец1 туралы сез етш отырган жокпыз. Акындар, мумюн, жыраулар типшдеп сез иелер1нен бурын пайда болган болар. Ол жешнде зерттеупп Е.Турсынов арнайы ецбек жазып, гылыми делелдер1 бар п1юрлер айткан болатын.
1! Сощы кезде Бухардыц туган-елген жылдары мен шыгар-машылыгы жайында эз1рге колга тускен материалдарды пайда-ланып, гылыми непзде соны шюрлер айткан К.М ухаметханов Бухардыц туган-елген жылдары бурынгы керсетшп журген 1693-1787 емес, 1685-1777 жылдар деп дэлелдед! (карацыз: Казак эдебиеп. 1982, 30 июль, 6 август).
Б1здщ бул жердей эцпме езепмЕз XVIII гасырда казак; поэзиясына кызмет еткен сез зергерлер1 мектебппц турлер1 жайында.
Одебиеттанушылардыц тужырымдарына Караганда, "казактыц акын дегеш - жыраудыц кейшп кезде шыккан атауы" (Н.С.Смирнова), "тарихи деректерге Караганда, жырауларды акындардыц ец кене rani деп есептеуге болатын сиякты" (Е.Ысмайылов). Туп непз1 кандай болган кунде де (кайсысы бурын, кайсысы кейш шыкса да), 6i3 6ip жайтты ашып айта аламыз. О л - казак топырагында акындар мен жыраулар дегендердщ о бастан (ягни казак халык болып куралган заманнан) катар емЕр cypin келгенЕ BipaK олардыц когам ем1ршде алган орны мен сол когамга кызмет етудеп арасалмагы барлык кезенде б!рдей болмаган. XVIII гасырга дейш жыраулар дэстур1 басым болса, осы кезецнен бастап акындар тобы элеуметпк унге ие бола бастайды. Эйтпесе айтыска Tycin, ауыларалык, агайынаралык жайттар мен кунделшп турмыс жайын жырлаган акындар XV-XVII гасырларда да болган. BipaK такырып усактыгы мен идея таяздыгынан, олардыц тарихи-элеуметпк ундер1 болмай, есЕмдер1 де, муралары да халык жадында сакталмаган.
Жырау - акындык кабшен бар жай гана адам емес, ол ец алдымен когам кайраткер1, акылшы, кесем. Жырау кез келген усак-туйек кунделпсп турмыска катысты жай-куйлерд1 жырлауга ти1ст1 емес, ол "тынымсыз кешпендшер арасында кундел1кп болып туратын киюлжщ окигаларга араласпайды, куйю ем1рдщ камы тугызган от басы, ошак касыныц жайы да жырау назарынан тыскары жатады". "Халык жыраулары хан ордасында журш, мемлекет баскару iciHe тыгыз араласкан, хандар мен батырларга, буюл халыкка акыл-эсиет айткан, болашакты болжап, ютщ женш нускап журген дуалы ауыз, акылгэй кецесшшер1, хандар мен ерлЕкпен аты шыккан батырлардыц, колбасшылардыц ерлжтерш мадак епп, жыр айткан жыршылары". Демек, жырау жогары такырыптарды - когамдык меш бар жайттарды толгайды, адамдарга акыл айтып, кецес беру, жамандыктан сактандырып, жаксылыкка ундеу сиякты жук аркалайды.
Ал акынныц мундай элеуметпк бшк сатыда туруы шарт емес, ол - карапайым халык шпнде журш, олардыц кунделши куаныш-решшш, муц-муктажын, арман-плепн керш-бшш, соларды жырлайтын дарын neci. Акынныц елец шыгыруы ушш ел басына тускен улкен окига, дау-жанжал, кыргын согыстардын болуы тагы мшдет емес. Акын поэзиясыныц азыгы - кундел1кп eMip, ез айналасы, ез1н коршаган табигат, сондыктан акынныц такырып epici ерюндеу. Муныц пл ушш улкен мэт бар.
Жыраудыц басты жанры - толгау. Толгау дегешм1з - ой, толганыс, туйш, мораль. Сондыктан жыраулар аз сезбен кеп ойды туйетш ыкшам курылымды поэзия TypiH жасайды. Осы себептен де толгаулар кеп сеттерде 6ip-6ipiHe уксас уз1ктерге, афоризмдерге айналып кетуге бешм. Жыраулар т1лшде стандарттык купт болады, ocipece грамматикалык тулга-тэалдер бЕртектес турде келедЕ Мысалы, жогарыда айтылды, толгауга тэн констатация сипаты епсикнц шак категориясына бейтарап, узд1юлз болып туратын ic-opeKeiri бшд1рет1н -ар журнакты eciMine тулгасымен бершуш кол кередЕ Сондай-ак жырау поэзиясыныц синтаксисше тен параллельдер белпл1 6ip сездер мен нркестердщ жэне грамматикалык тулгалардыц унем1 кайталап отыруын кажет етедц бул да илдеп стандарттыкты тугызады. Бул тэс1л эдеби айналымга кептеген сездерд1 катыстыруга жэне турленд1р1п отыруга мумюнд1к бере бермейдЕ
Зерттеуш1 К-6м1рэлиев: "Шешенд1к толгау-елецдерде елецн1ц узын-ыргасындагы сез мелшер1не шакканда, дара сездер де, дара формалар да эдебиеттеп езге елец турлершен барынша аз болады" деп дурыс байкайды. Ол ппй толгаудан алынган уз1нд1 мен Абайдан келт1ршген 12 тармак елецнщ мэт1шндеп дара сездерд1ц санын салыстырып керсетедЕ 12 жолдык толгау мептнде жалпы 44 сезд1ц 17-ci гана кайталанбай дара турса, Абайда 45 сездщ 40-ы дара23.
Ал акындар шыгармашылыгындагы ерюнд1л1к ец алдымен елецнщ толгауга тэн 7-8 буынды туршен езге елшемд1 турлер1не кешуге де, елецнщ езге шарттарын кубылтып колдануга да мумюнд1к бередЕ Бул ез кез1нде поэзия плше кептеген жаца сездер мен грамматикалык тесЕддерд1 катыстыруга жол ашты. Оныц успне акындар туындысыныц кунделшп турмыска, айналага катысты такырыбы елец плше ер алуан сез топтарын енпзд1рдЕ
XVIII гасырда жасаган Тэпгара, Кетеш, Шал акындарда жыраулык дэстурден repi, акындар мектебшщ сипаты басым. Булар ру басындагы акылгей, колбасшылар емес, KepiciHme, 6ipeyi (Тейгара) ез кез1ндеп сырт жауга карсы урыстарга Катысушы жауынгер акын, енд1 б1реулер1 (Шал, Кетеш) ел аралап, айтыска Tycin, жас кездершде журт арасында ойын-сауык той-думанга араласкан катардагы адамдар.
Бул акындар 7-8 буынды аралас уйкасты елецмен катар,
И буынды ааба уйкасты кара елец улпсш жшрек колдана
бастайды. Бул - эдеби тшдщ кэркемдеу тэсшдерш де, сезд1к
		
230м1рэлиевК XV-XDC гасьфлардагы казак... 127-6.
байлыгын да турлещцруге эсерш типздЕ Ойткеш казак елецшде буын саны ец улкен кара елец ез тармактарына элдекайда курдел1 эпитеттердЕ тецеулерд1 сыйгызуга немесе ба уйкасымен берЕлген соцгы ею жолга курдел1 курмалас сейлемд1 орналастыруга жагдай тугызды. Мысалы, Шал акынныц:
Таякка картайганда асыларсыц,
Тебецнен тас ургандай басыларсыц.
Кунмаз сол кезекте кедей болсац,
Бутыцды отка кактап касынарсыц, — деген шумагыцда тас ургандай басылу, KymiMcis кедей тер1зд1 образды тецеу, эпитеттер 6ip-6ip жолга орналаскан, ал yuiiHUii, тертшпп жолдарда курмалас свйлем бершген. Дегенмен жыраулар толгауы мен акындар елещ едеби илд1 тубЕрл1 айырмашылыкка ие ететшдей дэрежеде 6ip-6ipiHen ажыратьшмайды. БЕр-бЕрЕмен жалгасып, уштасып жаткан бул жанрлар езара эсер етш, керкемдеу куралдары мен тшддк тулга-тэсшдерд1 6ip-6ipiHeH алгандыгы байкалады. XVIII гасырдагы акындардыц 9 3i кейбЕр шыгармаларын толгау туршде усынды. Мысалы, Шал акындагы "Бул дуниенщ мысалы" дейтш толгау (егер оны 613 авторсыз ортак мура Катарына ж1бермесек), "Пасыл да, пасыл, пасылман", "Аргымак ат юмде жок" сиякты шыгармалары такырыбы, идеясы, баяндау стил1 жагынан жыраулар толгауларынан еш айырмасы жок. KepiciHme, кейбЕр жырауларда (мысалы, Бухарда) акындарга тен такырып пен стиль еркшдт бары байкалады. Демек, бул ею мектеп ел1 узшд1-кесшд1 ажыраспаган. Сейтсе де акындык - эдеби тшдщ одан да epi халыктык сипат ала тусуше жол ашты деуге болады.
Кундел1кп eMip кубылыстарын, айналадагы ЕрЕн-усакты зат, нерсе т.б. эцпме желкше байлаган акындар солардыц атауын немесе оларга катысты сын-сипат, кимыл, ic-эрекетп бЕпцренн сездерд1 поэзия тшше енгЕзе бастайды. Ещи вгш mepici талые, бузау mepici швншжтер жыраулар тшшдепдей образ ушш тецеу, метафоралар репнде келушен repi (бул амал да бар), езшщ номинатив магынасында жиЕрек колданылады.
Акындар да портрет жасау активтенедЕ Эрине, ез1рге булар жеке белгЕп 6ip адамдарды суреттеу емес, "жаман, жаксы катынныц", кыздыц, жшттщ, шалдыц, кедейдщ, байдыц, сарацныц т.б. портреттерЕ Жене олар макдау немесе даттау максатымен салтанатты, кетерщю унде (стильде) не сарказммен бершген дереюлз портреттен repi, жаксы, жаман ейелдщ, сарацныц, карт адамныц кундел1кт1 ем1рде байкалатын м1нез-кулыктарын, ic-эрекетш суреттеу болып келедЕ Мысалы, Шал акын "жаксы катын" тацертец турады, тунд1кп оцынан ашады, ки1м1не Kip жуктырмайды, асында кылшык турмайды... деп бейнелещи.
Адамныц эр 5-10 жылдьгктардагы oMipiH суреттеп, оныц туганнан 90-дарга (кейде 100-ге) келгендеп портренн береин дестурл1 олец-толгаулар жырауларга да, акындарга да тэн. BipaK екеушде ей турл1 сурет бершедЕ Мысалы, жыраулар эр кезещц алып жалпы метафорамен суретгейдЕ отыз жааса келгенде, дуниедей кец едщ, отыз бес жааса келгенде, гсара судыц беттде сыгылып акк,ан сец едщ немесе: жеттс деген жел екен, сексен деген сор екен, ток.сан бес деген тор екен (Бухар). Ал акындар бул такырыпка келгенде "жерге туседЕ': оларда эр кезецнщ езше тэн сипаты суреттеледЕ Жеттсте жер таянбай тура алмаесъщ (жогаргы жеттс деген жел екен дегенмен салыстыр), сексенде селкыдеген шал боласьщ, /сайда деп он бес к,айран дал боласьщ... Келгенде мен ток,санга торгайдаймын, жылщымды атк,а мшп зорга айдаймын. Мунда болмыс, акикат cyperrepi кэнЫ метафора, тецеулерд1 азайтып, жаца образдар усынады: бул кэршк - кулге аунаган к,отыр бура... ток,саннан соц жарандар, KeAedi куз, жок, жогалтщан жощшыдай сенделдЫ 6i3 (Шал).
Эрине, XVIII гасыр акындары дэстурл1 образдардан, туракты эпитеттерден бЕрден кол узш, алшактап кете койган жок- Оларда да жастык, шагын "сауырдан су тегшмес боз жорга ед1м, тарлан тартса танбайтын жоргасынан... Асу-асу жерлерд1 арыстадым, кайда 6ip дуб1р шыкса калыспадым" (Шал) деген метафоралар ел1 де бар.
Акындарда елец такырыбы нактылау болгандыктан, ез тустарындагы когам емЕрше байланысты ic-ерекет, Kecin, кункер1с т.т. ез атауларымен бершед1, сол себептен кейбЕр сездер мен туракты тЕркестердщ бул кезендеп магынасын, бар-жогын ацгаруга мумюнд1к туады. Мысалы, Кетеш Абылайга: Абылай, куйт Kemmi салган к,алац десе, мунда к,ала -дэл осы кунп "город" магынасында емес, "юшкене беюше, корган" угымында келпршген. Сол сиякты Кетеш: Кетеш щалды к,ыстауда жалгыз ауыл; Шал акын: алдынан орыс, щазак, тарщар edi... аздер аршын болганда, 6i3 6ip ширек, ширектен куралган соц кез болатын, (бай) 6ip Kedeudi жалдайтын пайда Kepin десе, сол кезецнщ хал-ахуалынан, турмыс-йршштнен хабар беретш, бурынгы поэзияда кеп кездеспейнн сездерд1 керем1з.
Кыскасы, етек жая бастаган акындык дэстур казактыц керкем поэзиясы тшше бурынгыга Караганда жаца леп, жаца тшдщ-стильдш курал-тесшдер екеле бастаган соны багыт болды.
§ 5. XVIII РАСЫРДАРЫ КАЗАК; ЭДЕБИ ТШНЩ ЛЕКСИКАЛЫК, СИПАТЫ
Бул кезендеп сездж курам ею кабаттан турады: казактыц тел сездер1 жене юрме сездер. Клрме кабаттыц дет - араб, парсы сездер!. Орыс сездер1 немесе орыс тш аркылы енген шет пл сездер1 XVIII гасырдагы казак керкем едебиеп тшнде жокка тен. Tinn ауыз едебиеп нускаларында жш кездесенн шай, самаурын, пэуеске, тарантас сездер1 мен орыс саудасымен 6ipre келген юим-кешек, уй мулю, ер тугш буйым атаулары, мумюн, сейлеу плше енгенмен, сол тустагы поэзия тшнен орын алмаган. Буган, 6ip жагынан, турмыс-салт лексикасын сарац пайдаланатын поэзия жанры себепкер болса, екшпп жагынан, бул буйым-заттардыц казак пршшгшде ел1 молынан орын ала Коймагандыгы есер еткен болу керек.
Казактыц тел сездерь Откен гасырлардагьгдай, бул деу1рдеп казак эдеби тшнщ лексикалык курамыныц непз1 жене дет -казактыц тел (байыргы) сездерь BipaK бул кезенде де эдеби твдц танытатын кэркем эдебиет кана, оныц шпнде поэзия жанры болгандыктан, жалпы халык тшнщ сэз байлыгы тугел1мен эдеби айналымга туспеген. Бул жерде де эдебиет мазмуны мен оган кызмет ететш пл элементтершщ, соныц йшнде лексикасыныц арасында берж байланыс бар.
Жогарыда айттык, XVIII гасыр езшщ узын-ыргасында казак когамы ymiH согыстар мен жорыктардыц, шубыра кешу мен жецюле коныс аударудыц заманы болды. Соган орай керкем эдебиеттщ такырыбы да непзшен ел коргау, батырларды мадактау немесе ел1мш жоктау болып келда. Осы себептен мунда да жаугершшкке катысты лексика тобы басты орын алды. Бурынгы элементтер сакталып, турактала тусп. Мысалы, кгреуке, сауыт, найза, ок., дабыл, дулыга, берен, жебе, кылыш тэр1зд1 кару-жарак аттары, жаулык, елЫк, булу, 6imy ("ел болу") сиякты епсиктер эл1 де жш колданылады. Олар эл1 де архаизмдер емес, актив кордыц элементгерт
Жаугершшк лексикага катысты кэптеген сездердщ туракты эпитеттер! ебден калыптасып, эдеби штампка айналган. Мысалы, Kipeyice тон, Kydepi бау, коцыраулы найза, болат найза, кец дабыл тэр1зд1 пркестер мен ту байлау, шептх бузу, журт Коргау сиякты епстжтер - XVIII гасырдьщ акын-жырауларыныц тшнде актив колданылатын керкемдеу куралдары. Булармен Катар жер тулдану ("жау ocKepi каптау"), дацкынан батыр шыгу, найзасыньщ устше жау мшггзу сиякты, cipe, жеке авторлыгы бар пркестер де колданыла бастайды.
Жалгыз кару-жарак, сауыт-сайман атаулары емес, жалпы жаугершшк мотивтеп езге де ic-эрекетке, айнала-болмыска Катысты жеке сездер мен пркестер молынан ушырасады. Бул кезендеп эдеби нлде жш кездесенн жау ce3i де (оныц синоним! душпан ce3i де), сондай-ак ер, ер жтт, жтттш, ерл1к, кол ("эскер"), косын, жортуыл, ту, олжа (согыста тусепн), жауласу, шубыру, булу ("ойрандалу") тэр1зд1 семантикасында "урыс, сотые" угымы бар сездер де жалац калыптарында да, йркес тур1нде де дэстурл1 эдеби куралдарга айналган. Мысалы, 6ip гана жау свз[ жауга аттану, жау кашыру, жауды аямау, жау кысу, жау жагадан алганда, жауды шаншу тэр1зд1 пркестер курайды да, булар образды элементтер ретшде актив колданылады.
Жаугершшк мазмунды лексика мен фразеология тек жеке акын-жыраулар улплершде емес, ертеден келе жаткан ауыз эдебиеп нускаларында, ocipece батырлар жырларында кещнен орын алганын бшемтз. Коцыраулы найза колга алу, найзаны жауга mipey, кудер\ден бау тагу, кол кашыру, теьйр курсап, ок ату, Калмакты куып кашыру т.т. тэр1здт бейнел1 пркестер ауыз эдебиеп аркылы калыптаскандар. Буыркану, бурсану, муздай темгр курсану немесе корамсаща кол салу, козы жаурын ок алу тэр1зд1 штамптар ауыз эдебиеп нускалары мен авторлы эдебиет тшнде астарласа, кабаттаса келш, 6ip жагынан, XVIII-XIX гасырларга дейшп казак эдеби тшнщ гасырлар бойгы ауыз эдебиеп дэстурлер1мен уштасып жататындыгын керсетсе, еюнгш жагынан, 6i3 талдап отырган дэу1рдег1 казак эдеби тшнщ де нормасын танытады. Дегенмен косын, байтак, алаш, аламан, булу сиякты байыргы сездердщ колданылу жишп XVIII гасырда азайып, олар пассивтене бастаганы байкалады. Мысалы, Бухарда ару, булу, байтак, косын, дулыга сездер1 6ipep реттен-ак Колданылган. Оныц ececiHe кейб1р сездер мен пркестер жи1рек жумсалып, заман шындыгын корсетед1. Мысалы, казак халкы, уш жуз, Орта жуз, Шш1 жуз, Тэшкен базар, алгын-шыгын, улык, егт егу, орак ору, din мусылман (Бухарда), din пусырман (Умбетейде), экгм/кэшм сездер1н кездеспре бастаймыз.
Бурын жи1рек колданылып, кеб1несе образ жасауга катысапш б1ркатар сездер де пассивтенш, олардыц орнына езге сездер немесе синонимдер1 пайданыла бастайды. Мысалы, бурынгы жыраулар "сулу ейел" дегещц кеб1несе ару сез1мен бшд1рсе, ещц акын-жыраулар сулу сез1н жумсайды: Булттан шыккан ай бетт1 Айттырса бермес сулуын (АктамбердО. Teci аршынды сулуъщ Олюп тесек сала алмас малдан соц (Бухар).
Сонымен катар XVIII гасырдагы жаугершшк такырыпты жырлаган елец-толгауларда жалпылыктан нактылыкка карай ауысу, ягни жорыкка аттану, ел коргаудыц жалпы идеясын гана сез ету емес, нактылы жорыктарды (кебшесе Абылай жорыктарын), нактылы батырларды жырлау басымырак болгандыктан, бул кездеп поэзия тшнде белгш жер-су, халык, адам аттарын келпру кезге тусе бастайды. Мысалы, Тепгаранын
6ip жорыкта алдарынан езен кездесш, уйлыгып калган колды рухтандыру ymiH айткан еленд Непзшен суреттеп берген б1рнеше батырдыц аттарынан турады:
Камыстыц басы майда, Ty6i сайда,
Жэтбек Шащиакулы болат найза.
Алдынан су, артынан жау кысканда,
Ер жттнц ерлт осындайда.
Бвкейдг айт Сабыр менен дулаттагы.
Дербтап, Мацдайды айт кыпшактагы.
взге батыр кайтса да, 6ip кайтпаган
Сары менен Баянды айт уактагы.
Агашта бшкн айтсац, карагайды айт,
Жттпк, ерлпси айтсац, Бвгембайды айт.
Найзасыньщ ушына жау мшпзген
Еменалы керейде, Ер Жабайды айт. Сол сиякты Умбетей жырау Бегембай батырды жоктаган елецшде Баянаула, Кызылтау, Абралы, Шыцгыстау, К,озымацырак, Коймацырак,, Кара Epmic, Алтай, Ащиэул1 тэр1здд жер-су аттарын шогырымен келнред1. Демек, бул - казак эдеби тшнщ сездж курамыныц аумагы кецейе тускенш танытады.
XVIII гасырдагы казак эдеби тшшщ лексикасын сез еткецде, ец 6ip кезге тусетщ жайт - бул кезенде казак едебиетшде жаугершшк такырыппен катар, влеуметпк-когамдык жэне кунделши турмыстык такырыптардыц сез бола бастауына карай, осы салаларга Катысты лексикалык топтардьщ актив колданылуы. Камрде кенерген хан, кул, ак, суйек, бек, кара, караты, куц, ханым тэр1здД сездер XVIII гасыр ymiH тура ез магынасында колданылатын актив элементтер больш келедД. Булар осы кездеп лексикалык норманы танытады.
Бухардыц шыгармашылыгы такырып жагынан едеу1р кецейгетпмен, кундел1кп ем1рдщ усак, турмыстык жактарына бара бермейнн жырау поэзиясы болгандыктан, онда турмыска катысты карапайым сездер онша кеп емес (бул жерде бДз К-вмДрелиевтщ "едэу1р" деген багасына косыла алмаймыз: Бухар толгауларыныц 1982 жылгы басьшымында 1200-дей тармактан туратьш белепнде шамамен алганда 4200 сез бар екен, соныц 20 шактысы гана турмыстык сездер мен пркестер болса, олар "едеу1р" деген мелшерд1 керсетпесе керек).
Timi эцпме бул жерде турмыстык сездердщ санында да болмас. Геп - сол сездер мен тДркестердщ жыраулар поэзиясында кандай Кызметте колданылгандыгында. Олардыц кепшшп толгауларда тецеу, метафора сиякты образ ушш пайдаланылады. Егер Бухар жырау квйлек, тон, жец сездерш колданса, ецпме олардыц ездер1 туралы емес: бДршде вши туралы (Упннтш тшек тшенДз Ушкшаз квйлек кимеске, ушктаз квйлек кию - ел1мнщ символы), ал тон, жец сездер1 Абылайдыц портреин беруге кажет образдар ушш алынып тур.
Сол сиякты: Доцгалак арба журе алмас, Ей арысы сынган соц деп, доцгалак, арба, арыс деген турмыстык сездерд1 колданганда, жырау тагы да буларды сол арбаныц арысы сынып журе алмаган суретш беру ушш емес, езге такырыпка кажет образдар ушш келпрш отыр. Булар ецсес1 биДк боз орданыц булген (ойрандалган) соц мортык болатыны, терде отырган карт бабаныц (ел кесемшщ) мал кеткен соц терес1нан жацылатыны, малдан айрылган соц кос-кос орданыц косыла кона алмайтыны т.т. осылар типтес шындык туралы "философияны" б1лдДруге керек, осылармен параллель тусейн "тужырым" ymiH айтылган арба мен арыстар.
АктамбердД жец, жага, жамау деген карапайым сездерд1 "жырласа", олар да образ кажеин етеп тур: Жещме жамау тускенш, Жарлылык, сенен керемш. Жагама колдыц тигетн, Жалгыздьщ, сенен керемДн (6ipi кедейл1кт1ц, eKiraici жалгыздыктыц образдарын кушейтет1н куралдар репнде келнршген).
Дегенмен Шал, Кетеш сиякты акындар елецдер1 аркылы казак едеби тшше турмыстык лексика езшщ тура магынасында сынамаланып ене бастады деуге болады. Алдыцгы деу1рлердеп тэр1зд1, XVIII гасыр поэзиясында да казак халкыньщ непзп KyHKepic шаруашылыгы - малга катысты сездер елеут орын алады. Ocipece образдардыц кепшшт мал ешрумен шугылданган Кауым пршш1г1нен алынгандыктан, пркестер курамындагы "малдык" сездер едеу1р: ак, сары атан ecneai, ел жайлауга квшкен журт... Семгз жарау байда бар, Ку^рыгы 6imey койда бар. Кызыл турам ет болса, Кызганыш болар аз куш (Бухар). Кез болып кой-бузауга шамац келсе, Бгреуге тамак ушт жалынарсыц (Шал). Желгде культ жусаса, Кермеде тулпар бусанса, Сэш келер уйкыныц (Актамберд1).
Мал шаруашылыгына катысты лексика тобыныц iiniHfle Коспак вркеш сары атан, аргымак, тулпар тэр1зд1 "кад1рл1" мал атауларынан бастап, жабы, токты, бузау, лак тэр1зд1 поэзия плше енепн "касиеп жок" мал атаулары да, оларга катысты еиспктер мен сын ес1мдер де енд1п елец тшшен орын ала бастайды.
XVIII гасырдьщ II жартысында казак даласында сауда-саттык пен епншшк Keci6i жандана тускенмен, сол тустагы эдеби тшде осы салаларга катысты жеке сэздер мен пркестер сирек ушырайды, олар: саудагер, базар, орак, ору, масак, теру, егт салу сиякты бес-он сез гана. Бул кезде акшага, эр алуан товар елшемдерше, сауда буйымдарына байланысты сездер халыктыц сейлеу тшшде орын алганы сезшз, акындар жырлаган такырып тарлыгы мен муралардыц сарац жеткендтнен, мундай элементтерд1Ц едеби айналымдагы KepiHiciH беру мумйнд1г1 болмай отыр. Kepicimue, когам ©MipiHin бул еш саласы да XVIII гасыр акын-жырауларыньщ тшнен repi эпостык, жырларда кеб1рек ушырайды: 1шкендерш сурасац, Шекер менен май болган ("Камбар"). "Кыз Ж1бек" жырынан кара нан. демте нан nicy, сексен аршын, пул, дик,ан, кант, шай сездерш, "Камбар", "Айман-Шолпан" жырларынан бага-пул, базарга салу, борыш/са /салу т.б. "сауда" сездерш кездеспрем1з. Бул керщю, непзшен, XIX гасырдьщ белгга, ейткеш осы жырлардыц б1здщ колымызга тиген варианттары - еткен гасырда жырлангандар, ал XIX гасырда сауда мен кэсшке байланысты сездердщ едебиет улплер1 тшнде едеу1р орын алганы мел1м.
Талданып отырган кезендеп эдеби тшдщ лексикасында кезге тусепн саланыц 6ipi - дереказ (абстракт) угым атаулары. Тагы да мазмун мен турдщ, ягни едебиет такырыбы мен тшнщ арасындагы пкелей шктеснк зацы улкен роль ойнайды. Жалпы дуние, адамзат нршшп туралы толгауларда осыларга катысты абстракт категориялардыц атаулары жш колданылады. Олардыц кешшлш -лык, журнагы аркылы казак тМ туб1рлершен жасалгандар. Мысалы, Актамберд1 жырау жарлылы/с, жалгыздык,, кемшшк, /сорлык,, зорлык,, эдтоЧк, б{рлш, тгрлт, татулык, сиякты туынды еамдермен катар талап, талкы, умт, кецес, курес, тшек, бак,ыт, day, куш, miM, ажал, ак,ыл, ой, сезгм, арман тэрЕзд1 Ty6ip сездерд1 колданады. Умбетей жырау адамдык,, арамдьнс, сумдык,, ерлк, шешенЫк, билш, мтез, к,ылык„ абырой, ындын, ант, пана, мт, бШк, бак,, тыеу, /сызык,, береке сездерш ой кедесше жаратады. Шал акында ашу, ак,ыл, жолдастык,, ойран, жаман ic, бакъьт, байлъас, саулык,, бале, внер, бак,, иман, тгрлж, кедейлж сездер1 елец плше катыстырылган.
Ал Бухар жырауда дерексЕз угым атаулары сан жагынан жогаргы керсетшгендерден 3-4 есе кеп. Буган жырау мурасыныц молырак жеткеш 6ip себеп болса, оныц шыгармаларыньщ непзшен ой толгайтын, акыл-насихат айтатын мазмуны екшпп себеп деуге болады. Бухар да, езге жыраулардай, ею-уш турл1 кезден алынган дерекс1з ес1мдерд1 пайдаланады. Bip тобы -лык, журнагы аркылы жасалгандар. Булардыц Heri3i кебшесе казак сездер1 болып келедЕ Екшпп топты казактыц тубДр сездер1 жене езге тщцк журнактармен жасалган еймдер курайды. Уш1нш1 топка араб, парсы сездер1 жатады.
Араб жэне парсы сездерь Бул кабаттыц басымы казактыц жалпыхалыктык сейлеу тшне ертеден енш, ебден сщюкен, казактыц ез сездер1 болып кеткендер. Мысалы, XVIII гасырдьщ акын-жырауларында кездесенн дуние, момын, макал, мейман, неабе, доулет, кудай, заман, жаза, уагда, кедей, Пейы, пана, пасык, арам, амал, кайыр, курмет, ар, абырой, халык, влем, eMip, адам, адамзат, ажал, акырет, намаз, ужмак, кубыла, бак, мезги, душпан сиякты сездер туп Heri3i араб-парсышю болганмен, ецпме етш отырган деу1рлерден кеп бурын-ак халык тшше ciHin, казак лексикасыныц байлыгына елдекашан айналгандар. Олардыц казак пл1не етене болып кеткенд1г1 сонша - б1ркатары керкемдеу куралына айналган, енд1 бгрсыпырасы синонимдер катарын тузейдЕ Мысалы, Бухарда: Уакытым менщ еткен соц, МезгШм1з жеткен соц деп, уакыт, мезги сездерш синоним етш келпредЕ
EKeyi де араб, парсы сездершен жасалган бак-дэулет, абырой-ар, алла-тагала тер1зд1 кос сездер де осы юпеттес. КЕрме сездердщ кепшшп казактыц тел сез1мен косактаса айтылып, кос сездер катарын тузеп кеткен: аман-сау, амал-айла, бос-бекер, кедей-кепшш. БЕркатарынан туынды тулгалар жасалган: кайырлы, кайырсыз, дуниелш, макулдау, амандык, неЫбЫ, жшакор, паракор, баксыз, бакытты, бакытсыз, KypMemmi, Kadipni т.б.
Араб-парсы кабатыныц екшпп тобы жене ете шагын белш халыктыц кунделшн сейлеу тшшде кеп колданылмайтын, непзшен ислам дшше катысты сездер. Мысалы: арсы-Kypci, маки, терт шадияр, лаукъ/, фани, Иэммэт т.б. BipaK булардыц эдеби тшдеп активтж дэрежес1 жогаргы керсетшген топтан влдекайда темен. Bipmnii топтагылар акын-жыраулардьщ барлыгында жене барлык туындыларында да кездесетш болса, екшпп топтагылар кейб1реулерщде гана, оныц езвде де белгш бЕр елендершде колданылган. Булар непзшен Бухар мен Шалда кездеседЕ Муныц ce6e6i, 6ip жагынан, екеушщ де мусылманша сауатты болгандыгынан болса, еюншщен, олардыц алла мен иманды ауызга алып отыруды мшдет санагандыктарынан.
Феодалдык-хандык когам мудделер1н жактаган Бухар жырау ез1н1ц идеологиясында ислам дшше иек артады. Алланы айтып отырган Бухар 6ip шыгармасыныц iniiime сына сезшен бастап, шадияр, мускап, KYPaH> енжи, квлэм, иман, арсы, кура, лаукы, нэубат деген жалпы еамдер мен Мустафа, Наушаруан твр1зд1 жалкы ес1мдерд1 де шогырлап усынады. "Елу жаска келген соц, Шрдщ сез1н сактадым" деп агынан жарылган Шал акын да: Жпттер, ораза уста, намаз окы, Fapacam майданы бар, тергелед1 сиякты жолдарында едеуЕр "дши" араб сездерш колданады: Мухамметтщ ушбу журген yMMemi, уассамаИи дастан, парыз, уэж1м, суннат, иман, гакыл, гибадат, мэцкур-нэцкур, раббы, xcaipem расул, хиямет магшар. Ол тшп peri келгенде "лв аллала илла аллап" немесе "кунфайахун туржагун" деп тутас фразаларды да арабшылап ж1бередЕ
Оку-агарту саласына катысты араб-парсы свздер1нен XVIII гасыр едеби тшнде кездесетшдер1 кеп емес жэне олардыц Колданылуы жеке авторга байланысты. Тагы да Бухар мен Шалда сия, калам, deyim, эл1м, галым деген сездердщ кездесу1 олардыц мусылманша Ke3i ашык болгандыктарынан деп табамыз.
§ 6. XVIII РАСЫРДАРЫ ЛЕКСИКАЛЫК КУБЫЛМАЛЫЛЬЩ
(норма меселесл)
Лексиканыц нормалануы дегешмЕз 6елгЕш 6ip угымда 6ip создан калыптасуы, синонимдер катарын тузейтш единицалардын еркайсысыныц семантикалык рецктер1 мен стильдш аясынын айкындалуы, сездердщ пркесу типтершщ туракталуы, котам, заман езгер1стер1не байланысты "басы артык" больш калган сездердщ эдебиеттен (колданыстан) ыгысуы немесе пассивтенуЕ жаца сездер мен юрме сездердщ ретгелуЕ 6ip жагынан орныгуы т.б. жататыны белплЕ Бул кубылысты жаксы танытатын нормалардыц 6ipi - ер алуан белп-керсетюштер1 бар сезд1кгер болса, 6i3 сез етш отырган кезец ушш мундай мумкшдисгщ жок екендт де аян. XVIII гасырда казак лексикографиясы ел1 жок болатьш, ер жерде азды-кегт тЕзЕмге альшган казак сездер1 жогары жайтты танып-бЕтуге септЕпн типзе алмайтын дережеде болганы жене тусппктЕ Сондыктан колымыздагы бар материал - осы кезенде жырлап еткен акын-жыраулар мураларыныц мэтшдерЕ
Мунда 6ip алуан сэздердщ магынасы мен кызмеп жагынан сараланбайжумсалгандыгы байкалады. Мысалы, экономикалык жене элеуметпк тэуедда топтарды бшдаретш атаулар - кедей, жарлы, байгус сездер1 бул кезде магына жагынан эл1 6ip-6ipiHeH ажыратылмаган синонимдер. Ал каз1рп нормамызда соцгы соз бейшара, мусэтр, сорлы сэздершщ синоним! ретшде танылады. Сол сиякты бай, бек, батыр сездер1 де opi тура магынасында, ягни термищцк мэнде, epi жалпы атау ретшде колданыла бередЕ Мысалы, бек сез1 Бухарда "жалпы ел билеупп" деген магынада хан сезшщ синоним! репнде ерюн жумсалган. Сондай-ак кеюн XIX гасырда, кебшесе орыс империясыныц монархын бЕщцретш патша сезш XVIII гасырдьщ эдеби улплер1 хан, твре, бек сездершщ дублетл немесе синоним! ретшде пайдалана берген. Мысалы, Бухарда 6ip жерде: ЭбЕтмэмбет патшага кызметкер боп тур едщ деп келсе, еюнин жерде сол ЭбЕтмэмбетп твре деп атайды: Аркада Эбшмэмбет твренщ туйесш баккан кул едщ.
БЕркатар сездердщ бурынгы дэстурл1 варианттарыныц (синонимдертац) катар колданылуы б1рпндеп азайып, орындарын езге сездер ала бастайды. Мысалы, "армия" магынасындагы к,ол. шер1к сезцер1мен катар эскер свз\ айтыла бастаганын керем1з, сондай-ак ару сезшщ орнына сулу сезц "ел" магынасындагы байтак, сезшщ орнына ел, жуз (Орта жуз, Улы жуз), абаданныц орнына алгыр сездер1 кездеседЕ KepiciHine, 6ip алуан атаулар белгш 6ip угымда кальштаса тускен. Мысалы, "этникалык б1рлж" (осы кунп халык,) магынасында бурын журт, ел, халык, сездер1 талгаусыз 6ipiHin орньша 6ipi жумсала берсе, 61з сез епп отырган деу1рде халык, арабизм1 бел ала бастайды. Ол ecipece к,азак, сез1мен пркесте турактала тусед1: Казак, деген хатсыныз (Бухар). Бурын активтеу колданылып келген алаш сез1мен катар ещц казак, сэз[ жшрек келедЕ Мысалы, Бухардыц "Шуршп келем деген сез бар-ды" деген толгауыныц Г.Н.Потанин жазбаларындагы метшшде: Он сан к,азак, т1зг\ш деген жол бар (бурынгы он сан алаштыц орнына).
Бул кезендеп акындар тшнде лексиканыц нормалана Tycyi, дестурл1 поэтизмдердщ ыгыса бастауы аныгырак сезшедЕ Кетеш, Шал акындарда ару сез1 де, бикеш ce3i де жок, олардыц орнына /сыз, катын сездер1 бар, буларда "жауынгар, жасакшы" мен1нде аламан, шора, азамат сездер1 де жок, жауынгер сэз\ бар. Карашы сез1мен келепн дэстугш образды енд1п акындар коцсы сез1мен 6epefli (Ханды кудай атканы Коцсысымен кас болар - Шал), журт свзх кеб1несе "кешкен ауьыдыц орны" магынасында (Eci бупн табады кешкен журтты - Кетеш) жумсалады.
Кдз1рде белпл1 6ip магынада калыптаскан сездердщ б1ркатары XVIII гасырда езгеше угымды б1лд1рген. Азамат сез1 бул кунде "кемелетке жеткен ер адам" жене ауыспалы "адамгершшп мол, саналы, курметп адам" деген магыналарды бЕдц1ред1 (К,азак Т1л1тц тусвдрме сездап. А., 1974,1 т., 77-6.). Ал еткен дэу1рлерде бул сез "ескери адам, дружинник, жасакшы" дегещц бЕщцрген. Шокан Уелиханов шора св31 азамат дегеннщ синоним! дей кел1п, бул сездердщ мэт "товарищ, дружинник" деп кэрсетеда. Еалымныц бул nhdpiH казактыц XV-XVIII гасырлардагы акын-жыраулар тЕш мен ауыз эдебиет нускаларыныц тЕл1 эбден растайды. Актамберд1 жыраудыц "Ей, азаматтар, шоралар, Атты мшсец, зорды мш" деген1нде, Бухардыц "Азаматым барында Алыскалы келгенм1н" немесе: "Азаматын, кулапты. Журт талык болган заман-ай" дегендер1нде азамат сез1 "колына кару устап, ел коргауга немесе ел жаулауга аттанатын адам, ескери адам" угымьшда. Бухар сонгы тармактарда Бегембай батыр туралы айтып отыр. Ал Бегембайдыц Бухар да, Актамберд1 де "кэмелетке жасы жеткен ер адам" немесе "адамгершЕлш мол, курметп адам" репицей портретш емес, "асу салып, тас бузган", сейтЕп "Тарбагатай белшен кол кондырып, кос тгккен, "кисапсыз кол кершсе, коркып жаудан кайтпаган" батыр, эскери колбасшы репндеп сипатын берген.
"Айман-Шолпан" жырындагы: "Аты болса, байласын. Азаматын сайласын" деп Айман кыз Этбекке сэлем айтканда, кур ер адамдарды емес, Кепбардан ездерш (Шолпан екеуш) куткаратын урыс адамдарын, жасакты айтып отыр. Ал шора сезшщ "дружинник" угымындагы азамат сезше синоним болгандыгын В.В.Радлов c©3i де растайдь1: "Бурын казактар арасында чура (шора) сез1 "жасак, жауьшгер, cepiK" магынасында кенднен колданылган", Бул шюрлерге батырлар жырларындагы "ей, жтттер, шоралар" деген пркес мысал бола алады.
Азамат сезшщ "жасакшы, жауынгер" угымы XVIII гасырларга дейш келсе, оныц синоним! шора сез!, 61зд1ц байкауымызша, XVII-XVIII гасырларда бул магынадан repi

"б1реудщ баласы, урпагы" магынасында, оньщ езшде де эйтеу1р 61реудщ емес, белгш 6ip элеумепж топтардыц, атап айтканда, бай немесе бидщ урпагын, улын (уланын) 61лд1реин атау ретшде жумсалганга уксайды. Мысалы, Шалкшз: Хан улы тередей. Би улы шорадай — десе, Бухар жырау бул сездц Байлар углы шоралар -деп келпредг Cipe, турю-монгол плдер1нде оглан/улан/угыл/ул сезшщ ерте деу1рлерден келе жаткан титулдык меншщ саркыншагы казактарда Бухар замандарына дейш жеткен тэр1здг Орта гасырларда оглан/улан сез1 — термин. Тарихшыларга сез берсек: Оглан/улан деп Алтын Ордада, К,ырым мен Астраханньщ династияларында, Чагатай улысы мен Ак Ордада билеугш феодалдардыц ец жогары ескери жэне эймшшк кызметш аткаратын улдарын атайтын болтан. Бул сездщ TinTi тар магынада жумсалуы да орын алган: Монголдар мен турюлерде оглан деп Шыцгыс ханныц хан титулына ие болмаган урпактарын атаган". Бухар да Абылайдыц бала кезш айтканда, оны ул деп атайды: Эй, Абылай, сен он 6ip жасыцда Оншейш-ак ул едщ немесе: Сет мен кергенде, турымтайдай ул едщ — дейд1 (бала едщ демейда), халыктыц сейлеу тшнщ нормасымен айтса, бала едщ болар едц 6ipaK хан, би, тшн бай урпактарын да элеуметпк топтардыц езгелершен белек арнайы атау дэстурц cip9, орта гасырлардагы сэйлеу тшнде де, жазба нлде де, поэзия тшнде де орын алганга уксайды (Бухардыц байлар к,ызы бикештер дегет де осы катардан табылады).
BipeH-саран сэздердщ магынасында семантикалык езгерю болганы кершедг Мысалы, Бухар да, Кетеш те /сарашы сезш бурынгыдай "сановник, советник хана" деген угымда емес, ханныц кол астындагы адам ("подданный") мвншде колданады. Кетеш акын Абылай ханга: Хан басын. карашымен даулы болып дегешнде вцпме Ботакан деген карапайым ел адамы жайында.
Лексикалык нормалану деген такырыптыц аясында жергшкп элементтерге катысты 6ipep niicip айтуга болады. XVIII гасырдьщ мурасы репнде 61здщ колымыздагы каз1рп материалдардыц 6ip тобы жэне Ke6i Абылай ханныц тусында жасап кеткен жене осы ханныц ордасын тжкен Сарыарканы (каз1рп Крстанай, Кекшетау, Павлодар облыстары) мекендеген казак кауымыныц ортасында жырлаган Актамбердц Жанюс1, TeTirapa, Умбетей, Бухар, К°былан жыраулар мен Кетеш, Шал акындардыц елец-жырлары, екшпп тобы Есет, Жанвам жыраулар сиякты батыс, онтуспк елкелерден шыккандардыц муралары. Орине, казак тшнщ XVIII гасырдагы диалектшк KepiHici, ер диалекпешщ белплер1 туралы б1здщ колымызда ешкандай зерттеулер де, талдаулар да, шюрлер де жок. Ойткеш зерттеу журпзд1ретш, niKip айттыратын материалдар жоктыц касы.
Бул кезецнен б1зге жеткен едеби муралардыц тшнде 6ip-6ipiH6H алшак тусетш лексика-грамматикалык ерекшел1ктер жок деуге болады. Tinn Ka3ipri казак едеби тш тургысынан карап диалектшк элементтерд1 1здесек, олар да табылмайды, табыла калса, дарак,, беден (беден) сиякты 6ip-eid сезден жэне ойлагын тэр1зд1 6ipep морфологаялык тулгадан аспайды. Булар Ka3ipri казак пл1шц оцтуспк елкес1не тен ерекшел1кгер: дарак, парсы тшндеп дарахт сезшен, казак говорларындагы магынасы "улкен агаш", бэден/беден де парсы сез1, магынасы "жуз, елпет". BipaK булар бул кунде белгш 6ip аймакта гана жи1рек колданылатын сездер болып калыптасканымен, бурынырак араб-парсы тшдершен хабары бар акын-жыраулардыц колдана берулер1 эбден ыктимал нэрсе. Сондыктан мусылманша сауатты Бухарда кездесенн бул бдр-ею сез бен 6ipep тулганы диалектизм дегеннен repi оныц тшндеп арабизм-фарсизм деп караган жен сиякты. Ал буларды жырау т1л1ндег1 диалектшк ерекшелштер деп кайткенде де санай калатын болсак, онда бул кубылыстыц себебш Бухардыц оцтуенк елкеде туып-ескендйшен, жас кез1ндеп нл машьиы осы ендрлис болгандыгьшан 1здеу1м1з керек. Жыраудыц туган жер1 Бухара мацы, жас кезшде ескен жер1 Турюстан, Каратау ещрлер1 болгандыгын зерттеуш1 К-Мухаметханов нанымды материалдарга суйен1п, жаксы делелдеп бердь Диалектшк ерекшел1ктер тек Аркада жырлап еткендерде гана емес, батыс, онтуенк акын-жырауларыныц мэнндер1нде де ушыраспайды.
Сейнп, XVIII гасыр казак эдеби тшнде сэз магыналарыныц сараланып, айкындала Tycyi, кейб1р сэздерд1ц терминдж мэнге ие болуы (мысалы, халык,, к,азак„ жалшы, /сарашы т.б.) сиякты процестер басталганымен, лексикалык нормалану дегещц толык мвншде тусшуге болмайды. Ол1 де варианттылык кушн екен1 байкалады: жарлы/кедей/байгус, агайын/к,арындас/аталас, хан/ патша, журт/халы/с, алаш/к,азак., /сатын/эйел т.б. Бул катарлардагы сездер осы кунп казак эдеби тшнде де бар, 6ipaK олар стильдж кызметтер1 мен семантикалык бояулары жагынан сараланган, эркайсысы эз орнында жумсалатын элементтер, олардыц бул кунде XVIII гасыр улплер1 тшндепдей 6ipiHin орнына екшппеш жумсауга болмайды.
Сэз болып отырган кезендеп казак эдеби тшнщ лексикалык топтарында магыналык жэне функционалдык жылжулар болганымен, бул процест1 саналы турде журйзу, ягни акын-жыраулардыц эдей1 тэриптеу (нормалау) эрекет1 сез1лмейд1, мысалы, 6ip сездщ ею-уш вариантыныц принципп турде тек 6ipeyiH гана колдану немесе магынасы дел туспейпн атаудыц орнына езгес1н усыну сияктыларды кере алмаймыз.
§ 7. XVIII РАСЫРДАРЫ ЭДЕБИ ТТЛДЩ ГРАММАТИКАЛЫК СИПАТЫ
Сез erin отырган кезец каламгерлерщщ де не ез кодцарымен, не замандастарыныц колымен жазып калдырган нускалары жок болгандыктан, ол муралар ауызша сакталып келш, ец epi дегецце XIX гасырдьщ II жартысында гана хатка туекещрктен, бул жерде де Казак едеби тшнщ фонетикалык не грамматикалык сипатын тап басып суреттеу мумюндт жок. Дегенмен кейб1р грамматикалык ерекшел1ктерд1 керсету1'е болады.
Мунда да непзп грамматикалык категориялар: септеу, жпстеу жуйесЕ сын ес1мтц шырай турлерц зат еамнщ кепше турде тулгалануы, епсйктерд1 рай, шак, eTic турлер1, сездерд1 байланыстыру амалдары, шылаулардыц нейзп сезда Meirxepyi каз1рп Казак тш нормаларымен сай келедЕ Алдыцгы дэу1рлерден айырмашылыгы - XVIII гасыр мэиндер1нде ногайлык тулгалар жок (мент, бЫм, жаталар сиякты). Сондай-ак шыгыс сепиктщ орта гасырлык жазба дэстуршде кездесетш -дыц варианты да ушыраспайды, -гай журнакты тулганыц еткен шак магынасында Колданылуы да орын алмаган. Демек, грамматика саласында кененщ кездер1 заман озган сайын колданыстан ыгысатьш зандылыгы кушше енген.
Сонымен катар бул кезецде де кейбЕр грамматикалык магыналарды беруде варианттылык орын алады. Мысалы, енспкгщ супин (максат) магынасьщда -арга мен -уга косымшалы турлер1 Катар колданьшады (алдынгы деу1рлерде кебшесе -арга варианты жумсалганы мел1м). Мысалы, Бухар жырауда: Келмей тур аузым айтарга... Ецкейш орак орарга... Сонымен катар: Ею кезден нур тайса, Bip квруге зар болар. Актамбердще: Балпац-балпац басарсыц. Басуга табан шыдаса... Жауласарга жау емес... Сол сиякты туйык ейсйк тулгасы -мак, жэне -у журнактары аркылы бершедЕ Сейлеу ymiH жараткан Сез анасы сэлемдЕ.. Ханныц жаксы болмагы Карашаныц едцт (Бухар).
Bip тулганыц (журнактыц) ею турл1 вариантга келу1 де бар: еткен шак еамшенщ керсетюпп -тугын жэне -тын, салыстыру магынасын беретш журнак -дай жэне -дайын, шылау жэне кемектес сеппк керсетюпп мен/менен варианттарында келедЕ 1шетугын ерлерге Кымыздан баска бал бар ма (Актанберда). Эзге батыр кайтса да 6ip кайтпайтын (Тэпгара). Жекендешн сусылдап... Ор /сояндай кабакты (Актамберд1) т.т. Бул жарыспалылык 6ip жагьшан, элец шартыныц кажетгшгш етейтш амал реттнде келсе, екшпп жагынан, эдеби плде варианттылык KepimciH танытады. Элец елшемше немесе уйкасына карай жогаргы керсетшген параллель тулгалардыц бЕрде толык, б1рде ыкшам турлерш пайдалану - казак поэзиясында куш бугтге дейш келе жаткан кубылыс.
Епстгкпц турлену1нде каз1рп нормага жакындай тускен белгшер бар: кепше аспектще -лар жалгауын кабылдаган мысалдар табьшады. Мысалы: болмацыздар кепиет... Мурастыкты ошацдар (АктамбердО. Батпан-батпан м1н1ц бар, К,абынбай бтм /сылыцдар (Умбетей). Кылмацдар жанжал, eperic (Бухар). Жогарыда айттык, XV-XVII гасырлар улплершде бул амал жокка тен. Демек, киысудагы сейкест1к грамматикалык норма репнде осы кезде калыптаса бастаганы байкалады.
Буйрык рай непзшен каз1рп нормамен б1рдей: II жакта жекеше туршде керсетюпп жок, кепше жене сыпайы турлер1нде -цыз, -цьвдар косымшалары ттркеледЕ Бухарда 6ipep жерде -гын журнакты буйрык епспк кездеседЕ Ka3ipri казак тш ушш бул тулга жергшкп ерекшелж, ол К,азакстанныц оцтуспк аймагына тэн29. -гыл, -гын аффикст1 буйрык епспкп С.Аманжолов казак ил1шц батыс говорларына тэн деп табады да, оларды кененщ калдыктары катарынан кередЕ10. Егер булар кененщ кездер1 болса, Бухар тшшдеп KepimciH солай деп тану керек болады (Асан кайгыда да -гыл журнакты тулганыц бар екенше назар аударыцыз). Cipe, XV-VIII гасырлар ymiH буйрык райдыц бул варианты диалектшк элемент болудан repi, кенеден калган ре.ликт репнде колданылуы шындыкка жакындау келепн болу керек
Алдыцгы дэу1рлерге Караганда, II жак буйрык райдагы епспкттц сыпайы турш коддану активтеу. Мысалы, Бухар жырау б1рнеше толгауында тиецЬ, демещз, кенбещз деп келедЕ Cipo, бул тулга сыпайылыкиен катар, кегатк мэщп де камтитын болу керек Будан грамматикалык 6ip магынаны белтш' 6ip тулгамен б1дщру нормасы жуиел1 калыпка эл1 туспегет байкалады.
Епст1кт1ц ене категориясын беруде эткен кездепдей жэне каз1ргЕден кеп алшактык жок- Бтрен-саран сеттерде осы кунп -цыз, -гыз журнактарымен келейн ейс тулгасы -кер, -mip аффикстер1мен колданьшган: Шыны аякцен iiumipzen. ЕадЕдд1пн Наушаруан гадЕлге жеткерген. Жомарттыгын вткерген.
Сез тудыру саласында. Сез жасайтын журнактардыц турлер1 кебейе тускен. Бул кезецде де ец актив жэне етмда журнак -лык,. Ол бурынгыдай ец алдымен абстракт ес1мдерд1 тудырады жене олардыц дет казактыц тел сездершен жасалады: билж, жаксылык, урлык,, кульис, кэршк, елдш т.б. Сонымен катар бул кезецде -лык, журнагыныц сьшдык магьша бЕдщру кызмеп керше бастайды (бул алдыцгы дэу1рлерде жок немесе жокка тэн кубылыс болатын): Шешенд1к жолын тутындыц (Умбетей). Ол даты кияметтш жакын юсщ (Шал), -лык аффикешщ сынеамдш кызметте келгенде eciMme тулгаларына жалгануы ен1мд1рек:   Уяларлык ар бар ма?
(АктамбердО. Сез угарлык ер болса (Бухар). Жан шошырлык, жаман ic (Шал). Демек, бул журнактыц катыстык сын eciM жасайтын осы кунп ете актив кызметл басын XVIII гасырлардан алады деуге болады.
Форманттардыц грамматикалана Tycin, фонетикалык. трансформацияга ушырауына келгенде, алдынгы дэуфлердепдей, -тугын/-тын, - дагы/-да, -менен/-мен, -дур/-ды параллельдер! бар. Сонымен катар бул кезецде бурын жок (немесе жокка тен) -ган соц шылауды тулганыц -гасын болып Kipirin ыкшамдалган Typi керше бастаган тэр1здЕ Дешккест бул пиркш Адал 6ip дэм жепзбес (Умбетей). KyHi суык болгасын, тут кайтсын (Шал). BipaK бул трансформацияныц болган-болмагандыгын Kecin айту киын, ейткеш Умбетей, Шал мураларын ауызша жетюзушшер муны казфп нормага салып айтулары да мумюн: ган+соц мен -гасын форматтары не елец елшемше, не уйкаска келгенде бгрдей туседЕ олардыц кайсысын кeлтipiп жырласа да, езгерю болмайды.
XVIII гасырдьщ едеби улгшер1 тшнде -лык - тан баска -лы, -сыз, -шы, -к/-ак/-ек, -шылык/-шшк, -тай/тей, -кер/-гер, -еген, -улы, -ш1к, -шы, -дас/-дес, -ша журнакты сездер бар. BipaK олардыц колданылу аялары тарлау. Мысалы, -шылык журнагымен келген сез 6ipep гана: кемшшк. Бул кезде ел1 де mipiui/iiK, адамгершШк, жокшылык сездер1 колданылмайды, олардыц магынасын тгрлш, ккшк, кедейлж сездер1 бередЕ -улы журнакты сездер де аз (жортулы, ерттеул!, жазулы, квмул1). Парсы тшнщ сез жасаушы элементтершен -кер, -гер (жумыскер, азаткер, жауынгер), -зада (арамзада), -зат (адамзат) тулгалары кездесе бастайды. BipaK Шал акынныц каз1рп кезде жарияланып жаткан мураларында: Жалшы жауынгер болар деп басылып журген елец жолдарындагы жауынгер ce3i дурыс окылмаган (араб жазуынан) жэреуке деген сез болу керек, ейткеш контекске Караганда, бул жерде "жалынышты, жалтац кез" деген магынадагы жэреуке сез1 дурыс келедЕ Бул сирек жумсалатын сез езге улплерде де бар.
Алдыцгы кезецдермен салыстырганда, кезге тусетш 6ip ерекшелж - eciM тудыруда -у журнагыныц активтене бастауы: алланыц жазуы, дуниенщ елшеуг т.б.
Грамматикалык тулгалардыц актив-пассивтпше, ешмдд-ешмсЕздтне назар аударсак, ejii де алдыцгы кезендердепдей шакка бейтарап кимыл-эрекетп бЕлд1руде - ар журнакты eciMine тулгасыныц колданылуы актив. Бул ecipece жыраулар тшне тен. Сонымен 6ipre осы кызметте -а+ды тулгасы да едеуф орын ала бастайды. Бул кебшесе 11 буынды елендер тшнде кезге туседЕ Мысалы, Шал акында: Жаксы туган жолдасына болысады. Жаман туган урысына болысады. Бул тармактарды -ар журнакты тулгамен де беруге болар едЕ соцгы сез 6epi6ip болысат туршде уш буын болып айтылуга тшс.
Ауыспалы осы шактыц болымсыз турш бшд1ретш -ман журнакты епспктщ колданылуы ani де ете актив, оныц -май+мын параллел1 жокка тен. Бул тулга бурынгы менндердегщей ердайым уз1лд1-кесЕддЕт1к, серт беру семантикасын бере бермейд1: жай констатацияныц езш осы тулгамен бЕгццредЕ Мысалы, Кетеш акын: Конактыц, екпелед1М, кврмен бетш десе, онда сес керсету де, серт беру де жок, жай хабарлау гана бар.
Еамдерге жалганып, предикаттык жене кемиппк, акцкаттык мэн берет1н дур/ды/di форманты сез болып отырган кезецнщ поэзиясы тшше де жат емес: Айтар сез1м осы дур. Кымызсыз жиын той болса, кызыгы жок-ты жаз куш. Актыц yfti Memim-mi (Бухар). Байкалатын жайт бул кезде - ды параллел1 басымырак: KniM кисец, каптау ки. Найза келсе, калаЧ-°ь', суык келсе, панац-ды (AKTaM6epfli). Алганыц жаксы болса, коргандай-ды, Жаман болса, кайтесщ сормандай-ды (Шал).
Мше, каз1рп жэне алдынгы кезецдермен салыстьфганда, XVIII гасырдагы казактыц тел эдеби илшщ грамматикалык ерекшел1ктер1 (белгшер1) осындай. Бул белгшердщ б1разыныц терк1н1н эдеби тш дэстур1ндеп жалгастылык принцип1не байланыстыра 1здеу керек болса, ещц б1ркатарын грамматикалану, лексикалану сиякты процестерд1ц uirepi карай дамуыныц жэне морфологиялык тулгалардыц кызмеп жагынан саралана Tycyimn нэтижес1 деп тану кажет.
§ 8. XVIII ГАСЫРДАГЫ КАЗАК ПОЭЗИЯСЫ ТШНДЕП ЭДЕБИ-К0РКЕМДЕУ1Ш ТЭС1ЛДЕР
Талдап отырган кезец улгшершщ эдеби-кэркемд1к сипаты олардыц жанрлык Typi мен такырыбына пкелей байланысты болып келедЕ Казак поэзиясыныц ертеден келе жаткан толгау жанрына, непзшен жыраулар мектебшщ улплерше тен едеби тэсшдердщ Gipi — параллелизм екен1 мел1м. Параллелизм едетте кеп сездш1кт1 талап етедг Heri3ri айтпак ойга жеткенше журпзшетш параллельдер такырышан тыс ецпмеге орын береда. Эдебиетпц бул белла XVIII гасьф улплер1н1ц т1л1не де хас. Мысалы, Бухар "уакытым кетп басымнан" деген ойын айту ушш, кубылып турган бэйшешекпц солган соц курай болатынын да, eKi канаты талганда, бурютпц темендейтш1н де, кайраты кем1п, "уакыты толганда" ханныц касынан карашысыньщ кашатынын Да - кыскасы, айтар идеяга параллель тусепн кеп жайттардыц басын шалады. Сондыктан 6ip шыгарманьщ imiHfle лексикалык магынасы 6ip-6ipmeH кашык сездер кездесет1нд1п бул кезецнщ тшше тен нэрсе. Айталык, "азаматы кулап, журт талык болган" заман дегещи б1лд1рмек болган шагын толгауда (Бухарда) табигат Кубылысыныц да (туман), малдыц да (баспак, тана, аргымак). Когам мен элеумет курылысыныц да (кул-кутан, куда, азамат),

абстракт угымдардыц да (ic, заман) атаулары шогьгрланган. Эрине, бул тер1зд1 тесЕл каншама кеп сездьл1кке екелгенмен, ол сездер белгш 6ip образдардьщ айналасында болгандыктан, толгаулардыц сез байлыгы орасан мол деуге болмайды. Бул образдар (тецеу, салыстыру т.т.) кебшесе айналадагы табигат пен когам нршшгшен алынгандыктан, сез саны канша кеп болганымен, олардыц турлшп (ер алуан магынадагы сездер болып келу1) ел1 де шагын.
Дегенмен XVIII гасыр поэзиясында, ecipece акындарда нактылы 6ip такырып тенденциясы куш ала бастагандыктан, эдеби-керкемдеу тэсЕчдершщ де езгере бастаганы байкалады: психологиялык параллельдер кеми тусе, сезд1 ауыспалы магынамен катар тура магынасында колдану кеб1рек кездеседЕ Мысалы, Шал акынныц кершк туралы елендерщде ep6ip eciM мен eiicTiK ез магынасында жумсалган, мунда TinTi жвтел, /са/сыры/с, тер, /сасыну тер1зд1 унамсыз мэщц сездер де орын алган. Бул тесш - казак поэзиясы тшшдеп нактылыкка кеше бастауыныц белпсЕ
Бул кезецде де, жогарыда айтьглды, образдардыц дет айналаны коршаган болмыстан, когамныц ез йршЕйпнен алынган. Ец алдымен мал шаруашылыгына катысты образдар кезге туседЕ Бухар: Аргымагын жогалтып, Тай жуг1рткен заман-ай дегенде "жаксы адам елш, артын жамандар басты" деген идеясын мал образы аркылы бередЕ Сол сиякты, Абылай билеп-тестеген елдЕ Он сан алаш баласын Аузыца к,удай /саратып, Жусатып, тагы врггзт, Жумсап 6ip турсын, /солыцнан — деп сипаттайды. Мунда ханныц билтне кенген ел 6ip жусап, 6ip ерген малды бейнелеу аркылы танытылады.
Эткен деу1рлерден келе жаткан жаугерпнлнс поэзияга тен туракты нркестердщ успне едеу1р жаца пркестер косылганы байкалады. Ocipece бул ретте Бухардыц кызмет1 ерекше.
Метафораныц мазмуны да езгере бастайды. Ещц бурынгы терт тулш мал мен айналадагы табигат немесе алгыр кыран, 6epi, арыстандар гана емес, абстракт угымдар да метафораланып, олардыц карсысында нактылы заттар турады. Мысалы, Шал акында: Ашу - пыша/с болганда, ак,ыл тая/с. Иман -к.ой, ак,ыл - /сойшы, нэпа - 6epi. Бул дуние - басы бшк 6ip бэйтерек деген сиякты образдар басталады.
Семантикасы жагынан жанаспайтын сездерд1 тЕркеспру — тын кубылыс. Кейш Абайда колданылатын талаптыц тулпары. у.тттщ аты. уяттыц кузетшш. журектщ квзг, тентек жиын. сацырау /сайгы тер1зд1 нркестердщ нышаны XVIII гасырдан басталады деуге болады. Кетеш пен Шал акындарда жыр necepi. шашылган неабе, квцшм /соргасыннан ауыр болды деген 6ipfli-eicEii соны фразалар бар. Bipi абстракт (жыр. неабе, квщл), eKiHinici нактылы зат, кимыл атауы болып келетш бул сездердщ магыналары изафетпк конструкцияда кабыспайтын дуниелер, ал буларды 6ip-6ipiHe жанастырып образ жасау — непзшен жазба эдеби тЕтге тен тесш. Оны казак дyниeciндe жуйеге айналдырган Абай екен1 мел1м. BipaK Абай жаца курылымды тыц жерден тургызган жок. Оныц алдында Шал, Кетештерде сулбасы салынып, Дулат (XIX г.) сиякты каламгерлерде едеу1р жотасы кетер1лген бул recimii Абай epi карай дамытып, орныктырды.
XVIII гасырга дейшп поэзияда каратпалар непз1нен адамдар болса, енд1 абстракт ес1мдерге де карата айтушылыктыц KepiHe бастауы - стилыпк жацалыктардыц 6ipiHeH саналады. Мысалы, Актамберд1 жалгыздыкты (Жагама кодцыц тигенш, Жалгыздык, сенен керемш), Шал акын кедешпкп (Кедейлш. жабыстыц гой бала жаста) персонофикациялайды (адамга арнагандай каратпа-объект етедО.
XVIII гасыр эдебиейнде еткен дэуДрлермен салыстырганда, жалпылыктан repi нактылык басым, бул ecipece акындар творчествосында кезге туседЕ Мысалы, ерйнд1к, сол ерйцщк ymiH курес, жайлы мекен ацсау идеясын бвд1ретш бурынгы толгаулар мен осы мазмундагы XVIII гасыр толгауларын тЕдцш-образдык куралдарды пайдалану жагынан салыстырсак, бурын: Айналайын Ак. Жайьнс. Ат салмай втер кун к,айда... Хумбгр-кумбгр Kicmemin, Курецдг мтер кун /сайда (Доспамбет) тур1нде жалпы мазмунда болса, ендЕ Тобылгы сапты /самшы алып, тулпар мойын am Mitiin, Коныс та /сарар ма екенб/з (Актамберд1) сиякты нактылык бар, осы аркылы жыраулар б1ршама "жерге тускен": мшер аты ейтеу1р кумб1р-кумб1р ккшейтш курец емес, сырткы "портретЕ' бар (тулпар мойын) ат, арман neci де жалпы емес, оныц сырткы мусш-тулгасы кез алдына келтЕршедЕ ол — колында тобылгы сапты камшысы бар, тулпар мойын ат успндеп адам. Орине, бул айырмашылыктар ез1рге узЕдд1-кесЕлд1 емес, бул ретте эл1 де жалгастылык кушт1 (мысалы, Актамбердшщ "Кумб1р-кумб1р KiciHerin" деп басталатын толгауыныц жогаргы керсенлген тустарында жене "Актамберд1 Колы деп", "Жанайдыц салган жолы деп" деген нактылы жолдармен катар, кеп жер1нде, ппп бастапкы тармактарыныц ез1цде дестурл1 образдар колданылган).
Мше, XVIII гасыр казак поэзиясыныц непзп-непзп керкемд1к тес1лдерд1 пайдалану жайы осындай, бул белплер сол тустагы едеби -плд1ц сипатын бЕтд1руде белгш рел аткарды.
§ 9. XVIII FACblP МЕН XIX РАСЫРДЫЦ I ЖАРТЫСЫНДАРЬ1 РЕСМИ КАРАЗДАРДЬЩ Т1Л1
Аталган кезендеп казак даласында тш тэж1рибесшщ жене 6ip Typi болды. Ол — казактыц хан, султан, старшындарыныц орыс империясыныц ек1мнпл1к орындарына жене 6ip-6ipiHe жазыскан эр килы сипаттагы (мазмундагы) кагаздары мен хаттарыныц тш болды. Булар кебшесе орысша прощении, уведомление, донесение деп аталатын кужаттар мен ресми хаттар. Олардыц архивтер де сакталгандары 1940 ж. жариялангандыктан, 1785 жылдан 1828 жылга дейшп материалдардыц т1л1н талдауга мумюндж туып отыр.
Ец алдымен, ресми кужаттарды казактыц сол тустагы керкем едебиет1 улгшершен белш карау кажетпп даусыз, ейткеш, б1ршппден, булар эдебиеттщ езге жанрына жататын болса, екшппден, тш мен стил1 жагынан езгеше болып келедЕ Ол женшде кунды, дурыс шюрлер айтылган болатын. Бул материалдарды 1940 жылы жарияланган да, проф. М.П.Вяткин былай деп керсеттЕ "Хандардыц хаттарын жазгандар казактар емес, татар молдалары - патша уюметшщ aremTepi болатын, сондыктан да ецбекшшердщ кетершстерш "осе батан" халыктыц бул1ктер1 немесе Tirrri кедамп ел тонау деп сипаттаган. ТЕл жагынан алганда, казак феодалдары атынан жазылган бул документтер арнаулы кецсе тшнщ улгшерше жатады. Мунда татар элементтер! басым, казак тЕшне тен элементер элдекайда аз. Орта Азия тЕцдерше тэн архаизмдер мен арабизмдер араласкан татар тш хандар канцеляриясы практикасында узак уакыт 6epiK сакталып, ресми хат-хабарлардыц барлыгында кодданьглды. Бул тЕл казак халкынын кэпшшк букарасына мулде тусппюлз болды"31. XVIII-XIX гасырларда казак дуниесшде колданылган ресми кагаздардьщ тш туралы казак зерттеушшер! де осындай бага бередЕ "Абай демарше дейшп хан-сулгандардьщ турлште грамота-хаттарьша келеек, олар сол кездеп мода болган ресми-эпистолярлык стильдщ белпсгер1 едЕ Мунда шагатай, татар, араб-парсы элементтер! басым болды"32.
Келттршген тюрлерда куатгай отырьш, бул стильдцц тшн кодда бар материалдар бойынша жуйел1 турде былайша сипаттауга болады. Ец алдымен, талдауга непз болган материалдар: 1785 жылы II Екатеринага Клип жуз старшиналарыныц Эб1лхайыр ханныц балаларын хандыктан аластатуды сурап жазган "гарыз намасы" (прошение); 1785 жьшы Kiini жуздщ ханы Нуралыныц генерал-поручик О.А.Игельстромга жазган хаты; 1787 жылы Ералы султанныц полковник Д.АГранкин дегенге Нуралы хан мен Айшуак султанды босатып шберуш талап епп жазган "маглум намасы" (уведомление); 1790 жылы Кара Кебек би жене Шубар билердщ Россия Сырткы icrep коллегиясыныц мушес1 фаф А.А.Безбородкога жазган хаты; 1790 жылы Сырым Датовтыц II Екатеринага жазган "гарыз намасы" (донесение); 1793 жылы ЖетЕсудыц бас старшинасы ТЕтеншшщ Шергазы султанга жазган "аглам
31 Материалы из истории Казахской ССР. Т. Г/. М. - Л., 1940, 41-43-66.
32Кецесбаев С. Абай — основоположник казахского литературного языка//Советский Казахстан, 1955. № 9. С. 124.
намасы" (донесение): 1794 жылы казак султандары мен старшиналарыныц II Екатеринага жаца хан тагайындауды етшш жазган "гарыз намасы" (прошение); 1803 жылы Айшуак ханныц Россия Сырткы Цстер министр! В.П.Кочубейге жазган хаты; 1821 жылы'Шергазы ханныц граф К.В.Нессельродка жазган "гарыз халЕ' (прошение); 1825 жылы Каратай султанныц Орынбор эскери губернаторы П.К.Эссенге жазган донесениесЕ
Стильдйс белплерЕ Кецсе кагаздары тшшщ ортаазиялык турю тшнде калыптаскан стил1 болды. Ол мэнер ресми жазбалар тшнщ лексика-фразеологиялык курамында, грамматикалык тэсшдершде, тштт орфографиясында орын алган езше тэн ерекшел1ктер1мен танылады. БЕршпиден, орта гасырлардан бастап 6i3 сез етш отырган XVIII-XIX гасырларга дей1н ep6ip аралыктагы еюмдерд1 дерштеп атайтын туракты эпитеттердщ колданылуы шарт болды. Бул жалгыз ортаазиялык феодалдык когамдагы турю халыктарында гана емес, езге де халыктар, оныц iniirme орыс тшнде де орын алды. Мысалы, жогарыда аталган кужаттардагы гизатлу, хурматлу (уважаемый), мархабатлу (милостивый, всемилостивый), сагадатлу (блаженный), бийук мартабалу (высокостепенный), гинайатлу (всеблагий), кудратлу (всемогущий), шафагатлу (милосердный) тэр1зд1 сын ес1мдер — осындай туракты стильдж эпитеттер. Булар тугел1мен дерлж араб сездершен турю журнагы аркылы жасалган. Булар дан баска да арабтыц голи жэне хаз(рет деген сездер1 ете жш колданылып, 6ipiHmici "жогары, бшк", еюншкп "его (ее) превосходительство, величество" деген угымдарды б1лд1руге жумсалган: Мысалы: гали капели — высокостепенный; аздщ гали хазретлерщ1з — ваше высокопревосходительство, патса хазретлер! — ее императорское величество, государыня, Игельстром хазретлерте — его высокопревосходительству Игельстрому. Бул сездердщ еркайсысы белгш 6ip эпитетп бЕддаретш дережеде калыптасып, осы стильге тен нормага айналган.
Е к i н ш Е Эцпме етш отырган стильдщ сездж курамы непзшен турю тЕтдерщ1ю болганмен, казак кагаздары ушш ерекшелт бар. Булардагы сездердщ басым белт казак тштга емес, ортаазияльж едеби тш мен татар тЕлдерщш, TinTi б1ркатар тустарда кене уйгьф жазба дэстур1 элементтер! де катыстырылган. Мысалы, казакша edi, бол турщде келуге тию епстжтер epdi, ол вариантында келеда: хайран олдым, юр1фтар олынмыш, йазган ердгм т.б. Ошбу, к\б\к, йузденЫрмек (отвернуться) сиякты сездер де казак тшше тен емес.
Y ш i н ш Е Ерамматика саласында да бул стильге кене жене ортагасырлык турю жазба тЕдцершщ нормалары тэн.
Лексикалык сипаты. Хан, султан, би, старшиналардыц аттарынан жазылатын турлше кагаздардьщ атаулары б1ркыдыру ажыратылып колданылган. Мысалы, жогаргы орындардан 6ip нэрсеш сурай, еттне жазылган кагаздар (прощение) арыз, арыз наме, арыз ахуал, арыз хал деп аталган жэне осы атаулардьщ всеподданнейшее, всенижайшее тер1здес эпитеттершщ баламалары да калыптаскан: таби'арз наме — всеподданнейшее прошение. Б1рдецеш б1лд1ру, хабарлау ушш жазылган кдгаздар (донесение, уведомление) а^лам наме, 'арз наме деп аталган. Булардан баска орысша письмо термин! 3-4 вариантта бершген: мэктэбэ, кутабту, кэтаб жэне хат. Эимшшк орындарынын турлше буйрык-жарлыктары (повеление, приказы, указы) йарлук,, эмир йарлук,, фарман тур1нде кездеседЕ казакша буйрык, ce3i жок.
Кейб1р элеумегпк-эскери терминдер араб-парсы сэздер! аркылы бер!л!п, 6Ер1зд1 колданылган. Мысалы, казактыц билеушшер1 мен патша уюметшщ жергшкп эймшшгше карсы эрекет етушшерд1 харамилар (разбойники дегенн!ц баламасы ретанде) деп атау калыптастырылган. Бул сезд1 осы магынада б!рнеше кужаттан табамыз. Жама'т соз1н кужатты аударушылар община деп берштЕ Буларда "халык", "кепшиик" угымын б1лд!руде б1рнеше сэз жумсалган: йурт, к,ара халык,, ел, жама'ат. Булардыц iiniHfleri йурт сез1 этникалык-территориялык тутастыкка б1р1ккен кауым магынасында колданылганга уксайды: /сыргыз-хсайсак, йурты, Орал йуртындагы башкуртлар, Руссиа йурты, кулли йуртымызньщ жама^атлары — общины всего нашего журта. Сондыктан да осы кужаттардыц орысша жаца аудармасында бул сез аударылмай, журт деп алынган да, оган мынадай туашктеме бершген: журт — страна, территория, на котором живет одна семья (усадьба) или род, или народ, но без акцента на последнего (т.е. на население, народ), обозначающего термином ель (иль, эль)33.
Ал халык, c©3i сирек колданылганмен, осы куш! магынасын берген. Билеуип топтыц карсы жагы репнде icapa халык, деген пркес колданылган.
Осы сиякты бЕркыдыру терминделген сездердщ катарына харакат — поведение, поступки, аскер (6ipep жерде лэскер) -войско, саудагер — купец, мал — товар, шабуыл — набеги, елш1 -посланец, депутат, сахара — степь, сахара хал/сы — степной народ, баж — налог, кецес — совет, махкама — учреждение, управление, бастык,, хаким, екш — начальник, йаманлык, — дурные действия, тут/сын — пленные, аманат — заложник, астрахат -спокойствие, кцянат — предательство деген сездер де жатады. Булардыц кепшшп араб-парсы тубЕрлер1 болса, емш, кецес, бастык,, тут/сын дегендер турю сездер!.
Казак жершщ Ресей империясына багынуына байланысты кептеген жаца угымдарды атау кажегпп туады. Булардыц да б1ркатарына араб-парсы сездер! алынып, турактана бастаганы байкалады. Мысалы, "подданство", "подданный" деген угымдар
35 Материалы из истории Казахской ССР. М. - Л., 1940. Т. IV. 41-43-66.
рагайатлш, рагайат сездер1мен бершп отырылады. Сондай-ак патша уймет! казак жерш билеуд! колайлы турде жузеге асыру ушш шекарага пограничная линия деген шеп курып, корган, калалар салганы мел1м. Осы пограничная линияны барлык кужаттарда сархад деп 6epin отырган. Линияларда патша уймет! тарапынан орнаган кала-коргандардыц атауларын да саралап беру багыты кор!нед1: оларды квб1несе к,ала (к,ал а) деп, ал Орта Азия мен Ресей немесе шет журттыктардагы улкен калаларды шапар деп, крепость дегещц б1рде к,ала (Ор к,аласы - Орская крепость), б1рде Kipnic, Kipenoc, кгретш деп орысша атаган, форпост та аударылмай, фарбос туршде колданылган.
Откен гасырлардагы кецсе-катынас кагаздары тшшщ лексикалык курамындагы жэне 6ip ерекшелж жогарыда керсетшгендей тек зат, кубылыс атаулары гана емес, турлше кещл-куйш, амал-ерекетт1 б!лд1рет!н сын eciM, устеу, етюиктердщ б1ркатары шет тДлднс (араб-парсы) сездергмен бер!лгенд1г!нде: ат'ак, - единодушно, айан дур - известно, бэце асыл болынды — мною получены, махзун /сылдыцыз — огорчили меня, гадаулт къшмак, — действовать враждебно, офат олынды -скончался. Мундай епстгктер кебшесе аналитикалык жолмен: Heri3rici араб-парсы ce3i, KeMeionici турй eTicriri болып келедЕ
Дегенмен бул стильде де кептеген жаца угымдарды бшддретш терминделген сездер жок- Мысалы, казак даласына эймшш1к единицаларын белпл1 бЕр мерз1мге сайлап кою TepTi6i келдд, 6ipaK сол факпш б1лд!рет!н казактыц сайлау свз1 эпистолярлык-кецсе стилше енбеген, сондыктан "выборы", "избрание" угымы эр турл1 сездермен бер1лген: хан крярга — для избрания хана, хан ясадылар — выбрали хана. Сондай-ак пленный б1рде туткът, бЕрде к/ргфтар адамдар деп алынган.
Казактыц билеупп топтарыныц патша уймей эймшшж орындарымен жазыскан хат-кагаздары тшшц тагы 6ip ерекшелт — оларда орыс сэздершщ едэу1р колданьшгандыгында. Жогарыда керсеткешмЕздей, XVIII гасырдагы казак керкем едеби тМнде орыс сездер1 мулде жокка тен болса, ресми жазба тшде ондаган сездерд1 кездест1рем1з. Ец алдымен буларга лауазым аттары жатады: генерал сез1 аударылмай, бгрде инерал, бЕрде жанарал, Timi 6ip жерлерде гинерал тулгасында келед1, сондай-ак щуалер, старшина, гаспадин, губгрнатыр, палкауник, граф, пристап сездер1 бар. Команда, линия, Kipenic, корпус сездерш де сирек болганмен кездестЕруге болады. Орыс сын ешмдершщ бгразы аударылмай, сол кушнде алынады: сиятелни граф, уайении губ!рнатыр, уойскоуой старшина т.б. Бул — Орта Азия хандыктарында бурын Колданылып келе жаткан ресми-эпистолярлык стильден казак тгршшнше XVIII-XIX гасырларда орын алган хат-хабарлар стил1нщ езгеше тусетш тусы. Бул ерекшел1кп ец бЕршпи керсеткендер - проф. М.П.Вяткин мен Н.К.Дмитриевтер.
Сонымен к,атар бул стильде казак тш элементтер! жок деп айтуга болмайды. Мундагы бЕраз жеке сездер мен пркестер татарша-шагатайша дестурл1 орфографиямен жазылгандыгы болмаса, казак тшне де тен екендЕп байкалады. Мысалы, йурт, Kitui йуз, а/сса/сал, к,ара халык, болып, твре, шабуыл, атыстырып-шабыстырып йурген, к,абыл Kepdi, елш/ к,ылып, йзге /сандай душман болса. бгзге сондай душман, сол себептен, Жем суыныц басындагы ел, елш чаптырды, Kepin окуп мазмунын ацгардык,, чауып алды, бурунгы болуп еткен т. т. казак сездер1 репнде де таныла алады.
Кужаггардыц 6ip жерлершде epdi, epdiM, олды, олмыш болып келген еиспк тулгалары келеи 6ip жерлервде edi, болды туглнде казакша бершген.
Грамматикалык сипаты. Бул стильдеп езге тшддк элементтер лексика саласынан repi, грамматика, ecipece морфология саласында кебЕрек орын алады. Олар: eciMfliicrepfli бте, 6eniM, сендт деп септелген турлерЕ деп кесемшесшщ дайу туршде келгеш, еамшенщ -ган журнагыныц орнына -мыш аффикстщ келуЕ III жак ж1кпк тулгада дур формантыныц колданылуы, епснктщ III жак кепше аспекнанде -лар жалгауымен келуЕ хан йасадылар, алганлардур, айталар, кеттыер, -у журнагыныц орнына -гу формасыныц келуЕ душманлык, /сылгучы, епсикнц -гай журнакты тулгасыньщ тшек, калау, ешш магынасын беру1мен катар, ашык рай (еткен шак) кызметш де аткаратындыгы, еамшенщ -тугын, -тын косымшалы туршщ орнына турган сезшщ келетншгЕ шабуыл /сылатурган. Булардыц шшде ecipece дур формантты тулга жш колданылган, муныц себеб1н осы тулга аркылы кемвджй, акикаттыкты б1лдЕру тенденциясынан 1здеген жен сиякты: ма'лум олынадур, оцайдур, вфкем/з бардур, хан деп бымэсдур т.б.
Эцпме erin отырган стильдщ синтаксиспк курылымында да б1ркатар езгешел1ктер бар. Ец алдымен, сейлемдердщ шубалацкы болып, ж1ктер1 ерец ажыралатындай турде келу1 кезге туседЕ Мысалы: Ол харамилар бет езлерте дуспан бшп, уа бендЫ йузлендгрт йургэнлерш мындан'али хазратларыцызга йазсамда элде болса бэнэ инанмай, ол /сыргыз к,аза/сларьщызга огланларъщызны шберщЬ дераз, ол харамилар бешм йарльнсымны алмак, дэкул /сайта анда шберген фарзантымызныда исенлж илэ шбермэдшэр белки елт/рдшэр бые.шн (Нуралы ханныц С.А.Игельстромга 1785 ж. 21 июльде жазган хатынан). Мунда сейлем мушелершщ орналасу Tepn6i де туракты емес, курмалас сейлем компоненттер1 де орындарын ауыстырып келе бередЕ Мысалы: Ол харамиларны езше дуспан б1пгетм1зден а ли кэпэли хазрэтлерщгзге йазган epdiM (ол харамиларга эскер ui6epin /сор/сытмасацыз) анлар печте тиылмасалар двйу (Сонда). Шм/ки денекер1мен курастырылган сейлемдер — ортаазиялык жазба плдердщ нормасы, бул да жогаргы мепндерде орын алган синтаксиспк ерекшел1ктердщ 6ipi: Айтыпсызлар KiM 6ip неча насихат свзлерщзт.
Казак даласынан жазылган дуниел1ктердщ мэнндершде уа, Иэм. лэкин, дэйу, б(рлэн, быэн, иле, че жалгаулыктары аркылы б1рыцгай мушелер мен курмалас сейлемдерд1 жалгастыру — актив тесш, бул жалгаулыктар "туркшк" элементтер екеш белгш-'4.
TypKi жазба тшнде б1рнеше гасыр бойы калыптаскан ресми-катынас кагаздары стшй казак топырагындагы осы салага жататьш кужаттардыц пл1нде де пайдаланылган. Бул жанр тек стильд1к белгшер1 бойынша емес, жалпы т1л1 (лексикасы мен грамматикалык курылымы) жагынан да казактыц жалпыхалыктык сейлеу ТШ мен керкем едебиеп тшшен алшак турды.

V ТАРАУ
ХК РАСЫРДАРЫ КАЗАК ЭДЕБИ Т1Л1
§ 1. XIX г. 61-7§-ЖЬ1ЛДАРЬ1НА ДЕЙШП КАЗАК ЭДЕБИ ТШ ЖЭНЕ ОНЫ ТАНЫТАТЫН УЛПЛЕР
XIX гасыр — казак керкем едебиепшц (поэзиясыныц) каулап дамыган кезещ. Бул кунде акындар мектеб1 ем1рден 6epiK орын тебед1, едеби жанр да бел алады. Акындардыц iniiime дацктары Казак даласыныц кеп жер1не жайылгандары да, ез елкесше гана танымал болгандары да бар, елеуметпк-азаматтык такырыптарды кещнен жырлап, би1кке кетершгендер1 де, ауыл арасындагы, ру арасындагы, жеке адамдар арасындагы карым-Катынастарды жырлаудан аса алмагандары да болды. Кыскасы, казак кауымы XIX гасырдьщ ен бойында жасап еткен (Абай мен Ыбырайды былай койганда) efleyip кеп сез зергерлерш бшедЕ Булардыц идеологиялык багыттары мен дуниеге кезкарастары еркилы болганы тусшпсп. Дегенмен кепшшпне тец ортак белп — eMipre коян-колтык араласу, адам мен когам пршшпн жырлау, айналаны сез ету болды.
Жалпы есиет сез айтатын дидактикалык толгаулар ыгысып, орнын кец келемдеп елеумет ем1ршен бастап, тар аумактагы кундел1кп турмыс жайттарына дей1нп такырыптарды жырлаган елецдер басады. Соган лайык керкем едебиет тш де жаца белплерге ие болады, дамудыц келес1 сатысына кетершедт
XIX гасырдьщ ен бойындагы казак едеби тшнщ, когамныц плд1 пайдалану эрекепнщ даму барысын ею кезецге, ею топка бел1п карастырган жен сиякты. Bipi — осы гасырдьщ басынан
34 Бул ресми кужаттардыц синтаксис! Т. Кордабаевтыц арнайы ецбепнде жан-жакты толык талданган. Карацыз: КррД3-баев Т. Тарихи синтаксис меселелерЕ Алматы, 1964. 135-174-66.

60-70-жылдарына дейшп, eKiHinici — соцгы уш-терт онжылдыктар imimieri кезендер. Булайша белш зерттеудщ ce6e6i мынадай: ец алдымен, еткен гасырдьщ 70-жылдары — казак тшнщ туб1рл1 жаца сапага — улттык жазба эдеби плдш непз1 каланып, epi карай дамуга кешкен тусы. Ал буган дейшп кезец казактыц ауызша дамыган тел эдеби тшнщ жалгасы репнде танылуга тшс. Эрине, казак тшшщ еткен гасырдьщ 70-жылдарынан бастап жаца сатыга кетершу1 туткиылдан болган кубылыс емес, ол алдыцгы кезецдерде ipreci каланып, б1рте-б1рте дайындалган болатын. Бул процесте ecipece XVIII гасырдьщ соцы мен XIX гасырдьщ 60-70-жылдарына дейшп Казак эдеби тшнщ куй-калпы мен дамуы елеуга рел аткарды.
Откен гасырдьщ I жартысында Казакстанныц кептеген жер1 Россия империясыныц курамына енш болды. Ел баскару билглн патша уюмеп ез колына алды, 20-жылдарда казак хандыктарын жойды да, эюмшшк пен сот-билнс журпзудщ жаца терпптерш енпздт Олар: Орта жуз бен Ci6ipjn мекендеген казактар ушш 1822 жылгы "Ci6ip казактары туралы устав" пен 1831 жылгы Kiini жузде "Ел баскарудыц дистанциялык системасы" деген терпптерд1 енпзу. Бурынгы ата-баба гурпымен билж айтып жазалайтын казак билершщ успне ipi кылмыстар (idci елпру, барымта т.б.) мен саяси кылмыстарды карайтын Россия империялык сот жуйеа кедщ. Осыларга орай казак даласында ел билеу, еюмшшк-сот icTepiHe катысты кептеген жаца угымдар пайда болды, демек, ол угымдарды атайтын сездер мен сез TipKecTepi дуниеге келдЕ
Казак елшщ экономикалык жай-кушнде елеуй езгер1стер болды. Сауда-саттык кушейдЕ Россия саудасы бел алды. Жэрмецкелер ашылды. К°гамныц элеуметпк eMipiime де езгерю-жацалыктар пайда болды. Олеуметнк топтардыц ecKmepi ыдырап, жаца турлер1 eMipre келд1: сауданыц дамуына байланысты саудагерлер, сауда-саттыкдыц езгеру1не карай алыпсатарлар мен ес1мкорлар шыкты. Казак жершде кулдардыц элеуметпк тобы жойылды. XIX г. орта шеншде туткындар мен кулдарды устауга мулде тыйым салынды. Батырлар мен билерд1ц елеуметпк мазмуны езгердЕ Жатактар пайда болды. Усак Коленерш1лер шыкты. Бул жацалыктар тЕгще де орын алды.
XIX г. I жартысында казак жер1нде оку-агарту ici эл1 де ете мардымсыз болды. 1822 жылгы устав бойынша казак балаларына орыс мектептершде окуларына кукык бершдЕ Бул оку орындары отаршылык аппаратына кадрлар дайындады жэне оларда непзшен байлар мен шонжарлардыц балалары окыды. Мусылманша оку-агарту кездер1 де аз болды. Ана тшнде окытатын улттык мектептер атымен болган жок Казак тшнде ютап шыгару ici де, баспасез де жок болатын.
Патша уюмеп XIX гасырдьщ ортасына дейш казак жерше
слам дшш тарату саясатын устайды. II Екатеринаныц 1783 жылгы жарлыгы бойынша мунда меш1пер салынды, оларда кызмет етуге Казан татарларыныц дш иелер1 ж1бер1лд1. Олар б1рте,.тб1рте куш алып, азаматтык бшнк айту кукыгын ала бастады, жергЕйкп жерлердеп мусылманша оку-агарту солардыц колдарында бодды. Ел iiuiime мундай "укЕмет молдаларымен" катар ортаазиялык миссионерлер мен езш-ез1 молда атандыргандар да аз болмады.
Мше, осындай саяси, элеуметпк, экономикалык хал-жагдайлар мен езгер1с-жацалыктар йлге, оныц кызмет ету калпына эсерш типзбей, i3 калдырмай кетпедЕ
Тш пршиигшщ 6ip гасыр iiuiimeri даму барысын булайша ешге белу шартты екенш ескертем1з. Казактыц тел едеби тшн бул кезецде де керкем едебиет, оныц шшде поэзия таньпты. Сол эдебиетп тудырушылардыц eMip cypin, шыгармашылык кызмет еткен тусы гасырдьщ дел басы мен 60-70-жылдар арасындагы мерз1мд1 хронологиялык жагынан катац сактамайды. Т1л1н осы туска жанастырып карайтындардан Махамбет Отем1сулы (1803-1846), Алмажан Азаматкызы (1823-?), Дулат Бабатайулы (1802-1871), Сепз cepi Шакшак (1818-1854) сиякты акындардыц eMip кешкен жылдары б1здщ I кезец деп отырган уакытымызга дэл келедЕ Ал калгандары жен1нде шарттылык бар. Туган-олген жылдарын есептесек, Шортанбай Канайулы (1818-1891), Шернияз Жарылгасулы (1817-1881), Шеже Каржаубайулы (1808-1895), Суйшбай Арынулы (1823-1896) сиякты сез иелер1н1ц туындылары XIX гасырдьщ II жартысына да уласады.
BipaK булар тудырган едебиет езшщ жанрлык сипаты, плд1к-стильшк амалдары, туу, таралу жолдары жагынан II кезецге етпей, алгашкы кезецде каралуга Tnic. TinTi булар гана емес, шыгармашылык жылдарыныц ден1 еткен гасырдьщ ортасынан асып, II жартысына ауысатын Кудер1, Жанк1е!, Мусабай, Абыл, Нурым, Жанузак, Бала Ораз, Арыстан, Кемшрбай, Нысанбай, Мадел!, Муса, Кусмолда, Kvлыншак, Кете Жусш т.б. тер1зд1 акын-жыршыларды да эдеби мектеб1 жагынан еткен гасырдьщ I кезещ тобында карастыру керек болады. "Сарай акындары" деп танылып журген Байток, Жанузак. Орьшбай сиякты акындардыц мурасын пл тарихы ymiH карастыра калсак, осы топтан 1здеу керек.
Сез жок, аталган акын-жыршылардыц эдебиет пен плд1 дамьггудагы кызменер1 мен орындары, калыц кепшшкке таралу nieri 6ip дэрежеде емес. Олардыц imimie улкен элеуметт1к ундер1мен, жогары поэтикалык дарынымен танылып, муралары молырак сакталган Махамбет, Шортанбай, Дулат сияктылар да, такырып аумагы влдекайда тар болганымен, елец-жырлары керкем-эсемд1гЕмен, букара муцына ундесш жаткандыгымен халык журепнен орын алган Алмажан, Шернияз. Суйшбай,
Шоже, Кемшрбай, Арыстан т.б. тэрЕад сез иелер1 де, кебшесе эпикалык жырларды тудырушы, сактаушы, таратушы репнде кызмет еткен Жанак, Нурым, Абыл сиякты акын-жыршылар да бар.
Булардьщ барлыгы да эр алуан дережеде казак поэзиясы тшнщ дестур1 мен нормаларын сактап, таратушылар, кей сеттерде белгш 6ip улес косушылар ретшде танылуга тшс. Ойткет едеби тЕддд дамытуда тек ipi каламгерлер тана емес, катардаты жай жазушы-акындар да катысатынын жокка шыгаруга болмайды. Орыс тш тарихын зерттеушшердщ: "Орыс эдеби тдлшщ тарихы ушш катардаты жазушылардьщ шыгармалары... кэп ретте керкем сездщ улы шеберлершщ туындыларынан кем туспейда, олар да кунды epi кажет материал бола алады" дегешн Казак эдеби тшне келгенде де айтуга болады.
Аталган сез шеберлершщ барлыгы керкем едебиетпц 6ip гана саласында - поэзияда кызмет етп. BipaK поэзияныц e3i жанрлык тарамдары жагынан Едгершегеш байкалады. Айтыс жанры етек алады. Ертеректе турмыс-салт едебиеине жаткан бул жанр енд1 кыз бен жттиц жар-жар айтысы твр1зд1 тар мазмуннан элеуметпк такырыптарга дейш баратын сез сайысына дейш кетер1лдЕ Айтыс эуелден-ак кундел1кп 9Mip тудырган жанр болгандыктан, буларда турмыска катысты лексика тобыньщ орын алуы кезге туседЕ
Сондай-ак елеуметпк такырыпты козгаган шыгармалардыц тип де бурынгы осы мазмундагы елец-толгаулардан ерекшеленетш белплерге ие бола бастайды. Когам емЕрЕ елеумет ripinEniri, еткен куй мен болашак жайы кай сарында жырланса да, ХГХ гасыр акындары осы салага катысты кептеген атаулар мен нркестердЕ жацадан колдануга межбур болады. Поэзия тшнде жарыспа суреттермен айту (параллелизм) тэрЕзд1 тэсищер ыгысып, елец идеясын б1рден бЕцщретш амалга кешедд, нэтижесшде артык сездшк азая туседЕ BipaK бул тугел поэзияга емес, оньщ белгш 6ip жанрларына гана тен болады. Мысалы, айтыстар мен 6ipeyre каратыла шыгарылган туындыларда эл1 де оспактап сейлеу, айтпак ойына кешпес бурын "Молдадан хатжазамын сауыт-калам" (Шернияз) немесе "Biphi жал, 6ipiH куйрык кещлге ток, Аллага пенде бар ма кайгысы жок" деген Tepi3fli жарыспа жолдарды кыстыра кету жок емес. Ocipece бул тесш айтыс акындарында кеб1рек орын алды.
XIX гасырдьщ I кезендндеп казак поэзиясында нактылык басым бола бастайды. Соган орай 6ipeyfli немесе 6ip нэрсеш суретгеуде колданылатын сездер мен туракты пркестер кыран Кус, к,ос аргымак, наркескен кылыш тэр1зд1 "аспандаган" суреттерден repi (эрине, олар да бар), eMip шындыгына катысты болып келедЕ Мысалы, Махамбет Исатайдыц образын бергенде, оны кермиыгым, кербезхм, куландай ащы дауыстым, ак кгреуке жагам. адырнасын ала вгхздей мвщреткгн батыр деген сиякты дэстурл1 абстракт тецеулерд1 келирш суреттесе, Шернияз сол Исатайды "карадан халкым суйш, ханым деген" адам ед1, "тартыл ала жылкы б1ткен бай" ед1, "кысы-жазы расхотымды содан устаушьг' ед1м" деп ем1рмен накты байланыстырып суреттейдЕ Tinri батырдыц портрепн берепн жер1нде одан алып шш-жейпн "кырык ат бас, ер1к-мей1з, жуз кадак шайлар" да журедЕ
Орине, кай акында болса да бурынгы дагдылы образдарды пайдалану узшд1-кесшд1 токталмайды. Сол Шернияз орайы келген екшпп бЕр жерде Исатайды "алтыным, самалым, саз конысым, алтын сапты кылышым" деп те атайды. Сол сияктагы Дулат акын жауга карсы курестеп ерл1кт1 суреттейтш "Еспембет" атты келемд1 жырында батырдыц сауыт-сайманын, жекпе-жекке шыккан жауымен сайыскан тусын бейнелеген жерлершде XV-XVIII гасырлардагы штамптарды (буырканды, бурканды, муздай те.шр курсанды тэр1зд0 келпрмейдЕ урыс KepiHiciH шындыкка сай епп бередЕ "Камшы тид1 тулпарга, кылыштары жарк етп. Кабагынды какканша, Жарк eni де сарт еттЕ БЕршщ жанды ецбег1, Bipi куш1н сарп етп. Дене канга боялды" дейдЕ Жекпе-жекке дайындалган батыр "буырканып, бурсанбайды, муздай тем1р курсанбайды", оныц: "Туп шыгады сыртына. Лстегенде псш1ц Каны толады уртына".
CeHTin, поэзияда ербЕр портрет пен сурет eMip шындыгы аркылы жырлана бастаганына байланысты, едеби плде кундел1кп ауызею сейлеу плшщ мол байлыгы ерюн1рек Колданылуга бет алады.
XIX гасырдьщ I кезендндеп эдебиеттщ деш б1зге бурынгыша ауызша таралып, ауызша сакталган турде жеттЕ BipaK XVIII гасырга Караганда, бЕр жагынан, уакыттыц б1зге б1ртабан жакындыгынан, екшшщен, авторлык даралык сипаттыц бел ала тускендтнен бул кезендеп керкем поэзия улгшер1 влдекайда дел1рек жэне толыгырак жеткен1н атау керек. Муныц пл тарихын танып-б1луде мэн1 зор.
Сонымен 6ipre XIX г. I кезещне катыстыра сез eткeлi отырган муралардыц б!ркатары осы гасырдьщ 70-80-жьглдарынан бастап жеке ютап (мысалы, Дулаттыц, Шортанбайдыц кейб1р шыгармалары) немесе ер турл1 жинак, журнал, хрестоматияларда улп-узшд1 болып баспа бет1н кердЕ Муныц да тш тарихын зерттеудеп мвн-мацызы орасан зор: олар будан жуз жылдай бурын хатка тускен сез байлыгы мен грамматикалык тулга-тэсЕдцердщ сыр-сипатын булжытпай тануга мумюнд1к бередд.
Сез болып отырган кезецде казак керкем эдебиеп казактыц алдыцгы дэу1рлердеп тол эдеби тшн пайдаланды, соны opi карай

дамыта тусп, жазба плге б1ртабан жакындатты, жазба едеби тщи калыптастыратын белгшерд1 айкындай бастады. Муны 613 осы кезецнщ ipi ею екш Махамбет пен Дулаттьщ плдерш талдау аркылы керсетем1з.
§ 2. XIX г. I ЖАРТЫСЫ - АЛДЫЦГЫ КЕЗЕЦДЕРДЕП АУЫЗША ЭДЕБИ Т1ЛД1 СИНТЕЗДЕУ ДЭУ1Р1
XIX гасырдьщ 60—70-жылдарына дейшп казак керкем едебиеп бурынгысынша поэзия туршде epi карай жалгасканы жогарыда айтылды. Бурынгы жыраулар мектеб1 эларей Tycin, акындар бел алды. Соган орай керкем сез шеберлер1 бурынгы есиет, акыл-насихат, философиялык толганыс туршде келепн жырлар дан repi, накты такырыптарды сез етуге жшрек бара бастайды. BipaK бул бетбурыстыц тшдеп, эдеби тэсш-амалдардагы KepiHici бфден, шугыл болмаганы байкалады. Жана сапага кешу дэстурл1 едю-тэсшдер мен керкемдеу куралдарынан кол узбей, оларды пайдалана отырып, жузеге асырыла бастайды. Сонымен катар казак едеби тшшде (поэзия тшшде) жаца элементтер пайда болады.
Махамбет елендерипц тш
Осы аралыкта — eciciHi жинактап, тудиндеп, жацаны бастауда -казактьщ тел едеби тшнде i3 калдырган сез шеберлер1 турды. Солардьщ 6ipi емес, 6iperetti Махамбет Отемкулы болды. Махамбет тарихта жырау емес, акын деген атпен танылды, 6ipaK едебиет пен едеби тшдеп орны жыраулык пен акындьщтын тушскен жершде. Ол — жыраулар Meicre6iHiH Hepi мен барын алып, оны акындык дэстурге киюластырган каламгер.
Ен алдымен, Махамбет - нактылы такырыпты сез еткен акын. Ол Шалкшз, Бухарлардай акылгей, кенеспп емес, бурынгы жыраулардай eMip мен болмысты, айналадагы турмыс-пршшкп сыртган бакылап, толгаушы да емес. Сол емфге e3i коян-колтык араласушы, осы пршшктщ ез тусындагы окигалары мен ic-ерекеттерше пкелей катысушы. Сондыктан да Махамбет жырау емес, акын. Акылшы емес, айтушы.
Такырыбы кебше-кеп накты болгандыктан, оньщ енппсше сол нактылыкка сай жана образдар мен жеке сездерд1 едеби плге косу улеа тиген. BipaK жаца багытты берюип, жетюзуде Махамбет езше дейшп казак поэзиясыныц, оныц шшде жыраулар мектеб1н!ц ец жаксы, ец кушп курал-тесшдер1н кэдеге асырады. Акын шыгармаларыньщ ден1 7—8 буынды жыр елшем1мен кeлyi тепн емес, ол — осы уштастыктыц салдары. Эрине, бул жалгастык тек олец елшеманде гана емес, сол елецнщ, елендеп ойдыц бер1лу тэсшнде анык кер1недд.
Махамбет шыгармаларыныц кеб1нде накты такырыпты жырлау успнде бурынгы Шалюпз, Казтуган, Доспамбеперде кездесенн образдар (тармактар) кайталанады. Мысалы, "Тайманныц улы Исатайдыц" портрепн берепн елендер1нщ б1р1нде езшщ непзгт айтпак ойы:
Тайманныц улы Исатай Агайынныц басы еда, Алтын ердщ касы еда. Исатайды елпрш, Кьфсык та шажан 61зд1ц ел, — деген жолдар болса, осыныц алдьшдагь1 Исатай портрепн берепн тармактары:
Аргымактан туган казанат Шабуыл болса нангысыз. Казанаттан туган казмойын Кунше кез кер1м жер шалгысыз. Айырдан туган жанпоз бар, Нарга жупн салгысыз. Аруанадан туган мая бар, Асылын айуан десе нангысыз... деген туршде XV—XVIII гасырлар поэзиясында кездесенн параллельдер болып келед1 (мумюн, бул - Махамбет мурасын жетюзушшердац коспасы да болар: оган дешнп эдеби улгшердщ ел жадындагы мазмундас, идеялас келепндер1н Махамбет сиякты ардагер1н1ц енппсше "бере салу" халык психологиясына кайшы келмейдЕ Tirrri бул жагдайда да акын творчествосыныц ез1нен бурынгы поэзия дестуглмен шетеспп жокка шьиарылмайды: оны езге. темендег1 факплер де делелдей алады).
Ец накты такырыпка жырланган "Баймагамбет султанга айткан сез1" деген шыгармасыныц ез1нде Махамбет еткендеп едеби тш ернектер1н 6ip-eid тармак епп те, жеке бел1ктер тур1нде де енпзеда. Мысалы, б1здщ осы кунп елец турше келнрш жазуымызга орай
12 бетмнен туратын бул шыгарманьщ I бел1м1 тугешмен дерл1к еткен улгшерден алынган тармактар, ал калган бел1мдерщде: Белше кешкен ел1щц Бер1ккен койдай кылармын. Жарыла кешкен ел1щп Жаралы койдай кылармын...
KepereciH кескшеп, Отын етсем деп ед1м. Туырлыгын плгшеп, Токым етсем деп ед1м, — деген сиякты жодцар жыраулар толгауларымен ушгасьш жатыр. Бул — Махамбет поэзиясы тшшщ ерекшелшнщ 6ipi болып табылады. Осы белпс1 аркылы Махамбеттщ едеби тшм1здщ даму барысындагы орны да ерекше шыгады: оны езше дейш поэтикалык дестугда жинактаушы (синтездеушт) акын ретшде танытады. Махамбет -езше дейшгт казак поэзиясыныц гасырлар бойы калыптаскан, шындалган, елек кезшен еткен табысын 6ip жерге туйш тастап, оны epi карай жаца багытта жалгастыруга бет алган суреткер.
Акынныц бул кызмет1 шыгармашылыгыныц ен бойынан сезшедЕ Озше дейшп эдеби тшдщ, ecipece жыраулар тшнщ бар байлыгын пайдаланды деген сез оныц тек керкемдеу тесшдерш кайталауына гана емес, сездш курамына да, фразеологиялык    курамына    да    жатады.    Махамбет шыгармаларыньщ лексикалык сипаты езшщ алдындагы едеби улплермен эуендес: муныц да Hemi казактыц тэл сездерь Олецдер1н1ц басты такырыбына орай Махамбет те жаугершшк лексика тобын молынан колданады. Олар кару-жарак, сауыт-сайман аттары: найза, к,ылыш, мылтык,, бытел1, садак,, жай, дулыга, кебе, кгреуке, жебе, сауыт, корамсак,, суцг1, семсер т.т. Булар непзшен Махамбеттщ o3i катыскан урыс-согысты сурепеуден repi, жогарыда келпршгендей, еткен деу1рлерден келе жаткан едеби штамптарды образ ушш пайдаланган тустарында кеб1рек жумсалган. Мысалы, езшщ портрепн берген 6ip еленднде: Белгш туган ер ед1м, Бeлiмe садак, асынган — десе, бул жердеп садак, свз1 портретнц деддт ушш емес, образ ушш алынган, ейткеш белте садак асыну бейнел1 TipKeci урыска сай ер-азаматтыц символы болып табьшады.
Жаугерпилж лексика тобыныц образ ушш молынан колданылгандыгы олардыц туракты эпитеттермен келген сэттер1нде Tirrri анык кершедг Махамбепе де найза сез1 жалац туршен repi, егеулг найза, жалаулы найза, алты кулаги ак найза. толгамалы найза, кималы найза, коцыраулы найза деген эпитети турлер1нде колданылган. Сары жебе, сур жебе, балдагы алтын ак болат, карКынЪ1 куштг квк семсер дегендер де осы катардан табылады.
Жаугершшкке катысты тек eciM сездер емес, епспктер де акын тшнде efleyip орын алады жэне олардыц басымы бурын калыптаскан жеке сездер мен пркестер болып келед1: вскер жиып аттану, жауга тию, камалды бузу, ок ату, ок тию, жау токтату, садак асыну, канга боялу, канды квбЫ жуткызу, жандасу, кырылу, кескыесу т.б.
Махамбет тшндеп екшпп 6ip кезге тусенн белп — кене сездердщ колданылуы. Ол кенелер бурынгы поэзия тшнен келе жаткандар. Махамбеттщ езше дейшп едеби дэстурмен шкгеспгшщ тагы 6ip айгагы осы жерде. XV—XVIII гасырларда Кырым жер1 мен Азаулы (Азов), Дон, Ед1л, Жайык бойларында жасап еткен Шалки1з, Казтуган, Доспамбетгерде кездесенн сой (асыл тек), тарлан, тарпан,, араша, баттауык, сайгак, Еды-Жайык, емсеу, жемсеу (Ед1лдт керш емсеген, Жайыкты Kepin жемсеген) сиякты сездердщ Махамбетте сакталу себебЕ 6ip жагынан, оныц еткендеп едеб1 пл байлыгын жаксы пайдалануы болса, екшпп жагынан, осы жырауларга Махамбеттщ мекен-турагы жагынан жакындыгы деуге болады. ©йткеш бул сездер осы жыраулар дэстурш шгер1 апарушы Бухарда кездеспейд1 немесе акындык мектеб1н 9pi карай алып кеткен Дулат, Шортанбай, Шежелерде де бул кенелер жок-
Махамбет сездпшде булардан баска каз1рде магыналары куцг1рт немесе езгеше болып келепн бЕр топ сездердщ Колданылгандыгын керсетуге болады. Мысалы, калыкпан (кустыц атауы), ереуы (тыц ат), толагай (такыр бас), жетгм (туткын), керккек (ац?), кыРКарлану (избектелу), зымыран (ац?), ала (азбан), алаулау (согысу, урысу), мацгыстау (mvepi басу, журу, адымдау), каРы (туыскан), астана журт (багынышты ел), Караты (кецесш1) т.б. сездер Ka3ipri пл1м1зде кемде-кем жумсалатын, сирек кездесенн элементтер. Булардыц Махамбет тшшдеп Kepimci акынныц сез казынасын поэтикалык талгамга салып сурыптай бшен суреткер екенш танытады.
Махамбепщ сез колданысындагы жене 6ip ерекшелж едеби-керкемдеу тэс1лдер1не катысты. Жогарыда айтылды, акынныц кептеген эпитет, тецеу, метафоралары езше дейшп бай ауыз эдебиеп мен акын-жыраулар тшшен алынган. Сонымен катар Махамбепщ e3i коскан тыц образдары казак поэтикасына экелген улеш болды. Bip гана ел камын жеген ердщ, халкы ymiH курескен азаматтыц образын б1лд1реин тецеулерд1ц Махамбет 6ipHeine вариантын усынады. Мысалы, кызгыштай болган есы еР, еркек койдай бвлШп, кыркарланып еткен ер, таудан мунартып ушкан тарланым, кермиык, керккендей шандозым, кас бэйтерек, шамданса, шалкасынан тусер асау, шамырканса, шатынап сынар болат, тубт казган бэйтерек, тауда ойнаган карт марал, шарга устаган кара балта, аксуцкар кустыц сойы, eKi тарлан 6epi, кустан туган кумой, каракустан туган калыкпан, суаруы канык квк суцггдегендердщ барлыгы да Исатайдай батырдыц, оныц соцына ергендердщ тецеулер1 мен метафоралары. Булардыц шшде Исатайдан айрылган езш тубш казган бэйтерекке тецеу1, кетершс жецшп, арманда калган курескер образын шарга шауып мукалган алмаска, сугуын таппай тот алган, суаруы канык кек суцпге тецеу1 Махамбетке дейшп поэтика казынасында болмаган дуниелер. Сол сиякты к,алык;пандай Комданып жаумен айк,асу, агыны щатты Жайыюпы тгземен бузып вту, /сырдан киКУ твгыу (естшу емес. твгыух), к,айрацнан алган шабактай кия 6ip согып ас ету. адырнаны ала вглздей мвщрету, тем1р к.азык. жастану, ку толагай бастану сиякты образдар да соны. Булар Махамбет жацалыктары.
Акынныц булар тер1зд1 метафоралы, тецеуш образдары казак поэзиясы тшн жогары сатыга кетердЕ осындай колданыс аркылы жаца образдар жасауда казак тшнщ мумющцп орасан зор екендтн таньпгы. Оныц устше бул образдардыц айтылмак ойга (шыгарма идеясына) дэл келш, киысып жатуы казак поэзиясында мазмун мен турдщ ундесу1 дегенге улес косты деп тужырымдауга болады.
Махамбет тшнде кундел1кп турмыс-пршшкке катысты сездер жокка тэн, бул - акынныц непзп такырыбына байланысты. Олендершщ мазмуны ез1 катыскан кетершс, ханга, патшага карсы курес болгандыктан, турмыстыц езге жактары сез болмайды. Tirai елеуметпк-саяси салага жататьш хан, кара. Караты, ак суйек тэр1зд1 сездерд1 акын когам такырыбында айткан елендершде емес, курес мазмунды шыгармаларында колданган.
Сэйтш, Махамбет — XIX гасырдьщ I жартысындагы казак эдеби тшнщ epi карайгы дамуына улес коскан epi езше дейшп эдеби пл дэстурш жинактап, бар казынасын кэдеге асырып, жаца багытка бет бурган суреткер. Ол багыт Абай негтзш калаган улттык жазба эдеби плге апаратын принциптерд1 устаганынан кершедт

§ 3. Т1ЛДЩ ДАМУ БАРЫСЫНДА ЖАЦА САПАЛЬЩ БЕЛГ1ЛЕРД1Ц КОРШЕ БАСТАУЫ
Казактыц тел жазба едеби тш — 6ip жылдыц (6ip мерз1мнщ), 6ip-eid адамныц ецбегт немесе 6ip-eKi баспасез органдарынын шыга бастауы аркылы туткиылдан пайда болган кубылыс емес. Казактыц улттык жазба эдеби тшнщ бастауы Абай, Ыбырай сиякты каламгерлер eciMiMeH, "Турюстан уалаяты газеи", "Дала уалаяты газеттер1н1ц" шыгуымен байланыстырыла сез етшп журген1 мел1м. BipaK бул — осыларга дей1н улттык жазба едеби тшм1здщ алгашкы нышандары болмады деген таным емес. Улттык жазба едеби плге келу упин, тщде сапалык езгер1стер мен дамудыц жаца белплер1 болуы шарт. Мундай белплер казак топырагында еткен гасырдьщ орта тусынан бастап айкын жене молынан Repine бастады. Атап айтканда, плдш, стильд1к, поэтикалык жаца сипапар пайда болды.
Дулат акынныц ii ii
Керкем эдебиет стил1нде жаца белг1лерд1 анык керсете бастаган улгшер - Дулат Бабатайулыныц елец-жырлары. Дулат та, Махамбет сиякты, алдыцгы дэу1рлердеп казак поэзиясыныц тшцк-стильд!к куралдарын барынша пайдалана отырып, оларды жацага уластырушы, жаца улгшерд1 усынушы каламгер. Б1з бул жерде стильд1к-тшд1к сипаты жагынан бурынгы дидактикалык толгаулармен келетш "Ата-ананыц акылы", "Бул замангы адамныц" деп басталатын ею узак толгауы мен "Аскар таудыц сэн1 жок" сиякты шыгармаларды Дулат шыгармашылыгындагы жыраулык мектептщ жалгасы деп танудан бойымызды аулак салып отырмыз. Оган себеп - осы толгаулар юрген "всиетнама" деген атпен 1880 жылы Казанда басылган ютапты кун1 бупнге дейш тугел1мен Дулатпю деп келген1м1зд1ц жацсактык eKermiri. Зертгеуш1 К-Ом1рэлиев бул ютаптагы элец-толгаулардыц Ke6i Шортанбайд1к1, 6ipepi Шал акынд1ю екенд1пн текстологиялык салыстырулар журпзш, бултарткызбай делелдеп берд1. Б1з бул пгюрге мейлшше ден коямыз.
усйнде б1ркатар терминдерда де усынган едис Солардыц 6ipi -елецдеп тирада (абзац) дегенд1 казакша шогыр деп атадык \ Ыздыкова Р. Абай елендершщ синтаксиспк курылы-сы. Алматы, Былым, 1970, 99-6.).
Тегшде, Дулат — жыраулык дестурден бас тарткан, акындыктыц жаца улпс1н бастаган адам. Оныц жыраулар поэзиясына сырттай уксас тусеин жер1 — 7—8 буынды жыр агымындагы елец олшемЕ Акын Дулат ез поэзиясын тек кана осы елшемде жазган. Ал курылымдык-такырыптык 6inMi жагынан оныц елендер1 — бурынгы толгаулардан мулдем езгеше тусепн шыгармалар. Казак елец1н1ц шогырларга3 (ягни тарадаларга) бел1ну1 жене эр шогырдыц плд1к куралдар аркылы 6ip-6ipiHeH айкын бел1н1п KepiHyi Дулаттан басталады. Ш о г ы р (оны кейде абзац деп те атайды) - елец курылымына тен дуние. Ор шогырдыц тармактары 6ip уйкаспен топтастырылады жэне эркайсысы 6ip такырыпты камтиды. Мысалы, Дулаттыц 'Тырнактай мещ болган соц" деп басталатын елещ 9 шогырга белшген:
1	- шогыр:
Тырнактай менд болган сон., Тарлан тартып оцган сон,, Турше юр конган соц, MiHci3, мещлз, KipuiiKci3, Шанкан болмай, к.ылац ба? Муныц уйкасы — болган соц, оцган соц, крнган соц.
2	- ш о г ы р :
Ту устап тулпар жаратпай,
Адцынан топ таратпай,
Едщ аузына каратпай,
Жай отындай ок, атпай,
Анадан тудым дегенмен,
Бастамаса ел, улан ба? Мунын уйкасы ез алдына: олар да тулгалас епснктер: жаратпай, таратпай...
Жэне 6ip ерекше керсететш нерсе — ер шогырдыц ец соцгы тармактары езара уйкасып (/сылац ба, улан ба, Туранда, карацга. мунан да, булан да, кулан да, щыран да) елец тутастыгын жасайды. Бул — нагыз жазба поэзияныц белись Муныц жуйеге айналып ете айкын кершген тусы — Абайдыц елендерт Абай шогырды тек сырткы Kepimci - уйкас б1рлт аркылы емес, магыналык-экспрессивпк, ягни модальдык рецю жагынан ез алдына дербеснк сипат беру аркылы да жетиццрген (мысалы, "Болыс болдым, м1некей" деген елецш алыцыз).
Шумаксыз (астрофикалык) дуниелердщ мундай мазмундык -композициялык тутастыктарга ажыратылуы Дулатта едеу1р кездеседЕ "Жау кергенде кездейсщ" деген еленД 3 шогыр, олар ез iinmeH 6ip уйкаспен шогырланса, ер шогыр соцгы уйкастары аркылы байланысып, елец тутастыгын курап тур.
Ал б1ркатар елецдер1 шогырларга белшгенмен, ер шогырдыц соты жолдары уйкаспайды, демек, бул аркылы елец тутастыгы бершмещц (ол, ерине, шарт та емес). Мысалы, "Сез1м бар да, K63iM жок" еленд, б1зддцше, 4 шогырдан турады. "Кунем жойкын, теубем аз" деп басталатын жыры 6 жол 6ip шогыр, ер шогырдыц магыналык та, уйкастык та тутастыгын сактаган. Акынныц "Кылыгыц кылжак туыскан" еленд де 9 шогырдан турады, бул туындыныц такырыптык-композициялык курылысы rimi кызык: алгашкы шогыр — Kipicne: онда, непзп идея айтылады, ол — езш коршаган "6epi тегш жертезек" сиякты кылыгы "кылжак туыскан, кырт пен мылжыц агайынныц"
айсысын таццап алайын деген кушрешс, келес1 шогьгрлардыц еркайсысы солардыц топ-топтары: "шаруа десе жирендеп, кымыз андып кьщырган" ул, "андыганы мал болган" бай, "шешесш тындамай кеткен кыз", содан соц осылар кураган заман сипаты -"кайран талай жыл", "шаргы соккан i3", "улгайып пеле кау басып, зая кеткен дем мен туз", "ер шепп, есер ер жеткен кайран заман". Бул — нагыз профессионалдык сауатты, мэдениетп поэзия удесшен шыккан курылым. Дулаттыц кеп елещ осылайша жазба поэзия улпсшде туган.
Керкем сез дуниесшдеп жацалыктардыц 6ipi — образдар саласында. Образ тш элементтер! аркылы жасалады. Соны образ — плд1к тулгалар мен тэсшдерде езгерштер мен жацалыктар экеледг Дулат бул орайда да ей кырынан кершедЕ 6ipi — бурынгы казак поэзиясы колданып, казак едеби тшнде нормага айналган материалды ерйн жене орынды (шебер) пайдаланган ту ста, eKiHmici - тыц, жаца сападагы образдарды усынган сеттершде.
BipiHmi орайда Дулат щара цылды к,ак, жару, аргымак, аттай ацк,ъыдау, гсыран /сустай сащылдау, квл /сорыган к,ызгыштай, ецбсг1 еш, тузы сор, бел шешпей жорту, айдын ала ту алып жауга тию немесе ту устап тулпар жарату, азуын айга быеу сиякты кэтп образдарды пайдаланады. Tinri кей тармактарда:
Толгаулы найза крлга алып,   Сары садак асынып, Туйгын кустай толганып,       Егескен жауды кашырып... немесе:
Туйет жутсац тупмен	Бел1н memin жатпастан...
Белет жутсац бупмен...	Аккудайын таранган,
Алты малта ас кылып,	Окшейне карайган... —
деп, халык ауыз едебиеп улплер1ндеп дайын клишелерд1
келпредЕ
Тек поэтикалык образдарды усынуда емес, жалпы туракты пркестер мен дэстурл1 эпитетпен келген пркестерд1 пайдалануда Да Дулат ец алдымен езше дейшп казак едеби тшшщ бай казынасына иек артады. Оныц елендер1цде орнымен жумсалган: тугырдан тусу, utenmi бузу, олжаны ортага салу, жагасы свгыу, к,ара казан, сары бала, кец дуние, жалган дуние сиякты туракты пркестер ортак Кор болса, осылардыц катарынан образды эпитеттермен келген пркестерд1 де молынан керем1з.
Дулат та езшщ адцындагылар сиякты» кару-жарак, сауыт-сайман, жауга мшер апардыц атауларын эпитетпен колданады, тек айырмашылык _ Дулаттыц кебшесе дайын аныктауыштардан repi, магыналары соларга жуык, солар типтес езге баламаларын берепнд1г1нде. Мысалы, Дулатта: айбарлы ак орда (салыстыр, Казтугандарда: ецсесг бшк боз орда, калайылаган касты орда), шаншулы найза (алдыцгыларда: толгамалы найза) т.б. Бул — казак поэзиясыныц узак уакыт дэстутхт болып келген коркемдеуш амалдарыньщ 6ipi.
Сонымен катар Дулатта жаца сапалык озгергетердщ элементтер! де айкын сезшедг Фразеология олемщде акын ею турл1 жацалыкты енпзген: 6ipi - жана перифрастикалык ■пркестер жасауы, еюншкл — жана фразеологазмдер усынуы.
Перифраз (немесе перифраза) дегешм1з — 6ip нэрсеш немесе кубылысты сол нэрсенщ (кубылыстьщ) 6ip белпстн, касиетш кврсет1п, суреттеп атау7. Бул — тш-тшдщ кай-кайсысында да бар амал. Казак тшнде де (613 шерще талдаган елец-толгауларда) дуние, элем дегещц "сепз киыр, шар тарап" деп атау, ем1рд1 "жалган дуние" деп суреттеген атаулар кездесш отыратын. BipaK бурынгы акын-жыраулар бул тэсицц жаца фразеологизмдер тудыруда emwmi гурде колданбайтын.
Дулат болса, перифрастика амалын едэу1р жандандырган акын. Ол ез заманын "толкынды тендз" деп суреттеп атайды: казак когамыньщ юз тусындагы саяси-элеуметпк куй-жагдайын ой-шюрде, ic-эрекетте, саясатта, талап-талгамда жел кайык сиякты жецш дуниелерд1 бетшде калкытпайтын "толкынды тещзге" балап атайды. Жекпе-жекке шыккан ею батырдыц 6ipeyiHiH жецшп, каза табуын "пршшк пен ел!мнщ узак дауы шешшген" деп cypeTTeyi де соны перифраз: адам OMipiHiH e3i — "TipinuiiK пен ел1мнщ дауы, узак дауы", ел1м - сол даудыд ineiuuiyi, дауласушы жактардыц б1реушщ женуг Немесе арман-ансаганына жете алмай, прл1кте тапкан рухани олжасынан repi, еюшпи басым болып еткен ем1рд1 "кумар ойнап утылган саудагер сарт" деп атауы да дел айтылган, тыц перифраз. Заманындагы ер алуан кайшылыктарды шеше алмай киналган, ел басшысы — пысыктарга разы емес ойшылдыц образын беруге "саулы иш Дулат жур, Mice тутып тулыпты" деген перифразды усынады. MiHe, осы типтес образдар Дулатта едеу1р мол жене туцгыш рет бой керсеткен.
Дулаттан езше дейшп керкем едебиетте кеп кездеспейпн жэне 6ip тэсш басталады. Ол — магыналары жагынан 6ip-6ipiHe жанаспайтын сездерд1 пркестдру. Мысалы, "Окецнщ айткан аз сез1н, Кутысына кецлщнщ, Terin алма, делдеп куй" деген жолдарында акын квцыдщ /сутысы, ceedi кую деген сиякты пркестер жасайды. Магыналары жагынан квщл мен KYmbl сездер1 тушспейтш, "ауылдары алшак конган" дуниелер: кецшдш кутысы шындыкка сай емес: кугпы — сауыт, ол накты 6ip затка гана телшеда: ок-дэртщ кутысы, насыбай салатын куты, ал квцы деген колга устап, кезбен Kepin, кутыга салу га болатын накты зат емес, дереюлз угым. Сондай-ак сез деген де зат емес, оны да кутыга суша, сутше куюга болмайды. BipaK икем1 кушейген,
'Ахманова  О.С. Словарь лингвистических терминов. М., 1966, С. 312.
eflici кебейген едеби тш мундай кабыспайтын дуниел1ктерд1 кабыстырып, жаца ассоциация берепн (шендест1р1п жацаша кабы-чдайтын) образ жасай алады. Бул тесш казак едеби тшнде ХГХ гасырдыц орта шешнен бастап жш кер1не бастады деуге болады.
Дулаттыц жогаргы пркестершен баска: жырдан алка тагу, эдыетке шелдеу, квшрегтде конак жок, сулулык сэулеттщ сагымы. уйкы 6epin, кайгы алу, жырмен жуыну, жетгмдгктщ белх деген TipKecTepi — сездщ экспрессиялык бояуын калындаткан тыц поэтикалык сездер (поэтиз\шер). Бул реттеп жаца пркестерд1ц колданылуы Дулатта басталганымен, оныц жуйел1 турдег1 поэтикалык куралга айналуы Абайдыц енш1с1не тщц.
Салыстыру, тецеу дегендер керкемдеуш куралдардыц шшде ете ершен келе жаткан, казак едебиет1 ерюн жене жш пайдалангандарыныц 6ipi. Казак едебиеп epi карай да будан ipreciH ay лак салмайды. Айырмашылыгы - соцгы кезецдерде кеб1несе элдекайда керегар, алшак дуниелер салыстырылады, тецеспршед1, сол аркьшы тосын, кушеген соны образдар жасалады. Бул орайда да Дулат ез колгацбасын танытады. Оныц Дуние -жемтк, мен - твбет, Соны бакпай не бактым дегеш жасалу калыбы (моделО жагынан бурынгыша: шендеспршепндерд1ц 6ip карсы тусы (полюс1) — табигат, eKiHinici — адам, пршшк, дуние, ал магынасы, одан туатын ассоциация тыц: бурын дуниеш жемпкке, адамды тебетке тецеп, акындыкты жемт1к ацдыган итт1ц прш1л1пне балау болмаган дуние.
Дулаттыц: Ел терецге cynzidi, кармайтугын калмай тал дегешнде де заман кайшылыгы мен езен-кеддщ тущиыгын, терецш шендеспру — астарлап айтудыц шебер улпс1, ол — экспрессивпк бояуы, берепн ассоциациясы жагьшан жаца образ.
Заман сырын угуга тырыскан, заманмен шесе отьфган акындар ез тусында туган жаца угымдарды атауга, жаца образдарды сол заман тусщцше сай турде жасауга улпъшады. XIX гасыр, ecipece оньщ II ширепнен бермен карайгы кезенд — казак жерше елеуметпк-саяси жаца катынастардыц, шаруашылыктыц жаца турлершщ айтарлыктай ене бастаган тусы. Сондыктан бул тустагы казактыц едеби тшшен осы жаналыктарды атайтын тек соны сездердд (юрмей болсын, магынасы ауысып жасалган байыргысы болсын) гана емес, заман KepiHiciHeH алынган жаца TipKecrepfli де керем1з. Бул ретте Дулаттыц алты батпан Kip, саудасы бткен сарт, жалац бастанып ул Kemmi. параны квздеу сиякты пркестерш, Шортанбайдыц 6ip Калаштык тиын, насихат шашу, малды кагаздату. куймш шана мшу, солдатка айдау, абактыда жату сиякты жай TipKecTepi мен образды Дуниелерщ, Сушнбайдыц кедейдщ жалгыз аты, Меке дуэт квру, мужыктыц аты деген сез кисындарын атауга болады. Булардыц барлыгы заман KepiHiciHeH алынгандар.
Заманга uiecin отыру — дестурл1 шарттылыкты бузу деген сез, калыпты дуниелерд1 (стандарт пен штамптарды) ыгыстырып,

жаца атаулар ды, жаца сез пркестерш, жаца поэтикалык, Куралдарды тугызуга жол ашу деген сез. Демек, бул — тшге, оныц едеби тур1не сапалык белп берепн эрекет. Осы процесс XIX гасырдьщ орта тусында батылырак журе бастаганы байкалады.
Жазба эдеби тшдщ дамуындагы зацдылыктардыц 6ipi езге тшдерден сез алу сипатында (тернбшде) кершедЕ Ауызша дамыган едеби тшдщ лексикалык кабатында да юрме сездер бар болатын, олардыц непз1 халыктыц сейлеу тшшде ебден калыптаскандар болып келедЕ Ал XIX гасырдьщ орта тусынан бастап, ocipece Дулат, Шортанбай сиякты каламгерлер тЕлшде араб-парсы сездершщ б1ркатары жазба едебиет пен оку-бшм аркылы енген элементтер екет байкалады. Олардыц шпнде ecipece мусьшман дшше, оку-бЕлгмге катыстьшары молырак орын алган жене едэу1р белит халык тшшде калыптаскан тулгасынан repi, жазба нлдеп туршде бершген: 'акыл, хщын жеу, ахирет, 'адил, шафагат, 'аделет, адет бепсмилла, айып, yd1 да, а?раб, фарсы, а'за, 'алал, 'айбат, 'алам, муИмин, худа, а'лан, а'заб, руза, харам, 'адлсНк, меИр, хисаб, xahap, субхан, алла, рухсат, кэмирИе, 'умр, раббы, суннет. фарз, 'ибрат, а'pun панде, эдИэм, а'сила т.б. (мунда арабша "айн дыбысы' тацбасымен бер1лд1, бул дыбыспен келген сездер казак тшше енгенде г дыбысымен айтылып кеткен, сондыктан осы кунп жазуымызда араб жазуында айн epni бар кейбгр сэздер г аркылы тацбаланып жур: гак,ыл, гадет, гадгл, гаделет, уагда т.т.
Грамматикалык сез турлещпру мен сез тудыру жуйеинде едеби норманыц багыты влдекайда айкындалып, принциптершщ турактала Tycyi де пл дамуыныц сапалык белгшершен саналады. Бул ретте XIX гасырдьщ 50—60-жылдарындагы казактьщ ауызша едеби тш каз1рп казак едеби плше 6ipra6aH жакьшдай туседЕ Сездщ септелу1, тэуелденуЕ кеппк тулгаларда турленуЕ eric, рай, кесемше, eciMine категорияларында езгеру1 осы кунп калпында туракталган, бул салада варианттылык жокка тен. Сез жасауда -лык, -шы, -ты, -сы сиякты казак тшнщ ез журнактары активтену багытын алган. Жаца угымдарды атауда алдымен казак тшнщ ез мумюншшпн пайдалану принциптер1 усталган.
Мше, осылардыц барлыгы - казактьщ байыргы ауызша едеби тш дамуыныц сапалык жаца кезецш басгауга кажет алгышарттар болды. Бул жаца багыт-принциптердщ efleyipi сапалык кубьшыстар репнде жазба эдеби плге тен сипаттарды б1дд1рдЕ Олар XIX гасырдыц 60-70-жылдарында айкын кершш, тарих сахнасына келген казактыц улттык жазба едеби тшнщ 1ргетасын калап, оныц заттык, пддж-стильдж непздерш жасады.
§ 4. ЛЕКСИКА КУРАМЫ ЖЭНЕ ОНДАГЫ ОЗГЕР1СТЕР
XIX гасырдьщ I жартысындагы (60—70-жылдарына дейшп) казактыц тел едеби тшнщ лексикалык курамыныц Heri3i алдыцгы деу1рлерден сурыпталып, нормаланып келген сез байлыгы болды. Оныц басымы — казактыц ез сездер^ екшпп кабаты - араб-парсылык юрме сездер. Эдетте, сездш - заман айнасы. Сондыктан бул кезецде ездер1 бшд1репн зат, угымдардыц ем1рден 6ipTe-6ipTe кальш бара жатканына карай жене сез магынасыныц шк\ семантикалык козгалыс зацына орай кейб1р сез топтарыныц пл теж1рибес1нен ыгыса бастауы немесе, KepiciHine, казак даласына XIX гасырда келе бастаган жаца елеуметпк, экономикалык кубылыстарга байланысты кептеген соны сездердщ пайда болуы сиякты процестер журш жатты. Дегенмен бул процесс ел1 де курт турде емес, баяу, 6ipre-6ipTe езгеру сипатында болды. Буган, Слзд1цше, ею фактор себеп болды. Bipi — бурынгы угым, зат, кубылыстардыц когам eMipiHen вт де узЕтд1-кес1лд1 кетпегендш. Мысалы, кедеден калып бара жаткан кару-жарак атаулары мен казак когамыныц imici саяси-еюмшшк курылысына катысты сездерд1ц Kenmifliri XIX гасырдыц I жартысында ат де актив элементтер туршде сакталды.
Исатай—Махамбет бастаган шаруалар кетершс! 1лгерп дву1рлердеп жаугерш1л1к мотивтеп едебиет улплер1н1ц тшн epi карай жалгастыруга мумк1нд1к тугызды. Демек, жаугершш1кке Катысты бурынгы образдар, оларды жасайтын плдж курал-тесЕлдер молынан пайдаланылды. Бул ecipece жауынгер акын Махамбетте кушп сезшедЕ Оныц тшнде бурынгы найза, садак, cyqei, жебе, к°РамсаК, адырна, сауыт, ок, юреуке, дулыга деген Кару-жарак, сауыт-сайман атаулары да, кол, шерш (ескер), ер, жолдас, азамат ("дружинник" магынасында), аламан сиякты "кару устайтындардыц" атаулары да ез магыналарында ерюн жумсалады. Олар бурынгыша туракты эпитеттермен келш, образ жасауга да актив катысады: алты кулаш ак найза, толгамалы найза, кималы найза, коцыраулы найза; садак толган сай кез ок, Кызыл сырлы жебе, козы жаурын ок, сур жебел! ок т.б. Бул кезецде тек Махамбет емес, жалпы батырлык, жаугершшк такьфыпты да сез еткен езге акындар да бурынгы эскери сез коймасына жупнедЕ Мысалы, "Еспембет" поэмасында Дулат та юреуке, жецаз берен, адырна, бадана кез тогыз тор сауыт, сары ыргай садак, найза, семсер, ок, бытелг сездерш колданады. Сонымен катар, буларда ескер сез1 жандана бастайды, ол бурынгы шерш, кол сездершщ тепе-тец баламасы репнде жш жумсалады. BipaK осы атаулар едебиет улгшертде азая бередЕ Timi "Мен еддм Исатайдьщ Шерниязы" Деп еткен Шернияз акында согыска, урыска катысты сездер влдекайда кем ушырасады, XIX гасырдыц I жартысындагы аты аталгандардан езгелерде олар пггп жокка тэн.
ТЕддеп езгер1стердщ кауырт болмауыныц еюнш! ce6e6i эдеби Пддщ дамуындагы 1л1ктеспкке байланысты. Мысалы, орда, хандык, "журт" магынасындагы байтак, "казак халкы" угымын бЕщирепн алаш, "рулас, агайын" мэн1ндеп каРындас, "алые, шет

аймак," магынасындагы /сырым, "туткын" магынасындагы жет/м, "занды, зацсыз" деген угымдарды берепн тецдгкпи, тецджаз сездерЕ "ул, бала" магынасындагы квбеген, квбек, улан, "ойрандалу, жаудан жещлу" угымындагы булу, "кол астындагы халык" мэшндеп астана журт, аса журт, елеуметпк топ угымындагы бузык,, оныц синониш тентек, "урыс" магынасындагы согыс, "жазу" магынасындагы сызу (Шеж1ре туган адамныц коюреп сызган хатпен тец - Дулат) сездершщ XLX гасырдыц 60-70-жыддарьша дейшп казак едеби тшнде орын алып келу1 — эдеби пл дэснданщ жемюЕ
Бул сэздердщ барлыгы бурынгы эпитеттер1мен, пркесу улплер1мен (модельдер1мен) сакталып, эрдайым дерлж образ ушш Колданылады. Махамбет: Аты сан алаш ат бвлт, Пзгшн берег Колыма десе, алты сан алаш "кегппшк, ел" дегещц бЕщцрш, тугае сейлем "колга ерце тисе, ерюм болса" дегеннщ образын жасайды. Шортанбай: Tacmi кус каРаР кырымга дегешнде бурышы мэтедд1 колданып отыр. Дулат: "Ту устап, тулпар мшш, елд1 аузына каратпаган адам жтт пе" деген идеяны бЕщцру ушш бурынгы улан сезш колданады, осы кене тулга аркылы экспрессияны кушейте/ц, образ жасайды.
Егер XIX гасырдыц I жартысындагы едеби плде 6ip алуан кенерген сездер сакталган деген пшр айтсак, ол осы фактЕлерге Карап айтылады.
Сонымен катар бул кезецде когам eMipiH, оныц елеуметпк, экономикалык жай-куйш, езгерю-жацалыктарын суреттеу керкем едебиеттщ басты такырыбы болгандыктан, ел баскаруга, еюмшшкке, елеуметпк курылыска катысты угымдарды атайтын сездердщ бурынгылары (мысалы, хан, ханзада, ханым, ханша, твре, султан, бек, би, аксуйек, казы, бай, кедей, телецгип, жатак, карашы, Кара, кара казак, каРа журт т.б.) ездершщ атауыш (номинатив) магыналарында актив колданьшып, сездж корына косыла бастайды. Айталык, патша сез1 ею турл1 магынада жумсалады: 6ipi — жалпы билеупит атайды, ол образ ушш айтьглады- EKiHinici - накты 6ip eMipini - Ресей империясыныц монархын атайды. Сол сиякты халык соя eKi Typuii магынада жумсала бастайды: 6ipi жэне бастысы -оныц "журт, кепшшк" угымында колданылуы. Мысалы: Крл астында халкыньщ Берш б1рдей керген соц (Дулат); халкымнан безш барамын (Алмажан); Суйткен 6ip кайран халкым-ай, Касыма 6ip келмедщ (Махамбет). Еюншкл — осы кунгщей жалпы магынада.
XIX гасырдыц орта тусынан бастап ене бастаган жаца сездердщ 6ipi — Шортанбай сиякты акындардыц таным тургысынан багаланган зар заман, акыр заман, заман акыр пркестерЕ Соцгы пркес, едетте, дши угымга катысты бурыннан бар болганмен, енда ол зар заман дегеннщ синониш репнде де кепет (Осы атаудан шыгарып, кейш казак едебиеттану гылымында "зар заман акындары' деген теркшндж TipKec те колданылып кеткеш мэлм).
Ocipece бул кезде плде билеупп топ пен багынышты калыц букараны, бай мен кедещц карама-карсы койып, ажыратып атау тенденциясы кушп: хан/кара халык. кара журт; аксуйек/кара; баи/iiедей/жарлы т.б. Бул топка патша уюметшщ казак даласын билеу жешндеп 1822, 1868 жылдардагы реформаларынан кейш енген ага султан, болыс, майыр, старшын, онбасы, елубасы, улык, тымаш, кара шыгын, алым-салык, шацырак салыгы, зекет, кайыр, абакты. малды кагаздату сиякты сездер жатады. Ондаган жаца угымдардыц атаулары казак тшнщ езшде бурыннан бар сездер болганмен, олардыц ещцп берепн магыналары нактылы 6ip еюмшшкке, шаруашылыкта байланысты жаца болып келедЕ
Сауданыц, оныц пшнде орыс саудасыныц казак жершде кушейе тусу1не байланысты колданылатын сездерд1ц imiHfle бурыннан бар сауда, саудагер, акша, бул, сату, батпан, таразы сияктылар жи1рек ушыраса бастайды. Оныц успне пайда, eciM, несие, карыз деген сездер термищцк дорежете кетершп, белггл1 6ip сауда-акша операцияларыныц атауларын б1лд1репн болады. Cipe, тецге, сом, тиын, Kip сиякты сездер осы кезецде гана енген немесе активтенген элементтер болар.
Шаруашылыктыц жаца турлерше байланысты ылауга ат алу, ат жалдау, Kipe тарту, шаруа жию, шаруа icmey тэр1зд1 нактылы ic-эрекеттердщ аналитикалык атаулары пайда болып, керкем едебиет тшне енедЕ Булар 6ipTe-6ipTe атаулык (кейде rinri термищцк) сипат алады.
Б1здщше, казак тшнде сайлау, аткамтер, ел пысыгы деген сездер де еткен гасырдыц орта тусында пайда болгандар. Сайту -еюмшшк жуйес1ндег1 жаца тэрппке сай актшщ атауы.
К,азак когамыныц жаца кезецшдеп элеумегак топтардыц атауларыныц iniimie 50-70-жылдардагы эдеби т1лде жи1 колданылган сездердщ 6ipi — улык- Бул да казак жер1ндеп орыс империясыныц жаца еюмшшк саясаты мен курылысына катысты терминделе бастаган атау. Бул сезбен казактардыц ез imiHen шыккан еюмдерш де, орыс еюмшшптц билеушшерш де атайды: Орыстыц керсе улыгын... жаксы болса улыгы. ез елш жаудай таламас (Барак султан жайында — Дулат) немесе: Ka3ipri казак улыгы (Дулат). Оныц есесше кейб1р еюмшшк атаулары ыгыса бастайды. Хандык институты жойылуымен байланысты 50—60-жылдардагы едеби пдце хан сез1 кебшесе образ ушш гана жумсалады.
Оюмшшк жуйес1ндеп адамдардыц пара алуы, ipi байлардыц мал урлыгын кэс1пке, дагдылы эрекетке айналдыруы казак эдеби т1л1нде паракор, уры, уры-кары сездерш де елеуметпк терминология саласына шыгарган. Бул кездеп едеби плде Колданылган уры ce3i жай урыныц емес, когамдык мет бар акпге ез бетгмен жене кебшесе арнайы жумсаумен араласатын адамды б1дщреда\ Сондыктан да Дулат: Астайлак пен Аккожа. Курык oepdi урыга дейдг

Керкем эдебиет тшне ерюн жене жш ене бастаган сездердщ келес1 тобы - оку-агарту, мэдениетке катыстылар. Б1ршшщен, б1ртабан Lrcrepi жылжыган казак когамында оку, рухани дуниенщ сез бола бастауы - занды кубылыс, екпшиден, Махамбет, Дулат, Ceri3cepi, Шортанбайлар мусылманша сауатты акындар болгандыктан, оку-бшмд1, енерд1 сез етпей немесе осы салаларга катысты сездерд1 не тура магынасында, не образ ушш пайдаланбай отыра алмагандары жэне TyciHiKri. Сондыктан еткен гасырдыц I жартысында-ак, ocipece, 50-70-жылдарынан бастап, казактыц тел эдеби тшшде молда/молла, сабах,, сабах, алу, сабах, оку, хат ("жазба дуние" магынасында), сызу ("жазу" магынасында), сызган хат, ximan, ximan свзг, ок,ымалды ("бшмдр'), устаз, внер, галым ("сауатты адам"), акын, шайыр, дымар, шешен, жыршы, жыр, жаршы (cipe, жыршы болуы тию), медресе, внерпаз, эрт (29 эршнц жайын бшмек керек-дур), галым, мэселе ximan, бэшт ("елец"), сез ("елец, туынды"), насихат ("акыл"), калам, сия сездер1 колданылады.
Булардыц iniiime хат, насихат, галым, сызу сездер1 ол кезде осы кунп матынасынан езгеше жумсалган, калгандарыныц магынасы каз1рп кездепдей турде калыптасып, б1зге жеткен. Ocipece внер, внерпаз, акын, ximan, "окуга" байланысты мэндеп сабак, сабак оку, "мугал1м" мэншдеп устаз сездершщ осы кунп магыналары XIX гасырдыц орта шендершде пайда болып, Калыптаскан деп табамыз.
Б1з талдап отырган кезендеп едеби улгшердщ тшшде бул кунде сол магынада актив жумсалмайтын жене 6ip алуан сездер бар. Олардыц б1ркатарын не кене, не жергшкп сез деуге де болмайды. Мысалы, Махамбет шыгармаларында ереу/л, Калыкпан, КУ толагай бастану, мткен, кыркарлану, керккен (керюкендей шандозым), емсеу, жемсеу, Kecxexmi ер, мейманасы таскан, зымыран, алаулау (согысу), мараю (Астыма мшген аргымак, Аяцдай Tycin марай ма?) деген сездер не сол fleyip ymiH, не Ka3ipri кезец ушш норма да, актив те емес. Олар Махамбеттен езгелерде акын колданган угымда кездеспейдг Булардьщ б1рсыпырасыныц б1лд1рген мэн-магынасын 6i3 сездердщ колданылу тарихына арналган 6ip ецбепм1зде бурынырак керсеткен болатынбыз: ереуы - монгол сезц магынасы "тыц, купит", бул контексте жорыкка алып шыгатын косалкы (запастагы) атты бшд1ред1; калыкпан - кустыц, ipi жырткыш кустыц аты, Ty6ipi калык - кене турю нлдершде "аспан" деген магынаны бь-ццреин сез, ол Махамбет текспнде мыктылыктыц, айбарлылыктыц символы (Мен кара кустан туган калыкпан... Жалаулы найза колга алып, Калыкпандай комданып); ху толагай ce3i "такыр бас, жалацаш бас" дегенд1 Ыктрет (бул сез Шал акында да бар: Тау толагай кершер тасы кетсе; Дулат та да бар: Торт тул1кке толтырды, толагай тулдыр кыратын); кыркарлану "избек куру, катар тузу" деген мещц, емсеу "сусау, шелдеу", жемсеу "жем жегш келу" дегендер дц алаулау "шабуылдау, согысу" дегенд1 бщцредр.
Сол сиякты Дулат, Шортанбайлардагы мэт, жолан, муза (мшш шыгар щзага), топырыш, хегеже (кегеже туган, кер кеткен), эктш, ыргын (итыргын дакел-Kocip), ылат (Алпыс кедщц арсандап, Несер жауган ылаттай) сездер1 де коп улгшерге ортак, эдеби нормадагы элементтер емес. Оларды каламгердщ ез1 жасаган жаца сездер (неологизмдер) деуге де болмайды. Сол сиякты Шортанбай елендер1ндеп квкам, шернеу, селебе (мунда ол "кылыш, пышак" дегещц бшд1рмещц) сездер1 де кепшшкке таныс емес.
Казактыц еск1 жазба едеби тшне тен кейб1р сездер мен тулгалар бул кезец акындарында кездесш отырады. Мысалы: Кетпей де неш1х етерм1н (Махамбет). Амалым нешш кудайга (Шортанбай). Мундай сирек сездердац кездесу факткп - ХГХ гасыр акындарыныц тш байлыгын сарка пайдалана бшгещцктершщ беллсЕ Ocipece образ ушш толагай, калыкпан, жолан, топырыш, ылат, мэт (мат) тер1зда сездерщ кедеге асырулары - 1здетсттц, тшдеп шыгармашылык ерекеттщ куэсы.
Сез болып отырган кезендеп лексика курамында кездесенн жергшкп ерекшел1ктердщ KepimciHe келеек, мыналарды айтуга болады. XIX гасырдыц I жартысында казак даласыныц батыс аймактарынан шыккан акындар тшнде каз1рде едеби нормага жатпайтын 6ipa3 сездер бар. Олардыц б1ркатары 6ip кезде Казакстанныц кептеген елкелер1нде жи1 колданылып, жергш1кп элементке кейш айналгандар. Мысалы, "ел", "журт" магынасындагы байтак cesi - кеб1несе эпостык жырлар мен батыс аймактарынан шыккан акындарда кездесепн диалектшк архаизм. Бул кунде сой сезш "ата тек, несш" магынасындагы батыс говорларына тен диалектшк сез деп журм13. Ол еткендеп "батыс" акындарында да жшрек колданылган: Мен ак суцкар кустыц сойы eaiu. Мен кескекп ердщ сойымын (Махамбет), Асыл сойдыц баласы. Шыгаруга сой керек (Шернияз). Сонымен катар бул сезда казак жерш1ц еюшш кцыры Аякезде туып-ескен, бар eMipi осы елкеде еткен Дулаттан да кездеспрем1з: Адал сойы мен емес Шрдщ сез1н тутынган. Муны Абайдыц баласы Акьшбай акыннан да табамыз: Улб1реген ак тенд1, кез1 кекшш, Не кылса да ол жаксы адам сойлы ("Зулыс" поэмасынан). Соган Караганда бул сез еткенде жалпы халыктык тшге тэн, 6ipaK сирек кодцанылатын ортак элемент болганга уксайды.
Махамбет, Шернияз, Алмажан, Байток, Жанузактарда кездесенн шандоз, зэуде (кездейсок), жт-жапар болу (ынтасымен Kipicy), сыцайы (реп, шамасы), жандасу (ел1спей бер1лмеу), каскару. журт сурау (ел билеу) сездер1 каз1рде казак ттл1нщ батыс говорларына
i Булар женшдеп толык талдауларды мына ютаптан карацыз: Сыздыкова   Р. Сездер сейлейдг Алматы, 1980.

тэн диалектизмдер катарында каралады. Сондай-ак XIX гасыр эдеби улгшершщ мэтшдершен каз1рде оцтустж-шыгыс говорларына тэн б1ркатар сездерда табамыз. Мысалы, Шортанбайда шата свзл (eKeci белгклз бала), Дулатта тантык, (мылжын), дегдар (асыл), бошалац (бос, ынжык), бияпыр т.б. сездер кездеседЕ
Бул керсетшген сездер казЕргг казак лексикасыныц эдеби нормасы бойынша диалектизмдер болып саналганымен, олар еткен дэуДрлерде эдеби тш элементтерше жатады. Ойткет ултгык жазба тш калыптасканга дейшп эдеби тш нормасын жасауга сол тшдщ барлык говорлары катысады.
§ 5. КАЗАК ЭДЕБИ ТШ ЛЕКСИКАСЫНА ОРЫС СОЗДЕРШЩ ЕНЕ БАСТАУЫ
XIX гасырдьщ басынан бастап, 60-70-жылдарына дейшп Казак тшшщ алдьщгы кезендерден 6ip айырмашылыгы - оньщ лексикалык курамына орыс сездершщ ене бастауы. Казакстанныц кей жершщ Ресейге багынып болуына байланысты халыктыц кунделнсп eMip иршшгшен бастап, эимшшк, сот-зац т.б. салаларга катысты жаца зат, угым атаулары орыс тшшен алына бастады. Расырдыц алгашкы 20-30-жылдарыныц шшдеп едебиет улгшервде орыс сездер1 ел1 де ете аз. Махамбет, Шернияздарда шай. расхот. срок, солдат сиякты терт-бес сез гана бар. Бул кезецде едэутр дамыган сауда-саттыкка, орыс беюшстер1 мен калалардыц орнауына жэне Казак жерше келш, коныс тебе бастаган орыс адамдарымен казактардыц кунделжп карым-катынасына байланысты халыктьщ сейлеу тшне енген орыс сездер1 бгрсыпыра болган болу керек. F. Мусабаев казак тшне орыс тшнен сез ауысу процесш уш кезецге белш, 6ipmini кезещ - XVI гасырга дейшп дэу1рде оныц ете элаз болганын, XVI гасырдан XIX гасырдыц II жартысына дейшп, екшпп кезецде едеу1р жандана тускенш атайды да, бул кезецде казактардыц сейлеу тшнде шаруашылык пен турмыска катысты соха, борона, пикет, хутор, чашка, стак,ан. поднос, жарма (ярмо) сездерц ескери-еюмшшк саласынан комендант, пристав, майор, солдат, поштабай (почтовый), сот, атпекет (адвокат) сездер1 болды дегещц жазады9. BipaK зерттеупп бул сездердщ колданылган жерлерш керсетпейдЕ Сондыктан, алдымен, аталган сездердщ барлыгыныц XVI - XIX гасырдыц I жартысында казактардыц сейлеу тшнде болган-болмагандыгы кумен келтЕрсе, еюнпнден, кепшшгшщ галым керсеткен тулгада (орысша куйшше) халыктыц сейлеу тшнде колданылгандыгы сенЕмаздеу. Ал фактшщ e3i, ягни орыс сездершщ, ecipece турмыстык лексика тобыныц халык тшше
'Мусабаев Г. Современный казахский язык. Алма-Ата, 1959. Ч. I. С. 47.
ене бастауы, ерине, дау тугызбаска thic. BipaK азын-аулак мелшерде енген орыс сездер1 керкем едебиет тшшен ел1 де орын ала коймаган. Оган, б1здщше, себеп болган жайт, 6ip жагынан, турмыс-салт лексикасыныц поэзия тшне кеп катыспайтындыгы болса, «юнпп жагынан, Махамбет, Шернияз сиякты акындар шыгармашылыгыныц непзп такырыбы мен мазмуны да оларды колдануга мэжбур етпеген.
XIX гасырдыц 50-70-жылдарына карай казак эдебиетшщ сездж курамына орыс сездер1 едэугр ене бастады. Казак даласын билеудщ 1822 жэне 1867 -68 жылдардагы реформа-тэртштерше байланысты хандык билж жойылып, еюмшшк, зац жуйесшщ жаца институттары пайда болуына, орыс саудасыныц кушею1не, шаруашылыктыц епн салу, жер жырту, орман куту сиякты жаца турлершщ жандана бастауына байланысты ондаган орыс сездер1 казак эдеби тш айналымына туседа. Бул кездеп керкем едебиет улгшершен болыс, старшин, майыр, сот, медэл (казак шонжарларьшыц патшадан алатын медаш), тркэшк, тшмвш (орыс тшне толмач туршде енген турю сезшщ кайта оралуы), солдат, барабан, Kip, без, базар, самауыр, тарантас сиякты жалпы ес1мдер мен JIemip6op сиякты 6ipeH-саран жалкы ес1мдерд1 табамыз. Булардыц барлыгы дерлж эз1рге ездершщ номинатив магьшаларында жумсалады (олар, непзшен, оуел1 ауызею сейлеу тшне ешп, керкем едебиетке содан келген, сондыктан бул сездер ауызша айтылу нормасымен кабылданган, ягни казак плшщ дыбысталу зацьша багынып, езгерген; осы себептен аталган кезец улгшерш жариялаганда, кейбгр сездерд1 медаль, Петербург, солдат деп жазу женаз сиякты).
Казактьщ эдеби тшне, оньщ пшнде керкем сез дуниесше орыс сездершщ молынан ене бастаган жене жазба эдебиет аркылы енген тусы - XLX гасырдыц II жартысы.
§ 6. ИРМЕ СОЗДЕРДЩ МОЛ КАБАТЫ -АРАБ ЖЭНЕ ПАРСЫ СОЗДЕР1
Казактыц ауызею сейлеу тшнде де, ауызша эдеби тшшде де араб жэне парсы тшдершен ауькжан сездер кай кезецде болса да едеуДр орын алып келдЕ Оган Орта Азия мен Казакстан жерш мекендеген хальжтардыц ислам дшше eHyi, там-тумдап болса да мусылманша (арабша) оку-агартудыц орын алуы, ортагасырлык турю эдебиепнщ Казак кауымына да таныс болуы сиякты факторлар себеп болды.
Б1з эцпме епп отырган кезендеп казактыц кэркем эдебиеп тЕлшде араб-парсы сездер1 едеу1р мелшерде кездеседЕ Олардыц 6ip тобьщ бурынгысынша, дерекйз угымдарды бЕдщ'репн, халык тшше сЕцген сездер кураса, келес1 тобын ислам длине катысты угымдар мен дан иелерщщ аттары курайды. Одан калды, бул катарда мэдени-рухани дуниеге катысы бар сездер турады.

176

12-991

Араб-парсы сездок кабаты барлык акындарда б1рдей емес, олар Махамбет, Шернияз, Алмажан, Шеже, Орынбай, Нысанбай т.б. елендершде ете аз, барлары халык тшнде калыптаскандары. Бул осы акындардыц такырыптарына да байланысты: халык кетершсш немесе сол кетершстщ басшыларын, я болмаса кара басыныц хал-жагдайын сез еткен елецдерде араб-парсы сездер1 кем1рек ушырайды. Мысалы, Махамбеттщ "Ереуш атка ер салмай" деген елещнде б1рде-б1р юрме сез жок
Араб-парсы сездершщ аз-кеп колданылуы авторлардыц сауаттылыгына да байланысты болды. Дулат, Шортанбай, Махамбет сиякты акындар мусылманша сауатты болган адамдар. Ал мусылманша хат таныгандардыц араб-парсы тшдершен азды-кеггп хабары болатыны даусыз. Сондыктан булардыц каламынан шыккан дуниелерде шет т1лдш элементтердщ, оныц шпнде жалпыхалыктык сейлеу тшне енгендерден езге сездердщ ушырауы занды. Мысалы, Дулат, Шортанбайларда кэннт халык тшне сшген араб, парсы сездершен езге шафагат, кэлэл, фущан, еаран, гафил, муНмин, раббы, хак, капар, хатым, такбир, KeMiphe, гарт, эдпэм сиякты сездер бар. Оныц устше казак тшне бурын енш, фонетикалык жагынан казакыланып кеткен сездердщ ез1 Дулат, Шортанбай мэтшдер1нде турю тшге жакындастырылып бершген. Мысалы, 'азап (азап), 'ак/i (акьш), 'адл (эдш), 'адет (едет), 'айб (айып), беИсмалла (бкмшла), 'араб (араб), халал (адал), харам (арам), руза (ораза) т.б. Буган кейб1р елец-жырлардыц XIX гасырдыц 70—80-жылдарында араб ершмен баспа бетш кергещцктер1 де себеп болган тер1здЕ Казак жазба дуниесшде XIX гасырдыц II жартысындагы, ecipece соцгы ширепндеп араб-парсы сездерш тупнускага жуыктатып жазу орфографиялык норма болды.
Демек, кептеген араб-парсы сездершщ, ecipece арабизмдердщ казак тшнде сырткы тулгасы жагынан дублетпк катар тузш (в.шр/гумыр, гылым/шм, epin/xapin сиякты) колданылуы XIX гасырдыц II жартысынан басталды деуге болады. Муныц i3i куш бупнге дейш жалгасып келедЕ
Откен кезендердеп казак тшндеп араб-парсы сездерш ею топка бел1п талдауга болады. Bipi - мусылманша дши угымдарды бицнретш сездер тобы, eKiHinici - дши угымга катысы жок сездер.
Дши лексика ecipece д1щц арнайы сез еткен немесе оны упттеген каламгерлерде кеб1рек кездесетшдй1 тусппктЕ XIX гасырдыц орта тусынан бермен карайгы казак сезгерлершщ шшде мундай авторлардыц 6ipi — Шортанбай. Ол - езшщ идеологиялык кезкарасында мусылманшылыкка йек арткан акын. Оныц сарац адамга берген аныктамасы "Малдан зекет бермеген, Аузына кудай юрмеген" деп келедЕ "Жаббардыц ею болмайды, OMip кылган жарлыгы" деп, "акикатты" еске сала кетедЕ "Кудай деген муЬминшц, Ауыздан кетпес тобасы, Иманы бардын 6e;irici Тшшен тамар шырасы", "Сираттыц жел1 сокканда, Руза-намаз пана-ды" деген сиякты ез1 таныган шындыкты мойындайды. Шортанбай акын "Мал бактырар пайдага, Зекетс1з мал айдама", "Куд1ретке кенщз, Кудайменен ойнама", "Бул дуниеде пайда жок, елгенщше кт сакта" деген ашык yriTKe де кетед1. Тыцдаушыларына "ей, муЬмин" деген каратпа свът' пайдаланушы да — Шортанбай. Кыскасы, оныц rmms тек кана дшге катысты бейш, тэрк1, та.мук, зекет, жаббар, кубыла, мусылман, ораза, намаз, муИмин, иман, худа, пенде, алла, аглам, ахрет, сахар, хак дидары, буйрык, дэм, Meuiim, муфти, азап, тжбир, молда, сират, руза-намаз, шайтан, субхан алла, перште, тацда махшар куш, кудайдын, пэрмеш, раббы nip, суннет, парыз, Мухаммед, Мустафа, ИбраИим, хатим кылу, эдИэм, хасима деген ондаган "дши" сездер оралады.
Мусылманша хат таныган казак акындарыныц шыгармаларында дшге, шыгыс тарихына, едебиетше катысы бар жалкы еамдер де молырак кездесе бастайды: Мухаммет, Сулеймен, ИбраИим, Мустафа (пайгамбарлар), Софы Аллаяр (мистик акын), Аксак TeMip (Темрлан), Туран (Турю мемлекетшщ жиынтык атауы), EcKendip Зулкарнайын (Александр Македонский), Ер Эли (03iperani), Лукпан OiciM (данышпан). Бул женшде ecipece Дулат кезге туседЕ Оныц Туран сиякты тарихи мемлекет атын атауы — тек кана сауатгылыктыц Kepimci.
Араб-парсы сездершщ еюнпп тобын дшге катысы жок сездер кураса, олардыц Дет жалпы дереказ угым атаулары да, калгандары оку-агарту, медениетке байланысты енген сездер. XIX гасырдыц I жартысында магынасы мусылманша оку-агартуга катысты араб-парсы тшнен енген жеке сездердщ колданылуымен катар, осы сездер аркылы образдар да жасалады. Мысалы: "Шеждре туган адамныц, Кеюреп сызган хатпен тец", "Хат окиды молдалар, Каламмен тарщан сиядан". Сабак алу, сызган xam, Kiman устау, ютапты жаксы бшу, штаптан ecimy, сэзге сабак беру, молдадан сабак оку, Kiman cmi, Kiman сезшщ магынасы, Kiman сезш жатка алу, медресе салдыру, муфтиге бала беру, 29 epin, мвселе Kiman, Kiman шыгару сиякты пркестер казак тшнде осы кезецнен бастап крлданыла бастайды. Мумюн, олардыц б1ркатары халыктьщ сейлеу тшнде бурыннан да бар болуы, 6ipaK керкем поэзия тшне етп, эдеби айналымга тускен факпсш XIX гасырдыц басынан бастап 60-70-жылдарьша дейшп улгшерден керем1з.
Осы кезенде акын сез1мен катар шайыр; елец, толгау сездер1мен Катар бШт деген араб сездер1 колданылады жэне eKeyi де акындар шыгармаларыньщ ютап болып жариялануына байланысты кездеседа. Мысалы, Шортанбай "Бала зары", "Кисса-и Шортанбай" деген гатаптарында "Бейгг айтып, баян кып, Жарастьфдым ернеге" немесе 'Бу бэйтп шыгарган 6i3 бишара rapin Шортанбай" дещц (cipe, бул Жерде ез елецдерш 6euim fleyi оны ютап болып жарияланатын,

бурынгы ауызша тарайтын елец-толгаулардан ажыратып атау ниеп бар тэр1зд1). Дулат: "жыршылардьщ шайыры, Асыл сезд1 езбеген" десе, мунда да елен шыгарушы, таратушы жалпы жыршылардьщ йшнен жаца типтеп акындарды шайыр деп белш алады. Мунысы, cipe, жазба каламгерлер уеюлш атаганы болар. Бул ею сез (шайыр, бэшт) турю жазба едебиетшдеп угымдардыц атауы.
Сейтш, XIX гасырдыц алгашкы жаргысында казактыц тол эдеби тшнщ курамында юрме сездердщ молдау кабатын араб пен парсы тшдершщ сездер1 курайды.
§ 7. XIX ГАСЫРДЬЩ I ЖАРТЫСЫНДАГЫ КАЗАК ЭДЕБИ ТШНЩ ГРАММАТИКАЛЫК СИПАТЫ
Алдыцгы деу1рлердеггдей, мунда да сол кезецдег! казактыц тел едеби тшнщ фонетикалык жене грамматикалык курылысын тутасынан дэл сипаттау киын: хатка тускен улгшер1 кемде-кем. Дегенмен керкем едебиет поэзия туршде болгандыктан, ондагы грамматикалык тулга-тесвдердщ кеп езгертшмей жететгщигш ескертш жене аддь1цгы деу1рлердеп ул!тлер тшмен салыстырып, бул тустагы эдеби тЕпццц грамматикасын б1ршама суреттеуге болады.
Сез етш отырган дэу1р — б1зге ец жакын кезец: ол бар болганы будан 160—170 жыл бурынгы тшм1зден хабар бередЕ Бул кезецде де басты-басты морфологиялык тэидцердщ K9piHici казЕргЕдей: сезд1 септеу, ж1ктеу, тэуелдеу, кепше тулгада езгерту TepTi6i (парадигмасы); сездерд1ц киысу, кабысу, жанасу, мецгеру тесЕдцерЕ ет1ст1ктерд1ц рай, eric категорияларында колданылуы; сын еымнщ шырай турлер1 непзшен осы кунг1 нормага сай келедЕ BipaK кейбЕр морфологиялык тулгалардыц кызмет! мен сырткы Kepimci жагынан ерекшелт жок емес. Ол ерекпкшкгер, 6ip жагынан, т1лд1ц нормалану процесше тЕрелш жатса, eidHini жагынан, белгш 6ip функционалдык стиль белгЕлерш танытады.
Ец алдымен, грамматикада варианттылык (жарыспалылык) кубылысы бар екен1н атауга болады. Жарыспалылык ею-уш салада кершедЕ 6ipi — морфологиялык тулгалардыц кызметшде, eKiHmici — сырткы формасында, yiniHinEiepi — киысу, мецгеру т.б. амалдарында.
Белгш 6ip грамматикалык категорияныц кызметшде ею тулганыц жарыса аткару факткл бар. Мысалы, шакка бейтарап, ердайым болып жататьш ic-epeKeTTi ес1мшенщ -ар (-ер, -р) журнакты TypiMeH жэне ауыспалы шак тулгасымен (-ады) беру кезге туседЕ Бул — бурыннан келе жаткан варианттылык. Айырмасы — алдыцгы кезендерде -ар тулгасымен б1лдЕру жи1рек байкалса, XIX гасырдан бастап сез иелер1 екшпп вариантын да peri келген туста киналмай колданады: Ею Kici тец барса, Оцды тере 6epedi Акылы жет1к би адам (Махамбет). Алганыц жаксы жолыкса, KanipiHfli 6medi (Шортанбай).
Жарыспалылык ecipece -арга мен -уга тулгаларыныц колданысында Kyurri сезшедЕ Осы кунде -уга (баруга, келуге) туршде бершетш амал XIX гасырда эл1 де -арга вариантында жш кездеседЕ- Олец айтып толгандым, Кеюрепмд1 басарга (Махамбет). Бармайды ауыз niipKiH жамандарга (Шернияз). Таяндык енд1 влерге. Кун канша дур кврерге (Шортанбай).
Супинд1к (максаттык) кызметте барыс септ1кте -у журнакты кимыл еамшщ орнына -ар журнакты eciMine тулганы коддану — езге плдердщ (айталык, татар тшшщ) ecepi емес, казак тшнщ езше тэн жене 6ip кезендер ушш норма болган тесш. XIX гасырда - уга варианты да кездесе бастайды: Журт мецгерш туруга Одш тере хан керек (Шернияз). Коргалауга кара таппадым (Алмажан). Олардыц кепн алуга Кезек б1зге жетп деп (Махамбет). Бул кызметте ушшин жэне 6ip тулга -маща/-мага варианты да iuiiHapa орын алады: Кабанбай елге жар салды, Аттанбак,к,а калмакка (Дулат). OKciicri кеткен калмактан, Елд1ц кегш алмак,к,а (Дулат). Талабыц бар жалганда, Элде болса аспак,к,а (Шортанбай). Алмажан акын -мак,к,а журнакты тулганыц -мага вариантын колданады жэне оны жецгеге сиякты сезге уйкастырып келйредЕ Шыгып едж ел1мнен, Хан Жэцпрд1 кврмеге, Арызымды айтып бермеге, Ниеттенш кана келем1н, Усынып мойын влмеге...
Бул тулга -мак, журнакты кимыл ес1мше барыс сешчгшщ жалгауы - а жалганган Typi, ол ортагасырлык турю ескертюштер! тшнде колданылган. Бул тулга казактыц ертеректеп елец-жырларында да некен-саяк кездесш отырады.
Кцмыл eciMiHin e3i ел1 де ею вариантта кездесед1: олар -мак, жене -у журнактары аркылы келетш тулгалар. Муныц алдыцгы кезендерде ешмддрек болган -мак, журнакты турш б1рте-б1рте -у журнакты варианты алмастыра бастаганы байкалады. Дулат, Шортанбай, Шал акындар кебшесе соцгы тулганы колданады: Олгетцше тою жок, Жегенш казак кою жок (Шортанбай). Tirrri "Тумактыц влмегг бар" сиякты сентенцияны Шортанбай: влу1 болмай коймайды Туганнан соц пенденщ — деп кайта курастырады. Эрине, -мак, журнакты вариант га ара-тура колданылып отырады: Кубылага бас к,оймак Мусылманныц тарыгы... Жиырма тогыз epinriH Жайын бшмек керек-дур (Шортанбай).
Кимыл еамшщ осы кунп норматив -у журнакты туршщ актив колданыла бастаган тусы ХЕК гасыр деуге болады.
Келес1 варианттар катарын ет1ст1ктщ ашык райдагы -ма+й+мын жэне -ман аффикст! тулгалары тузедЕ Б1з сез етш отырган кезендеп керкем едебиет тшнде ауыспалы осы шактыц I жакта жекеше болымсыз аспектцте колданылатын -ма+й+мын Косымшалы TypiHin орнына кебшесе ыкшамдалган -ман журнакты варианты колданылады. Мысалы, Махамбет аталган категорияны бЕццру уш1н тек кана осы тулгага жуг1нед1: Мен кеткенмен, тек кетпен... Мен кескекп ердщ сойымын Кесйлеспей 6ip басылман... Ар-намысым к.ашырман... Бултка жетпей шарт сынбан... Бас кесермш, жасырман. Бул амалды акын кепше магынада да жумсайды: Бесеу1м1з жургенде, Алашка болман деупп едш.
Аталган тулганы стильдщ колданыспен байланыстырып, оны айтылмак ойга кайсарлык, жнерлшк редин бшдЕретш курал деп танушылык бар10. Б1ркатар елеццердщ контексше Караганда, мундай стильдщ кызметш жокка шыгаруга да болмас (мысалы, осы тулгамен келетш Махамбет жолдарын карадыз), дегенмен -ман аффикстт тулганы белгш 6ip кезеддердеп поэзия тлл1 ушш жалпы норма деп таныган дурыс, ейткеш муныд -маймын Косымшалы катары кемде-кем ушырасады, Timi жокка тэн.
Тулгалык варианттар катарына -тугын~тын; -соц-гансын, -дай-дайын, -мгнен~мгн, -дур~ды параллельдер! де жатады. Булар да бЕз тшн талдап отырган улгшер ушш жарыса колданылган тэс1лдер. Олардыц варианттылыгы жогарыдагыдай нормалану процесше катысты емес, ягни ей Typi де елец шартына карай жумсала беретшдер. Олец елшемше карай б1рде толык, б1рде ыкшам варианттар ерйн пайдаланылады: Канатынан кайрылган Буркттешн болган соц (Дулат). Мунда елец тармагыныц буын саны 7 болуы ушш салыстыру магынасын беретш -тей журнагы -тешн вариантында келсе, мына елец жолында тагы да жен буын етш шыгару ушш -дай деген ыкшам Typi колданылган: Еркек койдай белшш (Махамбет).
Дур мен -dbi/-di/-mu/-mi, -ган соц мен -гансын варианттары ушйиш топ курайды. Баяндауыш болып турган сезге тЕркесш, кбмвдпкп бщцретш -дур форманты казак тшнде 6ipTe-6ipre -ды (фонетикалык варианттарымен) тулгасына ауыскан. Ол ауысу, эрине, XIX гасырдан бурын басталганымен, соцгы вариантыныц ешмд1рек колданыла бастауы, ягни эдеби улплердеп Kepimci 6i3 талдап отырган кезецге сай келедЕ Жылкыныц куты - айгыр-ды; Жалган дуние жарыщ-ты (Шортанбай). Карындасым бар-ды деп (Махамбет). Муныц -дур варианты да жарыса журедЕ Маглум-дур худага... Жайын бшмек керек-дур (Шортанбай). Ocipece Дулат тек кана -ды тулгасын колданады: Bip аллага аян-ды, Жалган дуние жарык-ты.
XIX гасырдыц I жартысындагы улгшерде -ган косымшалы eciMine мен соц шылауыныц TipKeci ердайым дерлж -ган соц туршде келед1, оныц -ганнан соц немесе -гасын варианттары жок-Оныц ce6e6i, б!здщше, мынада тер1здЕ сез етш отырган кезецде бул тЕркестщ мецгершген Typi ыгысып (-нан сеппк жалгауы колданылмай), одан epi ыкшамдалуы ел1 актив турде колданыс таппаган, ещц-ещц KepiHe бастаган деуге болады. елецнщ уйкас
10Балакаев М. Баспасездщтшмедениетлтуралы// - КЕтапта: Тш медениен жене баспасез. Алматы, 1972. 15-6.
ыдгайына карай келген -гансын варианты 6ipep жерде гана кездеседЕ Махамбеттщ 6ip елещнде оцбасын, жолдасым сездерше уйкас тсалгансын, салгансын тулгалары келиршен. (Ол тулгалар соцгы басылымдардыц 6ipimie Tirrri калгасын, салгасын тур1нде жазылган). Ец соцгы ыкшам вариант, б1здщ байкауымызша, каз1рп кезд1ц жем1с1, epi нормага енш келе жаткан кубылыс. Жалпы Ka3ipri казак ттлшде оныц шпнде газет-журналдар мен гылыми едебиетте кейбЕр морфологиялык тулгалардыц ыкшам турлерш колдану тенденциясы басым. Мысалы, мектептщ нормативтт грамматикасында ауыспалы шактагы eciMine журнагы -тын, кемектес сегткжалгауы -мен/-бен/-пен, жалгаулыкшылау - да/ -де, -та/-те, кэмщщк форманты - ды/- di, -mbi/-mi деп бершеда, олардыц -тугын, -менен, -дагы, -дур варианттары норма ретшде усынылмайды. Ал шындыгында керкем едебиетте, оныц шшде бупнп казак поэзиясы плвде жэне ауызею сейлеу теж1рибесшде сощы катарлар да ерюн колданыла бередЕ
Сейтш, 6i3 талдап отырган дэу1рдеп казак тш грамматикасыныц кезге тусепн сипатты 6ip 6eflrici функционалдык жене тулгалык варианттардыц орьш алуы. Муны, 6ip жагьшан, нормалану процейне катысты карау керек. ДелЕрек айтсак, грамматикалык 6ip категорияньщ ей-уш турл1 тулгамен 6EmipEryi - эл1 де 6ipeyiHin нормага айналмагандыгын танытады. Екшшщен, вариант тулгалардыц, ocipece толык-ыкшам катарлардыц орын алуын поэзия Т1лше тэн, елеЦ шартгарына карай куш бупнге дейш колданылатын кубылыс деп тану керек.
XIX гасыр казак едеби тш грамматикасында орын алган, нормага тусш болмаган кер1шстщ тагы 6ipi - киысуда байкалады. Ец алдымен, осы кезецнен бастап, казак поэзиясында енспкиц сыпайы турде -цыз -тз, - сыз - аз жалгауымен ж1кгел1п колданылуы активтене бастайды. Бул тулгамен тек сыпайылык емес, кебшесе сыпайы кепшелж, не Timi тек кана кепшелш угымды бЕццрген. Сыпайы, кепше тулгадагы ет1снк пен ес1мд1ктщ формалык киысуы ердайым орын алмайды. Мысалы, Шортанбай: Жалганда досым ci3 едщ, Аяй кврме акылды - дещц. Мунда ес1мдж сыпайы турде келсе, соган катысты етгетж анайы (-цыз аффикйн жалгамай) турде бершген: аз edi^3, кврмещз деудщ орнына аз едщ, кврме. Алмажанда да солай: Асыкпай тур тотыъ би, Озге де келер 6ip кезек. Мундагы сг'з eciMfliri кепшелткн гана 61лд1ру ymiH алынган, егер Ka3ipri нормамен берсек, cisdep асыкпай турыцыздар болар едЕ
Жалгыз есЕмдш емес, контекст бойынша 6ip тулгада киысып келуге THicTi езге сездер мен епспктщ арасында тулгалык жагынан Киыспаушылык бары байкалады. Мысалы, картайган соц халкъща Елеуйз болды свзщз (Алмажан). Мунда свзщз бен халкъща деген сездер eKeyi де не сыпайы (халк,ыцызга, свзщз), не анайы (свзщ, халк.ъщ) болса керек едЕ
Жекелк-кепшелк, шайы-сьпшшльтк жагынан киысгьфмаушылык бул кезендеп барлык улшерде кездеседЕ Мысалы, Оз бш деген бала жок (Ci3 быщЬ деудац орнына), Аузыца харам салмацьв (Шортанбай), бул сейлемнщ, киыстьфылаган Typi: Аузыцызга харам салмщыз немесе Аузыца харам салма болуы керек еда.
Осы кезецнен бастап II жактагы ж1ктеул1 епспкгерге кеппк жалгауын косып колдану факиа орын ала бастаган: Кызмет етш журщдер (Алмажан). Аузыца харам салмацдар (Шортанбай). BipaK бул ете сирек. Кепше магына кебшесе сыпайы -цыз/-щз, - сыз/-сп аффикстер1 аркылы бершген. Мысалы, Шортанбай: Жаксы кылып кутщ1з дегешн 6ip адамга емес, копке карата айтып тур. Сол сиякты: Кызыкпацыз бес кунге десе де, кызыкпацыз сезш жекеше сыпайы меннен repi, кепше мэнде жумсап турганы сезшедЕ
Келеа ерекшелш сеппк жалгауларын Tycipin колдану саласында. БелгЫ 6ip сэттерде Елш, барыс, табыс сеппктервдеп сездердщ жалгауларын Tycipin айту кубылысы бар екендт иал'ш (Kiman 6emmepi ~ ютаптыц 6emmepi), хат жаздым - хатты жаздым, базар бардык г. базарга бардык). Ал елец мэпндершде Tycipin айтуга болмайтын свттерде де сезд1 THicri сеппк жалгауынсыз айту факпс1 кездеседЕ Бул — ecipece XV-XVIII гасырлар поэзиясында кэнЫ тэсш. Ол ХГХ гасырдыц I жартысындагы эдебиет улплершде де кездеседЕ Мысалы, Ханныц юрген ак орда Бузуын ойлап кецеснк( Махамбет) деген сейлемдЕ ханныц... ордасыныц бузуын ойлап... болуы керек едЕ Сол сиякты Кабыргадан аккан кан Ат баурына теплтш (Махамбет) дегенде де акк^н канды твгхлтт... болуга тшсп. Бул кубылысты, 6ip жагынан, елец тЕшне тен стильдш тесш деуге де болады. Ойткеш сеппк жалгауынсыз келген сейлем белгп ез алдына атаулы сейлем Tepi3fli болып, езше назар аудартады: Ханныц юрген ак орда/сы/. Соныц бузуын ойлап кецест1к деген сиякты конструкцияны куруга болар едЕ Толгамалы ак мылтык (сол мылтыкты) толгап устар кун кайда! Ецсеа бшк ак орда. Сол ордага epiKci3 юрсем деп ед1м. Орине, проза тМнде болса, Ецсеа бшк ак ордага epiKci3 юрсем деп ediM турвде курылар едЕ BipaK бул жагдайда "eHceci бшк ак орда" дегенге назар аудартып алу мотиьт болмаган болар едЕ
Ал, Малыц бер де, басыц кос (Махамбет) деген сиякты елец жолдарындагы туаршген жалгаулар (мальщды, басыцды болуы керек ед1) мундай стильднс жукн аркаламайды. Булар елец елшем1 кетермегещцктен, ыкшамдалган сеттер.
Олец шарттарынан туатын жэне 6ip ерекшелжп атауга болады. О л — тшсп ждкпк жалгауыныц Tycip^i. Махамбетац: Мен тауда ойнаган карт марал... Тубш казган мен бэйтерек дегендершде I жактагы бастауыш пен (мен) баяндауыш Киыспаган, ягни бэйтерекпт. карт маралмын деп айтылуга тшс. Осы зандылык сакталмаган. Бул да таза елец шаргтарына катысты синтаксиспк ауытку (Базарбайдыц Твлеген дегендеп теуелдж керсеткшйшц TycipETin айтылганы сиякты).
ETicriKTepfliH белгЕш 6ip сеппк жажаулы сездерда мецгеру1нде осы кунп нормага сейкеспейпн сеттер жокка тэн.
Сол кездеп де, Ka3ipri де казак плше норма емес морфологаялык тулгалардан -геш (-гаш, -каш, -кеш) косымшалы слепки атауга болады. Мысалы, бул кездеп елеццердщ б1ршде: Бейшже юргеш мактансын деген жол бар. BipaK ескерепн нерсе — бул ете сирек, 6ipep жерде гана кездеседа. Ten, бул "кыпшактык" тулга ертеректеп казак тшше де жат болмаганга уксайды, ол ногайлы-казак циюлндеп батырлар жьфларында сирек болса да орын алган. Мысалы, "Едаге" жырындагы:... кызга жакын жеткен... деген жолдарга назар аударыцыз. Махамбет, Шортанбайларда кездесенн нешк тулгасын да осы катардан Ездеу керек сиякты. Кетпей де нешш етермш (Махамбет). Амалым нешш кудайга (Шортанбай). Бул да кешн косылган татарлык ирме сез емес, байыргы ногайлы-казактык тулга. Алдыцгы деу1рлердеп едебиет улгшершдепдей, бул кезец кaлaмгepлepiндe де -ган журнакты eciMine тулгалы ce3fli курдел1 аныктауыш кызмепнде жумсау тесЕш оте актив: ел конбаган кел, согып кеткен жел, кайгы ойлаган жаман дар т.т.
§ 8. СОЗ ТУДЫРУ ТЭС1ЛДЕРШЩ НОРМАЛАНУЫ
XIX Facbip I жартысындагы казактыц тел едеби тшшде сез тудырудыц ец emMfli тэсМ — бурынгыдай журнак жалгаушылык (аффиксация). Одан калды, сэз магынасын ауыстыру (жацгырту) амалы едэуф орын алады. Откен дэу1рлермен салыстырганда журнак жалгау аркылы сэз жасауда журнактардыц кебейе тускен! жене кейб1р журнактардыц берепн магыналарыныц турлене жене турактала тускен1 байкалады.
Бул кезендеп ец актив журнак -ль«с. Оныц басты кызмеи — дерекс1з зат есЕм тудыру. Б1з талдап отырган кезец улплершде -лык аффикс1мен келген сездердщ деш плде бурыннан барлар: жалгыздык, жаксылык, жамандык. хандык, урлык, кэршк, жастык, кедейлш, жарлылык т.т.
Бул журнактыц колданылуына катысты ею жагдайга назар аударуга болады: 6ipi — онымен келген дерекйз ешмдердщ сан жагынан едеуф кеб1рек колданылгандыгы. Бурыннан плде бар (немесе болу мумющцп бар) болганымен, ептшк, даналык, ddiadiK, адалдык, арамдьщ, кайырымсыздык, тыныштык, жет1мдм, Коркактык, шешендЫ, сулулык, албырттык сиякты сездер XIX гасыр эдеби тЕлшде ерюн жене молырак кездесе бастайды.
Бул катардаты сездердщ шпнен сол кезецде жасалгандарын Kecin айту киын, дегенмен кажылык, "эюмшшш" мэншдеп пхврелЫ, MwdecmiK, элеуметок карым-катынаска байланысты мэндеп KyndecmiK, бостандык, сиякты бес-он сезд1 осы кезецнщ ез1нде туган деп топшылауга болар, ейткеш казактардыц кажыга баруы — непзшен XIX гасырда басталган болса керек. Твре/ик тулгасы бурыннан твре сезшщ "бидщ KeciMi, бил1к" магынасынан туган дереказ угымды б1дд1ретш болса, ещи твре сезшщ кебшесе орыс еюмшшк тарапынан койылган "ел билеупп еюм, начальник" деген жаца магынасына -лык, журнагы косылып, "еюмдш, начальникпк" угымын да берген. Сол сиякты "6ipiH-6ipi мшеу, айыптау" мвншде мтдестш, 6ip шацырактыц астындагы эйелдерге катысты "ошак басындык мэндеп" кундес сезшен елеуметпк мэндеп кундестЫ сездерш колдану да — тек осы кезец улгшершен табылады.
Bip кызыгы — бутан дейш тек кана mipniic тулгасында келген сез ещп тгрштк туршде де кездесе бастайды: Лршшк пен ел1мнщ Узак дауы шешшген... Кунем жойкьш, теубем аз, Нршшктен не таптым (Дулат). Cipe -шылык аффиксшщ казак тшнде жандана бастаган тусы ХГХ гасыр деуге болады. Махамбетге ашаршылык ce3i (Ашаршылык, жол кврмей) бурынгы аштык, дегеннщ орнына колданылган. Дегенмен осы кунп - шылык, аффикамен жумсалатын 6ipa3 сездер влi де -лык, журнагымен келедЕ тарлык, (таршылык, емес), т1рл\к варианты am де т1ршшктен repi жшрек колданылган: Тхрлжте есще ал (Шортанбай). Алмасын тгрлкте ердщ багын (Шернияз).
-Лык, журнагымен келген дерекн зат еамдер де жок емес. Олар: жаздык, (Жаздьистьщ талшык квл! — Махамбет), кшшк ("эйелЕ', "жубайы" магынасындагы сез, Ty6ipi кШ — кене турю тшдер1нде "ейел" дегещц бшдарген; Алмажан сынды бейбакты Юшшкке алуга — Алмажан), мундык,, жемтш сиякты бгрен-саран сездер.
Сез етш отырган журнактыц катыстык сын eciM жасайтын осы кунп ете актив кызмеп де осы кезецнен басталады. Бурын оныц бул кызмеп тек сан елшемше байланысты жерлерде гана кездесенн: бес кундк, 6ip жылдык,, 6ip тиындьпс. ХГХ гасырдан бастап ндден тайлык, акта, акындык, куат, в.трлш жолдас, 6ip колаштык тиын сиякты катыстык сын еамдер кер1не бастайдь1.
-Шы журнагымен келген сездер де кебейе тускен: басшы, крсшы, жалганшы, всекш\, emipiKmi, алдамшы, орманшы, егтш1, уйш1, айраншы. Булардыц Ke6ipeK кездесу1 едебиетпц такырыбына да байланысты: XIX гасырдагы казак едебиеп елеумет нршшпн, Когам мушелерш Ke6ipeK сез стсех, ал -шы журнагы когамдагы адамдарды елеуметпк орнына (басшы, косшы), кеабше (орманшы, eamui, биешх, бакыршы), мшез-кулык касиепне (жалганшы, всекш1) карай атайтын сездерд1 жасайтыны мел1М. Осы мотивпен парсы плшдис -К°Р, -паз журнактары, ecipece адцыщысы, казак тшнщ -шыл, -гш журнактары активтене тускен. Бул кезецце11 улгшер тшнен жемкор. паракор, ант/сор, дуниекор, ел бузгыш, ел булдгрглш. мактан куйшы, жетекшы сездерш кездеспрем1з.
Актив колданылган журнактардыц катарынан бурынгыдай -сыз, -ды, - дай/- дайын (барлыгы да фонетикалык вариантгарымен) журнактары табылады. Сонымен катар сиректеу турде - ым (багым, кел1м,_кеш1р1м), -ыс (жугт\с, кун батыс, кун шыгыс), -гы (бул замангы) аффикеп сездер колданылган. Булар да непзшен бурыннан келе жаткан сездер.
Сез тудырудыц еюнпп амалы — сез магынасын жацгырту. Заман, когам eMipi экелген жацалыктар жаца атауларды кажет еттЕ Ол атаулар — пысык, улык, атка мтер. ага султан, твре, акыр заман, зар заман. сайлау, шыгын, малой, кара шыгын, алым, шацырак салыгы, несие, eciM, жол сауда, мэселе Kiman, насихат, кагаздату, елу басы, он басы т.б. сиякты сэздер. Булар казак тшшде бурыннан бар сездерден жасалып, жаца магынада колданылгандары. Пысык, аткамтер сездер1 жаца типтеп элеумет топтарын атап, термищцк мэнге ие бола бастаган элементтер болса, ага султан, елубасы, онбасы, улык, твре сездер1 жаца еюмшшк иелершщ атаулары, булардыц да б1ркатары (ага султан, онбасы, елубасы) 6ip гана магынада туракталып, термищпк сапага ие болган.
Улык, твре ce3flepi де бурынгы жалпы угымынан ауысып, белгш 6ip еюмдерд1 атауга бешмделе тускен: eKeyi де кебшесе орыс еюмшшп тагайындаган бастыктарды атайды. Сайлау, шыгын, Кара шыгын, алым, шацырак салыгы, несие, eciM, жол сауда, кагаздату сездер1 де белгш 6ip угымды бшддретш жаца атаулар катарына кетершген, ягни оларды магына жацгыру аркылы жасалган жаца сездер деп тануга болады.
Шортанбай, Дулаттар насихат, жыршы сиякты сездердщ магынасын езгертш колданган: насихат — ем1рден тушп-бшгешн баяндау, б1ршама философиялык ойлар, елен-жыр аркылы артгагыларга калдьфар акьш-упт деген накты угымда колданылган, мэселе Kiman — осы философиялык акьш-уптпц баспа бенндеп Kepimci деген магынадагы атау. Кыскасы, ХГХ гасырдыц алгашкы жартысы, орта тусы магына жацгыртып, сез тудырту процесшщ активтене бастаган Ke3i. Бул - казак эдеби тш грамматикасы дамуыныц нактылы сатысын керсететш белйн1ц 6ipi.
Енспк тударатын журнактар да тулгасы мен кызмеп жагынан бурынгыдай жене каз1рпдей. Азын-аулак айырмашылык _ бул кунде -ла журнагын пкелей жалгамайтын, жалгаган кунде езгеше магынада келепн бес-он тулганыц кездесетшдт. Мысалы, Шернияз Женгп жуз атанга жуктеуш1 едж деген1нде жуктеу eTicTiriH "жук гиеу" деген тура магынасында колданып тур. Ал бул кунде жуктеу ericriri "мшдет арту" деген ауыспалы менде жумсалады. Ар арлау. ер ерлеу (Айкайлап арын арлаган -Шернияз, Бежш epdi ерлетт — Дулат) сиякты тулгалар да казфп норма ymiH кэнт емес. BipaK мундай фактшер ете сирек кездеседЕ
VI ТАРАУ
КАЗАКТЬЩ УЛТТЫК, ЖАЗБА ЭДЕБИ Т1Л1
§ 1. XIX РАСЫРДЫЦ II ЖАРТЫСЫНДАГЫ КОРАМ OMIPI ЖЭНЕ Т1Л ТОЖ1РИБЕС1
Откен гасырдыц II жартысы — казак халкыньщ елеуметпк-саяси, экономикалык жвне мэдени OMipiime болган тубегешп тарихи езгер1стердщ, эр алуан тартыстардыц заманы болды. Бул кезецде Казакстан тугел1мен Ресейге багынып болды. Казак Кауымыныц бурынгы патриархадды-феодалдык турмыс-куйшщ ipreci эбден сегшп, Ресей империясына караган отар ел кешеин элеуметпк-экономикалык пршшкиц тасы мыктап каланды. Кала-беюшстер орнады, сауда-саттык кушейдц жер-жерде отырыкшылык басталды. Егшшшкпен айналысу орын ала бастады.
Осындай езгерктер казак халкыньщ мэдени-рухани дуниес1нде де жацалыктар тугызды. Казак жершде аз болса да оку-бшм кездер1 пайда болды. Омбы, Орынбор, Орал, Троицк, Перовск, Торгай калаларында жергшкп халык балалары ушш 100 шакты уезд1к ею кластык (6 жылдык) жэне 6ip кластык болыстык (4 жылдык) мектептер ашылды. Оларда оку орыс тшшде журпз1дщ. Бул мектептер аздыгына жэне отарпгылык саясатты кездегещпктерше карамастан, казак арасына оку-бшмнщ таралуына сепнгш типзд1. Орыс тшн танып-бшудщ алгашкы кадамдары басталды.
Азаматтык окумен катар, мусылманша дши оку да осы кезецде едэу1р жанданды. Ауыл молдаларынан арабша-турюше сауат ашып, хат тану букара халыктыц бшм-гылымга деген санасын оятып, жалпы сауаттылыкка талпындырды.
'Жиреншин О. Кдзак ютаптарыныц тарихынан. Алматы, 1971, 39-6.
7
Тш тагдырына эсер еткен мацызды окигалардыц келеа 6ipi — Казак тшнде туцгыш баспасез органдарыныц пайда болуы болса, eKiHinici — казак тшнде ютап бастырудыц дуниеге келу1 бодцы. Зерттеушшердщ айтуына Караганда, Казан университет! мен Казан гимназиясы баспасынан XIX гасырда 400-ден астам ютап басылса, оныц тец жартысы казак тшнде жарияланыпты, жалпы XIX гасыр мен XX гасырдыц бас кезшде Казан, Петербург, Уфа, Ташкент, Орынбор, Семей, Омбы, Орал, Верный, Астрахань калаларында орта есеппен 1000-нан астам атаулы казак ютаптары басьшып шыккан, олардыц тиражы шамамен 5 миллион данага жеткен1. Тек казак тшнде емес, ортаазиялык эдеби тшдердеп ("турюше") мусылманша дши мазмунды ютаптар да (Ахмет
Ясауи, Сулеймен Бакыргани т.б. хикметтер!) казак арасына молынан тарай бастайды. TinTi бул кезде христиан дшшщ миссионерлж одебиет1 де казак тшнде баспа бетш кердг
Орыс галымдары тарапынан казак тшнщ грамматикалык курылысын зерттеу басталды. Шын мэншдеп лексикографиялык жумыстар етек алды: еткен гасырдыц екшпп жартысында гана 20-дан астам орысша-казакдиа жэне казакша-орысша сезджтер шыкты (жалпы Казан революциясына дейш кейб1реулершщ кайыра басылуларын жэнллосымша репнде бершгендерш есептегенде, 40-ка жуык создТк шыккан екен).
Ец улкен окига — казак керкем эдебиетшщ жаца кезещ басталды. Тел жазба едебиеп туды. Араб, парсы, шагатай, орыс тшдершен аударылып ауызша да, жазбаша турде де тараган аударма едебиет eMipre келдЕ Кыскасы, казактыц ер алуан жанрдагы, эр турл1 мазмундагы жазба эдебиеп жанданып, турлер1 кебейе бастады.
XIX гасырдыц II жартысы - казак тшнщ статикасы (сол тустагы калыпты жай-куш) мен динамикасына (дамуына) когам ем1ршщ пкелей катты есер еткен fleyipi болды.
Откен гасырдыц II жартысында плд1 пайдалануда букарашылдык (демократизация) сипаты болды, ягни жазба едеби пл шагын топтыц (айталык, ислам д1н1н уагыздаушылардыц) муддесше гана кызмет етпей, оган калыц букара муддес1н етеу талабы койыла бастады. Осылардыц барлыгы сез епп отырган деу1рде жазба едеби тшдщ ею типшщ катар eMip суруше экеп предг Bipi — казактыц есю жазба эдеби тшшщ сол туста "ютаби тш" аталган Typi, eKiHinici — казактыц улттык жаца жазба эдеби тш.
Сейтш, талдап отырган дэу1рде тш колданысын танытатын мынадай эдебиет нускалары болды:
1.	Халыктыц ауыз эдебиеп шыгармалары. Булардыц басым
кепшшп бурыннан келе жаткандар болды, 6ipaK ауызша
жетюзшп, таралуына байланысты осы кезецнщ ез1нде жырланган
варианттары болды. Ал кейб1р жырлар осы деу1рде туды, олар
XIX гасырда болып еткен окигаларды, осы тустагы жеке
адамдарды бейнелейпн туындылар: "Айман-Шолпан", "Бекет
батыр", "Макпал-Сейз" т.б.
2.	Казактыц байыргы поэтикалык дестурш epi карай
жалгастырган акындардыц елец-жырлары. Ол акындар:
Суйшбай, Майквт, Бактыбай, Кудер!, Кемп1рбай, Швже, Тубек,
Нурым, Арыстан, Бала Ораз, Базар, Нысанбай, Доекожа
Майлыкожа, Модем кожа. Ыржан, Акан, Жаяу Муса, Мурат,
Жамбыл т.б. Зерттеупп М. Жолдасбеков Жамбылдыц
устаздары деп (демек, XIX гасыр акындары) Суй1нбай,
Кабандардан бастап, 10 шакты акынды, 4-5 шешенд1 атайды,

2Жолдасбеков М. Асыл арналар. Алматы, 1990. 142-144-66.

шеюрттер1 деп 15 шакты eci\nu керсетед12. Бул тек 6ip ендрдщ - Жет1су алкабыньщ тана акындарыньщ саны, ал казактьщ кед даласын тугел алганда, XIX гасырдын ен бойында жырлап еткен сез шеберлершщ саны ете кеп екеш байкалады.
Булардыц шшде Майлыкожа, Мурат, Жаяу Муса сиякты мусылманша сауатты акындардыц шыгармалары бурынгы керкем едебиет улгшер1мен катар жаца жазба едебиетпц нышандарын да танытады.
3.	Казактыц улттык едеби тшшщ жаца кезецш бастаушы Абай мен Ыбырай шыгармалары. Сонымен катар Шэвгерей Бекеев, Обубэюр Кердер1, Акан cepi Корамсауды, Нуржан Наушабаев, Акылбай, Магауня сиякты жазба акындардыц туындылары ез кезецшдеп казактыц улттык эдеби тшш танытатын улгшерден саналады.
4.	Казак тшндеп туцгыш баспасез болып саналатын жергшкп эюмшшк органдары - "Турюстан уалаятыныц газеи", "Дала уалаятыныц газеи", "Торгай газеп", "Ауыл шаруашылык листогы" атты газеттер.
5.	Патша уюметшщ эюмшшк органдары мен жергшкп эюмдердщ казак тшнде жазыскан ресми-кецсе кагаздары (буйрыктары, шагымдары т.б.).

6.	Шыгыстыц классикалык эдебиетшщ казакша еркш аудармалары, ягни шыгыс сюжеттерш кайталап казакша жырлаган туындылар: "Шахнаме", "ЛейльМэжнун", "Жусш-Зылиха", "Фархад-Шырын", "Ескенд1р", "Муцлык-Зарлык", "Сейфшмэлж", "Бозжтпт", "Шахмаран", "Шэюр-Шэюрат" т.б.
7.	Ислам дшш уагыздап, оныц пайгамбары мен эулиелер1н дэр1птейпн таза дани такырыпта "ютаби плде" жазылган киссалар ("Салсал", "Заркум", "Жумжума", "Кербаланыц шел1нде" т.б.) мен ислам дат канондарыньщ аудармасы: Эбубэюр — "Исламныц бес парызы", Нуржан Наушабаев - "Кырык кадис" т.б.
8.	вткен гасырдыц II жартысында туцгыш пайда болган казак тшшщ алгашкы грамматикалары мен хрестоматиялалары, окулыктар жене ею нлда сезд1ктер: Н.И.Ильминский. Материалы к изучению киргизского наречия, Казань, 1861; А.Е.Алекторов. К мудрости ступенька. Азбука для учеников начальных русско-киргизских школ, М., 1891 жене "Киргизская хрестоматия", Оренбург, 4.1. 1898; И.Алтынсарин, Начальное руководство к обучению киргиз русскому языку, Оренбург, 1871; "Жазуга уйрететш юнеге", Казан, 1892, 1894; Л. Будагов, Сравнительный словарь турецко-татарских наречий. СПб., 1869- 1871; ^Букин, Русско-киргизский и киргизско-русский словарь. Ташкент, 1883, т.б.
9.	Кепшшкке арналып, медицина, ветеринария т.б.
катысты такырыптарга жазылган ютапшалар: "Трахома деген
жаман кез ауру", Казан, 1898; "Егшшшщ кызмет аты
жайында", Орынбор, 1899 т.б.
10.	Миссионерлш максатпен жазылган, христиан дшшщ
канондарын казак тшнде тусшд1рш уагыздайтын ютаптар:
"Евангелие", Казан, 1899; "Езги Иосиф", Казан, 1892 т.б.
Бул аталган едебиет улгшер1 мазмуны мен кездеген максаттары (окырмандары) жагынан б1рнеше топка белшгешмен, тЦкжагьшан ею топка жинакталады: 1) казактыц ауызша тараганбайыргы тел едеби тш мен улттык едеби тшне непзделген улгшер; 2) казактыц есю жазба дестуршде, ягни сол кезецде казак топырагында "ютаби" деп аталган плде жазылган улгшер. Алгашкы топка ауыз едебиеп нускаларынан бастап, жогарыда аты аталган акындардыц кепшшпнщ елец-жырлары; Абай мен Ыбырайдыц едеби, педагогикалык, философиялык шыгармалары, ягни елецдер1, Ыбырайдыц окулык-хрестоматиясы, Абайдыц "Кара сездерр'; ею тщпк сезд1ктщ казакша материалдары; кепшшк колды жартылай гылыми ютапшалар, iuiiHapa алгашкы баспасез жене... христиан дшш уагыздайтын миссионерлж дши едебиет улгшершщ т1л1 жатады. Соцгысына дши такырыптагы кейб1р киссалар, ислам дшш уагыздайтын аудармалар, ресми-кецсе кагаздары жене эпистолярлык улгшердщ тш жатады. Алгашкы топтагылардыц езш еюге бел1п карау керек болады: 6ipi -ауызша тараган керкем поэзия дестурш сактаган едеби тш уплер1, eKiHmici - соныц жазба турге кешкен жаца сипатты жалгасын танытатын нускалар тш.
§ 2. XIX БАСЫРДЬЩ II ЖАРТЫСЫНДА БУРЫНРЫ КАЗАК, ПОЭЗИЯСЫ ТШШЩ ОДАН ЭР1 ДАМУЫ
Сез болып отырган кезецде казак едебиетшщ жанрлары кебей1п, турлене тускенше, соган орай жазба тшдщ жаца стильдер1 пайда болганына карамастан, едебиеттщ поэзия жанры казак тшнщ даму барысында басым (доминант) сала болып кала бердт Буган, 6ip жагынан, сан гасыр бойы купт дамып келген бурынгы казак поэзиясы дестуршщ epi карай уласа бергенд1п непз болса, еюнпн жагынан, осы кезецде жаца реалистш эдебиет туып, оныц да непзп жанры болып поэзия, ягни улы Абай шыгармашылыгы тургандыгы себепкер болды.
XIX гасырдыц II жартысында казак поэзиясы непзшен акындык мектепке кешкендт жогарыда айтылды. Оныц екшдер1 кец даланыц барша тукп1р1нен кептеп керше бастады. Олар елеуметпк уш, жырлау MBHepi, такырып

аукымы, таралу uieri, мура байлыгы жагынан, сез жок., 6ip катарда турмады. Шортанбай, Мурат, Жанак, Марабайлардан бастап, Суйшбай, Мусабай, Орынбай, Шеже, Кемшрбай, Актан, Бала Ораз, Арыстан, Сары, Базар, Ыржан, Жаяу Муса, Майлыкожа. Мэделкожа сиякты байыргы дэстур д1 epi карай жалгастырган, туындыларын кебшесе ауызша тараткан акындар мен жырау-жыршы типшдеп сэзгерлерден (Нурым, Актан т.б.) баска байыргы поэзия дэстурш жазба эдебиетке жалгастырган Ыбырай Алтьшсарин, Шэвегерей Бокеев, Эубэыр КердерЕ Нуржан Наушабаев, Акан cepi Корамсаулы, Акылбай, Магауия Кунанбаевтар сиякты акындар да болды.
Сондай-ак аттары аса алыска жайылмаганмен, элеуметпк yinrepi болган Нысанбай, Доскожа. Кашкымбай, Досжан, Кашаган. Кулмамбет, Кубала, Кудер{ т.б. тэр1зд1 акындар да сез енершде, керкем пл элемвде орын алды. Акындык аукымдары эр дэрежеде болганмен, булардыц баршасы казактыц ауызша дамып келген эдеби пл улпсш 9pi карай дамьпушылар болды.
BipaK бул дэуЕрде казактыц бурынгы поэтикалык мектеб1 03repicci3 калмады. Акындар шыгармашылыгыныц такырып аясы да, мазмуны да, жырлау стильдер1 де езгерюке ушырады. Эрине, шерп дэстурден кол узушипк жок: бурыннан келе жаткан кэшп тецеу, метафора, эпитет сиякты керкемдеуш куралдарды кеп езгертпей жш пайдалану XIX г. II жартысындагы акындарга да тэн. Элец елшемшде де жацалык жок 7 - 8 буынды жыр агымы мен 11 буынды кара елец болып келедЕ Сейте тура алдыцгы кезецдермен салыстырганда байкалатын езгешел1ктер едеу1р.
Ец алдымен, ещцп акындарда шындык суреп, нактылык басым. Бул кезде арнау елендер мен портреттер, ещц-енд1 керше бастаган пейзаждык елендер молырак орын алады. Буларда затгы, кубылысты, адамды, оныц мшез-кулкын, ic-эрекепн, сын-сипатын накты суреттеу кезге туседЕ Мысалы, осы кезец акындары "жаксы катын", "жаман катын" туралы ез багасын елецмен бЕддЕргенде, сол катын айналысатын казан-ошак, уй шннщ накты суреттер1н бередЕ Акан сершщ осы такырыптас елендер1нде "куман жатыр кул болып домаланып * "кулде жаткан калашты жецмен cypmin", "жаулыгы желкесте кетер кашып", "тузы жок квжестщ твглп-шашып "сиякты жолдар кездеседЕ Бул - едеби тшдщ сездж казынасына кептеген лексикалык топтардыц молынан ене бастауы деген сез. Ocipece турмыстык лексика мен жалкы есЕмдер жене адамныц эр алуан кимыл-эрекетш бЕцпретш етктжтер елец тшше ерюн араласады, осыныц нетижесшде сез магыналарыныц саралана Tycyi немесе магына ауыстыру процес1 активтенедЕ
Еганшщен, аталган акындардыц бЕразы (Жанак, Шеже, Кемирбай, Суйшбай, Бала Ораз, Майлыкожа т.б.) жеке туындылармен катар, айтыс елендерщщ иелерЕ Ал бул кездеп айтыс - турмыс-салтгык такырып шецбершен шыгып, елеуметпк уц ала бастаган жанр. Демек, бул - айтыстардьщ сез байлыгы да, керкемдеугш куралдары да, rinri келеш де езгерд1 деген сез. Айтыс компоненттер1 монологке ауысады. Ал монолог - акынныц ез айналасьша, заманына, eMipre, когам прш1л1пне, жеке адамдардыц ic-врекеттерше деген кезкарасын, ойьш, мшездемесш керсетепн сез турЕ
Улкен айтыстарда акындар карсыласын жецу ymiH тек такырып, факт, логика, аргумент мыктылыгын гана кездеп коймайды, сез-образдардыц орьшды, эсерл1 epi соны болуына да кам жейда. Ол ушш тЕтдж-керкемддк дуниенщ дэстурл1 турлер1н пайдаланумен 6f ге, жацаларын да тудыруга тырысады. Б1ржан сал Сара акынмен айтысканда "эншшщ кец тынысты, зор дауьгсты" дегеншц тыц образын "энгмЫ. он ет звод жгберемт " деп усынады. Сол сиякты XIX гасырдыц соцгы ширепнде етек алган шыгыс едебиеп эсер1мен келген бшм-тусш1ктер де осы айтыста образ жасауга катыстырылады. Б1ржан: Тулпармын Квруглыныц Пырагындай, немесе: Рустем дастандаймын дел внерге деген тецеулерд1 келпрсе, Сара акын: Болганда аузым - сагат, ершм -какпак деп бурын казак кызы портрепнде кездеспейпн мулде тосын тецеу жасайды, бул да ез кезещшц eMip шындыгынан алынган образ: сагаттыц e3i ол кезде еюнщ 6ipiHiH кольша тусе бермейпн багалы буйым болса, акын кьвдьщ дарьгаы да (аузы, ягни ce3i) сондай сирек дуние, сагаттыц каклагы кандай деп-децгелек, MiHci3, кез тартарлык алгьш не куме болса, кыз ерш де сондай всем!
УшшшЕден, бул кезендеп акындардыц бЕркатары вр алуан эпикалык шыгармаларды (дастандарды, эпостык жырларды) тудырушылар жене таратушылар. Мысалы, Суй1нбайдыц Кыргыздыц "Манасьш", шыгыстьщ "Шахнама", "Тотыныцтоксан тарауьЕ', "Керуглы" сиякты жьфларын ел арасына таратуда енбеп зор болтан. Жанак пен Шежелер "Козы Керпеш - Баян сулу" жырыныц ез варианттарын усынган. Актан Керейулыныц дацкы непзвде e3i жырлаган ерл1к дастандарымен шыккан.
5 История казахской литературы. В 3-х томах, Т. II. Алма-Ата, 1979.С. 53.
Дастан - келемдЕ курдел1 туынды болмак- Демек, пл жагынан бул да езгерютер мен жацалыктарды тугызатын жанр. Осы туста пайда болган дастан-жырлардыц тамыры бурынгы поэзия дэстурше терец бойлап кетедЕ Авторлар образ тандауда болсын, суреттеуде болсын кэнгл сездер мен пркесгерге иек артады. Солай бола турса да, буларда накты суреттер басымдау. Мысалы, "кешеп откен Карасай бабасын": Еменнен найза алатын, К,орамсаща к,ол салатын. К,ырык, мыц душпан келсе де, Тайсалмай карсы баратын. Кереге кез тор сауыт, Жецаз берен киетт... деп бурынгы образдармен суретгеген Суйшбай "Сураншы батыр" дастанында урыс картинасын былайша бередЕ Карсы келген душпанныц Кылышпен басын кияды. Найзаменен myupedi. влшн жаудыц unedi... Эрине, 6ip Караганда мунда жаналык жоктай: картина бурынгыша кдмыл, ic-opeKeTTi атау аркылы бершен, сейлемдер шагын (6ip тармактык), елен ет1ст1к уйкаска курылган т.т. Ал салыстыра Карасак, кимыл куралдары (найза, кылыш, шокпар) баяшдай эпитетпен келмейдЕ толгамалы немесе кималы, я болмаса ыргай сапты найза емес, тек найза, кылыш та алмас, наркескен, алдаспан емес, жалац Кылыш co3i аркьглы бейнеленген. Мунда урыс картинасын жалпы сипаттау жок, накты суреттеу бар. Накты сурет - тицпк колданыстарга езгерю енпзетш кубылыс: ол дэстугш эпитеттерге, кэшп штампарга кеп ж1бермейдд, оньщ есесше сездердщ жана такырыптык топтарын косады, оларды сан жагынан молайтады.
Тертшпццен, тагы 6ip сипатты белгЕлердщ 6ipi — бул кездеп Казак акындарыныц дет мусылманша, кейб1реулер1 opi орысша сауатты болады. Шортанбай, Мурат, Базар, Майлыкожа, Меделщожа, Кашагандар мусылманша жаксы сауатты, араб, парсы, турш (шагатай) плдершен хабарлары бар сез шеберлер1 болса, Ыбырай, Шенгерей, Акандар мунымен катар орысша да сауатты болды. Бул жайт аталган акындардьщ шыгармашылыгына да, олардыц плдерше де улкен ыкпалын типздЕ
Мусылманша сауатты акындарда ортаазиялык жазба едеби тшдщ ecepi байкалады. Мысалы, Акан сершщ гашыктык циклщдеп елендершщ б1разында шагатай поэзиясындагы образдар, соган орай "турюлж" элементтер орын алган. Оныц: "БЕз булбул Кызыл гулге тарткан сада, Неркес кез, калам касты, лагьш бала. Иранныц кусни зия тотысындай, Гаупардан езкен несЕл тудыц зада" деген терт тармагында сада, неркес, лагыл, кусни зия, гаупар, зада сиякты жеке сездер гана емес, иранныц тотысы, гаупардан туу тэр1зд1 образдар да тел казак поэтикасына тен емес, шагатайлык дуниелер. Акынныц сулу кыздыц образын беруде "гул жузщ, зипа бойыц, калам кабак" Деу1 немесе "жумактыц шарап кеусер кауасында Сен едщ шапшып турган тш шабак" деген тецеулер1, сол сулуга гашык болган лирикалык кейшкерш "шыракка Tycin жанган пэруанага" балауы — осылардыц баршасы казак поэзиясы тиинде XIX г. II жартысында бой керсете бастаган белплер.
BipaK шагатай едебиеп жене тшнщ улп-ecepi мен ондагы образдардыц, солар аркылы келген сэздер1 мен тулгаларынын казактыц тел поэзиясы тшнен орын ала бастауы жуйел1 турде емес жене басым емес. Жогарыда мысал келпршген "Тагырыпыц" деген келемдд шыгармасында Акан cepi непзшен казактыц байыргы образдарын пайдаланады. Сол сиякты "Баламга он сепз мын патша болсам" деген елещнде араб-парсы сездер1 мен шагатай едебиеп образдарын мол колданган Шенгерей Бекеев езге туындыларында казактыц байыргы едеби пл кестесше иек артады.
вткен гасырдыц II жартысындагы казак акындарыныц тшнде бурынгы акын-жырауларда да, халыктыц сейлеу тшнде де колданылмаган б1рсыпыра араб-парсы сездер1 орын алган. Мысалы, Акан серще: натаракю, тагырып, сарби зат, кэстэран, макбуб, пэруана, шаИбазия, аглан т.б. Шэцгерейде: килап, ершат, гарапат, ыкырам, шаргыгалал т.б. Tinri бурынгы казак керкем тшнщ дестур-тертштерш 6epir устаган Шортанбай, Майлыкожа сиякты акындардыц 03i бейтаныс арабизм-фарсизмдерд1 мол кодданбаса да, плге ене бастагандарын актив пайдалану багьггын устаган. Мысалы, Майлыкожа гаупар, жакан, пайым, бейкайрат, насихат, накликат, мехнат, уэж, кадгрден, лэззат сиякты сездерд1 еркш жэне жи1 кодданган.
Сез епп отырган дэу1рдеп казак поэзиясы тшнщ жэне 6ip айрыкша белпс1 — оган орыс эдеби тшнщ де эсер-ыкпалыныц тие бастауы. Бул эйресе Абай плшде кезге туседЕ Абайдан езге акындардыц тшнде де орыс тшнщ ecepi куши сезшмегенмен, бул плмен карым-катынаска тускен1 байкалады: елец тшне орыс сездерш катыстыру ерекеп активтене бастайды, оларды образ ушш пайдалану нышаны байкалады. Мысалы, Акан cepi гашыгына арнаган сездер1н "телеграмда тартьшан сымга" тецейд1 немесе "калкага анда-санда жазган назын" "гылымныц двптер1ндей томда жатыр" дейдЕ
Орыс сездерш, образдарын еркпнрек, молынан колдану Абайдыц nreKipTTepi - Магауия, Акылбайларда айтырлыктай сез1ледЕ Мысалы, Магауия казак акындары бурын-соцды Колданбаган банкрот, мот, сутки тэр1зда дерекс1з угымдагы сездерд1 де, насос, кран, балкон, нарядчик сиякты накты зат атауларын да елец тшне енпзедЕ
Сейтш, XIX г. II жартысында казак едеби тшнщ басты стил1 - керкем едебиетте, оныц шшде поэзия тшнде езгерю-жацалыктар мен даму белплер1 айкын кершедЕ 6ipaK улкен сапалык езгерк Абай шыгармалары тшнен басталады. Оган Дейшп жэне онымен тустас казак акындарыныц тш, ocipece ауызша тараган улпде жырлагандардыц сэз epHeri бурынгы Двстурдщ жалгасы болып танылады.
§ 3. К6РКЕМ ЭДЕБИЕТТЩ КИССА ЖАНРЫ ЖЭНЕ ОНЫЦ Т1Л1
Откен гасырдьщ соцгы ширепнде кисса аталатын керкем едебиет жанры туып, дамыды. XIX гасырдыц II жартысындагы Казак едеби тшн зерттеген арнайы жумысында Б. Обшкасымов бул жанрдыц туу fleyipi, непздер1, белгшер1 жайында кенднен сез козгайды. Зерттеупп кисса (бул - арабша "ецпме", "тарих" деген магынадагы сез) деп алгашкы кезде шыгыс (араб-парсы) эдебиетшдеп сюжеттерге курылган, окигалы поэтикалык шыгармалар аталса, кейш бул термин баспа бетш керген, елецмен жазылган дуниелердщ бэрше телшген деп дурыс керсетедт BipaK, солай тани тура, осы ецбепнде зертгеушшщ ез1 Шортанбай сиякты акындардыц жарык керген туындыларын да, "Ер Таргын" сиякты фольклорлык мураны да осы жанр аясында карастырып, баспа бетш керген дуниелердщ баршасын кисса деп жацылыскандардыц шылауында кетедЕ
Б1з бул кундеп зерттеулер1м1зде казак тшнде ютап шыгару теж1рибес1 ещц-ещц басталып келе жаткан кезвде ютаптардыц кандай грифпен усынылгандыгы, оларга кандай ат койылып, айдар тагылгандыгы, Timi окырман журтшылыктыц кай едебиетп калайша таныгандыгы тургысынан келмей, эдебиет турлерш жанрларга ажыратуда гылыми непздерге суйену1м1з керек. Сондыктан "кисса-и" деген гриф тур ма, жок па, oirreyip жазба дуние ме, жок па, эйтеу1р сюжета ме, жок па деген межелерд1 нысанага алмай, эр жанрдыц езше хас белплергя тану принцишмен талдасак, сез етш отырган кезендеп казакша баспа бетш керген дуниел1ктер уш топка белшепщцгш б1ркатар галымдар дурыс керсетедЕ Олар: 1) ауыз едебиеп (фольклор) нускалары; 2) казактьщ (тел) жазба эдебиеп нускалары; 3) ютаби плде жазылган улгшер.
Б1з де осы топтастыруды кодцаймыз. Сондыктан едеби-пдщк 1здешстерде "Кисса-и Шортанбай" деген атоен жарияланганмен, бул ютап пшццеп материалды кисса репнде карамай, казактыц тел керкем поэзиясы удпс* катарында талдау кажет, сол сиякты "Ер Таргын киссасы", "Кисса-и Алпамыш", "Кисса-и Кыз Ж1бек" деген тумаршаларды есепке алмай, буларды казактыц фольклорлык дуниелершщ жанрында зерттеу керек деп табамыз.
Ал ещц бЕркатар "Кисса-и "-мен басылган жене "кисса" айдары тагылмаган "Акуал" сиякты ютапшалар не эдеби, не лдеологиялык куны жок, "жай турганча 6ip кисса болсун деп иаза салган" эдебиеттщ ешб1р жанрына жатпайтын дуниелер репнде танылуга raic жэне солай танылып жур. Мысалы, БЭбшкасымов "Кисса-и эдебл1 бала" (Казан, 1897), "Кисса-и ражам e'Keyi жолдас болган" (Казан, 1898), "Макулат" (Казан, 1897), "Берщ зекет ютабы" (Казан, 1898) сиякты Кашафуддин Шахмардановтыц "каламынан" туган ютапшаларга осындай бага бередЕ
Ал шын мэшндеп киссаларга келеек, бул XIX гасырдыц II жартысында, дэл1рек айтсак, сощы ширепнде туган керкем едебиет жанры, оныц шшде де поэзия дуниесше кол арткан улгшер. Олардыц езге жанрлардан ерекшеленеин непзп белг1лер1, б1ршш1ден, сюжеп1, #щгалы, колемд1 шыгарма болулары, еюнш1ден, такырыбы мен сюжеп араб, парсы, турю тшдершде жарияланган улплерден алынгандыктары, ушшдшден, тшдер1нде, ecipece грамматикалык тулга-тесшдершде шагатайлык, есю казактыц жазба дестур элементтершщ катысуы болып табылады. Тертшдш белпс1 репнде кисса жанрыныц жазба дуниелер екендтн атауга болады. Соцгы белпеше байланысты "ютаби тш" деген терминшц казак топырагында жасалу, таралу тарихыньщ сыры ашылады. Атакты шыгыстанушы В.В.Радловтыц Kiman елец, кгтаби акындар деген терминдерд1 ез1 де байкамастан гьшдми айналымга TycipreHi филология елемше жаксы таные. Ол ез тусындагы казак едеби улплер1н халыктыц e3i eKire бел1п: народные изречения (кара сез) и книжные песни (ютап елец) деп атайды деген-д1. Бул жердеп "кара сез" проза дегеннщ баламасы емес, ауызша тарап келген казактыц тел керкем сезш (фольклоры болсын, авторлы едебиеп болсын) баспа аркылы тарайтын "ютап елендердщ" карама-карсысына койып атау ушш тандаган термит (cipa, мундагы кара соз1н галым халык дегеннщ баламасы репнде алганга уксайды: народные изречения — кара сез).
Демек, еткен гасырда кисса ce3i - "ютап елендер", жалпы "ютап болып басылган дуниелер" дегенд1 бщцрген, бул кезде аталган едебиет жанры, мазмуны, идеологиясы, авторлы, авторсызы, тш, пайда болган уакыты, адресаты жагынан ажыратылмаган. Сондыктан "Алпамыс", "Камбар батыр", "Ер Таргын" сиякты ежелп батырлар жырлары да, "Кыз Ж1бек", "Айман-Шолпан" тер1зд1 лиро-эпостар да, казактыц профессионал акындарыныц елецдер1 де, жыр-дастан болып келепн жаца туындылар да - баршасы "Кисса-и" атымен басылды. Ал б1зге буларды ажырату керек. Оларды гылыми тургыдан талдауда, acipece плдж-стильд1к сипатын тануда атына Карамай, затына карасак, кисса атаулы едебиет жанрына араб,
'Радлов  В. В. Образцы народной литературы. Ч. III. Киргизское наречие, СПб., 1870. С. XVIII.
парсы, ущц жэне езге туры нлдершдеп, оньщ iniiime "шагатай" тшшдеп жазба едеби муралардыц сюжетше курылып, жырланган, окигалы, келемд1 дастан-жырларды жаткызу керек болады. 1С,азак,тыц тел эпостары да окигалы, келемщ жырлар, 6ipaK айырмасы — соцгылар авторсыз, Ke6i урпактан-урпакка ауызша таралып келе жаткан ескертюштер, ал киссалар — жаца кубылыс. Кисса-дастандардыц езш мазмуны мен максатына карай еюге белш караган жен: 6ip тобы — шыгыстыц классикалык эдебиеп улгшерш казакша жырлаган туындылар. Олар: "Шахнаме", "Жусш-Зылика", "Муцлык-Зарлык", "Сейфулмэлж", "Бозжтт", "Шахмаран", "Шэюр-Шэюрат" т.б. Булардыц такырыбы азаматтык, кэбшесе махаббат, адамгершшк жайы. Екшпп тобын ислам дшш уагыздап, оныц сахабаларын дэрштейтш дастандар ("Салсал", "Жумжума", "Кербаланыц шелвде" т.б.) курайды.
Белгш 6ip жанрда жаца туган жазба дуниелердщ казактыц езге туындыларынан айырмасы тек "ютаптан окылатындьнында" гана емес, тш мен стилшде де болды. Олар жазба улгшер болгандыктан, турю жазба тш дестурше б1ртабан жакындау келуге тырысты. Cipe, турю халыктары ем1ршде жазба ил дестуршщ бар екендтн, оны жазба дуниеге келгенде берш сактау керекттн сез1ну казак топырагында мыктап орын тепкен сиякты. Жалгыз киссаларда емес, eirreyip колга калам устаган сэтте, егер жазба проза жанрында болса, "шагатайшылап" Ж1беруден казактыц кай-кайсысы да тартына алмаган. Мысалы, Абайдыц 03i iHici Халиоллага казакша жазып келе жаткан хатын: Иэрдайым, тауфиклы, абыройлы, умрыцызды тыеп хат жазгучы агацыз Ибрапим Кунанбай углы деп 6meci3 деп "шагатайшылап" бптредр Немесе КаРам°ла съезшде Абайдыц катысуымен казактыц эдет-гурып зацыныц жобасы тузшгенде де, кеп тустарда автор мен аудармашылар "ютапшылап" кетед1 (-ган журнакты ес1мшенщ орнына -мыш тулгасын колдануы; ет1ст1кпц предикаттык керсетюшш -дур аркылы б1дщру1; бгрлэн, илэн, лекин шылауларын жумсауы жене мэтш емлесшщ турю жазба дестурше багындырылуы т.т.). Tirrri аталган мэтш булайша Абайдыц ез1 тургызбаса да, кол койганына Караганда, макулдаганы хак, ейткеш бул - жазба кужат, ал сол тустагы казакша жазба дуние бурыннан келе жаткан "туркшк" жазба дестурден кол узбеу1 керек болган сиякты.
Киссалардыц "шагатайшылап" бершуше, б1зд1'цше, б1рнеше фактор себеп болды. Bipi - елец-жырды жазба турде усынудыц сонылыгы; бурын казактыц акын-жыраулары ез туындыларын ауызша жырлап, кулакпен тындауга арнайтын, ещц еленд! таска басын, окитын етш усыну тэрпдд жаца акт - оныц тшше де езгеше карауга мэжбур етп. Жаца жазба дуниенщ авторлары ез туындыларын бурынгы окылып келе жаткандардан (шагатайша едеби улгшерден) тш жагынан кеп алшактамайтын, кэнт болуы керек деп угынды. Бул - 6ip. Еюншщен, киссалардыц такырыбы мен сюжеп шыгыс эдебиетшен, кебше-кеп "турк1" пл1ндег1 ескертюштерден алынды. "Турюше" ете сауатты, кез1 ашык, мусылманша жаксы хат таныган кисса авторларыныц тшне сол "туркшщ" сез саптауы мен пл машыгы оцай оралып туруы да себеп болды. Ушшпиден, кейб1р зерттеуш1л#рд1ц айтуына Караганда, "ютаби пл" ту бастан-ак д1ни уагыздамалардыц жаны болды, "дши кисса елендерд1 халык санасына жетюзуд1 "ютаби пл" ез мойнына алды.
Сейтш, киссалардыц тш емлес1нен бастап, сез тацдау, морфологиялык тулга-тесшдерд1 колдану саласына дейш "ютаби пл" сипатын алды. BipaK бул сипат барлык киссаларда бдрдей дэрежеде, катац турде сакталган жок. "Шагатай" элементтер! 6ipiime аз, 6ipirme кеп кездейп отырды. Мысалы, д1ни мазмунды киссалар мулде "ютапшылап" кетсе, классикалык шыгыс едебиеп сюжетше жазылган дастандарда казак тш элементтер! басымдау болды.
К,исса мэтшдершдеп шагатай элементтер1н1ц кеп-аздыгы авторына да байланысты болды. Автордыц казакша акындык дарыны негурлым кушпрек болса (мысалы, XX гасырдыц басындагы киссашыл Акылбай Сабалулы сиякты), согурлым оныц ютапшылауга кумарлыгы да кемдеу болганга уксайды.
Киссалардыц "ютаби тшдш" белплер1 топтастырып талдаганда мынадай:
	
"Курьипжанов О. Ютаби ил материалдарынан// КазаК пл1 тарихы мен диалектологиясыньщ мвселелерг 2-шыгуы. Алматы, 1960, 73-6.
12 Осы кунп "Еашык-наме" деген атпен жарияланып журген дастандар осындай "казакшалау" киссалардыц одан epi редак-цияланып, емлес1 мулде жацартьшып, Ka3ipri турге кеш1ршп бершген турлерЕ Бул жинактарга кейб1р киссалардыц XIX гасырдагы варианты емес, XX гасырдыц басында кайта жырланган "казакша" нускалары енпзшгеш байкалады. Мысалы, "Еашык-намедеп" "Бозжтт" киссасы - А. Сабалулыныц 1911 жылы ендеп Кайта жырлаган варианты, тш таза казакша (оган каз1рп шы-гарушылардыц колдары да едэу1р тиген1 сез1лед1), ал ол кисса-ныц "ногай уа казак лугатынша" Ахмед Оразаев жырлаган 1876, 1878, 1881, 1889, 1890, 1896, 1903, 1907 жылдардагы басылымда-рыныц тшш талдаган Б. Обшкасымов "Бозжтт" киссасында езге Казакша киссаларга Караганда, турю едеби тш дестугл кеб1рек сакталган деп туйедЕ Аталган ютап: Об1лкасымов Б. XIX гасырдыц II жартысындагы... 36-6.

1.	Лексика саласында. Казак, тшнде баламасы бар сездердщ орнына араб-парсы, шагатай, ягни кене туры, огуз, карлук сездерш колдану: нема (хат), куртка (кемшр), 6imy (жазу), нэма 6imy (хатжазу), рауан болу (журш кету), тармар к,ьыу (талкандау), аглам /сылу (хабарлау), хуб (жаксы), бипуш (есшен айрылу), баднама (жаман атты), лафз (сез), тугры йол (тура жол), шул (сол), як-яща (жан-жакка), ат ашайтын щурах, (жылкы жейнн), алтмыш (алпыс), угул (ул бала). Тузук, mipix, улуг, мундаг,шундаг, кШдек (юсщей) сиякты создер де XIX г. казак тшне тен емес: epdi (еда), олтурды (отырды), ашыгланды (ашуланды), тугды (туды) деген сез тулгалары де казакша емес. Бул белп ecipece дши мазмундагы киссаларда кеб1рек кершедЕ
2.	Грамматика саласында. Казак тш морфологаясьша тен емес, кене-жана "туглсивк" тулгалар мен тесЕлдерщ колдану: а) еамдктердщ септелу парадигмасы шагатайша: аныц (онын), аны (оны), метм, бешм (менщ), менее (маган), сенге (саган), exici (екеуГ), башыдан аяк,каче (бастан-аяк); е) ericriK тулгаларында: еткен шак еимшенщ -ган журнакты формасыньщ орнына огуздык -мыш аффикси варианты келедЕ бармыш (барган), квртмш (кершген); буйрык рай: -гыл/-к,ыл (баргыл, айгщыл), -ын/-щ (барыц, алыц) журнактарымен де кершеда; ауыспалы осы шак -гай/-гей журнагымен бершед1 (квргейлер - xepedi); епспктщ жжтелу парадигмасында казакша емес тулгалар кездеседЕ III жак кепше турде -лар косымшасын жалгап айту жуйел1 турде колданылады (йатурлар, едыер), -дур форманты жт кездеседЕ ол ей турл1 Кызмет аткарады: 6ipi - казакша - ды косымшасыныц орнында турады (барадур, айтадур), eKiHinici - eciM баяндауышка жалганатын предикаттык формант релшде келед1 (казакша edi, -ды -di -лердщ эквивалента барадур (бар edi, бар-ды), тушкен-дур (тусхен edi, тускен-di); б) мен, менен жалгау-шылауы формантыныц орнына б1рл9н/б1рлэ/быэ/илэ/илвн тулгалары жт колданылады; керексе, йогса тулгалары да орын алады.
Бул керсетшгендей морфологиялык тулгалар влдекайда казакша жырланган киссалардан да табылады. Мысалы, "Башык-намеде" (Алматы, 1976) жарияланган казакша "Бозжтт" киссасында: Керексе мыц-мыц эспет жолдас болар (30-6.), Аялдап сез1м1зге кулак салыц (35), Аман болыц, кош болыц (70), Хан кызымен екш акылдасып (53), Сонда жендет юсенд1 байладылар (57), Бенн ашып кврдыер кызды дейдЕ Буларды TinTi казЕрп "реставраторлар" сылып тастай алмаган.
3.	Емле (орфография) саласында. Киссалар "турюше" емле
TepTi6iH мейлшше сактап жазуга тырыскан: сез басында ж
дыбысы келепн орындарда кебше-кеп й танбасы жазылган:
(Нардам бергш б1здерге йалгуз алла; йаман йолга салдырма
кенул1мн1 - "Салсал"), с~ш, ш~ч, п~м алмасулары жя\
200
шырасады: тышк,ары (тыскары), к,аршылык, кыл (карсылык кыл), асман кек (аспан кек), учун (уш1н), чащш (шакты) т.б.
Ен улкен орфограммалык ерекшел1к сездерге косымшалар жалгаНганда казак тшне тен ундестгк зандарын сактамауда кезге Tycefli (б{злер, быгешмш, Полны, тынмай, келтдО.
BipaK бул керсетшген орфогра^'ялык белгшер жуйел1 турде катан сакталмаган. Шагатайша жазылган варианттармен катар казакша параллельдер де едэуЕр, ягни киссалардыц казактарга арналып жазылуы, олардыц б1разыныц авторларыныц казактар болуы мэпнда ара-тура ершсЕз-ерпсп турде казакшалатып отырган. Б1зд4цше, локальды ("казаки") немесе есш казак жазба вдеби тшшщ езше хас белгшершщ 6ipiH де осы тустан Ездеуге болады.
MiHe, булар XIX гасырдагы киссаларыныц (ягни жанр репнде нагыз кисса деп табылатындарыныц) "ютаби илдак" ("шагатайлык, туркшк") басты-басты белг1лер1 осындай. BipaK бул белплерге карап казак киссалары таза шагатай нл1нде жазылды деген niKip айтуга мулде болмайды. Булар Казактыц есю жазба тшнщ улпсшде, ягни казак тшшде жазылды, оныц стильдЕк-тЕдак ерекшелштер1 бар бЕр жанрын кураган керкем едебиет болды. Киссалардыц лексикасы непзшен казак тЕштю, тутас алгандагы грамматикалык жуйес! де казак тшщцк, TinTi елец курау техникасы да казак поэзиясышю: киссалар 7~8 буынды жыр агымымен жене 11 буынды кара елец елшем1мен бершген.
Керкемдгк сипаты жагынан киссалар казактыц байыргы тел поэзиясымен де, Дулат, Абайлар бастаган жазба поэзиясымен де тецесе алмады, бЕрак оныц образдары мен кейб1р керкемдеу1ш тесшдерш пайдалануга тырысты, бул ecipece XX гасырдыц басында туган киссаларда аныгырак байкалады. Мысалы, бурынгы киссаларды кайта жырлаган немесе жацадан кисса жазган Акылбек Сабалулы, Акыт Улымжыулы, Жусшбек Шайхусисламов, Мукаметкали внд1рулдары мейл1нше керкем туынды беруге куш салган (Осы кунп "Рашык-наме" жинактарындагы варианттарын карацыз). Буларда казак поэзиясына тэн керкем образдар, тецеулер, сез орамдары аз кездеспейдЕ кеп сетте казактыц халык поэзиясы тесшдерше жуг1н1п отырады. Мысалы, Сабалулы вариантындагы (1911 жылгы) "Бозжтт" Киссасында:
Досына жан жолдасы сез салады, Жалганнан елмей-отпей юм калады? -Деген жолдар уш шумак бойы кайталап келедЕ Сол сиякты мундагы кыздардыц жар-жары KOHiri "Жар-жар" моделш толык сактайды.
Малы жоктыц жаны жок, Teceri жок, жар-жар!
201
Жары жоктын, жаны жок,
Месел1 жок, жар-жар! Такырыбы мен сюжет! шыгыс едебиетшдж болганмен, киссаларда осы эдебиетке тэн образдар аса коп кездеспейдц дегенмен мулде жок та емес. Мысалы: Булбул к.ус тас /сапастан сайрайды endi; жаралган саф алтыннан суйектерг; журекке гашык, оты mudi; шекердей шырындыгы; щолыма хат жазарга алдым к,алам сиякты образдар, эрине, казактык емес. Абайдьщ "Сез айттым Эз1рет Ол1, айдапарсыз, Мунда жок алтын иек сары ала кыз" дегеш, 6ip жагынан, акын мен акындыкка, керкем сезге келгендеп ез талгамын керсетш, Кекбай, Opin сиякты кисса жазган акындарды сынаса, екшпп жагынан, киссашылардьщ осындай "алтын иек сары ала кыз", "саф алтын суйек", "леб1 лагыл" тер1зд1 шыгыс поэзиясынан алынган образдарга иек арту багытына сын кез1мен караган деп ойлаймыз.
Дегенмен XIX гасырдагы, ecipece XX гасырдыц бас кезшдеп агыз киссалар казак едеби тшнщ дамуында белгш рел аткарды: "когамныц мэдени-рухани eMipi мен дши угымдарга катысты толып жаткан сездер экедда", "сол замандагы сейлеу тшн, оныц ерекшел1ктерш хатка Tycipin, алуан турл1 сездермен байытып отырды" (О.Курышжанов) жене казак тшне керкем шыгыс поэзиясыныц кейб1р конымды образдарын косты, сол образдар аркылы жеке сездер мен тулгалар енпзд1 (бакта булбул сайрау. щызыл гул, дулдул, саф алтын, zayhap, маржандай mic, тжу-маржан, гибрат, ганибет, аузынан дур шашу, сахарадай кец, жер-жиИан, цапарман т.т. сиякты).
§ 4. КОГАМДЬЩ-ПУБЛИЦИСТИКАЛЫК СТИЛЬДЩ ПАЙДА БОЛУЫ
ХГХ гасырдыц II жартысында казактыц улттык жазба едеби тш функционалдык стильдерге тарамдала бастады. Басынкы (доминант) стиль бурынгысынша керкем едебиет слот болды. Сонымен катар езге стильдер туып, epi карай даму багьггын алды. Солардыц 6ipi -когамдьгк-публицистикальпс. стиль. Оныц пайда болуы ец алдымен мерз1мда баспасездщ тууына байланысты. "Турюстан уалаятьшыц газеп" (1870-1883), "Дала уалаятьшыц газеп" (1888-1902), "Торгай газеи", "Ауьш шаруашылык листоп" дегендер патша уюметшщ жергшкп еюмшшктершщ органдары болганмен, буларда халыктьщ турмыс-жайы, оку-агарту меселелер1, казактыц улттык медениеп, тарихы, эдебиеп мен тш' т.б. туралы публицистикалык сипатгагы материалдар басылып турды.
Екшпнден, "эр заманда багасы жойылмайтын 6ip улкен Кымбат казына" (М.Эуезов) болып танылып отырган Абайдыц
"Кара сездершщ" б1ркатары публицистикага, ещц 6ip тобы жартылай гылыми стильдердщ улпсше жатады. Мысалы, 3, 8, 22, 39, 41, 42-сез деп аталган шыгармаларында жазушы кепшшк ок'ушьиа арнаган ойларын публицистикалык стильде усынады. 46-сез1 — тарихи очерк icneTri кыска зерттеу жумысы. Ал 5, 29-сездер1 филологиялык, §нографиялык такырыптардагы шагын гылыми макалалар деуге болады, 17-сез1 психологиялык этюд, бул да "композициясы, мазмуны жене баяндау MeHepi жагынан нагыз эдеби-публицистикалык шыгарма14. Абай "Кара сездер1н1ц" шпнде "Раклиат тасдикат" деген атпен белек кеппршп келген ец келемд1 шыгармасы - 38-сез автордыц дан, мораль мэселелер1 жайындагы ой-толгауы. Муны публицистика спшмен жазылган философиялык толгау деуге болады.
Мерз1мд1 баспасез беттер1нде туган казак тшнщ когамдык-публицистикалык стилш онда жарияланган елеуметпк, мэдени, экономикалык мэселелерге байланысты материалдар танытады. Олар оку-бшм мен техника-шаруашылык турлер1 жагынан казак кауымыныц артта калганы, кейб1р эдет-гурыптардыц ecidpin, заман агымына сай келмей отыргандыгы, епн ету, саудага араласу сиякты карекеттерд1ц когам дамуы ymiH пайдалы екенд1п т.т. тэщрепнде болды. Жэне бул материалдарды окырман кауымга TyciHiKTi, жатык илмен усыну кэзделдЕ Сондыктан лексика-фразеологиялык курамы жагынан да, грамматикалык курылысы жагынан да бул стильдщ непз1 Казактыц ез rim болды. Орине, бул кезде казак нлшщ функционалдык стильдер1 каз1рпдей сараланып, еркайсысы ез белплер1н айкындап алмаган болатын, дегенмен ондай айырым белплер мен ер стильд1ц азды-кепп ез нормалары бар екендйш керсетуге болады. XIX гасырдыц II жартысындагы казак едеби тшнщ когамдык-публицистикалык стилш сипаттайтын мынадай белгшер Байкала бастайды:
1. Лексика саласында. Лексика курамы непзшен казактыц тел сездер1 болды. ХГХ гасырдыц II жартысында казак тшнщ Когам ем1ршщ барлык жагын суретгей (баяндай) алатын мол, туракты сездж коры бар екендт байкалды. Функционалдык стиль суранысына орай елеуметпк- саяси угымдарды атайтын сез топтары калыптасты. Олардыц б1ркатары терминд1к сипат алды. Ол ymiH байыргы сездерге жаца магына устеу жене iuiiHapa журнак жалгап, жаца сез жасау амалдары колданылды. Мысалы, эцпме болып отырган кезецде патша эюмшшгшщ ел баскару тэртштерше байланысты "приказ", "распоряжение" деген ресми Кагаз атауларын казакша беру ушш бурынгы буйрык, жэне жарлык, сездерше жаца магына устеп, оларды еюмшшк термишне кетердГ Орине, булайша калыптасу б1рден бола
"Сильченко М.С. Творческая биография Абая. Алма-Ата, 1957.
Коймаганы белгш: зерттеупл Б.Обшкасымовтыц талдауларына Караганда, "Турюстан уэлаяты газетЕ' бул ею угымныц екеуш де буйрык, сез1мен биццрген. Жауап сезше устеме магына косын, бул кунде мэселе (вопрос) деп журген сездщ угымын беру ушш колданган (Бурун бидай ж1беретш астыкты енд1 цигрменге тартыб ун кылыб ж1берсек кайтед1 деген жауап чыкты - "Дала уалаяты газетЕ', 1896, 1 31).
Кецес (совещание), лак,аб, насихат, внер, мехкеме (правление), хукгм деген сездер де осындай магынасы езгерш колданылган жаца угым атауларына айналган. Заманындагы жаца угымдарды атау ушш магынасы устемеленген топка гарыз (прощение), гарыз emyni (проситель), твре (чиновник, кецсе Кызметкер1), буйры/снама, гылым (образование, учение), басмахана (редакция) сиякты казактыц кейб1р ез сездер! мен халык тшне бурынырак енген араб-парсы сездер1 де жатады.
Алгашкы баспасез беттершде журнак жалгау аркылы жаца сез, жаца термин жасау, б1здщ байкауымызша, аса актив амал емес. Зерттеушшер -лык, журнагы аркылы жасалган кедейлт, бадшалык,, к,арацгылык, сиякты 5-10 дереюлз угым атауларын, -чылык, (-шылык,) журнагы аркылы жасалган зэручглгк, к,ысымчылык,, татушылык, тер1зд1 тагы да 5-6 сезд1 гана корсетедГ Бул кунде жеке сез ретшде танылатын егтштк, бакшашылык, сиякты терминдер алгашкы газет беттершде аналитикалык жолмен егт шаруасы, бакша салу сиякты пркестер аркылы бершген.
Жалпы бул кезендеп публицистика тш мен жартылай гылыми стильге тен белплердщ 6ipi — аналитикалык тесшд1 жш пайдалану деуге болады. Бул амал бЕпм-гылымга, техникага Катысты, езпрге казак окырмандарына бейтаныс угым атауларын тусшдЕруде пайдаланылады. Мысалы, медицина институтын дэрггер болуга уйрететугын улкен медресе деп бередЕ Tinn терминнщ езш колданган кунде де оны казакша тусшцгрш отыруды кажет деп табады. Сондыктан публицистикалык материалдардан телеграф, ягни сым темгр; мужской гимназия, ягни еркек балалар ощитугын медресе дегендерд1 кездесттруге болады.
Казактыц улттык жазба едеби тшнде калыптаса бастаган публицистикалык стильдщ, ecipece алгашкы баспасез тшнщ сол тустагы езге стильдершен ажыратылатын 6ip белгкл - мунда орыс сездершщ актив колданылуы болды. Сол кездегт керкем едебиет стилше Караганда, публицистика стшн казак жазба эдеби тшнщ сездптн орыс тшнен кабылданган к1рме сездермен толыктыруда улкен рел аткарды жене оныц бул багыты жылдан-жылга улгая туст1. Мысалы, "Дала уалаяты газетшщ" 1890 жылгы 17 августагы нем1р1нде казактыц тел сездер1 70,4%, араб-парсы сездер119,7%, орыс сездер1 5,6% болса, 1896 жылгы 21 январьдагы санында казак сездер1 73,5%, араб-парсы сездер1 15,4%, орыс сездер1 9,1%, болганын керем1з15. Газет беттер1нде колданылган орыс сездершщ б1ркатары керкем эдебиет пен кецсе стильдершде де, жартылай улплерде де кездеседЕ дегенмен кеппплт тек баспасезде, оныц да публицистикалык материалдарыныц метшдершде колданылып, кейшнен казак едеби тшнде калыптасып кеткендер болып табылады.
Орыс тшнен алынып колданылган сездерд1 ею топка бел1п талдауга болады. Bipi — ел баскару-эюмшшк, зац-сот icrepi немесе сауда-саттык, турмыс-салт, оку-агарту салаларына жататьш жэне халыктыц кундел1кп ем1р1нде жи1 колданылатын, казактыц сейлеу тшне енш калыптаса бастаган сездер. Олар: болыс, ойаз, сиез, началтк, облус, жандарал, содия, сот, жеребе, каталешке; газет, ушквл, щарындаш, устел, бвшке, самауыр, кэмпит, шыт, свтен, жэрмецке, бекет, квпес, пошта, шен т.т. Екшпп — халыктыц кундел1кп сейлеу теж1рибес1нде колданылмайтын, 6ipaK ездер1 атап турган заттардыц, угымдардыц казак пршшпнде жок болгандыгынан, орысша туршде алынган сездер. Олар кебшесе emupic, бшм-гылым, империялык зац-сот icrepi, империялык еюмш1л1к курьшысы салаларына катысты сездер болып келедЕ XIX гасырдыц II жартысындагы казак публицистикасы, ecipece мерз1мд1 баспасез органдары оларды актив колданды. Мысалы, газет беттершен кубернатыр, соуетник, консул, дознание, канселариа, акраном, micneKmip, адуакет, статийа, землемер, кимназийа, университет, студент, семинарийа, парта, награт, школ, зауыт, машине, белосипет т.т. сиякты сездерд1 керуге болады.
Бул — улттык жазба типтзге орыс сездершщ жене орыс тш аркылы интернационалдык кордыц молынан ене бастауыныц басы бодцы. Муныц себебш ец алдымен ХГХ гасырцьщ II жартысында Казак жерЕ казак ел1 тугел1мен Ресей империясына багынып, соныц еюмш!л1к камытын мойнына мыктап киген тусы болуынан 1здеу керек. Тек ек1мш1л1к емес, Ресей экономикасымен шктес болу да казак кауымына кептеген жаца угымцарцы алып келдГ Ол угымдар ез атауларын кажет eni, олардыц барлыгыныц б1рдей казакша баламасын табу мумюн болмады. Сондыктан "орыс дуниес1" ез сездерш ез1мен 6ipre алып келе бастады. Еюншгден, алгашкы газеперд1ц eKeyi де орыс тшнде шыгатын газеттердщ косалкысы (приложение) болды: "Турюстан уалаятыныц газетЕ' "Туркестанские ведомости" деген газеттщ, "Дала уалаятыныц газеп" "Акмолинские областные ведомости" газетшщ "жалгамасы" рет1нде жарык кердЕ Кейшнен булар таза аударма газеттер болмай, дербеспк сипат алганмен, онда жарияланатын жарлык-буйрыктар, "ук1мет
15 О б i л к а с ы м о в Б. Алгашкы казак газепершщ тЕл. Алматы, 1971. 87-6.

1оЭб1лкасымов Б. Алгашкы казак газепершщ тш. Алматы, 1971. 77-6.

сездерГ, кыскасы, ресми хабарлар орыс тшнен аударылып бершш отыргандыктан, бул материалдар орыс тшндеп мепндермен байланысты болды. Оларда кандай атаулар болса, соларды не казакша, не орысша б1лд1руге мэжбурлш кэбгаесе орыс сездерше мойын бургызды. Буган сол туста тш меселеймен шугылданатын белгш 6ip орындардьщ (айталык, Ka3ipri "Терминкомдар" сиякты немесе тш зерпеу институтыньщ) жоктыгы да себепкер болды.
Орыс тшнен сез алып колданудагы жэне 6ip кезге тусетш ерекшелш — орысша аныктауышымен келген блок-атауларды сол орысша куйшде алу жэне кебшесе орыс тшндеп родка Карай киысу зандылыгын сактамай келпру. Мысалы: тайный (араб ершмен жазылуы тайни) сауетник, катарыжнай работа, земски сома, колежски асессор. Бул ерекшел1к Абай публицистикасында да iuiiHapa кездеседЕ Алгашкы казак публицистика стилшщ лексикалык сипатын танытатын белп -тек орыс сездер1 емес, араб жене парсы илдершен алып Колданылган бегде жэне юрме сездердщ де молырак колданылуы. Жогаргы пайыздык керсетюштерге Караганда, "Дала уалаяты газетшщ" алгашкы жылдарында олар сан жагынан кеб1рек болып, кейшп жылдарда сэл азая тускеш кершедЕ Оныц ececiHe орыс сездершщ колданылуы жишеген.
Араб-парсы сездерш колдануда казак публицистикасы жалпы турю жазба тшдершщ дестурщ бул туста epi карай жалгастырган деп айту керек, ягни оку-агартуга, медениетке, жалпы рухани дуниеге катысты угым, зат атауларын араб жене парсы сездер1мен беру - мунда да басты багыт. Буларды да халык тшне ертеде енген, казакша калыптаскан сездер тобына жэне жазба тшде гана колданылган араб-парсы сездер1 деген топка белш талдау керек. Зерттеупп Б. Об1лкасымов еюнпн топтагы сездер деп мархамат, мазкур, мтакиб, табиг, урых, шупаба, муафик, тапакцк,, шафагат, ыждаИат, рэс1м, жамагат, фШр, гибрат, хук1м, низам, напу, фарман, насихат, гулама деген сездерд1 керсетедЕ6. Мундагы кейб1р сездер, бЕздщше, халык тшне енгендердщ тупнускаша тацбалангандары. Мысалы, шапагат, ыждагат, жамагат, niKip, эюм, шубе, пармен, насищат, гулама, галым дегендерд1 6i3 XV-XVIII гасыр акын-жырауларынан да табамыз.
Бул туста сез болып отырган кезендеп казак публицистикасы тшнщ 6ip ерекшелт репнде орфография (емле) меселесш керсету керек. Турю жазба тшдер1 кашанда да емле саласында консервативпк сипат алып келген, ягни жазудьщ ете ертеден келе жаткан дестурш катац сактау аркылы 6ip-6ipiHeH белше бастаган турю халыктарыныц кепшшгше ортактык сипат (касиет, белп, курал) беру талабы куши сезшедЕ Сондыктан кейбЕр зерттеупилер атап жургендей, "шагатайша жазылган дуниеhj, ер халык жазылганынша емес, ез1нше окитын болган" (F.Мусабаев). Бул дестурд1ц 6ip ушы араб-парсы сездерш тупнуска плдепше жазу кагидасына барып прелед1, ягни араб жазуымен кагаз бепне тускен турю пл1ндеп дуниеде (мысалы, riirri жеке адамдардыц 6ip-6ipiHe жазыскан хатгарында да) араб пен парсы сездер1 арабша, парсыша тулгасында жазылуы шарт болган. Сондыктан туцгыш казак газепер1 де казак тшше ертеде енш, niKip, тарап, пайым, ращым, ьасылас, пэрмен, внер, мешШ, есеп туршде калыптасып кеткен сездерд1 фикир, тараф, фапим, рахым, ихлас, фарман, hemp, мешжид, хисаб деп (ерине, араб ерЕптер1мен) жазудан бас тарта алмаган.
Б1здщ байкауымызша, кептеген араб-парсы сездершщ казак тшнде бупнге дейш ею-уш вариантта жазылып келу1 осы ею стихияныц i3i (мысалы, ыждагат ~ еждихат ~ {ждщат, сынат - сипат, гашык, - ашык, ~ асык,, эшм ~ хаюм).
Абайдыц каламынан туган публицистикалык шыгармалар баспасез бепер1ндеп улгшерден бЕраз ерекшелен1п келед1: мунда кепшшк окушыга бейтаныс араб-парсы, орыс сездер1 жокка тэн, олардыц аналитикалык жолмен тусшдЕршп бер1лген варианттары да кездеспейдЕ СЕрэ, бул жерде жазушы ез1 айткандай, "жалпак журтка" казактыц ез тшнде, тусшЕкп турде айтпак ойын бвдцруге ден койган тер1здЕ Осы себептен Абайдыц публицистикасында дереюлз угым атауларыныц улкен тобы -лык,, -шылык, журнактарымен жасалган сездер болып келедЕ Ал дереюлз ес1мдерд1ц молынан колданылуын "Кара сездердщ" такырыптары мен мазмуны кажет еткеш кер1недЕ
Абай публицистикасында 6ip кезек адамныц, замандастарыныц касиет-м1нездер1н сез етсе, енд1 6ip кезек болмыс пен рух, адам жан дуниес1 мен алла тагала тэр1зд1 абстракцияларды такырып етедЕ Бул такырыптар казакша бурын ерб1меген "метафизикалык тшда" жасатады. Сезд1к осы стиль удес1нен шыгады. Абай публицистикасы аркылы казак едеби плше кулк^лдш, ыщтиярсыздык,, 6epiKmiK, суьистык,, к,ызык,пак,тык,, то/стаулылык,, баулаулылык,, намыстылык,, Коргалауьпстык,, жецЫкщойлык, тер1зд1 ондаган дереюлз угым атаулары косылады. Оцг1ме бул жерде Абайдыц ез1 жасаган туынды дереказ ес1мдерд1ц санында гана емес, усынган улпанде, ягни дерекс1з угым атауларын тек езге плден (айталык, араб, парсы илдершен немесе орыс тшшен) ала бермей, казак тел сездершен де жасауга болатын жолын керсетедЕ Бул орайда •лык,, -шылык,, журнактарынан баска -мак,, -у журнактарын да 1ске косады: шпек, жемек, кимек, кулмек, квцы квтермек, Кушпак,, суймек, мал жимак,, мэнсап 1здемек, айлалы болмак,, алданбастык, - бул норселердщ бершщ де елшеу1 бар. Абай прозасындагы жалыгу, умыту, влшеу сиякты туынды сездер жай кимыл eciMflepi гана емес, абстракт угым терминдерЕ
Абайдьщ публицистикалык шыгармаларында такырыбьша карай араб, парсы тшдерше жататьш дани де, дани емес жеке сездер мен •пркестер де еркш кодданылган. Мунда халык плше бурыннан енш, юрме сез дэрежесше ие болгандарымен катар, карапайым окушыга бейтаныс, Ke6i 6ip-eid реттен артык кездеспейпн араб, парсы сездер1 бар. Ocipece ислам дшше катысты ой-тюрш айтканда, Абай араб тшнде калышаскан терминдер мен жеке сездерда, кейде rirrri сез TipKecrepiH (блоктарын) пайдаланады. Мысалы, саны (6ip нерест icTeymi, жасаушы), салахиат (жарамдылык), самы' (тындаушы), табы' (i36acap), такриб (жуыкгау, жакындау), гурур (текаппарлык) т.б. осылар сиякты ондаган сездерда атауга болады.
Парсыша, арабша тулгаланган (журнактарьш жалгаган) кэаби, жибли, \uahapu, ввели, эдеби, инсаниат, мумканат, лэмжэн сиякты сын еамдерда коддану да - ХГХ гасырдыц II жартысындагы казак публицистика тшне, оныц шпнде Абай прозасына жат емес. Tirrri Иэм, уа, лекин сиякты арабша, парсыша шылауларды жт коддану сез erin отырган стильдщ 6ip белгкп деуге болады.
Дегенмен, жалпы алганда, Абай публицистикасы тшнщ лексикалык непз1 казак тшщцк, бегде тщдак сездердац дет стильдак максатпен белгш 6ip шыгармаларында (13,38-сездершде) колданылган деп туюге болады.
2. Грамматика саласында. Сез етш отырган деу1рдеп казактыц керкем едебиет стилшен публицистикалык стилшщ басты айырмашылыгы грамматикалык тулга-тешлдершщ кер1шсшде болды. Мунда "туркшк" элементтер кеб!рек араласады. Олар:
1)	еткен шак еамшенщ -ган косымшасыньщ орнына кей-кейде -мыш журнакты Typi колданылады, бул кебшесе ес1мшенщ аныктауыштьгк кызметте келген тусында кездеседа: етмш жыдцар, айтылмыш адамдар, болмыш халыкдар.
2)	III жак жктеудщ кепше тулгасына -лар жалгауьш пркейдг еттыер, бектыедшер, айтщанлар.
3)	Еимшенщ -ар, -ер журнакты тулгасымен катар, -ур -ур вариантгы Typi де орын алды: елтурур еда, турур, журур.
4)	шейгн шылауыныц -че варианты да колданылады; мен, менен шьшауымен параллель бгрлэн, бгрлэ, илэн, бшэ, илэ дублетгер1, бграк, -пен катар лэкин шылауы жт пайдаланылады; сол сиякты араб тшщцк кадар, хусусы, уа, Иэм, уа Иэм шылаулары мунда кент элементтер.
5)	Бул, осы деген ес1мд1ктердщ туркшк к,аю, ушбу, мэзкур эквиваленттер1 ерюн жумсалады.
6)	Епспкген eciM тудыратын -учы журнагьш -гучы, -кучы, -куш, -гуч/ журнагымен алмастырган кездер1 де аз ушырамайды: алгучы. бергуч{.
Бул керсетшген ерекшел1ктер катац колданылган норма емес, булармен параллель казактыц ез тулга-твсшдер1 де ерюн колданылады. Бул, 6ip жагынан, жаца стиль куралдарын 1здеу уст1ндег1 кубылыс болса, екшпп жагынан. турю халыктары Мбдениетище ертеден келе жаткан осы стильдеп жазу дестур1н1ц ecepi: XV-XVI гасырлардан бастап шагатайша дидактика, гылым жене публицистика жанрлары дамыганы мешм.
ХГХ гасырдагы казак публицистикасы тшндеп жарыспалылык тек туркшк-казактык элементтер катарында гана емес, казак тшнщ ез тулга-тесшдершщ бершушде де бар. Мысалы,^ менен~мен, тугын~тын, дагы-да, салыстыру журнагы-дайын-дай Tepi3fli грамматикалык тулгалар параллель колданьшады. Бул -керкем едебиет стилшщ ecepi. Етюттктерде кеппк магына беруде ат калыптаскан норма жок, сондыктан 6ipfle шагатайша-татаршалап кеттыер, бардылар деп -лар жалгауьш ттркеп айтуга дайын турса, eHfli 6ip сеттерде ортак етю тулгасын пайдалануды Калайды. Мысалы: Бул eKeyi кеп зерушшк Kepicedi (ДУГ, 1893, № 11). Кедей казактар 6ip ояздан 6ip оязга xemicedi (сонда, 1891, № 36). Ес1мшенщ -тын журнагы кебшесе -тугын, кейде TinTi турган тулгасында келедГ Бул айтылгандарга мысал рейнде мына уз1ктерд1 келйруге болады:
"1896 жылы 17 августа 6i3 им теменде кол койып, мейрлер1м1зн1 баскучы Оскемен ойазыныц Иэм Семей ойазыныц кызметтеп народни содиялар жасадык ушбу ережеш Чар бойында Кешек туб1ндеп болынмыш 4ipe36n4aftHH сиездеп ойазнай улыгымыздыцалдында... " (ДУГ, 1897, 23 ноябрь, №46). "Дунияныц hep турл1 нерселер1 Иэм бола турган нерселер1 не себептен болатугынын бше алмай б1здщ казак халкы ойлайды 6ip улкен кереметш нерсе гой квретугын дунияныц Ивр турл1 нерселерш Иэм бола турган нерселер1н бузып Иэм дунияныц езнг билеп туратугын деп" (ДУГ, 1894, 27 ноябрь, № 47).
Казак публицистикалык стилшщ алгашкы кезенд синтаксис саласында 6ipa3 ерекшелйстерд! керсетедГ Бул стиль - казак тшнде проза жанрыныц алгашкы улгшершщ 6ipi. Мунда проза синтаксис1н1ц зандылыктары орналасу терибшде, курмалас сейлемдерд1 жасауда, сейлемд1 каратпа, кыстырма сездермен немесе оцашаланган мушелермен курделенд1руде б1р1здшк, норма елс1з. Бул сеттерде ауызею сейлеу тт TepTimepi (нормалары) мен поэзия тшнщ ecepi купт: публицистикалык метшдер кейде елецге уксап кетед1 (Абай "Кара сездерш" Карацыз), кейде ауызею сейлесш отыргандагы ецпмеге уксап кетедГ Бастауыштыц баяндауыштан соц, аныкталушы мушенщ аныктаушыдан бурын орналасуы бул мепндерде жи1 байкалады. Буган аударманыц да улкен ecepi тиген. Материалды орыс тшшен аударганда кеб1несе тупнускадагы сез терпбш сактап отырган. Бул, ерине, аудармадагы теж1рибес1зд1кпц нэтижесГ
Ocipece курмалас сейлем компоненттерш орналастыруда ею тшдщ курылымдык ерекшел!пн айырмагандыктан, орысша курылган сейлемдерге жол бершген. Мысалы, Каю жана ат илэн шыгатугын цазит шыгып турады Ащмола, Семей облыстарыныц казитлерте щосымша щылынып (ДУГ, 1902, №10). Бек жак,сы болар edi, егерде бул xypMemni мархумны (Шокан Уелихановты) жузме-жуз анык, быген таныс адамдар болса, аныц хусусында быгенлерт жэрдем emin жазып жлберселер (ДУГ, 1894, № 18).
Курмалас сейлемдерд! беруде окта-текте туркшк тес1лдерге де барады. Мысалы, Ce6e6i сол дур ки дуниеден ерте еткен сол маргсумныц mipi кунт де болган 'умрларыныц та'лим менен ошбу кунгече бгз анык, 6UMeUMi3 (сонда) деген сейлем ки дэнекер1 аркылы жасалган, ал бул - казак тшне тен амал емес.
Материалдарды топтастырып беру ушш кажет рубрика атаулары туцгыш рет осы стильде (газеттер беттер1нде) калыптаса бастайды. Олар кебшесе аударма болгандыктан, орыс тшнен алынган калька туршде келедЕ "Редакцияга хат", "Ор тутш хабарлар", "Газет шыгарушылардан", "Жаца ютаптар", "Турмыс жайында болган хабарлар" т.т.
Калыптаса бастаган публицистикалык стиль улттык жазба едеби тшдщ проза саласындагы б1ркатар грамматикалык нормаларды белгшеп, орныктыруда айтарлыктай рел аткарды. Ocipece сейлемдерд1 жалгаулыктар аркылы курмаластыру жуйел1 турде басын осы кезецнен алады деуге болады. Газет беттершдеп де, Абайдыц публицистикалык шыгармаларында да осы кунп нормага айналган мен (менен), ce6e6i (ece6i), сонда да, свйтсе де, 6ipaic та, сол ce6enmi, сол себептен, соньщ ушт, жене, турада (турасында) сиякты "казакы" шылаулар колданыла бастаган. Мысалдар келнрешк: ... Бурынгы уакытта 300 десетина жер1 барлар бугунде 150 десетинадай-ак жерге иеленуге мумюн, сол себептен жер аз кершедц 6ipaK осылар раст болар ма екен... (ДУГ, 1889, 22 декабрь; №51). Балаларды окыткан да жаксы, 6ipaK, кулшылык кыларлык кана, турю танырлык кана таза оцыса болады... Каз1рде орыстан окыган балалардан артык жаксы Kici шыга алмай да жур, ce6e6i ата-анасы, агайын-туганы 6ip жагынан бузып жатыр (Абай, 25-сез).
Керсетшген шылаулар казак тшнщ езшш. Буларды колдану -казактыц публицистикалык прозасыныц улттык белплерщщ 6ipi, ейткеш бурынгы жазба плде булардыц орнына не араб-парсы (Иэм. уа, лекин), не дагдылы туркшк (аныц учун, шунки т.б.) турлер1 гана колданылатын.
Сейлем мушелершщ орын Tepri6i мен олардыц 6ip-6ipiMeH жанаса, кабыса, мецгерше, киыса байланысуларында жогарыда керсет1лген1ндей, ауыткулар болганымен, нег1з1нен, казак тшшщ табиги зацдылыктарына суйенш курылган конструкциялар басым келедЕ Ocipece Абай каламынан шыккан дуниелердщ синтаксиспк курылысы осы кунп нормаларга сай, тузу тузЕггеш байкалады.
3. Графика, орфография саласында. Откен гасырдагы публицистика араб графикасымен жарык кердЕ Сол тустагы жалпы араб ершн пайдаланган жазбалар сиякты, бул стиль мэпндер1 де ертеден келе жаткан турю орфографиясы терпбш устады. Ол дестур бойынша:
а)	сеппк, кеппк жалгаулары кеб1несе 6ip гана тулгада
жазылды. Мысалы, табыс септЕп -ны, кеппк жалгау -лар, шк
cenriri -ныц турлер1нде гана жалганды да, казак тшне тен
фонетикалык варианттары кебшесе ескершмедЕ хабарны,
казитм, щызныц т.б.;
е) араб-парсы сездерш тупнускага жуыктатып немесе Tinri араб-парсы тшдершдеri калпынша жазу принцип! басым болды. Ертеректе енш, халыктыц сейлеу тшнде казакша Калыптаскан шыгыс сездершщ фонетикалык ею-уш (кейде одан да кеп) вариантта жумсалу фаюис1 еткен гасырдыц II жартысында басталып, салкыны куш бугшге дейш rain келе жатканын атауга болады;
б)	орыс тшшен алынган сездерд! де араб жазуыныц
мумюнд1г1нше тупнускага жуыктатып жазу принципш устады:
фабрик, канфит, уелосипед, приказчш, кнэз, началшк, облус,
закун, ж1ребе, копйа, чен т.б. Арабша у тацбасын орысша в
ерпшщ орнына койып окысак, осы дыбыспен келетш
кептеген сездердщ терюн тулгасы сакталганы ацгарылады:
зауод (завод), переуатчш (переводчик), сауатник (советник),
прикаур (приговор), обчестуа (общество) т.т. Ал ертеден енген
турмыстык сездер казакша калыптаскан куйшде жазылган
(самауыр, бвшке). Соцгы дестур куш бугшге дейш келш,
казЕрп казак емлесшщ 6ip ережес1 репнде калыптасып отыр.
Сейтш, XIX гасырдыц II жартысында пайда болган когамдык,-публицистикалык стильдщ казактыц улттык жазба едеби тшнщ epi карай дамуында ерекше орны болды. Осы стильдщ тууы едеби плдщ когамга кызмет етер аясын кецЕгтЕ Осы тустагы казак жазба едеби тЕлшщ функционалдык стильдер1 6ip-6ipiHe ыкпал епп, есерлерш тиНзш отыргандыктан, публицистика тш де жеке-дара автономиялы турде дамымай, ец алдымен керкем едебиет стилше, одан соц турюл1к дэстурл! жазба проза стил1не иек артып калыптасты жене бул стиль ез!мен катарлас туган улттык гылыми-кепшш1к стилше ыкпалын типзд!, кеп орайда булар 6ip-6ipiHeH ажыратылмай, б1рдей тулга-тес1лдерд1 пайдаланып та отырды. Оныц успне бул ею стильд1ц eKeyi де непзшен аударма улгшерден кер!нгенд1ктен, аударма кшде, терминологая жасау принциптер1нде б!р!зд1л1кп байкатты: сезд1к курамныц орыс тш аркылы толыгу принцип1н осы аталган стильдер усынып, оныц алгашкы i3iH салды.

"Эбицасымов Б. ХГХ гасырдьщ II жартысындагы... 65-6.

§ 5. казакша Еылыми-кепшинк стилшщ
ПАЙДА БОЛУЫ ЖЭНЕ ОНЫЦ ЖАЙ-КУЙ1
Откен гасырдьщ II жартысында казак, тшшде кепшшпске (ен болмаганда сауатты окырманга) арналып, жалпы гылым-бшЕмнен де, кейб1р гылым салаларынан да мэлдмет беретш, баяндайтын, тусшдЕретш, насихаттайтын сипаттагы эдебиет жанры пайда болады. Зерттеуип Б. Обшкасымов мундай эдебиеттщ туцгыш улгклдеп Н.И. Ильминскийдщ "Самоучитель русской грамоты для киргизов" деген кггабыныц соцында бершген казакша улгшерд! атайды". Ол текстер география, тарих, табигаттану салаларынан маглуматтар бередЕ Бул стиль улгшерш шагын макалалар туршде сол кезендеп казакша мерзшд] баспасез беттершен де табамыз.
Медицина, ветеринария, шаруашылык мэселелерше арналган жеке кттапшалар да жанры жагынан керсетшген едебиетке жатады. Булардыц деш орыс тшшен аударылган дуниелер болганымен, осы кунгЕдей дел аударма ретшде карастыруга келмейда, ейткеш еткен гасырдагы аударма кшщ принциптер! казЕрпдсн белек болатын. Тупнуска текстщ мазмуны гана бершш, сездт мен синтаксиспк курылысы жагынан дэлме-дэлдпс сакталмайтын.
Бул эдебиеттщ алдында хат танитындар аркылы калын кепшшиске бипм-гылымныц эр саласынан хабар беру жэне оны сол кездеп журттыц сауаттылыгы, бшм дэрежес1мен санасып, тусшгкп, жецш, "жалпак" тшмен бЕдгцру максаты турды. "Окумустардын (галымдардын — Р.С.) айткан сездер! (жазгандары — Р.С.) кандай анык, кандай тусунуктт, кептурмей, семдЕрмей, дурусун тусундуред! де койады, окудыц байдасы бу" деп жанр авторларынын 6ipi жазганындай, оздер1 де гылыми цшндыкты б1ршама дел ("кепйрмей", "семдЕрмей") беруда жэне TyciHiKTi етш баяндауды кездейдЕ
Казак тшндеп алгашкы гылыми кепшшк колды едебиепщ осы максаты оньщ тш мен стилше мейлшше эсер етп: мунда баяндаумен катар, тусиццру сипаты кец орын алады. Муны осы улгщеп эдебиеттщ стильдис белпсшщ 6ipi деп тануга болады.
Тусшжтеме текстщ ез шшде тупнускада болуы мумкш, сонымен катар, кейбЕр зат, угым, кубылыстардын не мэнш ашьщ немесе казакша баламасын келпрш туспццру де орын алады. Мысалы, 1897 жылгы казак ушш шыгарылган календарьдагы планета туралы материалда: Осы куннен айналып экуретун томалактарды планета деп атайды. Онын. мет журетун жулдуз дегеш. Мунда соцгы сейлем тусшд1рме репнде келпршген. Осы календарьдан тагы мысалдар келпрейж: Кезге крйып Караганда алые норсет жакындатып, улкейтт керсететш телескоп деген курал бар... Бул жаркыраган жулдызды комета deudi, куйрыкты жулдыз дегеш, булар бетен куннщ кауымынан келед'1... Москеуде козф кунд/з болса, Америкада (6ip Америка деген жер бар) тун... Бул мысалдарда бшм-гылымнан таным дэрежес! эл1 темен кепшипк окырманга сол бш1м-гылымныц эр саласынан хабар (информация) берумен катар, сол хабарды туещатрш отыру принцип! кезге туседЕ Ол тусшд1ру ер турл1 жолмен жузеге асырылган. Кеб1несе "деген курал бар, деген жер бар" деген сиякты косалкы баяндау амалы пайдаланьшган. Айталык, Америка сез1 кепшшпе казакка тусш!кс1з: ол заттыц аты ма, адамныц аты ма, ic-эрекеттщ атауы ма, сондыктан жакша шине оныц материктщ аты екенш казактыц "жалпак TifiiMeH" 6ip Америка деген жер бар деп туешдермеш кыстырады.
Бул стильге тэн белгшердщ басты-бастылары мыналар:
1. Жартылай гылыми мазмунды болгандыктан, мунда алгашкы гылыми-техникалык терминдер колданыла бастайды. Сез жок, казхрпцей эр угымга сай орныккан, эр гьшым саласына карай сараланган терминдердщ жуйес1 эл! жок- Бул кезец — казак тшшде терминдерд! жасаудыц (немесе кабылдаудын) принциптер! мен жолдары айкындалмаган, Timi ол женшде сез болмаган деу1р. Дегенмен бш1м-гылымга катысты терминологияныц алгашкы нышандары осы кезде, аталган стильде корше бастады деуге болады.
Ол терминдер ею турлЕ Ke6i — тупнускадан — орыс тЕтшен — дайын турде алынгандар: планета, комета, компас, телескоп, трахома, календарь, адрес, почта, телеграф, миллион, спирт т.б.; бЕрсыпырасы казакша баламасымен бершгендер: дэриершшк (медицина), кургак жер, кара жер (суша), домалак жер (земной шар), ойпат (впадина), жел (воздух), арал (остров), ауру (болезнь), наукас (больной), Жер (Земля), окымыс (ученый), куннщ тутылуы (затмение солнца), айдыц тутылуы (затмение луны), Тац жулдызы (Венера), Кус жолы (Млечный путь), ереже (положение), квшпел/ халык (кочевой народ), куннщ кауымы (солнечная система), ем (лечение).
Еылыми-техникалык терминдерд! калька жолымен жасау нышандары XIX гасырдыц II жартысында сез етш отырган стильде басталады. Мысалы, бурын казак угымында Айды планета — Жердщ cepiri ретшде тану жок болатын, сондыктан "жердщ cepiei немесе жолдасы" деген тЕркес те колданылмайтьш, ецщ "спутник земли" деген гылыми термин (угым) орысшадан калькаланып, "жердщ жолдасы" деген ттркес туршде бершген. Кун ату (солнечный удар), уй ueci (кибитковладелец), тем\р жол (железная дорога), жандык (живое, животное) дегендер де осы кпеттес.
2.	Былыми-техникалык угымдардыц б1ркатары жеке сез -
терминмен (не юрме, не колтума) аталмай, суреггеме (ягни
аналитикалык) жолмен бершедЕ Мысалы, агач-су гылымы
(ботаника), жан-жануарлар гылымы (зоология), квктен тускен
тас (метеорит), кеп щауымга тишл1 Kimanxana (публичная
библиотека), жуз жыл (век), егт салу шаруасы (хлебопашество),
от арба (поезд) т.б. Бул да - осы жанрдыц стильддк 1здетсшщ
жемЕсЕ бул сетте казак кауымыныц эл1 де бшм-гылымнан
хабарсыз калыц кепшшгше айтпак маглуматты негурлым
TyciHiKTi eTin жетюзу амалы кезделш отыр: зоология сезшщ сол
кездеп казактар ушш магынасы да, курамы да, ягни оныц
зоо+логос деген латын сездершен туратындыгы тусш1юпз, ал
жан-жануарлар гылымы деген тЕркестен бул гылымныц нет
зерттейпн сала екет ез-езшен айкын танылады.
Сол сиякты "век" деген термищц жуз жыл деп суреттеме тесЕлмен беру влдекайда TyciHiKTi, от арба (поезд) — отпен журетш арба (келис), depi сащталатугын уй (аптека), улкен теф (океан), тещз Шндегг белек-белек аралдар (Океания) дегендер де осындай.
Бул кезендерде гылыми-техникалык угымдарды казЕрпдей жеке терминмен атаудан repi, оларды тусшдЕру ниеп басым екет байкалады, ягни лингвистикалык максаттан repi, агартушылык максаты жогары турган сиякты. Бул - заман талабы.
3.	Былыми-кешишк стюи эуелден-ак юрме сездердщ шшде орыс тшнен алынатындарына жол берген. Мунда араб-парсы сездер1 угым атауы — термин ретшде колданылмайды, ягни жацадан сез жасауда бул тЕлдерге иек артпайды жене кездесетЕндершщ ез1 жалпы угымда бурыннан енгендер болып келедЕ Мысалы, хайуандар, жануарлар (животные), едет (обычай). Timi араб-парсы тЕддершен енген атаулардыц езш коддана отырып, не орысша, не казакша баламаларын келгЕру факпс1 кезге туседЕ Мысалы, компасты сартша (ягни "туркше ") /субыланама дей отырып, компас сезш келпредЕ осы кунп гасыр, ауа (воздух), хайуанат (животные) сиякты шыгыс сездершщ орнына кебшесе жуз жыл, жел, жандык, дегендей казак сездер1 келедЕ Рылыми-кепшшк мазмунды едебиетпц езге стильдерден айырмашылыгы да осы туста. Ал гылыми-техникалык термин-атаулардан езге сеттерде араб-парсы сездер1 бул стильде де ерюн колданылган жене олардыц кеп-аздыгы ep6ip ютапша-макалада ер тугш болып келедЕ
4.	Терминдердщ туракталу, нормалану npoueci ете елс1з: кепшшп ею-уш вариантта келедЕ Мысалы, осы кунп галым сезшщ магынасын ок,ымыс жене бшм иелер1 сездер1 бередЕ Муныц ощымыс варианты жшрек колданылган, бул сез Ыбырай тшнде де, еткен гасырда тузЕлген бЕркатар ею тЕццк сезццктерде де кездеседЕ соган караган да, "галым" угымын казактыц ез сездер1мен беру тенденциясы болганы байкалады. Бул жалгыз осы угымга келгенде емес, жалпы багыт екет жогарыда керсетЕддЕ Сол сиякты жарыспалылык (варианттылык) катарын хайуандар ~ жандыктар, кургак, жер ~ icapa жер, комета ~ щуйрыкты жулдыз, метеорит - ащан жулдыз, /сак, ~ жал а/сы - жалованье т.б. тузейдЕ 5.- Бул стильде орыс сездер1, олардыц imimie термищцк мет жоктары да едеу1р мол колданыла бастайды. Табигат пен техника жайларын баяндау устшде астрономия деген сиякты гылым тарауыныц атауы да минут, формы, почта, телеграф, награт, муллион, icnipm, доктыр, насатыр (нашатыр), соды (сода), адрес сиякты жай (термин емес) сездер де батыл колданылады. Ocipece бул жанрдагы шет журпык мемлекет аттары, топонимдер, адам eciMflepi, rinri планеталардьщ апары (Марс, Нептун, Юпитер) кездесе бастайды. Мысалы, Н.И.Ильминскийдщматериадцарында материктер аттары: Европа, Азия, Америка, Австралия сездерц Европа мемлекетгершщ аттары толык келт1ршед1 жене олар араб жазуымен мумющцгшше орысша атауларына жуыктаттырылып бершедЕ Булардьщ кейб1реулер1 "деген жер", "деген ел", "деген адам" деп олардыц жер-су, ел, адам апары екет тусшд1ршш те отырады, буган сол кездеп окырманныц бшм дережеамен санасу кажетпп мэжбур еткен: Мысалы, 1897 жылгы календарьда: белгш Дарвин деген окьшыс айтады (49-6.). Пассау деген щаланыц (653-бет). Бул кубылысты да казак тшндеп гылыми-кепшшк едебиетпц алгашкы кезещне тен стильдЕк белплердщ 6ipi деп Карауга болады.
6. Жартылай гылыми-кепшшк едебиет улгшердщ б1ркатары орыс фафикасымен жарияланды, олар: "1897 жылгы казак ушш шыгарылган календарь" (158 б.) жене Казан университен баспасынан шыккан медицина такырыбындагы "Трахома деген жаман кез ауру" (1898), "Егшшшщ кызмет аты жайында" (Орынбор, 1899) сиякты ютапшалар. Булар орыс жазуын казак тшнщ фонетикалык жуйесше мумкшдншше сейкестенд1р1п, Колдану принципш устады: сол тустагы орыс графикасына косымша о', у', н' (оц жак шекес1не юшкене сызык койылган), у', а' тацбалары енпзЕщц, олар осы кунп в, у, ц, i, э ер1гггер1тц орнында. BipaK у мен у' тацбаларыныц колданылуында катац 6ipi3flEriK жок тэр1здЕ у' тацбасы барлык орындардагы i дыбысын тацбалашйдь1 (бул дыбыс б1рде е, 61рде и ергпмен берЕтген: бирдей, женишке, билдиреди), ол 2-4-буындардагы у дыбысын беруге Колданылган сиякты: у'сту'ндогу, оргу'зду, бу'ту'ндой, ку'ну'. Дауыссыз к, г, дауысты у, i дыбыстарыныц тацбасы жок, олар к, г жене у, и (е) эрцттер1мен бершген.
Бул ютаптардыц арабша жазылган мэтшдерден тагы 6ip айырмашылыгы бар: 1) мунда казак тшшщ жуан-жщшке болып келепн буын ундеспп сакталган: Агаштардыц у'сту'н сонша коп курпар, ту'рлу' залалды жандыктар бек ко'бо'йуп жабылып жемисти тауса жеп жана жапрак та калдырмаган.
2) Сез соцында б, д сиякты уяц дыбыстардыц epinrepi жазылмай, катац и, т epimepi жазылган: кобойуп, жеп, награт; 3) Бас эрштерд1 колдану, мэищц абзацтарга белу, тыныс белгшерш кою аркылы булар орыс жазуыныц улпсш устаган (ал арабша жазылган басылымдарда бул кезецде керсетЕтген жазу тэртштершщ жок екендт белгш).
7. Грамматикалык тулга-тэсЕлдердщ KepiHici жагынан бул стильге катысты ею жайтты корсетуге болдаы. Bipi — морфологиялык тулгалардыц таза казак тЕпшю екендт, мунда "туркшк" элементтер кемде-кем, ecipece Н.И.Ильминский материалдары мен "Календарь" метни тек кана казак тшне тен тулга-тесшдерд1 колданады. Газеттердщ беттершдеп жартылай гылыми мазмунды макалалар тшнде гана б1рдЕекш "ютаби" тулгалар кездеседЕ EKiHinici — синтаксис саласында бул стиль казакша жазба проза тшнщ Ka3ipri нормаларыныц бастамасын керсететшддп.
Ец алдымен, сейлемнщ дурыс курылуы кезделген, ягни сейлеу тшне тен ерющцк едеу1р тежелген. Атап айтканда, бастауыштыц баяндауыштан бурын орналасуы, аныктауыш, толыктауыш, пысыктауыш мушелердщ ездерше катысты сездердщ алдында келу1 сакталган. Мунда курмалас сейлем компоненттер1 де кебшесе дурыс орналаскан: багыныцкы сейлем басыцкыдан бурын бершедЕ Суда желаз куш к,айык,к,а мМп жургенде, бЫц квз/мхзге судъщ жагасы, жарлар... кешн кетт бара жапщандай Kepmedi (Календарь, 34). Бул — ез тусындагы прозамен келетш езге стильдерден ерекшеленетш белп: езге едебиетте, айталык, публицистикада еш де "тецкершш журген" конструкциялар аз кездеспещи, ecipece курмалас сейлем куруда олактык куши сезЕлед1 (мысалы: Газет шыеарушылар Иэртмге 6udipedi к1мде-к1м /сазак. халкътыц уйдегг Иэм халык, арасындагы мтез pacimepm бшп тузеуге ойласа соны басмаханага быд1рт болыстык, гсылуга хат менен ж1берт солайша к,ылып к,ырдъщ нет керек к,ылып щалайша /сылса meyip болатыны турасында 6udipin турсалар - "Дала уалаятыныц газетЕ', 1889, 7 январь).
Дегенмен осы стильдщ ез шшде синтаксиспк курылым жагынан 6ip-6ipiHeH белектенш туратын улплер бар. Н.И.Ильминский усынган материалдарда, 1897 жылы казактар ymiH жазылган календарьда сейлем курылысы влдекайда катац твртшпен дурыс бершп отырады, мундагы жуйелшк, реттшк, бЕр1здшк - гылыми, бшмдшк тургыдан двдд1кп талап етет1н стиль удесшен шыгады. Ал баспасез бепершдей жэне кейб1р жеке ютапшалардагы аударма мэтшдерде синтаксиспк нормалар катац сакталмайды, кейде тшп тупнусканыц (орыс TmiHin) синтаксиспк курылымын, ягни сейлем мушелер1 мен курмалас сейлем компоненгтершщ орналасу терпбш булжытпай Kemipefli: Мысалы, "Дала уалаяты газетшщ" 1891 жылгы 17 майдагы
19-нем1р1нде "Табылган есю нэрселер" деген атпен археология саласынан хабар бершген. Осында алгашкы сейлем былай басталады: Казак, сахарасында кун шыгыс жащтан Алтай тауына шейт, оцтустш жагы Тарбагатай тауына к,арай, кун батысы Каспи тещзте кем Орынбор губернасына шешн Иэм сол mycmiK жагынын, Тобыл, Том щаласына шейт кеп жолыгады бузылып цалган к,органдардыц орны неше жылдардан 6epi шала бузылып жат/сан. Солардан хздеуш/лер тауып алады еткен заманньщ тацсык, буйымдарын... 9pi карай да сейлемдер кебшесе осылайша баяндауышы алдында, бастауышы кейш, толыктауыш, аныктауыштары да ездерше катысты мушелерден соц орналаскан болып келедЕ кыскасы, олар орыс тЕпнде калай орналасса, аудармада да сол жерлерде бершедЕ
Cipe, газет беттершдеп гылыми-кепшЕпк мазмунды материалдардыц тш кебшесе зацдылыктан repi, ягни стиль талабын етеу максатынан repi, аудармашыныц немесе автордыц шеберлЕине, каламына байланысты болган тэр1здЕ вйткет осы газетоц 1895 жылгы 2 апрельде шыккан 13-неМ1р1нде "Жер, кун Ьвм жулдыздар турасыныц баяны" ("Беседы о земле и небесных светилах") деген материал влдекайда жатык тшде, сейлем конструкциялары тузу турде жазылган.
Сейтш, казак тшндеп жартьшай гылыми-кепшшк едебиет езшщ калыптаса бастаган кезшен-ак езге жазба стильдерге (публицистикага, ресми-катынас кагаздарына, эпистолярлык вдебиетке) Караганда б1рден "казакы" сипат ала дамыды деуге болады, ягни оныц лексика-грамматикалык курылымы казак плше непзделдЕ Жогарыда айтылды, бул стильдеп улплер казак TyciHiriHe бейтаныс гылым-бшм угымдарын атауда квб1несе Казак сездерше жугшед1 немесе орысша турш алады. Tinri осы куш километр, поезд, фунт деп орысша туршде атап журген ес1мдер казакша шакырым, от арба, /садак, деп бершедЕ Эпистолярлык стильде кебшесе орысша бершетш ай аттары мунда казакша вариантында келтЕршед1 (цамал, мизам). Табигат кубылыстарын, аспан елемш, ац-кустар дуниесш суреттеуде мумкшдтнше казак пл1нде бар атауларды пайдалануга умтылады: темгр к,азык, жагы (северная сторона), кун батыс (запад), оцтустш жагы (южная сторона), к,уйрык,ты жулдыз (комета), ак,к,ан жулдыз (метеорит), томалак, (небесное тело, шар), кун ату, ыссы ету (солнечный удар), к,ара жер (суша), Кус жолы (Млечный путь), Уркер (Плеяда), Жетх к,арак,шы (Большая медведица), Тем1рк,азык (Полярная звезда), кун тэулш (сутки), куннщ тутылуы (солнечное затмение) т.б. Ал казакша баламасы жок угымдарды атауда кебшесе орысшасына жугшедЕ високосный жыл, астрономия деген ютап. Кейде казакша баламалары бар сездердщ езш орысшалап Ж1беру де жок емес, мысалы, жан-жануарлардыц пайда-зияны туралы материалда квртышцан немесе крот сез[ алма-кезек кездесед1, енд1 6ip жерде бак, дегеннщ орнына сад сез1 жумсалады (Календарь, 53-6.).
Тек атаулар саласында гана емес, жалпы баяндау устшде
кодданылатын епснк, устеу, сын eciM, TinTi шылауларга дейш
казак тип корынан алынып жумсалган. Осы стильде ecipece
казакша шьтлауларды колдану активтенген. Б1рыцгай мушелер
мен курмалас сейлем компоненттерш бграк,, себебг, не ушт
десещз, неге десещз, 6ipece,	болмаса, немесе деген
жалгаулыктар аркылы байланыстыру едеуЕр жуйел1 гурде кзке асырылады. Мысалы, 1897 жылгы календарьда: Кун жерден миллион жарымдай улкен, б1рак жердей тыгыз, нык катты емес (31-6.). Ол булттар 6ip жерде турмай, 6ipece бар болып, 6ipece жок болып журед1 (32-6.). Жердщ карангы жагы мен жарык жагы б1рдей, не ушш десещз куннщ жарыгы эр уакытта эр минутта жердщ как жартысына тусш турады (32-6.).
Сонымен катар турю жазба дестурше тэн уа, уа Иэм, лекин, аныц учун ("ейткеш" магынасында) жалгаульщтары да колданылады, булар кебшесе баспасез беттершдеп мэиндер мен араб эршмен шыккан ютапшалар тшнде кездеседЕ
§ 6. РЕСМИ 1С-КАЕАЗДАР СТИЛШЩ OPI КАРАЙ ДАМУЫ
XIX гасырдыц II жартысында казакша ресми ic-кагаздардыц ез алдына crauii болды, ол бурынгы ресми кужаттар мен ресми хат-хабарлар тшнщ жалгасы ретшде танылады. БЕрак едеу1р e3repici де бар. Ец алдымен, бул стильд1 керсететш улгшердщ турлер1 мен адресаттары езгердЕ Бурын сез болып отырган жанр материаддары кеб1несе ресми хаттар, арыздар, "донесениелер" жене патша еюмеп тарапынан жергшкп билеуш1лерге ж1бершген буйрыктар туршде болган болса, енд1 бул аталгандармен катар кеб1несе орталык уюмет тарапынан жазылган буйрык-жарлык, циркуляр, указ, ундеу сияктылар кебейе тусед1 жене олардыц барлыгы дерлгк аударма материал болып келедЕ
Ресей империясыныц билеупп органдары мен еюмшшк кецсесшщ казак жерше катысты ресми кужаттары ещп казакшага узбей аударылып, кешшлт баспа жузшде жарияланып отырды. Бул — екшпп ерекшелпт (бурынгы ресми кагаздар кебшесе колжазба туршде болып келгеш белгш). Ушшппден, ендт уюмет тарапынан жазылган ресми кагаздардьщ 61ркатары хан, ага-султан сиякты жеке адамдарга емес, кепшшкке жариялайтын мазмунды болып келепщцктен, мерз1мд1 баспасез беттер1нде немесе жеке басылып жарияланатын болды.
Ресми ic-кагаздар стилшдеп материалдар мазмунына жене адресаттарына карай б1рнеше топка белшедЕ Ец алдымен, патша уюмеп (ец жогаргы органынан бастап, жергшкп еюмшшк кецселерше дей1н) тарапынан жазылган буйрык-жарлыктар (указы, распоряжения, приказы), ережелер (положения) ездернпц терминологиясымен, стильд1к курылымымен жене калыптаскан сез орамдарымен езге ресми кужаттардан 6ipa3 белек турады. Екшпп топты зац, сот icTepiHe байланысты ереже, буйрык, аныктама т.т. курайды. Булардыц да ездерше тен терминдер жуйеш, сез орамдары бар. YiniHini топта ресми органдарга жеке адамдар жазган арыз, хабарлау сиякты материалдар каралуга тшс.
Уюмет орындарынын ресми кужаттары кебшесе территориялык (Турк1стан, Степной) генерал-губернатор-лардыц, облыстык ескери губернаторлардыц буйрыктары болып келедЕ Олардыц мазмуны да ер алуан: буларда почта катынасын ашу (Турюстан генерал-губернаторыныц буйрык намесЕ "Туркстан уалаятыныц газетЕ', 1870, 61-саны), паспортсыз адамдарды тексеру (Сырдария облысыныц военный губернаторыныц icTepiH баскарып турушыныц Ташкен каласыныц эюм1 менен оязной бастыктарга буйрыгы. Сонда, 1874, 6-саны) сиякты мэселелерден бастап, ел билеу тэрпптер1, Когамдык зиянды ic-эрекетке тыйым салу, алым-салык телеу жайларына дейшг1 меселелер сез болады.
Зац-законга катысы бар буйрык, ереже, циркулярга 1885 жылы Карамола съез1нде жасалган зац ережес1н1ц казакша метин жене сол кезде мерз1мд1 баспасез бетшде жарияланган 61ркатар кужаттар жатады (мысалы, "Дала уалаятындагы облыстардыц Tepreyi турасынан". "О судопроизводстве в степных областях" деген ic кагазы).
Ресми ic-катынас, кецсе кагаздарыныц барлыгына тен стильдш, т1лд1к ерекшел1ктер1 болды. Олардыц 6ipi - казак Колданысындагы осы стильдщ бурыннан келе жаткан дестурш сактау, ягни ортаазиялык жазба тш элементтерш молырак пайдалану болды. Бул - осы стильдщ езге стильдерден ерекшеленетш басты белпсЕ Мунда стандарттык кушт1рек сакталады. Ocipece "турю" тшшд1к сипат аталган стиль мепндерш1ц орфографиясында, сез тацдауда, морфологиялык тулга-тесЕтдерд1 пайдалануда, rinri синтаксиспк курылымында да кершедЕ Бул белплерд1 жеке-жеке талдасак, олар мынадай.
Орфографияда. Араб графикасымен жарияланган мвтшдерде косымшалардыц казак тшне тэн фонетикалык варианттары кейде еленбейдЕ нэтижесшде кеппк жалгау тек -лар туршде, табыс сеппк -ны, шк сеппк -ныц, жап>ю -та, шыгыс -нан тур1нде бершед1: окуны, /сазак/шр, адамдар, арыздар, мекемелерш. Немесе Катац дыбыска аякталатын сездерге -дыц, -дыц, -дар сиякты уяцнан басталатын косымша жалгап жазады: хазратдар, к,азак,дар, халк,дыц, хальнсдык, т.т.; журнактардыц да туб1рмен

ундесу1 кебшесе керсеилмещц: айыплан, сабаблы. башлагтсан т.б. Бул белгшермен катар сез басында казакша ж дыбысы келетш жерлерде (j) й ерши жазу: йыл, йаш, йазулады, йахшы, йаман; ш ертнщ орнына ч: барча, чаклы, учун; с ерпшщ орнына ш; туйе башлагтсан 6ip тогуз, ш (ic), kuui (idci), йаш т.б. жазу дестур1 сакталады. BipaK ерекше керсететш жайт — бул орфограммалар катан сакталмайды, сондыктан йер ~ жер, ш ~ ic, бойунча ~ сайлауынша сиякты 6ip сездщ немесе формантгын казакша-"турюше" ею вариантта жазылганы жт кездеседЕ Тек, мунда казактарга арналып аударьшган мепндерде казак сездерш Колдану багыты бой керсеткен. Араб-парсы сездер1 тупнуска тшдепше жазылган.
Ал орыс графикасымен бершген ресми кужаттар мепндероде бул керсетшген орфографиялык ерекшел1ктердщ бЕрде-бЕреу1 жок, мысалы, казак тшшщ 1897 жылгы календарында "Кешпел1 халыкты баскарып туру турасында" деген атпен 1891 жылгы "Степное положениеден" аударылып бершген текстщ жазуында казак тшнщ ауызша айтудагы фонетикалык завдылыктарын мейлшше сактау принцип! усталынган. Соныц нэтижейнде epiH ундестт: уйддн, дзунун, болуп; Ty6ip мен косымшалардыц дыбыс ундеснктер1 де: кдшпели, кальпстыц жерлери, агаштар; араб-парсы сездершщ ауызею сейлеу тшдеп казакша калыптаскан вариантта бер1лу1 де: щалык,; локсат, жа, акцм, wcmiap, кисап, адет, ар бир; штрап, болус, уез, земленке, аулнай, щандилат, песир, нагрет т.б. орын алган. Мунда орыс сездершщ жазылуы ею турл1 принципте: 6ipi жогарыда айтылган сейлеу тшнде калыптаскан туршше жазу, eramiiici орысша орфограммасын сактап немесе соган мейлшше жакындатып жазу. Мысалы, статья, Внутринних дел Министр, военный губернатор, начальник, правлеме, закон, волостной съезд, волостной управитель, Министерство Государственных Имуществ, Общества, чиновник т.б. сездер осы керсетшген тутлнде жазылган.
Морфология саласында. Ортаазиялык тш элементтершен еткен шак ес1мшенщ -мыш журнакты "огуздык" вариантын Колдану (кыпшактык -ган дегеннщ орнына: отырмыш, айтылмыш, шыгармыш), епспктщ III жактагы - ды косымшасыныц орнына -дур вариантын келтЕру (естыэдур, кертедур) жэне осы формантты предикаттьщты бщиру кызметшде жумсау (йазмай тургандур, ьистиярлылардур); епспктщ III жакта кепше аспекпсш -лар журнагымен бщщру (бардылар, цойсалар), туйык еткиктщ -у журнагын -гу вариантымен беру (еткуч1, жазгучы, тургучы) сияктылар жене илан, 6ipA9H, уа Иэм, аныц учун, лекин, Ивм лекин шылауларын жш колдану, ауыспалы шак ешмшенщ -тын-ту гын Косымшасыныц орнына турган сезш келттру орын алады. Мысалга Семей облысыныц ескери губернаторыныц 1892 жылгы
450-нем1рл1 жарлыгынан уз1ндшер келпрей1к (араб жазуынан транскрипциялап берем1з):
1882-4i жыдца 2 сентябрьде 107 HeMipi илэн шыгармыш жария буйругы менен дала уалайатын билеп тургучы генерал губёрнатыр ма'лум етуб ештурген едЕ.. 'арз бергучшер ecipece к,азак,лар ездер1 орысша тшш бшмек тугул жазу сызуны да б1лмейд1, сонуц учун орысша жаза турган 'арзаларына не жазыб, не койганыц ">арз бергучшщ вз\ де б1лмейд1... терелер менен hep 6ip мепкэмэларны жамандап болмайдылар... 'арз жазучыменен сызучыныц да им екен1 Иэм кандай екет... ("Дала уалаятыныц газен", 1892, 7 февраль, 6-саны).
BipaK бул керсетшген морфологиялык "шагатаизмдер" де жуйел1 турде келмейд1: казак тшндеп ресми ic кагаздары стилшде бул белгшщ де ipreci сепле бастаган: жогаргы керсетшген тулга-амалдардыц казак тшщцк варианттары да параллель колданылган. Мысалы, керсетшген "Жарлыкта": баска юшшер колдарын к,ояды (хсоядылар емес), жазыб сызылатын 'арз т. б.
Лексика саласында. Жазба едеби тш Kepimci репнде араб сездершщ кеб1рек крлданылатынын атауга болады. Ол сездер жогары лауазымдарды атайтын стандарттар: патша хазратлары (Его Величество), генерал-губернатор хазратлары; ер алуан ресми атаулар-терминдер репнде келген мапкама (учреждение), хизмет (служба), MindemAi хизмет, хисаб баптары (список служебный), буйрык, к,агазы (приговоры), халык, (общества, которые выбирает должность волостного управителя), жария буйрык, (приказ опубликованный, обнародованный), уалайат (территория по определенному административному делению) 'арз (прошение, подаваемое на имя лиц), тартибтэртт (порядок, распоряжение), /сазына (государственная казна, собственность), низам (положение).
XIX гасырдыц II жартысындагы казактар ymiH жазылган (аударьшган) ресми ic-кагаздары тшнщ алдыцгы дэу1рлердеп осы стильдеп улгшерден айырмасы да болды. Ол — бул эдебиетке орыс тшнщ пкелей еткен эсершде. Ец алдымен, жогарыда айтылды, уюмет тарапынан жазылган буйрык-жарлыктар, ережелер, кагидалар, уюмдер т.т. эуел1 орыс тшнде болып, казакшасы солардан аударма туршде дуниеге кедгц. Сондыктан бул улгшерге орыс сездер1 элдекайда мол катысты. Олардыц 6ip тобы казактар ушш бейтаныс дереюлз угымдардыц, накты заттардыц, белгш актшердщ атаулары болып келедЕ пригауар (приговор), сбор, выборный, аулнай, жалованье, раскладка, знак, статья (зацньщ, ереженщ баптары), содья, списка, аренда, полиция.
Олардыц б1ркатары орыс тшндеп. сын eciM мен зат eciM TipKeci кушнде езгерплмей колданылады, кебшесе пркестер компоненттершщ род, числога карай киысуы сактала бермещи

(демек, OipuiaMa "казакшалану" дэрежесше ие болатындай кершед1). Мысалы: Областной правление, увольнительный приговор, уездный начальник, волостной управитель, аулнай старшиналар, Внутренних Дел Министр, Степной генерал-губернатор, военный губернатор, Оренбургский Новолиния районы, государственный совет, податной инспектор, казенная палата, докладной лист т. б.
Бул мысалдардьщ барлыгы 6ip гана жогарыда аталган 1891 жылгы "Степное положение" дегеннщ казакша мэтшшен келпрЕвдЕ Бул сиякты орыс графикасымен бер1лген мэнндерде гана емес, "Дала уалаяты", "Турюстан уалаяты" газеттершщ беттершде де араб жазуымен жарияланган ресми кужаттарда жалац да, тЕркес туршде де орыс сездер1 едэуЕр кездеседЕ Мысалы, "Дала уалаяты газетшщ" 1892 жылгы 7 февральдагы немЕршде жарияланган "Жарлыктын" мэтшшен уайенный губ1рнатыр, оязнай нвчвлшк пркестерш, политсиа сезш окимыз. взге ресми материалда да осындай. Ocipece военный губернатор, государственный совет сиякты орысша сын eciM тулгасындагы сездермен келген нркестердщ колданылуы талданып отырган кезендеп ресми кагаздар стилше тэн белгшщ 6ipi деуге болады. Бул, бгршппден, осы пркестермен бершген угым, зат, лауазым, мекеме т.б. атауларын тутас 6ip сез репнде кабылдаудыц нвтижес1 болса, еюншЕден, осы кунпдей бул пркестердеп сын ес1мдерд! аудару тэжЕрибесшщ жоктыгы, ягни киындыгы байкалады. УшшшЕден, оларды аударудыц кажетпгш сезшу де вл1 пайда болмаган-ды. Сондыктан жалгыз ресми кагаздар стилшде емес, жалпы казак едеби типнде орыс тшндеп курдел1 атаулар курамындагы сын eciM тулгасын сол кушнде сактап Колдану белгш 6ip кезецнщ (XIX гасырдыц II жартысы мен XX гасырдыц алгашкы онжылдыктарыныц) дагдысы болганга уксайды.
Лексика курамындагы екшпп ерекшелт — кейб1р канцеляризмдерд1ц (ресми ic-кагаздары стилше тен стандарт сездер мен тулгалардыц) пайда болып турактала тусушде. Мысалы, буйрык-жарлыктарга 6ip HepceHi мшдеттеу угымын биццретш енспк тулгасы (орысша — должно быть, должны делать то... то... деген сиякты) казакша кебшесе шарпы рай мен керек сезшщ TipKeci аркылы бершенн болган. Мысалы... аталган "Жарльастагы"... жогары кврсетшмш mepmin бойынша к,ол /союшылардан бааса ек\ к/с/ куэландырып /солдарын /сойсалар керек деген сейлем орысша... должно быть подписи двух свидетелей..." дегеннщ аудармасы. Немесе: 1897 жылгы Календарьда бершген "Ереженщ" ep6ip пунки осы тулгамен келедЕ 142-пункт: Волостной управитель, аулнай старшиналар карамакътдагы уйлордун кобойгонун, азайганын тексирип к,арап турса керек... (179-6.). Оба ауруынан сактандыру шаралары туралы циркуляр дан узшдЕ "... пем оньщ (обамен ауырган адамныц — Р.С.) /сасына артъпс адамдарды кеч /сатан жгбермесе керек... ауру жатк,ан уйдщ штде турып тамак, шт-жемеселер керек.муырган адам твсекте жатса керек ("Дала уалаяты газеп", 1892, 12 июнь, 21-саны). Буларда керсеплген тулгалар не пускать, не должны есть и пить, должны лежать в постели дегендердщ аудармасы. Булардагы /сойсалар керек, турса керек деген тулга осы кунп коюлары керек, турулары керек дегеннщ баламасы репнде немесе к,ойсын, турсын туршдеп буйрык рай тулгасыныц кызмепнде келген.
Стильдш стандарт элемештер катарына маглумдур (известно), твменде(г1), жогарыда(гы), буйырамын, буйырыладур, тагайын щылынады, аталмыш, бойунча, турадагы, пелен болыс/са, не мекемеге к,араган,... атына деген сиякты сездер де жатады. Булар да кужаттардыц, ecipece буйрык-жарлык мазмундаларыныц кебшде белгш бЕр угымда колданылып отыратын сездер, олардыц б1рсыпырасы калька жолымен жасалганы байкалады: твмендег/ — нижеследующий, жогаргы кврсет\лген -вышеуказанный, жогарыда аталмыш — вышеназванный, бекхтыед/, тагайын болады - назначается, атына - на имя...
Осы стильдщ келес1 белпс1 езше тэн кейб1р терминдер! Калыптаса бастайды, олардыц дет казак создершен жасалгандар болып келедЕ Мысалы, приказ термит буйрык., распоряжение -жарлык, (кейде eKeyi ажыратылмай да журед1), положение -ереже, прошение - 'арз, арыз, подпись — к,ол (к,ою), кибитковладелец - уй ueci, повинности - алык,-салык„ чиновник -твре, начальник - улык,, абакты (лабакты), набакты т. б.
Ocipece зац-законга катысты ресми кужаттарда зац терминдер! нейзшен казакша калыптасады. Буган осы саладагы угым атауларыныц бурыннан казактардыц эдет-гурып зацы ("Обычное право") бойынша жасалып, туракталып калганы улкен себепкер болды. Олар: day, бМм, билт, кецес (заседание), айгак,, к,ун, жаза, жауапкер, ic /соргау (защита), тергеу (судопроизводство), мойнына алу (признание), даугер, тогыз, 6ip тогыз..., твре, тебе басы, шыгын, тергеу, ic к,оргау, ic (дело служебное) сиякты сездер.
Бул саладагы калыптаскан терминдердщ шшде бурыннан келе жаткан араб-парсы сездер1 де, жацадан енш, едеу1р туракталып улгерген орыс сездер1 де бар. Олар: куе(п), куе(К)лт, куне, кефы... кепы 'арз, салауат айп/айып, шари'ат/шаригат, Mindemmi icmep (обязанности), содья, мировой содья, сот, закон, статья, /сызмет (служба), падсалык, к,ызмет (государственная служба), общество (население), турме, сот, каталешке, пауерени (поверенный), залок, адуакат/адбекет т.б.
Орыс едеби тшнде XIX гасырдыц аяк шешнде -ание, -ение, -ивание сиякты суффикстермен жасалып, ic-эрекет атауларынбЕдщретш, етктгк туб1рл1 eciM сездер активтенген болатын, солардын баламасы казак тшнде кебшесе -у журнакты кемеюш еткпк катыскан TipKec аркылы бершген. Мысалы, айытса тарту, Шн кара кшу, жазага тарту — наказание, мойнына алу — признание, мойнына салу — доказание, жан беру — присяга, присягивание. Ал бул кунде мундай абстракт eciM-терминдер -да косымшасымен жасалган туйык етктшпен (-у журнакты) бершедЕ айыптау, каралау, жазалау, мойындату, мойындау т.т.
Корыта келгенде, еткен гасырдьщ II жартысында казак тшшде ресми ic-кагаздары спш едеу1р дамыды. Оган басты себептердщ 6ipi Ресей уюметшщ ер алуан ескери, еюмшшк, зац-тертш орындарынын буйрык-жарлыктары, ереже-нускауларыныц казакшага аударылып жариялануы болды. Tinri ресми орындарга жазылатын епшш-шагымдарды казактардын ©з ана тшнде жазуларына руксат eTuryi де буган сеттгш тиизген болса керек.
Казак тшшщ аталган функционалдык стил1 бурыннан калыптаскан "жазба" дестурге б1ртабан жакындау турды, "туркшйс" элементтер, ecipece морфологиялык тулга-тэсшдер саласьшда едвутр колданьшды. Сонымен катар бурынгы (XVII-XVII гасырлардагы) рсс ми - эпистолярлык стильден улкен айырмасы да болды: сез больш отырган кезецде казакша ic кагаздары орыс тшшщ пкелей есерш кабылдады, орыс тш элементтер! де молынан араласты. Мунда терминология саласында да, грамматикалык тулга-тесшдерд1 пайдалануда да нормалану nponeci елсЕз болды. Bip угымды ею-уш созбен бщщру, орысша-казакша, арабша-казакша, арабша-парсыша-орысша параллельдер орын алды: как~жалованъе, низам~закон~зан, расход-шыгын, кенсе-мапкама, положение-ереже т. т.
Казак тшндеп ресми к-кагаздарыныц баспа жузщде жарык керш, газеттер аркылы кепшшпске таратылганымен, онын тш твж1рибес! ел! езге функционалдык стильдерге есерш тигЕзе алмады. Орыс плшдепдей, ресми кагаздар колданган кейб1р сез улгшер! керкем вдебиетке (мысалы, Салтыков-Щедрин тшшдеп канцеляризмдер сиякты) немесе газет тш мен публицистикага ЖYЙeлi турде араласа адаан жок.
Ал функционалдык ерекшелпше келеек, булар аударма кужаттар болгандыктан, орыс тшндеп ресми ic-кагаздардыц стилш устады: еуел! ол буйрык-жарлыктыц не женшде жене юмнщ тарапынан екендт керсепледЕ мепн шпнде буйрык иесшщ буйырамын, талап /сыламын немесе бештыедиер сиякты тгкелей k-ерекепн бЕлддретш сездер келед!. Keu6ip кужаттар, ecipece "Положениелер" пункттерге белшш бершедЕ
§ 7. КАЗАК ТШШДЕ ДШГЕ КАТЫСТЫ ЭДЕБИЕТТЩ ТУУЫ ЖЭНЕ БАРЫСЫ
XIX тасырдыц II жартысында казак тшшде мазмуны дшге катысты жазба едебиет туып, аз уакыт болса да eMip суру кезецш етедц атап айтсак, эбден дами алмай, туган калпы мен 6ipHeuie онжылдыктар бойы "жетшген" калпы бЕрдей куйде тарих сахнасынан кетед1. Ен алдымен, казак тшшде ею турл! дшге: ислам шише жэне христиан дшиге катысты едебиет болганын айту кажет.
Казактардыц "о заманнан" (хандык, халык болып б1р!ккеншен кеп бурын) ресми турде ислам дшш устайтын мусылмандар болганына карамастан, бул flimii олар ана тшдер!нде туешш игерген (колданган) емес. Оган TinTi казактардыц, Ш.Уэлихановтыц тш1мен айтканда, "мусылман деген аты гана" болып, шындыгында, ежелп жабайы шамандыктан кол узш кетаегендт де себеп болган жок, басты факторлар, б1ршпццен, Мухамбет пайгамбардыц "ез тш" - араб тЕтшен езге тЕлде дши рвс1мдердщ журпз!лмейтшдш, еюшшден, бул дщщ устаган ар алуан хальгктьщ плдерщде, ecipece казак тЕлшде исламныц негЕздерш жазба турде TyciHflipy дестур!нщ epic алмагандыгы болды. Сондыктан мазмунында ислам дш! сез болатын казакша аударма едебиет пен тел шыгармалар жоктьщ касы.
Bi3 бул жерде дшд! уагыздайтын, дш жолында кызмет еткендерд! дврштейтш, дш ушш болган согыстарды суреттейтш шыгармаларды, сондай-ак дш жен!нде niKip айтатын туындыларды таза теологиялык вдебиетке коспаймыз. Олардыц шпнде керкемдпт мен мазмуны жагынан куны барлары керкем едебиет пен публицистика саласына жатады (мысалы, кейбЕр киссаларды керкем едебиет жанрын да карастырып журсек, Абайдыц ислам дпп жайында ой-niicip айтатын атакты 38-сезш публицистикалык туынды ретшде танып журм!з). Ал таза теология, оныц шшде догматикага жакындау мазмунды казак тшндеп шыгарма - БГАлтынсариннщ "Шариат-ул ислам" атты ютабы (Казан, 1884). Зерттеупп Б.ОбЕлкасымов онын жазылу тарихын жаксы айтып, тшше талдау жасайды. Озге дуниелгктершен такырыбы да, мазмуны да окшау турган бул ецбегш агартушы Ыбырай Алтынсарин e3i аштырган мектептерде мшдето турде етшетш дш сабагында окушылар ислам дшшщ непзп канондарын туешпт окулары ушш, казак шеюрттерше ана тшдершде оку куралын усыну максатын кездеп жазады. Ыбырайдыц ез сезЕмен айтканда, ол "ислам мешеш бшмек hep6ip мусылманнын ез басына фарыз болгандыктан жене гарабтан баска тЕлмен намаз окыгандардын иман болуы да дурыс" болгандыктан, "квлвм шариат пвм улкен гьшым ютаптар гараб тшшде жазылулы" болып, оны "кеп кара

халык" тусшбейтшджтен, кыскасы, осындай кептеген себептерд1 ескерш, "Шариат-ул исламды" казакша усынады.
Араб жазуымен жарияланган бул шыгармада грамматикасы мен лексикасы жагынан казактын тел едеби тшшщ нормасы сакталган, тек орфографиясында кейде бурыннан келе жаткан турю жазбаларыньщ дэстурш устап отырады (ecipece араб-парсы сездерш тупнускаша жазу, ш тацбасыньщ орнына ч ерпш жазып ж1беру фактшер! кездесед1). Кыскасы, "такырыбы таза дшд1 туспццретш шыгарманыц озшде-ак Ыбырайдын турю едеби тш дэстуршен каншалык шыга алганын байкауда да бул шыгарма аса кажетп материал болып табылады. Ыбырай осы шыгармасы аркылы ем1рдщ баска салаларын былай койганда, таза дш шарттарын баяндауда да казак тшшщ толык жарамды екенш керсетед!.
Казакша дши эдебиеттщ екшпп тобы жэне келем жагынан молырагы христиан дшше катысты жазба дуниелер. Булар да еткен гасырдан II жартысыныц жемкт Патша уыметшщ езше тэуелд1 халыктарды пзгшдеп устаудагы 6ip саясаты оларга христиан дшш кабылдату болганы мел1м. Сол максатпен бдрнеше миссионерлж когамдар жумыс журпздг 9cipece "Братство святого Гурия" деген миссионерлж когамнын жанындагы "Аударма комиссиясы" атты совей казактар мен Ci6ip туркшерш шокындыруга керек эрекеттщ 6ipi ретшде христианша дши итаптарды орысшадан аударып таратты, арнайы ек! тшдж сэзджтер курастырды. Зерттеушшердщ мэл!метше » Караганда, XIX гасырдьщ II жартысы мен Казан революциясына дейшп 50—60 жылдын шшде (1860—1917) христиан д1ш мазмунында 72 кгтап казак тшше аударылган.
Тш тарихын зерттеуде бул к1тапшалардыц меш бар: б1ршш1ден, булар казактын сейлеу тип нег1з1нде, едеби нормаларды сактай отырып жазылган, екшшщен, олардын барлыгы да орыс графикасын пайдалангандыктан, сол кездеп казак тшшщ фонетикалык ерекшелжтерш араб жазуына Караганда 6ipniaMa дурыс керсеткен. Ушшппден, 61зд1н байкауымызша, булардын тшш аударма эдебиепщ (прозанын) алгашкы yjiruiepi ретшде карастыруга болады.
Кебшесе араб-парсы, ортагасырлык тури тшдершен поэзия туршде кайта жырланган шыгарма ретшдеп аудармалармен салыстырганда, бул циклдеп киапшалардыц тшдж сипаты мулде баска екенш айту кажет. Такырыбы катай — дш кагидалары болгандыктан, оларды аударуда еркшдж кем болуга тик. Сондыктан мунда орыс тшшдеп сез кодданыстарды, ecipece дши атауларды, сейлем курылымын дурыс, дэл беру шарты турады. Бул жагынан алганда, казак тшшдеп христианша миссионерлж эдебиет осы кунп дэл (сэйкес) аудармалардын алгашкы нышандарын танытады. Мунда христиан дшше катысы бар угым атауларын казактын ез сездер1мен аударып беру шарты усталынган: yzim — наставление, /сут/сарушы — спаситель, турушылык,; ~ житие, бурые дшде турушы — иноверец, жаратушы — творец, сисыл — премудрость.
Жогарыда аталган "Братство святого Гурия" деген когамнын Советшщ уйгарымымен 1893 жылы Орынборда шыккан орысша-казакша шагын сездж терт бел1мнен турады, сонын 6ip белш "Бог" деп аталады. Осында куткарушы (спаситель), борт де устап турушы (вседержитель),^бэрт де б'муш1 (всемудрый), буйрык, (заповедь) деген сездер жакша шпнде керсетшген орысша дш терминдершщ баламалары ретшде усынылады.
Эрине, булардын барлыгы бдрдей терминдж сипат ала алмаган, ойткен1 б1рсыпырасы жеке сез-термин емес, аналитикалык суреттеме жолмен пркес ретшде бершген: бэрш де устап турушы, бурые дшде турушы, бэрш де быуш1 т.б. Б1ркатар сездер ислам дшше катысты атаулармен бшд1ршген: эулие - святой, беркте - ангел, байгамбар — пророк. Христиан дшше байланысты эдебиетп жасап, осы салага катысты угым атауларын халык тшше енпзу эрекеп эдеш журпзшгенмен, оныц нэтижес1 айтарлыктай болмаган Topi3fli, оган басты себеп, христиан дшшщ казак арасына жайылмагандыгы болса, ек1ншщен, осы дшнщ эдебиет1нщ де калын журтшылыкка кецшен тарамагандыгы болды. Tinri христиан дшш кабылдагЪн аз гана казактардыц бул эдебиетп окып, оньщ терминологиясын мецгеретш мумкшшшн! жок болатын, ейткеш шокынгандар тугел1мен дерл1к кедей, жок-жукалар болгандыктан, олардын арасында сауаттылар (оныц иишде орыс графикасын бшетшдер) мулде болмады деуге болады.
Эрине, бул кгтаптар, нег1зшен, дш кызметкерлер1не (шокындырушыларга) кемек рет1нде, солардыц пайдаланулары ушш шыгарылган болу керек. Кайткен кунде де бул эдебиеттщ казактыц не ауызею сейлеу тшш, не жазба эдеби тшш дамытуда рел! болмады, онын Ka3ipri 6i3 ушш Кунды жагы — казак тш1н1н XIX гасырдыц II жартысындагы куй-калпын, нормаларын танып-бшуде жаксы материал екенд1г1нде, ейткеш бул едебиетп шыгаруга (аудару, редакциялау сиякты жумыстарга) турю тшдер!н, онын шпнде Казак тшш бшетш, тшдщ жуйесц нормасы дегендерд1 жаксы танитын Н.И.Ильминский, А.В.Васильев, В.В.Катаринский, Н.Ф.Катанов ("Братство святого Гурия" деген когамнын жанындагы "Аударма комиссиясыныц" председател1 осы Kiciболатын) сиякты галым-мамандар пкелей катысты. Сондыктан С.Е.Маловтыц сез1мен айтканда, христиан дшш уагыздап, насихат айтатын ютаптардыц казакша аудармасы кепшшкке тусш1кп, халыктьщ жатык тшнде жасалды.
Ocipece бул ютаптар сол тустагы казак тшнщ фонетикалык жуйеа мен грамматикалык тулга-тесЕццерш тануда коп кемегш типзедц ейткеш булар пайдаланган орыс графикасы дестурл1 ("туркшк") орфографияны устамагандыктан, мунда казак тшнщ дыбыс зандарына байланысты ерекшелштер кебшесе бузылмай керсеплген, TinTi буган казактыц езше тен кейбгр дыбыстарын тацбалайтын косымша ерштердщ (б, а) Колданылгандыгы да cenTiriH типздЕ Осыныц нетижесшде сеппк жалгауларыныц варианттарыныц (-ныц, -дыц, -тыц, -дан, -ден, -тан, -тен, -нан, -нен, -ты, -ды, -ны т. т.) бар екендт, сез басында й емес, ж дыбысы айтылатындыгы (жа/ссы, жаман, араб графикасымен жазылган дуниелердепдей йахшы, йаман емес, жаратушы - йаратучы емес), казак сездершде ч емес, ш дыбысыныц келепндт (шыгып, чыгыб емес; кулшылык,, /сулчылы/с емес) айкын кершедЕ Сондай-ак, булардан араб-парсы, орыс сездершщ сейлеу тшндеп дыбысталу турш танимыз: 6epicme (Ka3ipriine жазсак - перште), калык (калык), халк емес, кабар (кабар), хэбар емес, кнеге (юнеге), книга емес, патса, бакытты (бакьггты), бахт емес, бмр (eMip), >умр емес, 'акыл (акыл), ак,ыл емес, кудай (кудай), худа емес, ракым (ракым), рахм емес, 'азр (e3ip), азр емес, куна (кунэ), гунап емес, тамук (тамук), тамух емес, байда (пайда), файда емес т.т.
Булардыц шшде 6epicme, патса, байда сездер^ cipe Казакстанныц батыс елкеи тургындарыныц сол кездеп сейлеу тш ерекшелЕктерш танытатын болар.
Казак тшндеп христианша дши едебиетпц лексикасына байланысты мынадай жайттарды керсетуге болады. Сез тацдауда, ец алдымен, казактыц сейлеу тш казынасын пайдалану принципш устаган. Соныц нетижеспще бурын казак тусштнде жок соны угымдар (Ke6i христиан дшше байланысты) казак сездер1мен бершген. Христиан дшше байланысты Колданылатын, ягни дши угымды камтитын 6ipкатар орыс сездерше казак тшнде бурын дши мазмуны жок (бар болса да езге мендеп) буйрык, (заповед), угт (проповедь), акьш (мудрость), жаратушы (создатель), Kb/3Memmi (служитель) деген баламалар усынылады. Тшн "создатель" деген угымды мусылман дшше келгенде жасаган (жарат/сан) деп, христиан дшше келгенде жаратушы деп езгеше морфологиялык тулгада беру дифференциация принципшщ 6ip Kepimci тер1здЕ Жалпы жаца сездер жасауда "Братство святого Гурия" шыгарган сезд1ктерде -ушы, -шы, -шылык, журнактарыныц актив жумсалгандыгы байкалады: /сут/сарушы (спаситель), бэрш де 6Lnymi (премудрый), жер жыртушы (земледелец), сатушы (торговец), enepmi (ремесленник), тексеруш1 (судья), yupemymi, о/сытушы (учитель), окушы (чтец), кнеге тыстаушы (переплетчик), текеппершшк (гордость), кемшшк (унижение), куншшк (зависть) т.т.
Еюншщен, кейб1р ортак дши угымдары (ягни кай д1нде де бар угымдарды) ислам дшше катысты бурыннан халык тшне сщген араб-парсы сездергмен бщцру тесшн устаган (эулие, /судай, куне, садага, жауап, yzim, тамук,, бу дуние т.б.), ушшппден, казак сез1мен бвдцруге келмейин кейб1р есгмдерда орыс сездер1мен б1лд1ру багыты орын алган. Осы ретте бул едебиетте монастырь, кнеге, преподобный, евангелие, священник, монах сиякты сездер колданылган (салыстыр: Ишмухамед Букиннщ 1883 жылы Ташкентте шыккан сездтнде: архиерей -кэтте орыс мулласы, книга - Kiman, мудрость - даналык,, слуга -твлецгт, лакей, служитель - к,ызметш)- Бул туста да эр дшнщ ез атауларын айырып керсету ниеп байкалады. Бул тенденция жалпы ХГХ гасырдыц II жартысындагы, ecipece сонгы ширейндеп улттык жазба едеби тиге тен. Абайдыц закон ~ зац - шаригат; школ ~ мектеп ~ медресе; к,азы ~ би ~ судья сиякты параллельдер! осы принциппен колданылган.
Терпншщен, кейб1р христиан дат мазмунды дереказ еймдер мен нактылы зат, кимыл атаулары ymiH халык тшне с1цген араб-парсы сездерш пайдалану принцит де бул едебиеттщ лексикалык нормасына тен. Жалпы "бог" идеясын кебшесе парсыныц /судай, кейде арабтыц алла сез1мен бередЕ Жогарыда келпршген вулие, 6epicme. садаща, дт, а/сыл сездер1 осы катардан табылады. К,азак тшндеп мусылманша едебиеттен жалпы сол кездеп казакша жазба дуниелерден айырмасы - мунда араб-парсы сездер1 ауызею сейлеу нормасы бойынша (дыбыстык mepmyi жагынан) колданылган.
§ 8. КАЗАК ТШНЩ ЭПИСТОЛЯРЛЫК СТИЛ1
Бул стиль - жеке адамдардыц 6ip-6ipiHe жазыскан хапарыныц пл1н танытатын сез менерЕ
Одетте, бул салада зертгелуге ипсп материал кез келген адамныц кундел1кп турмыска, уй 1шше, кара басына катысты жайларды сез еткен хапары емес, белпт 6ip когам кайраткерлер1нщ, калам иелерш1ц, гылым-бЕйм еюлдер1шц, кебшесе елеуметпк не езге де мэш бар мазмундагы корреспонденциялары болуга тию.
Казак тшнде жеке адамдардыц 6ip-6ipiHe жазыскан хапары XIX гасырдыц 30-жылдарынан бастап табылады. Олар, эрине,

санаулы FaHa. Дегенмен B3ipre б1зге жеткендерш сез етуге болады. Булар: атакты жауынгер акын Махамбет Отемюулыныц 1839 жылы жазган хаты, ол бул хатты Жем, Сагыз, Кайнар/бойын жайлаган Эл1м, Шемен руларыньщ б1рнеше бедедщ адамдары — Баубек, Нэд1ркул, Сели, Жармухамбет, Амантай батырларга жолдаган.
Казак, фольклоры мен эдет-гурып зандарын жинаушы М.В.Ладыженский дегеннщ 1840 Шыщыс Уелихановка жазган хатыньщ казакша метни; атакты галым Шокан Уэлихановтьщ eKeci — Шыщыска 1857 жылы Омбыдан 1860 жылы 9 августе жене сол жылы 4 ноябрьде Петербургтен казакша жазган хаттары; imci Жакыпка 1857 жылы 10 декабрьде Омбыдан жазган хаты; Шоканга экесшщ I860 жылы 6 июльде жене 19 сентябрьде жазган ею хаты; Садуакас Мусаулы Шормановтыц Григорий Николаевич пен Александра Викторовна Потаниндерге 1887 жылы 25 февральда жэне мартта Омбы каласынан казакша жазган хаты; Казан университетшщ профессоры Н.И.Ильминскийдщ Сэмреке деген мугшлмге 1859 жылы 7 декабрьде казакша араб графикасымен жазган хаты; Кунанбайдын Омбыда Кадетский корпуста окып журген баласы Халиоллага 1866 жылы 8 ноябрьде жазган хаты; Абайдыц Халиоллага осы жылдыц 8 мартында жазган хаты; Ыбырай Алтынсариннщ Н.И.Ильминскийге жэне Баяндш Кейкин деген Kicire 1883 жылы 28 январьда жазган хаттары.
Булардыц 6ipfle-6ipeyiH, мысалы, XIX гасырдагы орыс жазушыларыныц элеуметпк, гылымдык мэселелерд1 сэз еткен эр1 керкем едеби тшде жазылган ой-толганыстарымен катар коюга болмайды. Казакша хаттарда когамдык ой-niidp imiHapa Ильминский мен Махамбет хаттарында болмаса, езгелер1нде жок. CoFaH карамастан буларды илд1к тургыдан кещл аударарлык материалдар деп санаймыз. Б1ршшгден, осылар аркылы еткендеп казакша хат жазысу менер1н (стилш) ацгарамыз, еюншщен, ауызею сейлеу rim мен жазба тшдщ езара тогысу кубылысын байкаймыз.
Турю жазба эдеби дэстур1нде калыптаскан хат жазу менер1 болган. Онда ец эуелц езге тшдердеп сиякты, хат иесшщ адресатка курмат корсете, сый б1дц!ре арнаган каратпа сездер1 келедь Бул каратпада кайткенде де эпитеттер болуы керек (хурматлу, гизатлу, суйуклу, меИрбстлу т. т.): хурматлу батырлар... (Махамбет хатынан); хурмапыу улуг мансаблу атамызга, меИрбанлу анамызга; С1зге улуг хурматлу уа суйуклу атамызга (Шоканныц хаттарынан), зияда хурмгттыер1М13 Григорий Николаевич, осындай ардак,ты ханымымыз Александрага (С.Шормановтыц хаттарынан); гизатлу уа хурматлу болгучы баламыз Халиоллага... (Кунанбайдыц хатынан); Сг'зге гизатлу уа хурматлу азиз мук,арам \ттъ Халиолла мырзага... (Абайдыц хатынан); зияда гизатлу уа хурматлу... Шыцгыс Уали углына (Ладыженскийдш, хатынан); айналайын шырагым cyuiKmi Семреке (Н.И.Ильминскийдщ хатынан).
Бул деу1рдеп казакша эпистолярлык стцльдщ келес1 6ip белгкл — турк! жазба едеби тшдерше тен кейб1р грамматикалык тулга-тес1лдерд1 пайдалануы. Мысалы, елендер1 таза казакша Махамбет "хурматлу батырларга" жазган хатында уа, уа Иэм, бгрлэн, 6\Л9Н деген шылауларды, бек, нечук деген устеулер мен ес1мд1ктерд1 колданады; edi, емес деген кемеюш еиснктер1 кейде epdi, ермэс тур1нде кене уйгыр жазба дестуршен келе жаткан тулгада жазады, 6ipep жерде шыгыс сеппкпц кене уйгырлык тулгасы - -дын/-дт жалгаулы TypiH де, кесемшенщ дейур тулгасын дажумсап ж1беред1 (бундын соц, cэлeмдepiмiздiц соцыра); сез басында келепн ж-ныц орнына й-Д1 жазу хат neci ушш норма (йыл, йолланды, йазгучы. Иармухамед, йазайын); септж жалгауларына келгенде, дыбыс зандарын сактамайды: уйш, жайсызлыгы, йуртыныц, Ызлэрнщ т.т.; бул хаттагы алатурган, алтмыш, 6ipicin деген тулгалар да казактык емес. Ж1ктеу есгмдт мен, маган тулгасында емес, бен, бэце туршде келген. Казакша ш дыбысы есплепн сездер ч ершмен жазылган (чауыб, Ьлача); жене с келепн жерлерде ш epni тацбаланган (йумшап, шул, Kiuii2g); араб-парсы сездер1 тупнускаша жазылган.
Шокан мен eKeci жэне Садуакастардыц хаттарында да осы типтес ерекшел1ктер байкалады: булар да да алхамдлилла, иншалла сиякты арабша кыстырмалар, лекин, Иэм, уа гайри, аныц учун (ейткеш шылауыныц орнына), жогса (эйтпесе), емЫ (енд1),

28 "Казак едебиеп" газетшщ 1970 жылгы 31 июльдеп номершде жарияланган макалада бершен транскрипция (араб ершмен жазылган хат мэтшш Ka3ipri графикамызга Kemipy) 61раз дурыс жасалмаган.х Мысалы, чауыб, алача деп жазылган сездер1 шауып, апаша болып, араб жазуымен алтмыш, кши, йумшаб, йэбэрвтз, Иармухамед, epdi, уа Иэм туршде беритген сездер алпыс, Kimi, жумсап, жхберсетз, Жармуханбет, edi, оИвм деп "казакша" транскрипцияланган (6i3 муны Махамбет хатыньщ сол макалада бершген фотокепирмесшщ юшкене узшнен керш байкадык).

каммасы деген казак, тшне жат шылаулармен катар устеу, есшдгктер колданылган.
Катты ескеретш нэрсе - казакша хаттардыц тшшщ бул керсетшген стильдш жэне лексика-грамматикалык ерекшел1ктер1 барлыгында да б1рдей емес: б1реулершде "турюше" элементтер басым, eKiHiiiLiepi б1ршама казакша жазылган деуге болады, ушшшшершде TinTi орыс сездер1 мен курылымдары жшрек кездеседЕ Мысалы, Шоканныц, Абайдын, Н.И.Ильминскийдщ, Ладыженскийдщ жене Садуакас Шормановтын хаттары казак тип нормаларына сэйкес, эдцекайда казакша жазылган. Буларда титл худа буйырса, худай быан, дэмес1 болса, ашналыгым бар, достыгым бар, аздерге жалган айтып болмас, кшм /сылдырдым... квйлек, дамбал..., борыш /сылсам мунан да жаман, сурет к,ылып ж1берст, зэкунге тура келедг (Шоканныц хаттарынан); /сазак, балаларынан /санша бас бала ок,иды, арасынан жарлы-жа/сыбай бар шыгар, кдзак, тш арасына ногай сездерш тыгып бузбаныз (Ильминскийдщ хатынан); бгздер апрельд'щ басына шакты Омскгде болсак, керек (С.Шорманов хатынан) сиякты таза "казакы" сездер мен фразалар бар.
Сейлем курастыру жагынан жогаргы аталган хат иелер1 казак тшшщ синтаксиспк зандылыгын дурыс сактайды, б1рен-саран сэттерде гана курмалас сейлем компонентгершщ орын алмасуы кездеседЕ оныц шйнде деп кесемше тулгасымен келген багыныцкылы сейлемнщ екшпп жартысында туруын еткен гасырдагы казак едеби тш синтаксисшщ прозадагы нормасы деп санаймыз.
Ал Шыцгыстьщ хаттары элдекайда "турюше". Мунда коне уйгыр жазба тшшен келе жаткан кейб1р тулгалар колданылган: Мысалы, бол етклтгшщ орнына ол варианты: олдыц (шад олдык), кыпшактыц -ган журнакты ешмшесшщ орнына -мыш аффиксп Typi: ермиш (екен); жазмыш (апрельдщ 14-шде жазмыш хатыцыз); "шагатайлык" ерсал айладык, (селемдер1м1зд! ерсал айладык), уш1М1зт, exici кеп солем айтадур, йазгучы. Шыцгыс казакша мен (менен)-нщ орнына быэн, б{рлэн шылауын жумсауды, III жак кепше аспекпде -лар косымшасын жалгауды (крйдылар), олар деген ес1мд1кп алар туршде, ул сезш у гыл туршде "шагатайшалап" Ж1беруд1 жатсынбайды. Кыскасы, Шокандарга Караганда, Шыцгыс турю жазба дестурш катацырак сактайды, ейткеш ол эпистолярлык стильдщ ортаазиялык турю жазба эдеби тшшде едэу1р калыптаскан, "жазбалыкты" (белгш 6ip стильдис норманы) керсетуге ти1с жанрга кызмет ететшш бшген. Шоканньщ казакша хаттарыныц да азды-кепп шамада туркшк элементтерден кур алакан еместш, б!здщше, осы дестурге байланысты, ягни хат - жазба дуние, ал жазба дуниенщ TypKi халыктары ушш "занды" дэстур1 бар, бул дэстур, айталык, XIX гасырда непзшен "шагатайлык" ("туркшк") нормаларды устайды.
Дегенмен казакша эпистолярлык стильдщ улкен, басты ерекшелт - оныц непз1 казак тшшдк екендш. Бул сипат ец алдымен лексикасынан, одан кейш грамматикалык тулга-тэсшдершен танылады. Хаттарда жумсалган сездер мен фразеолоризмдер непзшен казак тшшпа жэне 6ip кезге тусепн кубыль1с - ол орыс сездершщ кеп кездесетшдш. Мунда орыс тш элементтершщ катысуы сез болып отырган кезендеп казак тшнщ кай-кай стилшен де ете кеп. Мысалы, Шокан ез хаттарында числа (13 числада августыц), представление, принимать /сылдык, военный министр, представить еткенде, жалование, формуляр список, займ (карыз магынасында), товарыш, дворянский князьдык,, хлопотать етсещз, областное правление, происхождение, свидетельство, переводчик, заграница, учитель, наказание, закон деген казакша баламасы табылатын сездерд[ орысша береда. Ал мундагы (жэне езге хатгардагы да) генерал-губернатор, советник, корпус, штаб, газет, председатель, предводитель, письмоводитель, пристав, офицер, князь, губернатор, адрес; езге хатгардагы сенатор, губернатор, адъютант, полковник, портрет, музыкант, диплом, мистер, хорунжий, шен (чин), медаль (Шыцгыстьщ Шкжанга жазган хаттарында), доктор, гимназия, семинария (С.Шорманов хаттарында) деген сездердщ Колданылуы занды: б1ршипден, булар хат иесшщ айтайьш деген ойын бщцруге кажет атаулар, еюншщен, олардыц казакша баламасы жок (титл юшрде де жок), бул типтеп сездерд1 орыс тшшен алып пайдалану (казакша аударма немесе араб-парсы тшдершен балама 1здемеу) - ХГХ гасырдыц II жартысындагы казак тшшщ нейзп принциптершщ 6ipi.
Жалгыз Шокан емес, езге авторлар да орыс сездерш ерюн пайдаланады. Булардын шинде ecipece курдел1 атауларды морфологаялык тулгасы жагынан орысша калпьшда колдану кезге тусед1: военный губернатор, бригадный генерал, благородное собрание, Петербургский университет, докладная записка, учительская семинария, техническое училище, кадетский корпус, господин Чистяков. Timi булардыц кепшшт род жагынан киыстырыльш бершедг (благородное собрание, докладная записка), ягни бул ■пркестер тутас куйшде 6ip сез (единица) ретшде кабьшданган.
Хаттарда ай аттары тек кана орысша аталуынша бершеда. Буган Караганда XIX гасырдыц II жартысында казак жазба тшшде ай аттарыныц кене казакша немесе арабша атауларын орыс календары ыгыстырганы байкалады. Бул да, cipe, орыс медениетшщ казак даласына купгп эсер ете бастаганыныц 6ip Kyeci тэр1здт
Орыс сездерш пайдалануда казакша эпистолярлык жазбаларда тагы 6ip байкалган ерекшелк, ол - орысша епстк не eciM мен Казакша кемекш1 етктктен куралган принимать цылдык, представить еткенде, наказание болсын, ревиз кылыб, наград /сылыб сиякты йркестерд1 пайдалану. Бул ерекшелктщ себебш, 6ipжагынан, хат сиякты жазбаларда сейлеу тшшщ элементтерш араластыру зандылыгьшан 1здеу керек болса, еюншщен, казак угымына бурын бейтаныс болып келген осы ic-ерекеттердщ казакша атауыньщ эл1 жоктыгынан, ушшшщен, беретш магынасы соны епснктерда (ic-эрекет атауларын) жасау тэсшнщ 6ip арнага Tycin, калыптаспагандыгынан, ягни бул салада нормалану процесшщ ецда-енда басталгандыгынан 1здеуге болады.
Эпистолярлык стильдеп кезекп казактык белп олардын грамматикалык курылымында кершеда. Сеппк, жжпк, теуелдис парадигмалары непзшен казак тшше тэн нормада, етктгк категориялары да 6ipeH-capaH жагдайда болмаса, кебшесе казактык тулгада, синтаксиспк амалдардыц да басымы казак тшндак. Сеппк жалгауларьшьщ "туркшк" варианттары жокка тен: маган (менее, мэцэсмсс), менщ (6ip-eid жерде гана мешм), келерт (келерМ емес); шыгыс сеппк тек кана - дан/- ден/- тан/- тен/- нан/- ней туршде (- дын, -дш Typi ете аз); ес1мшенщ еткен шагы непзшен -ган журнакты (-мыш аффиксй тулгасы бгрен-саран, онда да 6ipep хатта гана) туршде, буйрык райдьщ II жак анайы, сыпайы турлер1 казакша: хауп кътмацыз, тузш жазыцыз, гздеп /сарацыз, 1здещз (туп кьымац, тузм йазыц, йахшы йургт, сак болгын турлершде емес).
Bip байкалган нэрсе - эпистолярлык жазбаларда етютпстщ сыпайы Typi жшрек кездеседа. Шьщгыс Шоканмен кебшесе сыпайы турде "сейлеседа": жазыцыз, Ж1берщ1з, гздещз (ал Шоканныц екесше немесе Садуакас Шормановтыц Потанинге, Ладыженскийдщ Шыцгыска сыпайы ceiuieyi занды), тшп Шоканныц 63i iHici Жакыпка "ci3" депжазады (жауап берщЬ, кдйтарыцыз, кешжпещз). Кунанбай да баласына "Св" деп кояды (... сол жазудан хабардар болуцыз... жазып ж1берщ1з), тшп Абай да инсше сыпайы турде "пл катады". (... Хамритдин молдага квптен-квп солем дегейсЬ). Cipe, бул да хат жазу стилшщ 6ip ерекшелит (белпсц болар: сыпайы аспект - ресмилктщ Kepurici тэр1зд1, ал еткен гасырда казакша хат жазысу кунделисп сейлеу акпсшен жогары турган, 6ipmaMa ресми рецю бар кубылыс ретшде танылуы эбден мумюн.
l/Сейтш, XIX гасырдыц II жартысында казак тшшщ эпистолярлык стши болды. Оньщ басты белгшерг
1)	Таза стильдак (курылымдык) сипаты болды. Ол - хаттыц стандарт эпиттермен келген каратпа сезден басталатындыгы: хурматлу, гизатлу, суйуклу пвленше. Одан сон (немесе оган жалгастырыла) "дугаи сэлем" жолданатындыгы. Мэтш шшде алхамдилла, иншалла, ма багда (содан кейш), уа филь-ахир (ен акырында) сиякты арабша кыстырмалардыц болатындыгы. Хат соцында "язгучы пэленше" деп аякталатындыгы.
2)	Турю жазба элементтер! орын алды. Олар лексика саласында да (ошбу, нечук, hep нечук, сезлэштШ, epdi, саг, угул сиякты сездер мен локин, уа, Иэм, уа гайри, аныц учун, быэн, б1рлэн тер1зда шылаулар жэне араб сездер1 араласып жасалган курдел! епспктер: тасниф кылынды, ерсал айладык,, иттифакта болу т.б.), морфология саласында да (-мыш журнакты eciMiue, -гу журнакты кимыл eciMi, eciMfliKrin мэцо, алар сиякты турлерО, ocipece орфография саласында (ж-ныц орнына сэз басында й жазу, с-ныц орнына ш ерпш жазу т.б.) болды. BipaK бул белп барлык хаттарда катац турде сакталмады, ягни "туркшк" элементтер кейб1реулершде, ecipece Ильминский, Шокан, Ладыженский, Садуакас Шормановтардыц хаттарында ете аз. Шокан, Ильминскийлер тшп "туркшк" орфографияны да кеп кабылдамайды, олардыц хаттарында казак сездер! казакша жазылган: сез басында й емес, ж эрш келедЕ с дыбысы келетш сездерд1 с эршмен жазады, олар Keu6ip орыс ce3flepiHin 63iH казакшалап ж1беред1 (жанарал, поштабай, ыштаб, жа). Бул - араб жазуын пайдаланган Казакша жазба дуниелердщ белгш! 6ip кезецдеп куй-калпын тануда принципи меш бар кубылыс. Осы тенденцияны еткен гасырда жарык керген казак ютаптары мен алгашкы 6acnace3i де устай бастайды. Демек, бул едебиет жанрында "шагатайлык" элементтердщ катысуы норма болудан repi, дэстурлштен кол узе алмаудыц нетижес! тэр1зд1.
3)	Эпистолярлык дуниелер тшшщ лексикалык жэне грамматикалык Heri3i казак тшшде екендт. Бул - XIX гасырдагы казак нлшщ эпистолярлык стилшщ непз1 казактыц сойлеу тип мен сол тустагы улттык жазба тын болгандыгын танытады. Бул белпш казак авторларыныц хаттарын Хусайын Файзхановтыц Шоканга татарша ("турюше") жазган хатыныц мэтппмен салыстырганда ете айкын керуге болады. Файзхановтагы: тагу барып болмас, мин факир кШ, ак,ша алурга йол болмады, баруга деп турамын, анда болайым деймш... свзлер жиярга, &зтц йак,к,а баруны бек тыэгэн ediM, машгул болурга тыэймт, кеп йахшы емес, мыц йарумдай болур ми, бек ару /сазак, тшнде йазсацыз edi... тариххикаятлары болса, элбэттэ, йахшыдур, ... мэцэ бергэт йок, 6ipicin азге шбэрурмш, бымэймш, аны берурлер ми ? багышлацыз, меш adpeciM бу илэ деген сиякты татарша-турюше сез, сейлем турлер1 Казак хаттарында жок.
4)	Эпистолярлык жазбалар тшшщ лексикасында орыс тш аркылы келген сездердщ молдыгы, ягни казакша баламасы жок тыц угымдардыц атауларын орыс тшнен алып жумсау -осы стильдщ де, улттык жазба тшдщ де басты даму принциптершщ 6ipi екендт.
§ 9. АУДАРМА ICIHIH, ПАЙДА БОЛУЫ ЖЭНЕ ОНЬЩ КАЗАК ЭДЕБИ ТШНЕ ТИГ13ГЕН ЭСЕР1
Bipeyi 13 жыл боны, eKiHinici 14 жыл бойы казак тшшде шыгып турган "Туркктан уалаятыныц газеп" (1870—1883) жэне "Дала уалаятыныц газеп" (1888-1902) атты ею баспасез органыныц eKeyi де жэне "Торгай газеп", "Ауыл шаруашьшык листоп" сиякты косымшалар непзшен аударма газеттер болды. Булардыц ресми бел1мдер1 орыс плшен аударылган материалдардан турды. Сондай-ак информациялардыц да деш орысшадан аударылып басылып отырды. Откен гасырдыц соцгы ширегшде казак тшшде аударма улгшер дуниеге келе бастады. Олар орыс жэне араб тшдершен, шннара ортаазиялык тури тшшен аударьшган эдебиепер болды. Орыс тшшен аударьшган материалдар мерз1мд1 баспасез бетшде жэне шаруашылык, медицина, ветеринария такырыптарьша жазылган кепшшк колды кгтапшаларда орын алдь1. Ал араб, тури тшдершен аудармалар кебшесе керкем едебиет саласында болды, ол эдебиета аударма дегеннен repi сол тшдердеп белгш 6ip шыгарма мазмунын Казакша еркш турде баяндау (жырлау) деп таныган жен.
Ресми ic-кагаздарыныц орыс тшшен аударылуы осы стильдщ кейб1р белгшерш орныктыруга сеппин тигтздг Сондай-ак аударма публицистикалык стиль лексикасыныц жаца сездермен тольпуына, жеке сездердщ термищцк дэрежеге кетершуше эсер ето. Жаца сездер казак тип корынан да, орыс тшшен кабылдау аркылы да келдь Мысалы, газет беттершде жуз жыл (век), к,ара жумыс (физический труд), егт салу шаруасы (хлебопашество), буйры/снама (циркуляр), дуние жузшк (мировой), ic крргау (защита) сиякты сездер аударма аркылы терминделе бастаган-ды. Аударма эдебиет, сез жок, орыс тшшен сез кабылдауды жандандырды. Зерттеуин Б.Эбшкасымовтыц материалдарына Караганда, бул кезецде аударма едебиет аркылы орыс сездер1 казак жазба тшне еде>тр мелшерде енген. Оларды мынадай такырыптык топтарга белш атауга болады: еымшшис жэне зац-сот гстерше катыстьшар: император, наследник, началник, помощник, облус, губ1рнатыр, мироуай посредник, чиновник, колежский асессор, переуадчик, сауетник, консул, прикауор, председаты, кандидат, помощник, дознаний, канселариа, акраном, uncneKmip, каталешке, нота, подписке, адуакет, статйа, партия, сияз, губерна, чин. Бул топка бурынырак енген болыс, ояз, жандарал, шар, закун сездерш де косуга болады, елеуметпк тап, топ атаулары: кноз, граф, квпес. Сауда-саттык пен финанс операцияларына, шаруашылык пен кэсшке катыстьшар: жормецке, ярмецке, бексел, лафка, приказчик, аренда, расход, зауыт, фабрик, машина т.б. Оку-агарту, медениет саласына катысты сездер: казит, униуерситет, семинарийа, к'теге, уистафка, HOMip, школ, награт, студент т.б.
Аударма эдебиет аркылы енген К1рме сездер кебшесе тупнуска тшдеп турше жуык тулгада кабылданады, сондыктан орыс тшшен жене орыс тш аркылы еуропа тшдершен алынган сездерд; орысша туршде жазу принцип! XIX гасырдыц II жартысынан басталады деуге болады. Осы кезде тек орыс тшшен кабыдданган сездер емес, араб-парсы тшдер1 сездерш де кебшесе тупнускаша жазу дэстур1 орын тепп. Соныц салдарынан юрме сездердщ варианттылыгы орын алды. Муныц салкыны куш бугшге дейш тиш келедЕ Бул - араб эршмен басылган дуниелерге катысты жайт. Ал орыс тшшен аударылып, орыс графикасымен басылган улгшерде араб-парсы тшдершен ктрген сездер кебшесе халыктыц сейлеу тэждрибесше карай жазылды. 9cipece Ы.Алтынсариннщ "Хрестоматиясында", ей тшдж сезджтерде жэне... христиан дшше катысты казакша дши кттапшаларда араб-парсы сездер1 "казакша" туршде берщц (калык, кабар, аулие, беркте, садака, куна, ракым, тамак, тозак, пайда, акыл, мундагы к эрпш казакша к дыбысы етш окысак: к,алык„ к,абар, садак,а, рак,ым).
Соцгы эдебиет казак тшше б1рнеше орысша дши мазмунды сездерда усынды: Христос, монастырь, священник, кнеге, евангелие, преподобный т.б. EipaK сан жагынан едэу1р болып (миссионерлгк максатпен христиан дшш уагыздайтын казактарга арналып 200-ге жуык кгтапша шыгыпты) жарияланганмен, казактыц калыц кепшшпше тарамагандыктан, бул эдебиет казак эдеби тшше айтарлыктай улес коса алмады, сондыктан булардагы дши ырме сездердщ де кепшшпл тшге енбед1 (кнеге, преподобный т.б.). Ал монастырь, христос, евангелие сиякты сездер осы кунп казак тшшде колданылатын болса, ол бул ютапшалардыц "улесГ емес (Абайдыц аударма иоэмасындагы "Ол монастырь - сопылар турган жерГ' дегенш еске тушрелж).
Орыс тш1нен аударма улгшердщ ушшип тобын керкем едебиет курайды. BipaK булар - тура мэншдеп аударма шыгармалар емес, ерк1н аудармалар, ягни казакша кайта энпмелеу, кайта жырлау болды. Оларга орыс мысалдарыныц (баснялардыц) аудармалары, Ыбырайдыц орысша шагын эцг1мелердщ непз1нде жазгандары, Абайдыц Пушкин мен Лермонтовтан, Крыловтан аударган елецдер1 жатады. Бул аудармалардыц казак едеби тшше коскан сез улесшен repi езге ecepi куши болды. Эрине, бул аудармаларда орыс сездер1 колданылды. Крлданылмауы мумкш де емес. Жене керкем аударма дуниелердеп орыс сездер1 казактыц халык тшше де, бурынгы поэзия плше де енбеген соны сездер. Ол сездер аударылган шыгарманьщ такырыбына байланысты енгендер. Мысалы, Ыбырай вцг1мелерщдеп князь, граф, награт, франк, закон, фабрика, завод, мужик, судья, жормецке, товар, приказщик, купес, фонарь, ящик, солдат т.б. Абайдыц аударма елендерщдеп монастырь, ладан, крест, штык, картечь, такт сездер1 осы катардан табылады. Bip ескертетш жайт — Ыбырайдыц да, Абайдыц да аударма шыгармаларында орыс сездерш ете саран колдангандыктары. Оныц ce6e6i "ез тусындагы окушыларынын шама-шаркымен, дш-санасы, угым-нанымдарымен есегггескенднстен'' (М.Эуезов) калыц кепшипкке TyciHucci3 сездерд1 кеп кодданбау принципш устауларында. Абай аудармалары аркылы казак эдеби тшше калька тесии ещц, 9cipece калькалау аркылы соны сез иркестерш жасау басталды. Мысалы, Абайдагы умШтщ нуры (светило надежды), жабырк,ан,к,ы жазган сез (стих унылый), суык, ак,ыл (рассудок холодный), ойды крзгау (шевелить ум), к,арацгы квщл (мрачная душа) деген пркестер аударма елецдершде жасалгандар (Семантикасы алшак сездерд1 жанастырып жасаган бул типтес соны иркестерд1 Абайда ете мол екендт жэне онын барлыгы тек калька аркылы тумагандыгы жайында келеи такырыптарды карацыз).
Аудармага катысы бар жазба эдебиеттщ 6ip Typi "ктгаби" елендер — киссалар болды. Бул жанр казак эдеби тшше шыгыстык образдарды, сол образдар аркылы араб-парсы, тури (шагатай) тшдершщ жеке сездер1 мен пркестерш екедщ (ол женшде осы кггаптагы VI тараудыц 3-параграфын карацыз).
Кыскасы, еткен гасырдыц II жартысында казактыц улттык жазба эдеби тшше аударма ici белгин 6ip i3iH салды, лексикалык казынаныц молыгуына есер eni.
§ 10. КАЗАКТЬЩ ¥ЛТТЫК ЖАЗБА ЭДЕБИ ТШШЩ КАЛЫПТАСУЫ
Сейтш, б1рнеше гасыр бойы ауызша жене жазба турде дамып келген казак едеби тип XIX гасырдын соцгы ширепнде синтезделш, агартушы-демократтык жана едебиепщ тууымен уштасып, Абай мен Ыбырайдыц мол эдеби-педагогпк казынасында, жас баспасез беттершде, ещц-ещц туа бастаган азаматтык такырыптагы едебиет улгшершде, ауызша эдеби тицц 9pi карай жалгастырган акындар шыгармаларында, эл1 де туып жаткан ауыз эдебиет! улплершде колданылды. Казактыц байыргы ауызша дамыган жэне жазба сипат алган эдеби тш жаца кезецге кеши. Буган б1рнеше фактор себеп болды:
1. Жаца улттык жазба эдебиет туды. Жазба эдебиетац турлер1 кебещц. Казактыц керкем едебиеп, поэзиясы жазба турге кеши. Ендт каламгерлердщ Ден1 мусылманша сауатты болды. Б1ркатары, Б1бырай, Абай, Шэцгерей, Жаяу Муса т.б. орысша сауатты болды, орыс эдебиетш окитын дэрежеде болды. Баспасездщ пайда болуы, азаматтык такырыпта эдебиеттщ жарык кере бастауы, дши едебиетпц таралуы, ец бастысы — ютап бастыру юшщ eMipre Kenyi — осылардыц барлыгы казак даласына жазба дуниеш алып келдг Жазба едебиет бурынгы едеби плдщ жазба турде кецшен кызмет ету акпсш тугызды. Ал жазба сипаттыц epic алуы — тшд1 жана сатыга кетеретш факторлардыц 6ipi.
2.	Керкем едебиетпц ©3i кенцц: керкем проза жанры пайда болды, поэзия жанры ез iiniHeH турлендг Керкем едебиет камтитын такырыбын кецейтт1. Кец такырып мол лексика-фразеологиялык байлыкты талап eiTi. Эдеби тшдщ лексика-грамматикалык жэне коркемдеу элементтер1мен молыгу, турлену, жетшу процесшде жаца багыт, жаца тэсш, жаца жолдар пайда болды, ягни сапалык езгерю болды. Ал сапалык езгерю — ттл дамуыныц жаца кезецге KemyiH танытатын келес1 белгшердщ 6ipi.
3.	Когам дамуыныц бул дэу1ршде эдебиет турлер! кебейдЕ Бурын еи-уш жанрлы болып келген казактын эдеби дуниесшде когамдык-публицистика, оку-педагогика, жартылай гылыми эдебиет жанрлары пайда болды. Жаца жанрлар жана стильдерд1 тугызды. Осыныц нэтижес1нде эдеби тшдщ кызмет аясы мен мазмуны жана сипапа кенш, жаца белгшерге ие болды.
4.	Эдеби тш эволюциясыныц жаца сатыга котершу1не себепкер болатын алгы шарттар nicin жетицц. Ол алгышартгар деп когамнын саяси-экономикалык курылысыныц, халыктыц медени-рухани дуниесшщ жаца кезецге кешуш, ecipece оку-бш1м, киап бастырудыц жацаша каркынмен, жаца сипатта дами бастауын атауга болады, сондай-ак Tin теж1рибесшде саналы турде кызмет ететш кайраткерлерд!ц: казактын классик демократ акыны Абай Кунанбаевтыц, аса кернект! демократ агартушы opi жазушысы Ыбырай Алтынсаринн1ц, жас казак зиялыларыныц озат ойлы уэкшдершщ, казак TUii мен эдебиетш жинап зерпей бастаган орыс агартушылары мен галымдарынын болуы да казактыц эдеби тшш улттык сатыга кетеруде улкен рел аткарды.
Осы себеп-факторлар — казак эдеби тшшщ жаца кезецш бастатты. Бул кезендеп казактын улттык жазба эдеби тшшщ белгшер1 мынадай болды:
Жана жазба эдеби тш езшщ элеуметпк кызмеп, стильдгк тарамдалуы жагынан езше дейшп ауызша дамыган казак едеби тшшен де, ecici жазба дэстурд! жалгастырган "кзтаби тшден" де езгешеленш турды.
Ауызша дамыган едеби тшден жана кезендеп эдеби тшдщ ерекшелт оныц жазба сипат алуында, кызмет ету аясынын кецею1нде, лексика-грамматикалык нормаларыныц айкындала Tycin, туракталуында, жана стильд1к салаларга ие болуында, керкем едебиетте, ecipece поэзияда керкемдж-образдау тэсшдерш!ц турленш, молайып, жацаруында болды.
Эдеби тшд1ц жазба сипаты тек кана эдебиет улгшершщ жазу

аркылы таралуында емес. Б1ршшщен, хатка Tycin, жазба турде жарияланган дуниелердщ баршасы эдеби тш ynrici бола бермеу1 мумюн. Мысалы, XIX гасырдыц 70-80-жылдарынан бастап, XX гасырдыц басына дейшп кезецде "кисса" атты айдармен 100-ден астам ютапша жарык керген болса, олардыц шпнде б1ркатары, мысалы, "Кисса-и Епз бала", "Кеп кецеш" (Казан, 1897), "Кисса-и эдебл! бала" (Казан, 1897), "Кисса Ражам eKeyi болган" (1848), "Макулат" (1897) т.б. сияктылар не мазмуны мен идеясы жагынан, не тшдж керкемдит жагынан eni6ip кундылыгы жок, жазба эдеби улгшерге жатпайтын дуниелжтер болгандыгын зерттеупп Б.Эбшкасымов жаксы керсетедр0. Екшипден, жазба сипаттагы эдеби дуниелердщ (ecipece поэзия улгшершщ) калыц кепшшжке ауызша да таралу факткл зор екенш, езгеш койганда, улы Абай елеццершщ 1909 жылгы ютап болып басылганга дейш кецшен ауызша тараганы дэлелдей алады.
Демек, жазу - жазба эдеби тищ сипаттайтын рел! айрыкша зор белгшердщ 6ipi гана, эдеби тшдщ ец непзп "жазбалык" касиетш терещректен: тшдщ элеумепж кызметшщ ерюшен, эдебиет турлершщ кебеюшен, тш зандылыктарын пайдалану принциптершщ озгерушен, тшдж тулга-тэсшдердщ реттелш, нормалану жуйесшен т.б. 1здеу керек болады.
Байыргы едеби тш, непзшен, керкем эдебиетке, оныц пншде де кебшесе поэзияга кызмет етш келсе, жаца жазба эдебиеттщ езге салаларын да - когамдык-публицистикалык, гылыми, тпти д1ни эдебиет улгшерш де камтуга багыт алды. Буган Ы.Алтынсариннщ прозасыныц, Абай "Кара сездершщ", алгашкы казак баспасезшщ, ер алуан азаматтык сипаттагы оку куралдары мен грамматика ютаптарыныц, "Хрестоматиялар" мен "Жол бастаушы нускалардыц" ("Руководство"), кейб1р мусылманша ("Шариат-ул ислам") жэне христиан дшше катысты дши шыгармалардыц тин дэл ел болады.
Байыргы эдеби тшде эл1 де кубылмалы, тураксыз сипапа журген кейб1р лексика-грамматикалык белгшер жаца эдеби тшде сараланып, турактала бастады, эс1ресе эдеби-керкемдеу тесшдершщ жана модельдер1 пайда болды, жеке сездщ эдеби айналымга тусу кабшеп мен аясы кеццц т.б.
Казактыц улттык жазба эдеби тшшщ "ктгаби тшден" эзгешелпт тагы да кызмет ететш салаларды тандауында болды. ягни тол жазба эдеби пл эдебиет жанрларыныц басым кэпшшгше, 9cipece кэркем эдебиетке, одан соц публицистика мен оку-педагогика жанрларына кызмет етуд! тандаса, "ютаби тш" imiHapa керкем едебиетте (кейб1р киссаларда), ислам дшш уагыздайтын елендер мен прозалык едебиетте, ресми ic-кагаздары тэр1зд1 салаларда колданылуга бешм болды.
,0Эб1лкасымов Б. XIX гасырдыц II жартысындагы... 19-20-66.
240
Улттык жазба эдеби тш казак халкыньщ сейлеу тшшен алшактамай, оны непз етп, ал "ютаби пл" сейлеу тип нормаларымен коса, кепшшк халыкта бейтаныс езге "туркшж" жэне араб-парсылык элеменперд1 молынан пайдаланды.
СоНЙмен катар бул ею жазба тш 6ip-6ipiHe ыкпалдарын тиг1зд1. Казактыц улттык жазба эдеби тип ез теж1рибесшде бурыннан жазба дэстурде келе жаткан кейб1р сездер мен тулгаларды колданды. 9cipece бул тустагы казак едеби тшшщ когамдык-публицистикалык жене гылыми стильдершде ютаби тшдщ элементтер! едэу1р орын алды: б1рсьшыра араб-парсы сездер1 актив колданылды ("Турк1стан уалаятынын газеп" мен "Дала уалаятьшыц газетшщ" тш жешндеп параграфты карацыз). Tinri кейб1р "туркшк"" тулгалар (мысалы, ес1мшенщ -мыш журнакты Typi) улттык жазба тшде де ара-тура колданылып отырды. Орфографиялык нормалар кеп сеттерде жазба тшдщ ею турше де ортак болып кедд1. Мысалы, осы кунг1 еш, ор, пайда, таудай туршдей сездер казактыц сол кездеп сейлеу плше де осы вариантта болганмен, жазуда Иеш, hap, файда, худай туршде жазылды. Бул кезецде казактыц жаца жазба эдеби тшшде араб-парсы сездерш тушгускаша жазу дэстур1 пайда болды. Соныц салдарьшан кейб1р улгшерде казак тшше ертеректе енш, фонетикалык жагынан "казакыланып" кеткен оды, айып, зая, метр, есеп тэр1зд! шыгыс сездер1 ею вариашта жазьшатьш болды. Булардыц гады, гайып, зайып, меЫр, кесаб формалары катар журдц. BipaK бул терпп жаца жазба едеби тшдщ б1рден-61р нормасы болмады, ойткен1 кептеген нускаларда олардыц "казакы" турлер1 де орын алды. Сондыктан бул ереже кейш орньжпай, каз1рп нормага уласпай калды.'
Сейтш, откен гасырдыц II жартысында, оньщ шпнде сонгы ширегшде казактыц байыргы едеби тш дамуынын жана кезещ басталды. Бул процесте Абай мен Ыбырайдыц кызметтер! де, улестер! де орасан мол болды. Сондыктан каздрп гылыми пйар1М13де казактын улттык жазба едеби ТШНЩ непзш калаушылар Абай мен Ыбырай деген кагида орныкты.
§ 11. ЫБЫРАЙ АЛТЫНСАРИННЩ КАЗАКТЬЩ УЛТТЫК ЖАЗБА ЭДЕБИ ТШШЩ ДАМУЫНДАРЫ ОРНЫ МЕН РОЛ1
Аса кернекп демократ-агартушы epi жазушы Ыбырай Алтынсарин (1841- 18S9) казактыц улттык жазба эдеби тшш дамытуда ею салада зор ецбек ciHipfli: 6ipi - жазушылык кызмет1мен, eKiHinici — агартушьшьж кызмепмен.
Казак халкыньщ калыц букарасыныц сауатын ашып, кепшшки оку-бш1мге тарту — Ыбырайдыц когамдык жене азаматтык борышы мен кызмеп болды. Ол ез тусында болып отырган дши окуды емес, азаматтык оку-бшмдо коштады жэне
16-991

32	Cipe, еткен гасырдагы жалпы дэстур бойынша "татар" де-
ген терминд1 Ыбырай да К>зан татарлары жайында емес, "турю"
дегеннщ де баламасы ретшде колданган.

бшмдо кальщ журтшылыкка таныс халык тшшде (улттык тшде) берувд шарт етш койды.
Ыбырай Алтынсариннщ казак, тшш дамытудагы рел1 оньщ агартушылык кызмсимен т^келей байланысты. Ыбырайдын эдеби шыгармалары, ecipece прозалык туындылары оку ютабы ретшде арнайы жазылган. Бул туста Ыбырайга ею турл1 жукп тунгыш рет аркалауга тура кедщ: 6ipi - казак эдебиет1нде бурын жок проза жанрын бастау, ягни казак эдеби тшшде бурын болмаган шагын энпмелер (новеллалар) стилш жасады, екшшкл -ез елендер1 мен казактын ауызша тараган мол керкем вдеби улгшерш окушы жастарга усыну.
Ыбырай - казак эдебиетшдеп керкем прозаньщ непзш салушы, демек керкем проза стилш бастаушы. Оньщ шшде мектеп окушыларына арнаган энпмелер жанры болгандыктан. олардын келем1 шагын, тш мейлшше тусшпсп болуды кездеген. Ол ушш сейлемдер1 кыска болып, ауыр эшекеши фразалары ете аз келедь Керюшше, Алтынсарин усынган бул стильде халыктьщ сейлеу тшше мейлшше жакындату принцип! кушть Сондыктан да Ыбырай тшшдеп фразеологизмдердщ баршасы дерлпс халыктын сейлеу тшше тэн: журттан аск,ан бай болыпты, свзге cejuipdi, жаны квзте Kepwdi, квцшне жел Kipdi т.б. Тенеу, эпитет, метафоралардыц да дет халыктык сейлеу тип мен байыргы едебиетген алынган. Адамды кустай ушырды, к,оргасын ок,тай балк,ытты, жгбектей жапырылган квкорай шалгын дегендердеп тенеулер Ыбырай туындылары емес, бурыннан калыптаскандар. Оныц эцпме, елендершде кездесетн жумсак, шырай, жаркмраган алтын тэрпц{ эпитеттер де эбден кэтп. Ауызек1 сейлеуде белгий 6ip экспрессивтж бояу ушш сезд1 кайталап колдану Tecuii бар, Ыбырай тшшен осы эддст! де табуга болады: одырайып карап турып-турып, мунан келе-келе жатып...
Ыбырай да, Абай сиякты, казактын улттык жазба эдеби тшшщ Heri3i етш жалпыхалыктык сейлеу тш мен казактын колтума байыргы эдеби тшш калады. Оньщ шыгармалары -прозасы да, елендер1 де - осы непзде жазылган.
Ыбырай да, Абай сиякты,. б1рсыпыра турю халыктарына кызмет erin келген ортаазиялык турю эдеби Tuii ("турю" немесе "шагатай" Tuii аталган) мен сол тустагы казакша "ютаби тшден" бас тартты. Сол "ютаби тшде" жазылган, не керкемдж, не нормалык сипаты шамалы кейб1р улгшерд1 катты сынады. Bcipece д1ни ютаптардыц тшне карсылык бшд1рд1. Оз1н1н "Хрестоматиясыньщ" алгы сез1нде: "Татардьщ12 ютаптш1... араб-парсы сездерше лык толган, сондыктан ол сауатсыз казактарга тусшпсс1з. Бул тшде басылып шыккан ютаптардын 6epi де тек дш туралы жазылган кггаптар, сондыктан олар дунияуи максаттарды кездейтш орыс-казак мектептер1нде пайдалану ушш...,келайсыз" деп жазды- Н.И.Ильминскийге жазган 6ip хатында осы ойын жэне кайталап: "К,азак окушыларынын дши окуга пайдаланатын куралдары, кебшесе... татар ютаптары, 6ipaK бул ютаптарда ешкандай жуйе де, тши кеб1нде ешб1р магына да жок" деп бщщреди
гЫбырай шыгармалары тшшщ лексика-фразеологиялык курамы казак эдеби тшшщ байлыгынан алынган. 1/Грамматикалык курылысында да Ыбырай ютаби тшге тэн тулга-тэсшдерд! колданбайды. TinTi ол сол кезде казактын жазба эдеби тш шннара пайдаланган ютаби орфографиялык дэстурд1 де кабылдамай, казак TmiHiH фонетикалык зачдылыктарын ескерш, казакша жазу принципш усталы. Оган Ыбырайдын казак жазуы ушш орыс графикасын усынуы себепкер болды.
Казактын жазба эдеби тшшщ даму багытын белгшеудег1 Ыбырай Алтынсариннщ рел1 мен орнын сез еткен туста оньщ араб-парсы Tumepi мен орыс тшше катысын айкындап алу кажет. Сез жок, Ыбырай казак эдеби тшше араб-парсы элементтерш ютаби тшдегппе молынан жэне OHiMfli турде енг1зуд1 костамады, 6ipaK жалпы араб-парсы сездершен узшд1-кесшд! бас тарткан жок- вйткеш казактын сейлеу тшшде де, байыргы эдеби тшнде де араб-парсы сездер1 едэу1р мол болып келгещщтн, олардын кебшщ казак тшше етене сщш кеткендпш Ыбырай жаксы тусшд1. Сондыктан ол Н.И.Ильминскийге жазган 6ip хатында: "Мен1нше, казак жазбалары ушш осы тшдщ ез1нде жок сездердщ орнына парсы немесе араб сездерш алуга болатын тэр1зд1" - деген ойын бщщредр5. Бул айтканына жэне езшщ мэтщдерше Караганда, Ыбырай араб-парсы сездерш ею жагдайда гана актив колдануды усынады: 6ipi - ежелдей енш, казак тш1не ciHicin, колтума болып кеткен, ауызею сейлеу тшшде эбден калыптаскан сездер тобы, eiciHmici — казакша баламасы жок угымдардьщ араб-парсыша атаулары. Мысалы, сонгы топка дшге, оку-агартуга, элеуметт1к когам eMipiHe катысты б1ркатар сездерд1 жаткызуга болады. Ыбырайдын жалпы оку орнын медресе, мугал1мд1 молда fleyi, патса, патсазада, уэз1р сиякты элеумегпк топтардьщ атауын колдануы, ораза, намаз, иман, дуа, тауба, жумак,, дозак, тэр1зд1 сездерд1 келт1ру1 осыны дэлелдейд1. К,алган реттерде, мысалы, жана сез жасауда, дерекс1з угым атауларын атауда - барлыгында Ыбырай араб-парсы сездерше жугшбейвд. Бул туста ол тпгп Абайдан да ерекше турады. Ыбырайталаптылык, щыптылык,, салактык, мейршдшк сиякты дерексЕз угым атауларын казакша усынады.
Ыбырайдын орыс тшше кезкарасы, эрине, айрыкша болды. Ол ен алдымен, сейлеу тшшде бурыннан орныккан орыс сездерш пайдаланумен катар, кептеген сездерд1 e3i енгЕздЕ Купец, приказчик, фабрика, конфета, мужик, фонарь, ящик сиякты казак eMipure таныс бола бастаган накты зат атаулары болса, Ыбырай тшшде кездесенн князь, граф, франк, университет, портрет, награда деген орыс сездер! ауызею тшге бейтаныс жана юрмелер.
Орыс сездерш эдеби тшге енгЕзуде Ы.Алтынсариннщ ею ерекшелпш керсетуге болады: 6ipi - оларды фонетикалык тулгалануы жагынан аса "сындырмай" кабылдау, еюнпис! -бейтаныс орыс сездерш казак кауымына таныс езге сездермен немесе суреттеме тесшЕммен тусшдтрш отыру. Сейлеу тшше енген орыс сездершщ казак фонетикасына сэйкестенш кабьшданганы мэлЫ. Ыбырай осы тэртшп едэуЕр бузып, орыс сездерш тупнускага жуьщтау турде алуды усынады. Сондыктан бурыннан жэрмецке, жошж, зишецке тэрЕзд! сездерд1 ол ярмарка, ящик, землянка деп бередЕ Буган Ыбырайдыц орыс графикасын колданганы да себепкер болганы сезсЕз.
Екшпп жайтка — бейтаныс орыс сезш тусшдЕрш отыру тэсшше — келеек, бул — Абай мен Ыбырайдын каламдарына тэн сипаттардын 6ipi. Ыбырай: университет деген 6ip улкен школда деп алдыцгы сезд1 сол кездеп казактарга таныс оку орныныц атымен (школ) тусшдЕредЕ Немесе к,агаз ктейтш фабрик деген тЕркеспен бершгенде, фабрика сезшщ магынасы айкын болып шыгады. Бул тургыдан Абайдыц: Ол монастырь — сопылар турар жерг немесе Дадан деген uicrni май тутатып деген жолдары да мысал бола алады.
Ы.Алтынсариннщ тш саласында ютеген жене 6ip ецбеп -шагын сездйс жасауы мен казак грамматикасынан маглумат берген материал усынуында. Оныц 1879 жылы жарык керген "Начальное руководство к обучению киргизов русскому языку" деген ютабында такырыптык топтарга белшген кЕчпирЕм сездгк беред1 жэне орыс тшшщ грамматикасын казак тшмен салыстыра отыра таныстырады. Эрине, бул соцгысы — шын меншдеп гылыми курс емес, ез1 айткандай, бул - нускау курал, "ол толык грамматика емес, ол тек сейлесуде, жазуда гана тшдщ непзп зацдылыктарын дурыс пайдалана биту ушш жол керсететш алгашкы курал" гана. Ыбырайдыц мундагы кездегеш - казак балаларына орыс тшн ана тш аркылы уйрету. Бул грамматика казЕрп казак тш грамматикасы ютаптарындай нормалаушы рел аткармаса да, оныц сол тустагы кейб1р категорияларды танып-бшудеп меш бар. Казак тшшдеп туцгыш лингвистикалык терминдер осы ецбекте жасала бастаган. Эрине, .б/улар казЕрп терминдерге сай келмейдЕ 6ipaK будан казак тшшдеп оку-педагогикалык жэне гылыми стильдер элементтершщ алгашкы пайда болып, opi карай дамуындагы Ыбырай Алтынсариннщ ецбегш керемЕз.
Сейтш, Ыбырай езшщ жазушылык epi гылыми кызметЕмен (ол этнография саласынан макалалар жазган жене казак тшнщ грамматикасы туралы шагын жумыс жариялаган) казактын жаца жазба тшшщ даму багытын нускады, стильдпе тарамдалуына жол салды, керкем проза стилшщ непзш салды.
Ыбырайдыц поэтикалык дуниеш айрыкша мол болмаса да,
ол эдебиеттщ бул саласында да казактыц жалпыхалыктык тш
мен байыргы ауызша эдеби тшш негЕз етуге улп керсеттт
Ыбырай елендерш мазмуны мен жанры жагынан непзшен ею
топка белуге болады: 1) дидактикалык мендегшер; упт-шакыру
елендер!, накыл, такпак; 2) табигат кубылыстарын суреттейпн
туындылар.САлгашкы топтагылар тугел1мен дерлж ауыз эдебиеп
мен байыргы тел эдебиет улпс1мен, соган уксастырыла
жазылган. Мысалы, "Онер-бшм бар журттар" деген елещнщ
стил1 де, шшдеп керкемдеу элементтер! де дидактикалык
толгаулармен еуендес: елец 7-8 буынды, аралас уйкасты,
уйкаска кебшесе епстгктер алынган, мундагы айшылык алые
жерлер, квзд1 ашып жуму, бата беру сиякты фразалар бурынгы
улгшердщ тшшен алыстамайды, тецеулер де дагдылы: кустай
ушу, балыктай жузу, жастар — желкыдеп шыкк,ан швп, внер —
жшт кврк! т.т. Араз бол, кедей болсац урлы/спенен. Макршнба
ба/сыттымын деп багыцызга, Арык, мал жан жолатпас 6ip
жалданса, Эй, достарым, Эй, жшттер деп басталатын елендер
цикл! де бурынгы упт-насихат туршдеи 11 буынды кара елендер
мен 7—8 буынды толгаулар сарынында бершген. Буларда да
барлык лексика-фразеология, керкемдеу элементтер! казактыц
бай ауыз эдебиет! мурасы мен ауызша поэзиясы улпешен
алыстамайды.	v
Ал екшии топтагы "Жаз", "Озен" деген 6ipfli-eKuri елецдершде Ыбырай табигатты жырлайтын лирика жанрына жуык келедЕ BipaK буларда да такырып пен жанр жагынан езгешеленгеш болмаса, тш мен елец техникасы жагынан бурынгы поэзиядан кеш uirepi кеткещцк жок.
Ыбырай алдына казак поэзиясын жацгырту, жаца сатыга кетеру, керкемдеу тесшдерш жетЕицру, турленд1ру сиякты мшдеттерд! коймаган: ол ез поэзиясын акындыгынан емес, агартушылыгынан усынган, ягни ол елендерш жалпы жансуйсйщйрерлж эстетикалык, дуние деп емес, мектепте окуга арналган материал ретшде усынган. Мундагы мэш бар факт — Ыбырай усынган елендердщ тшшщ "жалпак журтка", "карапайым окушыга" TyciHiKTi казактын халыктык тшшде жазьшуы. Бул елендердщ бурынгы казак поэзиясы улгшершен алшак кетпеу1 — Ыбырай Алтынсариннщ казак жазба эдеби тшшщ непзш тандаудагы принципш керсететш белп.
Тш саясатында Ы.Алтынсариннщ устаган принцип! прогрессивтгк мэнде дурыс болгандыгын XIX гасырдыц соц кезшде баспасез бетшде Ыбырайдын агартушылык жуйес1 туралы журпзшген шк1рсайыс (диспут) керсегп. Ы.Алтынсариннщ озат ойлы 1збасарлары осы айтысты "Оренбургский листоктыц" 1884 жылгы 15-нем1ршде корытындьшап, онда Ыбырайдын тш халыктык, opi айкын, эрг дурыс, эрб1р казакка TyciHiKTi деп туйда38.
§ 12. АБАЙ ЖЭНЕ КАЗАКТЫН, ¥ЛТТЬЩ ЖАЗБА ЭДЕБИ Т1Л1
Абай да ез шыгармашылыгында казактын ауызша тарап келген байыргы эдеби тшш непз ета, оныц барын дамытып, жогын толыктырды, жаца сатыга кетердь Эрине, Абай казак эдеби тшш жаца сатыга кетергенде бурынгы принцип-багыттардыц куллкш жокка шыгарган жок, керкшше, ец басты ем1рли< белгшерш сактап, оларды epi карай устады. Бул принцип-багыттардыц непзгшер1 мынадай:
1) Жалпыхалыктык сейлеу тшш эрдайым непз етш устау. Казактын ауызша дамыган байыргы эдеби тшшщ сездж курамы мен грамматикалык курылысы осы принцип бойынша дамыгандыктан, ол дэу1рден-дэу1рге, гасырдан-гасырга ауызеш сейлеу нормасына орай езгерш отырган. XV--XVI гасырлардагы К,азтуган, Шалкшз, Доспамбеттердщ тшшщ лексикасы мен грамматикасы ез дэу1рше сай, каз1ргщен 6ipa3 езгеше болтаны даусыз. Ал эдеби дэстур узшмей келе жатса да, XIX гасырдагы, мысалы, Махамбеттщ, Дулаттыц, Шортанбайдыц т.б. тш XV гасырдагыдан езгешелеу, ез тусына лайык болтаны жэне даусыз. Бул принципа ауыз эдебиеп де устаган. Ертеректе пайда болган "К,°зы Керпеш—Баян сулу" немесе "Кдмбар батыр" сиякты жырларды XIX гасырдыц жыршысы айтып бергенде, ол ез тусыныц жалпыхалыктык сейлеу нормасына тэн лексика-грамматикалык элементгерд1 сынамалап енпзш отырган. Сол себептерден де булардыц мэтшшен подносы мен эйгш шай, самаурын да, пэуеске, тарантастар да, тшп расхот, минут сиякты
" Сулейменов Б. Проблеа изучения научно-педагогического и литературного наследия Алтынсарина//Вестник АН Каз ССР, 1967, № 1.С. 22-28.
сездер де кездесед1. Ал бул орыс сездершщ казак тшше соцгы дэу1рлерде енгеш мэл1м. Бул — жырды жетк1зуш1н1ц ез талгамынан кеткен эрекеп емес, жогаргы принциптен туган зандылык, ертеде еткен акын-жыраулардыц муралары б1зге дейш ауызШа'жетюзушшердщ лабораториясынан еткенде, сэл езгерш отыргандыгы тек шала жаттау, умытылып калу тэр1зд1 ауызша "баспаныц" себептерше гана байланысты емес екендш кершед1.
2) Жогаргы принципке карама-карсы жалгастылык принцип!. Ертеде, белпл1 6ip кезецдерде пайда болган керкемдеу элементтер1 (образдар, тецеулер, метафоралар т.т.) узшмей сакталып, келес1 дэу1рлерде кайталап келш, стандарттануы осы принцип бойынша жузеге асады. Бул белг1 ауыз эдеби тш мен жеке авторлар тшшщ арасында да, эр дэу1р акындарыныц ез араларында да сакталган. Сондыктан эпостык жырлардагы кептеген фразеологизмдер немесе 6ip жыраудыц (акынныц) толгауында ушырасатын штамптар ек1нш1 6ip акындарда (жырауларда) ушырасуыныц 6ip ce6e6i жаца кезецге дейшп казак эдеби тшшщ осы керсетшген даму принципшен туган зандылык болып табылады. Бул зандылык эдеби тэсшдерщ шындай тусуде, эдеби нормаларды турактандыруда улкен рел аткарды.
Абай езше дейшп казак эдеби тшшщ осы ей даму принципш де колдады: ол да, 6ip жагынан, жалпыхалыктык сейлеу тэж!рибесшен непзш узбеущ кездесе, екшш1 жагынан, бурыннан келе жаткан дэстурл1 элементтерда де жокка шыгармай, барынша пайдалануды максат ети. Б1рак Абайдыц жацашылдык эрекеи бул дэстурд1 булжатпай сол куйшде пайдалану емес, epi карай толыктырып, жаца мазмунга сай erin коддануга алып барды.
Абайтанушылардыц жазгандарына Караганда, Абай казактыц бай ауыз эдебиетш, езше дейшп жэне ез1мен тустас Арка, Жепсу акындарын жаксы бшген, тшдерше зер салган. "Сездер1 6ipi жамау, 6ipi курау" деп, сол едебиеттщ ец бетке шыгар уш екш — Бухар, Шортанбай, Дулатты сынаганымен, олардан кеп уйренген, бул сезшде Абай олардыц елец уйкастарын, сез киыстырган акындыгын олкысынбаган, ушеушщ б1рдей идеясын, ой кедейлпш сынаган.
Абайдыц тусында жэне сэл алдында казак халкыныц мэдени-рухани дуниес1нде ауызша да, жазбаша да турде тараган эр алуан едебиет саласы барлык жагынан eici удай топка белщщ. Такырып жагынан: азаматтык жэне дши эдебиет; жанр жагынан: керкем эдебиет жэне езге жанрларга жататын улгшер; Teri жагынан: тел жэне аударма эдебиет; тшдгк Heri3i жагынан: казактын халыктык сейлеу тшге суйенген жэне ecici Typici жазба дэстурше иек арткан эдебиет турлер!.

Осы eici уцайылык 6ip-6ipiH эрдайым жокка шыгара бермесе де, тш тандау дегещц кун терпбше коюга себепкер болды. Абайдын тшге катысты талабы мен тандауы осындай жагдайда белгшещц. Аталган ситуацияны жаксы ангарган Абайга ендо" ез шыгармашылыгы ушш де, жалпы когам муддес1 ушш де ей удайьшыктьщ кейб1р сеттершщ 6ip жагын колдауы кажет болды: улттык жазба тшдщ непз1 етш 6ip гана турш костап, соны дамытуы керек болды. Дуниетанымы мен суреткерлпс багдарында да ол демократтык-прогресшш идеологияны устанды, шыгармашылыгында азаматтык такырыпты калады. Булар Абайды тш тандауда да халыктык демократтык платформага алып келдп ол казактын улттык жазба эдеби тип ушш жалпыхалыктык сейлеу тшше непзделген тел едеби тщц — сан гасырлык казак поэзиясы тшш тандады. Кргамньщ ecin келе жаткан рухани-эстетикалык муктажын етеуде сол кауымныц кальщ букарасьша ортак тусшжп сейлеу плш тандау кажетпп туды. J
Халыктыц улт ретшде уйымдасуына уйыткы болатын фактордьщ 6ipi жазба эдеби тш болуга тик. Абай мундай уйткылык касиетп шагатай тшше непзделген есю жазба дэстурден кере алмады, ондай купт Абай сан гасырдан казак поэзиясына кызмет етш келе жаткан ауызша тараган тел едеби тш мен халыктьщ сейлеу тшшен керш тапты.
BipaK Абай ушш ecKi TypKi жазба тшдерц оныц казак топырагындагы "ктгаби тш" атанган Typi казактын улттык жазба тш репнде epi карай кызмет ете алмаганымен, ол кубыжык емес, косалкы курал болды. Бурынгы жазба тшде прозалык стильдердщ ертеден калыптасып дамуы ез заманында пайда бола бастаган казак публицистикасы мен езге де прозалык жанрларына пкелей эсер етш, тацбасын басып отырганын Абай жокка шыгармайды. Ол тшп бул жазу дэстурш езшщ кейб1р "Кара создершде" пайдаланады да. Оныц букш прозасы емес, 38-сез деп аталатын шыгармасы "кггабишьшап" жазьшган. Демек, Абай ортаазиялык туркшис дэстурден жалпы безуд1 емес, оны белгш 6ip стильдпс максатта пайдалануды усынады.
§ 13. АБАЙ ПОЭЗИЯСЫНЫЦ TUII - КАЗАК, ЭДЕБИ ТШНЩ ДАМУЬ1НДАЕЬ1 ЖАЦА БЕЛЕС
мурасын кезге uiMeyi мумии, 6ipaK жалпы тшдщ жэне поэзия тшшщ зандылыктарын ешкашан аттап ете алмайды".
Абай буын саны жагынан елецнщ езше дейш болмаган жаца турш жазганмен, сайып келгенде, олардыц барлыгы да силлабикалык (буын санына карай) курылыс заццылыгына багынады, ейткеш казак елецшщ жасалу табигаты силлабикалык- Абай елецшщ тармак саны мен уйкасуына He6ip алуан жаца турлерш усынганымен, сайып келгенде, олар ещц уйкаска куру шартына багынады, ейткеш соцгы дэу1рлердеп казак елецшщ Heri3ri белгкл аллитерация емес, уйкастыру. Зерттеушшер жалгыз казак емес, Kiini Азия, Кавказ, Орта Азия, Едш бойын мекен ететш туры халыктарыныц поэзиясындагы ыргактык курылыстьщ соцгы дэу1рлердеп басты куралы уйкас екендпш де керсетедр2. Абай да осы зацдьшыкты аттап кетпейдг
Казак олец1 бурын бшмеген тецеудщ, эпитетпц, метафораныц жаца турлерш Абай поэзиясында гана кездеспрген1м1збен, олардыц колданылу принциптер1 мен жасалу техникасы Абайга дейшп казак елецше де тэн болатын. Бул шарттан да акынныц аттап eTyi мумин емес. BipaK осылардыц барлыгын жет1лд!ру, турленд1ру, кецейту, оларга жаца сапалык белг1лер косу - улы акынныц тш дамуында айрыкша кызмет еткен каламгердщ ецбеп.
Бул жерде Абай взте дейшп дамыган, халыктыц эстетикалык-рухани суранысын сан гасыр бойы етеп келген казак поэзиясы тшнщ жалпы зандылыктарын сактай отырып, казак елец сезше орасан кеп езгерк-жацалыктар енпзд1 деп кесш айтуга болады.
Абайдыц казак поэзиясы тшше коскан улес1, ютеген ецбеп, енизген жацалыктары ретшде мына такырыптарды керсетш, оларды жеке-жеке талдаган жен:
1)	поэзия тшше каламгер колтацбасын салу дестур1, ягни
шыгармашылык (творчестволык) контекст дегенн!н
Абайда айкын кершуц
2)	елен тшшщ сездш курамына енген езгерктер;
3)	айкындык пен дэлдгк;
4)	фразеология саласындагы жацалыктар мен езгерктер;
5)	жеке сездерд! тандап, талгап жумсау, оларды поэтизмге
айналдыру;

42 Щербак А. М. Соотношение аллитерации и рифмы в тюркском стихосложении/УНароды Азии и Африки, 1961, №2. С. 151.

Озше дейшп, ез1мен тустас казактын елен сезшщ кеп жайты Абайдын талабы мен талгамыньщ децгейше келмей калганымен, жеке акын-жыраулардыц плш Mice тута алмаган жайы болганымен, o3i кеп тепгш кайта бурап, коп кетнш жацадан калаганымен, Абай казак поэзиясыныц жасалу жене даму зандылыктары мен шарттарына мойын сунбай кетпедт Ойткеш бул — керкем сез дамуынын объективп зандарыныц 6ipi: "Акын ез1нен бурынгы каламдастарын жокка шыгаруы, олардыц

6) еленнщ синтаксистк-композициялык, курылысына енген езгерктер.
Б i р i н ш i. Абайда ез колтацбасыныц (шыгармашылык контекстщ) айкын KepiHyi. Абай, Пушкин сиякды, эдебиеттщ, ягни елецнщ imi "поэтикалык ойга" - "идеяга" толы болуына куш салды. Ойга, мазмунга курылган елец сол ойды дел, эсерл1 етш беретш амал-тэсшдерд1 1здетг1рд1. Сондыктан да Абайда олен мазмунын, акынньщ айтпак идеясын бщидретш элементтердщ айкындала, KepiHe Tycyi басым, ягни Абайдан "шыгармашылык контексп" коре аламыз. Шыгармашылык контекс дегешм1з жазушыныц керкемдгк-бейнелеугш тур-турпатын тжелей керсететш тшдпс фактшер жуйеа43 болса, бул тургыдан келгенде, Абайдыц тш езше дейшп, ез1мен тустас казак керкем сез1 тшшен ерекшеленш турады^'
Абайдыц ез колтацбасын сипаттайтын мынадай тивдк фактшерда керсетуге болады:
1)	Абай каламына 6ip угымды (объекпш) эр алуан тургыдан
айкындау, ол ушш дэстурл! эпитеттерд1 де, жацаларын да
пайдалану тэн. Мысалы, ет журек, жау журек, ит журек, ыстык,
журек, ауру журек дегендершде кэши туракты эпитеттерд1
жумсаса, асау журек, асыл журек, сум журек, муз журек, жылы
журек, урпейген журек, к.ырык, жамау журек дегендершде жаца
белгшердД, тосын эпитеттерд1 келпредь Абай тшшдеп тыц
эпитеттер - 6ip жагынан, ауыспалы магынада келпршген
образды сездер. Мысалы, сутпен енген надандык., аума-твкпе
заман, к,ырмызы к,ызыл ж1бек бозбала, нурлы сез, нурлы ак,ыл
дегендердеп аныктауыштар ездер1 катысты нэрселердщ
(надандык,, сез, ак,ыл) бойларына тэн сындары емес, ауыспалы
мэнде бейнеленген сездер. Ал, екшпи жагынан, Абай колданган
эпитеттердщ кепшшп заттыц, нэрсенщ, кубьшыстыц тжелей
сыр-сипатын керсететш накты сындар болып келед!: ынгайлы
ык,шам ки1м, куртреп жатк.ан езен, шурк.ырап жатщн жылкы,
myci суык, сур булт, дымк,ыл туман, жарык, ай, желаз тун.
Bip объекиш эр кырынан аныктау аркылы Абай сезд1ц метафоралык кызметш улгайтады, олардыц т1ркесу муминшшгш кецейтед1.
2)	Абайдыц езше тэн колтацбасын танытатын белгшердщ
жэне 6ipi — экспртссивтк бояуы купт, модальдык рецю бар сездерда
образ ушш шебер пайдалануы. Мысалы, ез замандастары - болыс
пен пысыктар бар ма, "эсемсш, сэнспен" кербез, кер!мдер бар
ма, "бойы бьшгац, сез1 жылмац" ауылдастары бар ма, "салак,
олак" "Масакбайдыц катындары" бар ма - осылардын
баршасыныц образын дэл, эсерл1 етш беру ушш жагымсыз
кимылды бщщретш етктжтерщ колданады жэне 6ip ерекшелп1 — оларды кебшесе еткен шак кесемше тулгасында пайдаланады. Мысалы, 6ip гана "Болыс болдым, мшекей" деген елец1нде Абай болыс, шабарман, пысыктардыц портрет1н жасау уш1н далпылдап, жалпылдап, баркылдап, бартылдап, шацкылдап, ацк,ыЛдап, тарпылдап, к,арк,ылдап, шартылдап, тарпылдап, лепыдеп, дшыдеп, ешмдеп, кутлдеп, шыбындап, жымыцдап деген жагымсыз бейнел1 епсттктерд! келт1ред1. Булардан баска да осы елецде акын бейтарап магыналы беру сезш емес, тыгындау етютпш алса, ол элдекайда бейнел1: соцгы сезде жалпы "беру" семантикасымен 6ipre, толып жатадн косымша рецктер бар. Бул - бар малый елге кур бере салу емес, берген устше беру, алушыныц ерине коймай беру, эрине, калткысыз беру емес, "ерулпе карулы барын" есте тутып беру т.т. Сондай-ак "сияз бар десе" болыстыц журег1 кур лутлдемейд'х (лупыдеу сез1 калыпты куйд1 бшд1рер ед1), суылдайды.
"Байлар жур жиган малый коргалатып" деген 18 жолдык шагын 6ip гана еленшде колданган крргалатып, к,удай атып, бутып-шатып, ecipin, icin-Keyin, щабарып, ырылдатып, к,удай к,алжыратып сиякты 6ip топ епстштщ барлыгыныц дерл1к магынасында эмоциялык бояу бар. Teri, етктпстердщ еткен шак кесемше тулгасы казак эдеби тшшде белит 6ip поэтикалык мшдетп етейтш курал ретшде калыптаскан деуге болады44.
Образды сездерд1 Абай тек епстис тобынан емес, езге сез таптарынан да алып пайдаланады. Ол цыртыц, тыртын, байгус к,ылпыц, к,у борбай, сымпыс шолак, деген сындык магынадагы сездерд1 да жатсынбайды, тшп орайы келш кеткенде, образды одан сайын кушейте тусу ушш, кезшде К,удайберген Жубанов керсеткендей, анау-мынау турпайы сездерденде (каншыщ, ойнас, куйлеу, мак,танныц к.л кертдг, болыстыц к... шемейдг деген сиякты) кашпайды. Букш поэзиясы жалгыз кецш куй1 лирикасы емес, езге де жанрларды камтитын Абайдай акынныц тшшде турпайы элементтердщ болуы каламгердщ талгамсыздыгынан кеткен акау деп емес, шыгарманыц экспрессиясы ушш колданылган амалдар жуйесш1ц талабы деп тану кажет.
К,азак поэзиясы бул тэр1зд1 стильднс мэн1 бар элементгерд1 бурыннан да образ ушш пайдалануды бшген. BipaK бул бурын эр туста 6ip ушырасатын факт болса, Абай оны жуйел1 турде жи1 пайдаланып, opi ез кадамына тэн, opi казак поэзиясы ушш утымды тэсшдердщ 6ipiHe айналдырган.
3) Кейб1р грамматикалык тулга-тэсшдерд1 жандандырып, жи1 Колдануы да, б1здщ байкауымызша, Абайдын ез колтацбасын танытатын белгшердщ 6ipi бола алады. Мысалы, оныц елендер!нде кшмсу, батырсу, еркесу тэр1зд1 -сы журнагы аркылы

43 М а х м у д о в X. X. Некоторые вопросы теоретической стилистики //Филологический сборник. Вып. 4. Алма-Ата, 1966. С. 226.

■"АхметовЗ. Олен сезд1ц теориясы. Алматы. 1973, 48-6.
жасалган сездер кезге туседЕ Бул тэсшмен Абай жеке сездерд! гана емес, жер тэщрку, /салжыцбассу, ецбег/ жок, еркесу сиякты жаца пркестерд1 де жасайды. Муныц себебш акын шыгармаларыньщ мазмунынан, дагарек айтсак, оныц ар-уждан жешндеп кезкарасынан 1здеу керек. Бул журнак адам езш 6ipeyre не 6ip нэрсеге теней, балап айтумен немесе б1рдецеш icTereH я ктемеген етш керсетумен байланысты келпрсу менш бередц сондыктан Абай "созуар, бшгии, законник, кергпитер", "малдан баска муны жоктар", "тобыкты молыккан пысыктар" сиякты замандастарыныц келгЕрсиен, всемсш, сенснен, етЕргк кайраттысып, камкорсыган бейнесш беру ушш осы журнакты калайды, оны активтендЕрш, ез колтанбасынын 6ipiHe айналдырады.
Эрине, Абайга дейшп немесе онымен тустас акындардын ешкайсысынын езшдЕк беп (колтацбасы) мулде болган жок деген тужырым айтуга болмайды, 6ipaK em6ipi де дел Абайдай ез каламын, езшщ сез колданыс мэнерш корсете алган жок-Мурасы едэуЕр мол сакталган Бухар жырауды алсак, "мынау Бухардын колы" деп таи басып, дел телитш бели кеп емес. Бухардьщ e3i суйш, стильдгк жук артып, Абайша жуйелЕ турде колданган элементтер! ете аз. Бухардыц сез саптауы — езше дейшп eciMi сакталган-сакталмаган жыраулар мектебшщ жаксы улгкЕ
Казак поэзиясында сез мэнерц cnnii езгелерден белекше танылатын "езпццк каламыныц 1з£" едэуЕр айкын сезшетш Махамбетте де Абайдай улес жок- Махамбеттщ езшдш ("контекс1") тшшен repi, елендершщ мазмунынан, идеясынан байкалатын торЕздЕ Абайдын дел алдында еткендерден акындык куаты да, Езденк1 де езгелерден бшк турган Дулат бЕршама ерекшеленедц онда еудемжерден "дулаттыкты" керсететш тЕлдгк белгшер аз емес, 6ipaK ол да Абайга шендесе алмайды. Демек, Абайдыц поэзия тМ ушш сицрген ецбегшщ 6ipi — каламгерлЕк даралыкты, ягни ез колтацбасын айкын керсет>т деп туюге болады.
Е к i н ш г Абай шыгармашылыгы аркылы казак керкем сезшщ лексикалык курамына езгерк ещц. Ол езгеркп тугызган ек1 нерсе: 6ipi - акын жырлаган такырыптар мен шыгармаларынын жанрлык курылысы, eKiHmici — жаца образдар 1здеу. Поэзия тшшщ лексикалык курамы оныц мазмуны (такырыбы) мен айтпак идеясына тпселей байланысты болатындыгы мел1м. Дегенмен соныц езшде де елецге катыстырылатын создерд1 поэтизмге айналдыру — ол жеке акынныц ici. Ал лексикалык поэтизм дегенЕмЕз — белгпи 6ip кезендеп поэзия тшвде пайда болган немесе 1рпстелш шыккан сездер мен пркестер (обороттар), ягни елецнщ керкемдгк талабын етеу ушш калыптаскан элементтер.
Абай, ец алдымен, казак поэзиясыныц тшше бурын кеп ушыраспайтын лексикалык топтарды катыстырды. Оныц басты такырыбыныц 6ipi - адам, адамныц моральдык бет-бейнес1, сырткы портреп, ic-ерекеп. Бул такырыптарды Абай бурынгы акын-жыраулардыц жалпы турде есиет-акыл айтуы сиякты сипапа емес, накты заттыц немесе эр кимыл-ерекепщ езш белшектеп суреттеу туршде, эр мшез-кылыктыц эзш дэл атау туршде жырлайды. Совдыктан адамныц психологиялык куйш бшд1ретш создерд1 елец тшше молынан енпзедЕ Мысалы, сушскен жастардыц 6ip-6ipiMeH кездескен кездег1 innd коцш куйлерш дэл беру ушш бурыннан жш колданылатын журег/ лупыдеу, буыны босау, журег/ елж/реу, тэн шымырлау, журек балку, лоззат алу, сагыну тэр13Д1 йркестермен катар, суыну, ысыну, елец /сагу, бос шошу, /сызару, сурлану деген сиякты жай-куй атауларын пайдаланады.
Жалпы Абай елендер1 тшшде адамды ер алуан жактан бейнелейтш еткиктердщ ете кеп екенш атап айтуга болады. Акын тшп кектем тер1зд1 табигат кубылысын суреттегенде де, оны адам бейнесшде бергещцктен (персонификация едкш колдангандыктан), куннщ K63i елж1рейд1, гул мен агаш майысып к,арайды, су булацдап агады, жер uin елизед/, кун к.ырындайды, жер кул1мдейд1 т.т.
Ocipece жагымсыз замандастарыныц образын жасауда бурын поэзия тшше кеп катыстырьшмайтын буртаюпау, тыртыцдау, арсацдау, ит керген ешк1 квздену, ыржыцдау, шрбщдеу, тхзеан созгылау сиякты кимыл атауларын еркш енпзедЕ Булар стильдгк кызмет аткарып, поэтикалык куралга айналады.
Тек психологиялык шла коцш куш емес, адамныц осы сеттеп сырткы бейнесшщ суретш окырманныц кез алдына дел келпру ушш тама/с/са иег/ к/ру, суйент туру, иы/стары muicy, квздерх темендеу, саусагы суыну деген сиякты создерд1 молынан ж\йет турде келпру казак елещ ушш тын кубылыс болды.
Абайда жалпы суретгеме (окушыныц кез алдына белгш 6ip cypeni елестету) тэсш кушп бершген. Муныц ез1 де - казак поэзиясында тыц нерсе. Осы эдк елец тшше кунделжп турмыс-салтка байналысты лексика тобын экелдЕ Мысалы, "Куз" деген елецщде келт1ршген жырты/с кит, шуда жт, кем/к суйек, сорпа-су, жамау, ыс деген сездер бурынгыдай ауыспалы магынада емес, тура ез магыналарында сурет ymiH пайдаланьшган. Сондай-ак "Карата, желтоксан мен" деп басталатын елещндеп отын, и тон, шекпен, от, кц, к,ап, уйген жук деген турмыска катысты сездер кыстыгунп казак ауылыныц накты суретш беру ушш алынган. Акын езшщ айтпак идеясын осындай накты сурет аркылы 6epin отыр. Бул эдк казак эдебиеп тшшде соны кубылыс болса, оньщ тщцеп KopiHici де жана. бйткеш бурынгы поэзия тшшде турмыстык лексика взшщ тура магынасында сирек колданылатын.
Суреттеме тэсшдщ 6ip турше квзге елестетш бершген образдар жатады. Мысалы, ацга салган кус пен одан кашкан тулюнщ суретш квзге елестетш беру ушш акынга к.айк,ац /сагу, сылац ету, аузын ашып крк,ак,тау, к,уйрык,-к,анат суылдау сиякты сездер кажет болган. Сол сиякты наданныц намаз окыган кездеп суретш кезге елестету ушш к,уржыц-к,уржыц ету, тоцкрцдау деген TinTi турпайы сездерд1 алган.
Эрине, Абай казак поэзиясына турмыс-салт лексикасын молынан енпзгенде, олардын барлыгы тек накты сурет ушш гана колданылган деуге болмайды. Оларды эр алуан поэтикалык курал ретшде жумсауды Абай epi карай дамытады. Мысалы, цырмызы /сызыл ж1бек, оцгак, бул сездершщ тура магынасы — турмыска кажетп буйым-матанын атын бшддру, ал акын оларды тенеу ушш пайдаланган: К,ырмызы к,ызыл ж1бек бозбалалар, Оцгак, булдай былгайды 6ip дым тисе.
Когамныц саяси-экономикалык курылысына, оку-бш1мге, философия мен дшге катысты сездер мен Т1ркестерд1, кейде титл терминдерд1 поэзия тшше молынан енпзу Абайдан басталады. Буган, эрине, акыннын эйтеу1р сезднсп толыктыру ниеп емес, оньщ шыгармашылыгыньщ мазмуны мен такырыбы себепкер болды. Свздистщ бул топтары аркылы Абай ез заманындагы казак когамын жан-жакты суреттеумен катар, оларды да поэтикалык куралга айналдырады. Абай тшшдеп бай, кедей, болыс, пысык,, аларман, к.азы сездер1 образдык элементтер ретшде де келедь
Сейтш, казак поэзиясы тшшщ лексикалык курамын кенейту, ягни бурын актив катыстырылмайтын сездер тобын елец тшше енпзу жэне оларды тура да, ауыспалы да магыналарында пайдалану Абайдыц эдеби тшге, оныц ппшде елец тшше коскан улес1, саналы турде ктеген кызмеп деп айтута болады.
Y ш i н ш i. Абай поэзиясыныц тшше айкындык пен дэлдцс тэн. Дэлдцс ушш eMip шындыгына сай образдарды алу — басты шарт. Сондыктан Абай колданган образдардыц басым 6ip тобы казак халкыныц кеп гасырлык кун Kepic лршшгшщ непз1 -малга байланысты болып келетшдтн керем13. Ецбекшз кун керки жен керетш замандастарыныц жагымсыз портретш беруде: Yni кун колыц босаса, Бола калдыц бас асау, немесе: Урлык пенен кулыкка Байлаганда кест'щ бау деп келпрген образдары жьшкыга катысты. Болыстыц: Куштшер1м сез айтса, Бас изеймш шыбындап деу1, алкыны купгп асаулардыц ноктага басы KepUyi — осылардыц баршасы мал ecipy пршипгшен алынган. Абай елецдершде кулкш1 мэлш саудага, алыс-беркп асык, утыска, бозбаланы оцгак, булга, жапырагынан айрылган агаш-курайды кайыршы кемтр-шалга баласа, мундагы мэлш сауда, асык, утыс, оцгак, бул, кдйыршы кемтр-шал — барлыгы да ез тусындагы казак пршшгше ете таныс нэрселер.
Суреткер талаптыц аты, асау журек, жуйр/к уак,ыт, ум1ттщ аты, ку т'шмен кулык, сауу Tepi3fli соныт1ркестер жасауда да казак окырманына таныс образдарды алады. Сонымен катар Абай образдар жасауда айналадагы болмыс-иршшистщ малдан баска да жактарын катыстырады. Оз ушнде взендей KypKipeudi айтса day десе, езеннщ Kypicipeyi казак окырманы ушш жат емес, eMip шьшдыгы. Сейтш, шындыктан альшган образдарды келпру — Абай ушш поэзия тшш айкын, тусшпсн, окырман кекей!не Конымды ететш тэсшдщ 6ipi.
Абай елец сезшщ	алтын, сырты кум1с" болуын
калаганда, сырттай эсер беретш ecipe кызыл сездерден аулак болуын тшегенде, ол поэзияньщ терец (кеп) мэцд], аз сезд1 болу принцип1н устаган. Сондыктан да болар, Абайда дэстурл1 эпитеттерден repi, соньшары кеб1рек кездесед1. К,анша эдем1 болса да, кэнт образдар (туракты эпитет пркестер) кез келген идеяга, ecipece жана ойларга сай келе бермей, кур жылтырак фраза болып шыгуы мумюн. Муны акыннын ез1 де б1рнеше рет ескертш етед!. Б1рде: (сез/м) ecipe к;ызыл емес деп жиренбещз десе, ещц б1рде: елец деген ор сездщ (орайлы) жарасьшы дейд1.
Т е р т i н ш i. К,азак поэзиясы тшшщ даму барысында Абай енг1зген езгер1с-жаналыктардыц ец бастысы фразеология саласында болды. Ец алдымен, ол фразеологияны поэтикалык экспрессияныц куралы ретшде жумсауды кушейгп. Белгш1 6ip образды беруде бейнел1 туракты иркестер аса 6ip оцтайлы курал екеш мэл1м. Акын жас адамныц (Эбд1рахманныц) енер-бшмге умтылганын кур "талаптанды, умтылды" деп койса, ол сездердщ поэтикалык бояуы "талаптыц MiHin тулпарын" дегенмен шендесе алмас ед1. Алгашкы сездерде хабарлау (констатация) бар, образ жок, соцгы пркесте бояуы кою поэтикалык образ бар. Сол сиякты куатты, к,ажырлы, Kyuimi деген сездер мен осы магынада бершген куаты оттай бурк,ырау деген пркестщ экспрессиясы б1рдей емес.
Поэтикалык жук аркалауда сез пркестершщ арасында айырмашылык бар. Кез келген пркес керкем образ жасау мшдетш кетере бермейд1. Мысалы eMip суру, eMip кешу дегендер де фразеологизмдер, 6ipaK осылар eMip тонын кию, вмгрдщ ерше шыгу деген абайлык иркестердщ экспрессивт1к эсер1н бере алмайды.
Казак эдеби rijli образды пркестерге бурыннан да бай болатын. Абайга дейшг1 казак поэзиясы тшшщ ете керкем, купги дамыган 6ip белг1с1н айтар болсак, осыны керсетер едж. Расырлар бойы белгш1 6ip образды угымда калыптасып, поэтизмге айналган фразеологиялык иркестер казак акын-жырауларыныц б1рден-б1р мыкты куралы болып келдь Буламалды Абай да берк устайды. Аузымен орак, ору, кулын-тайдай айк,асу, алты бацан ала ауыз болу, малына шылбыр беру, баск,а шауып, теске врлеу, к,арагайды талга жалгау тэр1зд1 ете образды туракты т1ркестерд1 Абай да еркш пайдаланады. Мундай дэстурл! т1ркестерд1 езге сездермен жэне косактап, олардыц экспрессивтпс бояуын тпги коюлатып ж1бередь 1спен емес, кургак сезбен кершетш мылжыц, берекеЫз адамньщ образын беруде аузымен орак, орган деген пркестщ ез1 ете эсерл1, купт, осыны Абай аузымен орак, орган вцкей к,ыртыц деп устемелеп, экспрессивтпс ецш одан epi аша туседь Сондай-ак к,арагайды талга жалгау дегеннщ магынасы амалдап сез1мен келгенде, одан сайын эсерлене туседь Эрине, Абай кулл1 фразеологизмд1 езгертш, сез косып, сез алып, "кушейте" бермейдд. Халык тш казынасындагы калыптаскан туракты пркестердщ басым кепшшгш тулгаларын езгертпей-ак ез магынасында колданады.
Абай фразеология саласында туб1рл1 езгерк жасады деуте болады. Ол езгерк, бгздщше, уш турл1 сипаттагы к-эрекегген турады: 6ipi - перифрастикалык иркестерд1 мол колдану, eiciHuiki — жана пркестер жасау, yuiiHuiki — бурынгы Т1ркестерд1 езгертш колдану.
Перифраз (немесе перифраза) дегешм1з 6ip нэрсеш немесе кубылысты соныц езшщ 6ip белгкш керсетш атау болса, бул — кай тшде де бар эдк. Перифраздар казак поэзиясы тшшде Абайга дейш де колданылып келген болатын, 6ipaK ен басты тэсш емес еда. Ал Абайда бул - жуйеге айналган, ешмд1 куралдын 6ipi. Абай бурыннан калыптаскан перифраздарды да пайдаланады. Мысалы, элем, дуние дегешц он сег1з мыц галам, шартарап деп атауы, кызды к,ызыл гул, щалам к,ас, тскен алма деп ауыстырып атауы бурыннан келе жаткан улгшер.
Казактын байыргы эдеби тшшде eMip мен ел1мд1 перифраздап атау жшрек кездесетш. ©Mipfli Абай да сум жалган, сум дуние, к,айран дэурен, кемдс кун, булдыр заман деп суреттеп атаса, бул перифраздардьщ кебш езше дейшп эдеби тшден алды. Дегенмен Абай перифраздарыныц басым кепшшпш ез1 жасаган. "Сан, сап, кенш1м, сап, кенипм" деп, сулуга кумарткан арманныц езш тура атамай, оны к,арсак, жортпас к,ара адыр деп ауыстырып атайды. Ец алгаш рет Абай тшшде кершген таланттыц аты, ум\ттщ аты, к,арацгылык, nepdeci, к,айгы оты дегендер де перифраздау тэсиимен тугандар. Казак поэзиясы тшшде перифрастык кубылыстыц ете эсерл1 улг1сше Абайдыц ез заманын сокгпыкпалы сок,паксыз жер деп атауын немесе улгайып картац тарткан шагын сургылт тартк,ан бейуак, деп бейнелеуш жаткызуга болады. Мунда тек образдар тыц емес, сонымен катар оларды жасап турган сездерд!н пркесу кабшеп де соны: уак,ыт сиякты дерекс1з угымды сургылт тартк,ан деген туспен кабыстыру — казак Tuii ушш бурын кеп кездеспейтш тыц амал.
Абайда затты не кубылысты перифраз амалымен бейнелеуде орыс поэзиясыныц ыкпалы да бар сиякты. Мысалы, ез1 суйш, жаксы танып окыган Пушкиндерде ем1рд1 жолга балау (путь, стезя, тропа, долина, юдоль, пустыня, степь: Прости, печальный мир, Где темная стезя, Над бездной для меня лежала) болса, Абайдыц ем1рд1 сок,тык,палы сок,пак,сыз жер деп бейнелеу1 тегш емес. Белгш 6ip сез1мд1 суйык затка (сусын, у, шарап т.б.), отка, жалынга ауыстырып атау да XVHI-XIX гасырлардагы орыс поэзиясы тшшде кец тараган болатын. Абайдыц махаббат сез1мш бейнет сусыны деп атауы немесе штея жалынга балауы, екшйп сез1мш еткен куннщ улары деу1 орыс тш1ндег1 образдармен ундесш жатыр. Ал журектщ квз'1 (саналылык), к,арацгылык, nepdeci (надандык), умиптщ аты (умптену), квцыдщ сызыгы (уайым), тагдырдыц сызыгы (жазмыш), вм1рдщ шыжыгы (кайгы, трагедия) сияктьшар Абайдыц ез1 енпзген перифраздары.
Белгш16ip жай-куйд1, к-эрекетп ауыстырып, езге сездермен беретш пркестердщ 6ip тобы - епстгкт! перифраздар. "Картаю" дегенд1 Абай ажары щайту, ажары тозу, вмгрдщ врт тауысу, цайратсыз тарту деп те атайды. Алдыцгы зат eciMfli топка Караганда, еткпкп перифраздар казактыц Абайга дейшп поэзиясында едэу!р дамыгын болатын. Мысалы, Шортанбай акын "елд1" деген кимыл угымын кудайдан буйрык, жemmi, дуниеден Keuimi, буйрык ddMi 6immi, к,удайдыц курган тезте жолыцты деп кубылтып беред1. Керкем сезд! жалыктырмайтындай кубылмалы, сез1мге эсер етет1ндей эмоциялы етш керсететш — осы типтес фразеологиялык курылымдар. Булардыц б1рсыпырасы "консервшенген" штамптар, ягни идиомдар болып келеда. Поэзия тш, Tirrri ауызеи сейлеу тш де буларга жи1 жугшед1: Абай баск,а шауып, теске врлеу, малына шылбыр беру, к,ырк,ын Mince /сыр артылмау, /з жогалту, титыгы к,уру сиякты идиомдарды халык тшшен, бурынгы казак поэзиясы тшшен алып жаксы пайдаланады.
Фразеология саласында Абай ктеген езгерк-жацальпстардыц екшпп турше жаца пркестер жасауы жатады. Фразеологизмдер жы'[.'[ар. гасырлар жемк1. Бул, 6ip жагынан. Екшпп жагынан, ол - жеке каламгерлер табысы, ецбеп, 1зденк1. Фразеологиялык пркестер - семантикалык шогырлар, ягни жеке сездер беретш магыналардыц 6ip-6ipiMeH туйкушен туган жаца тутастык (семантикалык единица).
Сез эр алуан тркесте келгенде гана накты б1рлж (единица) ретшде танылатын болса, жазушынын сез колданыс шеберлпш, эдкш, табысын, эдеби тшге коскан улесш ез1 жасаган жаца пркестерден 1здеу1м1з керек. Жазушы жаца сездерд1 каншама кеп усынса да, онын саны жаца пркестерден артык болмайды. Абай казак едеби тшше едеу1р жана сездер косты. б1ркыдыру сездердщ магынасын саралап, жангыртып, оларды жана сездер (неологизмдер) ретшде усынды, дегенмен булар Абай жасаган жаца пркестермен сан жагынан да, сипаты жагынан да тенесе алмайды.
Абай улп алган улы Пушкин: "тш — сездерд! 6ip-6ipiMeH жанастыруга келгенде саркылмас булак" десе, осы кагиданы Абай да жаксы сезшедг Сондыктан кызмет! мен курылымы жагынан эр алуан мынадай жана фразеологизмдерд! усынады.
а) Магыналары жагынан 6ip-6ipiHe жанаспайтын сездерд! пркеспредт Умтт'щ аты, кецшдщ жайлауы, уяттыц кузетшт тэр1зд1 изафет пркестердщ компоненп-epi жеке-жеке алганда, магына жагынан 6ip-6ipiHe "уш кайнаса сорпасы Косылмайтын", мулде алшак угымдардыц атаулары. Олардыц алшактыты б1ршщ дереказ угым, екшппсшщ накты зат атауы екещцгшде. Сондыктан булар 6ip-6ipiMeH пркесе калган кунде, олардыц тугызатын магынасы (ассоциациясы) мулде жаца болмак: умШтщ аты, талаптыц тулпары дегенде, умггте, талап та алга карай умтылатын накты зат репнде елестещн де, образ пайда болады.
Ажым бетке тусетш нэрсе, ол — кезге кершетш сызыктыц атауы. Абай осы сезд1 квцш деген дерекс1з угым атауымен кабыстырып, квцшге ажым салу деген жаца пркес жасаса, бул да соны образ epi оныц экспрессиясы квцш калу, квцш жабыркау деген кенЫ йркестерге Караганда влдекайда куипт. Абай урпиген журек, /сырык, жамау журек деген соны фразеологизмдер усынганда, тагы да магыналары 6ip-6ipiHe жуыспайтын сездерд! иркеспредг Cipe, Абай елец тшшщ образдылыгын арттыру ушш кейштеу (персонификация) амалын кец колданган деуге болады. Сондыктан да тентек жиын, сацырау кайгы, жабырк,анк,ы сез деген Абай жасаган жаца пркестердеп эпитеттер адамга тен сын-сипат атаулары. Бойды урлау, кызыгын урлау, кулык жалгау, кулык сауу, журегт устап сату, иман жузт тоздыру дегендер де осы катарда.
Абай белгш! 6ip ет1стгктерд1 казык етш алып, оган ер алуан зат ес1мдерда иркеспредо де, соны магына 6epin, поэтикалык ойды кубылтатын жаца фразеологизмдер жасайды. Мысалы, сату епстншщ катысуымен бурыннан бар сак,алын сату, арын сату деген пркестердщ успне кулык сату, енбек сату, кулю сату, кулагын сату, жузт сату, ез басын сату, журегш сату, сез сату деген жацаларын косады. Сол сиякты сауу (кулык сауу, адам сауу, ецбек сауу), куйлеу (мактан куйлеу, оуелшк куйлеу, кулю куйлеу), багу (кулю багу, гылым багу, ел багу), табу (акыл табу, гылым табу) сездер! жакша iinimieri пркестердщ кинцк-казыгы ретшде тандап алынган епспктер.
Квцшге ажым салу, кайгыныц иыкка шыгуы, квцшге калыц беру, корлыкка жыгылу, акылга соуле кону, айлага шырак жагу Tepi3fli образдар да магыналары алшак сездердщ пркесушен пайда болган.' Keu6ip зерттеушшер буларды орыс поэзиясыныц ecepi деп тануга 6euiM. Б1здщше, бул сыцайлас фразеологизмдердщ жасалу улткл - Абайга дейш де бар кубылыс. Мысалы, Абайдыц: Адаскан куинк ceKuidi Улып журтка кайткан ой дегеншдеп ойдыц журтка кайтуы мен Дулаттагы: Мещреп журтка ой кайтты Бузауы елген сиырдай дегеншдеп ойдыц журтка кайтуы 6ip калыппен жасалган образдар. Абаймен тустас Шэцгерей Бекейулыныц: Тотыкты нопсие epin ак HuemiM дегеш, Акан сершщ: Кецшдщ запарына салдыц уя дегендер!, Дулаттыц: акылды кецшдщ кутысына кую дегендер! казак поэзиясыныц тш ymiH бул амалдын жат еместпш, тек кана орыс эдебиетшен келген еместпш керсетедг Bip гана айырмашылык _ Абай осы модельда активтещцрш, белгш 6ip жуйел! амалга айнаддырады.
б) Абайдыц казак керкем тшше коскан жэне 6ip жацалыгы бурынгы туракты ттркестерд! жангыртып, езгертш колдануында. Ол езгертудщ e3i 6ipHenie турл!. Абай дэстурл1 пркесп алып, оныц 6ip-eici сезш синонимдер1мен алмастырады да, магынасын сактайды. Мысалы, уайым жеу пркесш кайгы жеу деп, всекке тацуды есекке салу деп, ауызга сез mycnedi деудщ орнына тыге сез mycnedi деп бередг Сол сиякты ант бузуды ант шайкау, акылы Kipydi акылга ену, жузш жылытуды шырайын жылыту, ар-уяттан 6e3ydi ардан кету, арын mezydi касиетш тегу деп езгертш КУРУ Абайда жуйел! тесшге айналады.
Бурынгы пркестердщ магынасын куалап, сонын i3iMeH жацасын жасау да Абайдын активтещцрген тесшдерш!ц 6ipi. Бурынгы аттыц майы, келттщ майы дегендердщ улпс!мен кездщ майын агызу, сездщ майын аямау деген пркестер к?рады. Ктттщ (аттыц) майы дегенде "аттыц куий" деген угым бершетш болса, квздщ майы, сездщ майы дегендерге де Абай осы мещц телидн кездщ майын агызу - кездщ купн жасында болса, соны тегш, "калкага сез айту".
Б е с i н ш i. Олецге катыстырылатын жеке сездерд! тандауда Абай усынган жэне 6ip амал - сездгк пен шыгарма стилшщ сэйкестещцршу!. Егер елец суреттеме сипатында болса, оган тацдап/алынатын сездер кеб!несе кез алдыца белгш! 6ip картинаны (cypeTTi) елестетет!ндер болады. Мысалы, "Кансонарда бурытш1 шыгады ацга" елещ сурепеу MOHepiHfleri туцгыш тамаша улп болып табылады. Ац аулау картинасын кезге елестетш беру ушш акын жанды-жансыз запардыц атаулары мен ic-ерекет, кимыл аттарын тура магыналарында жумсайды: кыран, оньщ аспаша кайкац кагып шыгуы, тулкшш аузын ашып кркактап турганы, канат-куйрыктыц томен карай куйылганда суылдап ыскырганы т.т. Тагы 6ip мысал. Абайдын "К,атыны мен
Масакбай" деп аталып журген елещ стиш жагынан езгелершен мулде баскаша екеш мэл1м. Бул — "от басы, ошак. бутына" арналган "турмыси" елен, соган орай мунда турмыстык лексика эдеш келт1ршед1 жэне барлыгы да тура ез магыналарында жумсалады.
Ирония, сарказм мэнершде жазылган елецдершде мыскылдау, келекелеу бояуы купит етют1ктердщ шогырланып келиршу1, куржац-куржан ету, тощацдау сиякты "картиналы" сездердщ де колданылуы — тагы да Абайдьщ шыгарма стшп мен тшшщ уйлес1мш сактаганын танытады.
Сез тандауга келгенде, кецш аударатын саланьщ 6ipi — уйкаска алынатын сездер. Абай "ен салмакты", бейнел1 (образ жасайтын) сездерд1 тандап алып, тармак соцына шыгарып, уйкаска катыстырады. вйткеш уйкастырылатын сездерге ой екппй тусед1 де, окырманныц (тындаушыньщ) кецш сол сезге аударылады.
Сонымен 6ipre уйкаска катыскан сездер елен белжтершщ магынасын аша тусед!, кеп сэттерде образ жасауга катысады. MiHe, осы жайтты уды акын жаксы сезген. Мысалы, замандастарыныц жагымсыз бейнесш суреттеу ушш акын еллстеупп, бейнелеуцц сездерд1 уйкаска алады, ейткею булар адам баласыньщ мшез-кулыктарын жагымсыз жактан керсетуге бешм сездер. Абай "Казагым, калын ел1м, кайран журтым" еленшде бастан-аяк кыртыц, буртыц, жыртыц, кик,ым сиякты сездерд1 тармак сонына шыгарады, осындай бояуы жок езге сездерд1 (журтым, уртыц, муртыц, к.улк,ын) алдыцгылармен уйкастырады. Бейнелеуип сездердщ келес1 тобын кесемше тулгасындагы турлер1 курайды. Абай керсетшген максатта буларды да уйкас кэдесше асырады. 0з тусындагы болыс, пысыктардын жагымсыз портретш бергенде уйкаска далпылдап, жалпылдап, барцылдап... деген сиякты Ty6ipi елжтеуцц болып келетш образды сездерд1 алады. Ал философиялык мазмунды елецдершде дерекс13 угымды бЬвдруге катысатын -мак; журнакты атаулар уйкас курайтын элемент катарына шыгады:
Сагаттын шыкылдагы емес ермек,
Ьэмише eMip етпек - ол быЫрмек.
Bip минут 6ip юсшщ ем1рше уксас,
9тт1, едщ, тагдыр жок кайта келмек. К,азак поэзиясында етктпс уйкас басым болып келгеш мэл1м. Олар Абайда да бар, 6ipaK Абай елендер!ндег1 еткт1к уйкастардын басым кепшшш бурынгы толгаулардагыдай немесе эпостык жырлардагыдай тиянакты баяндауыштар емес, не пысыктауыш, не багынынкы сейлемнщ баяндауыштары болып келедь Булардыц шпнде жалпы казак позиясына бурыннан тэн -ып журнакты кесемше тулгасы жш кездесед1:
Демалыс icwin,
Саусагы суынып,
Белгю1з к,ысылып,
riuuiHi кубылып...
Асау Терек долданып, буырщнып,
Тауды бузып, жол салган тасты жарып... Сонымен катар да шылаулы шартты рай тулгасынын (Жарк етпес кара кецшм не щылса да, Аспанда ай менен кун шагылса да...), барыс сетштеп -у журнакты туйык ет1ст1ктщ (Пайда ойлама, ар ойла Талап кьш артык б'шуге. Артык гылым итапта Ершбей окып квруге...), жатые, барыс септгктердеп еткен шак eciMine тулгаларынын (кансонарда~андыганга~бул жалганда...) уйкас курайтын cerrepi Абайда жи1 кездеседь Демек, Абай тек сез тандауда емес, уйкаска шыгарылатын сездщ морфологиялык тулгасын тандауда да казак поэзиясы тшше жаца улп керсеткен.
Алтыншы. Абай казак елецшщ курьшысына да бурын-сонды болып кермеген жацалыктар енпзш, бул ретте де казак поэзиясын жогары сатъщагы жазба эдебиет катарына косты. Бул женгяде туцгыш рет К-Жумалиев айтып дэлелдеген болса, одан кейш З.Ахметов казак елещ курылысын гылыми непзде талдаган ецбегшде кецшен сез етеда. Ал булардан да бурын уст1м1здег1 гасырдыц бас кезщде Абайдыц казак поэзиясын жетиццру, жогары кетеру жолындагы ецбег1 мен орны жайында жалпы турде ен алгашкы сезд1 Э.Бекейханов пен А.Байтурсыновтар айткан болатын.
Абай ец алдымен елецнщ уйкас турлерш кебейтш, кубылтты. Оныц ипвде абаб cypeiTi шалые уйкас пен 6, 7, 8, 14 тармакты жаца шумактардыц уйкас фигурасы — казак поэзиясында бурын болмаган мулде тыц дуниелер. Сондай-ак Абай елецнщ жаца елшемдерш енпзд1, ecipece аралас буынды тармактардыц елшем1 казак поэзиясында соны тур болды. Мысалы:
Эм жабыктым — 4 буын
Эм жалыктым — 4 буын
Суйеу болар кай жшт — 7 буын
Кецшден кеткен соц тыным - 8 буын
Немесе:
Алыстан сермеп — 5 буын
Журектен тербеп — 5 буын
Шымырлап бойта жайылган — 8 буын
Киуадан шауып — 5 буын
Кисынын тауып — 5 буын
Тагыны жетш кайырган - 8 буын
Толгау токсан кызыл тш - 8 буын
Сейлеймш десен езщ бш — 8 буын деген   шумактардагы   тармак   елшемдер1   катарында керсетшгендей эр турлЕ
©ленда шумактау саласында да Абай кеп жаналык косты. Абай елендер1 аркылы казак поэзиясында б1рнеше турл! шумактар пайда болды. Бурынгы 11 буынды 4 тармакты шумакпен катар, 8 тармакты ("Сепзаяк"), 6 тармакты ("Башыктык Ездеп тантыма", "Keuieri Оспан"), 14 тармакты ("Сен меш не етесщ", "Ата-анага кез куаныш", "К,атыны мен Масакбай") шумактык (строфикалык) курылымдарды усынды.
Жацаша epi турлещцрш курылган уйкас, шумак турлер1 елецнщ композициялык-синтаксистж курылысын да езгерттЕ абаб болып келетш шалые уйкастын ep6ip аб фигурасы кебшесе 6ip тутастык (единица) болып курылады, ал катар келетш уйкастарга, мысалы, "Сег1заяктыц" аа, бб, вв уйкасты жолдарына кебшесе жарыспа (параллель) конструкциялар орналасады: бшенге маржан ~ бишеске арзан, ауырмай тэтм -ауырды жаным...
Казак поэзиясында тунгыш рет Дулатта байкалган тэсш — елещц композициялык белжтерге ажыратып куру да Абайда жуйел! турде кездеседЕ Мундайда op6ip композициялык белж езгелершен уйкас cypeTiHin бЕрдейлнл, модальдык рецкиц тутастыгы, 6ip субъекпге казыкталу т.т. сиякты белгйи 6ip элементтермен ажыратылады. Мысалы, "Болыс болдым, мшекей" деп басталатын елещ 7 белжтен турады, олардыц еркайсысы 6ip шогыр (тирада), 6ip такырыпты камтиды жене 6ip уйкаспен топтастырылады: 1-белгк 14 тармактан турады, уйкасы: шыгындап ~ тыгындап - мыгымдан... болып келедц такырыбы: бар малый тыгындап болыс болган Кулембайдыц куштшерге бас изеп, елсЕздщ сезш шала тындайтын портретш беру, 2-белж 18 тармак, уйкас суретЕ лутлдеп ~ дупшдеп ~ купыдеп...; такырыбы: сол болыстыц келес1 жолгы болатын съезд1 естпен кездеп куй-калпы мен к-ерекетт.. осылайша epi карай ажыратыла бередЕ
К,азак поэзиясында проза синтаксисше жакын курылымды да тунгыш рет Абай усынды. Мысалы, "Катыны мен Масакбай" елецш тармактарга белмей, тутас жазсак: Сырмсщ к,ып астына байыныц тоцымын, отыныц басына тврМн к,ок,ымын букатт, бык,сытып,к,ок,сытып келт1рд1 деген еы-ак сейлем (ал ©ленде 7 жол) болып окьшар едЕ Демек, бул — тармак араларында елец тасымалы колданылган прозага жакын курылым. "Сен меш не етесш" елец! де осындай. Бул да жетшген жазба поэзияныц белйсЕ
Стильдпс максатта инверсияны (сездердЕц орнын алмастыруы) колдануда да Абай улп керсетш, жол салды. блец тасымалыныц алгашкы нышандары да Абай елендершен басталады. Корыта келгенде, Абай казак елецшщ курылысына барлык жагынан езгерю-жацалыктар косты деуге болады, осы аркылы ол казак елецш жогары дэрежел1 жазба поэзия децгейше кетерд1.
§ 14. УЛТТЫК ЖАЗБА ЭДЕБИ ТШДЩ ЛЕКСИКАЛЫК КУРАМЫНЬЩ ТОЛЫЕУЫ ЖЭНЕ НОРМАЛАНУЫ
XIX гасырдыц II жартысындагы улттык жазба едеби тш езше дейшп казактыц ауызша тараган тел эдеби тшшщ бар казынасын тугел пайдалангандыктан, бурынгы лексикалык кат-кабаттар мен нормалары буган да тэн болды. Сонымен катар мунда сапалык езгешелЕктер орын алды. Эдебиеттщ жаца жанрларыныц пайда болуына жэне шыгарма тшнщ сол шыгарманьщ идеялык-такырыптык мазмунына ундесе тусуше байланысты лексикалык топтар кобейш, сездж курам жаца кездермен (каналдармен) байыды.
9cipece елеуметт1к-саяси лексика тобы улгайды. Публицистика мен жартылай гылыми стильдердщ тууына байланысты когам eMipi, саясат, зац, медицина, география, табигапану т.б. катысты сездер едебиетте актив жэне молынан колданыла бастады. Олардыц жоктары жасалып, барлары турактала Tycri. Ocipece дерексЕз угым атаулары кезге тусерлж дережеде дамыды. Олар адамзаттыц рухани дуниесш сез ету уейнде публицистика мен гылыми эдебиетте жшрек крлданылатыны мэлЕм. Осы жанрларга жататын Абайдыц "Кара сездерЕ' мен мерз1мд1 баспасез тш1 жэне кепшшж-гылыми улгшер казак тЕлшде дерексЕз есЕмдердац молаюына б1рден-б1р себепкер болды.
Бул кезендеп казактыц улттык эдеби тшшщ лексикасындагы ерекшелгктердщ 6ipi - жаца сездердщ (неологизмдерд1ц) кеттп болды. Мунда бурыннан бар сездердщ не магынасын ауыстырып, немесе колданылу жишгш арттырып, турактандыру да, езге тЕддерден сез алу да, казак сездерше журнак жалгап, жацаларын жасау да орын алды. Ocipece соцгы орайда -лык, журнагыныц кызмен кушещц. Мысалы, Абайдыц 6ip ез1 осы журнактыц кемепмен ондаган жаца атауларды усынды (ынтыцтык,, маск,аралык,, к,ырмызылык,, суык;тык,, жылылык,, арлылык., тоцтаулылык,, жецс'1кк,ойлык,, к,оргалауык,тык, гл.). Бул атаулардыц б1рк,атары тулга ретшде бурында да бар болганмен, белгМ 6ip терминдпс мэнде жумсалмайтын.
XIX гасырда шыккан ею тшдгк сездоктерд1 курастырушылар орыс сездерше казакша балама Ьяеу устшде кейб1р жаца сездерд1 ездер1 жасап отырган. Ол ушш жалпы магынасы жуык келетш, бурыннан таныс казак сездерш немесе казак тшше сщш кеткен араб-парсы сездерш алады. Мысалы: ойыншы - актер, сома -капитал, eciMuii, сутхор — банкир, омектес — компаньон т.т. Сездцсшшер жаца сездер жасауда калька тэсшш пайдаланады. Мысалы, поденщик деген угымды KyndiKuii деп, печатный деген угымды таск,а баск,ан деп, больница - аурухана, отдых - демалыс, писец - жазушы деп усынуларынан калька кубылысы кершедо.
Лексика курамын толыктырудыц келеа жолы бурыннан колданылып келген араб-парсы сездерше жаца, накты магына беру аркылы жузеге аскан. Мысалы, бул кезде гылым/илм/шм, голым, ак,ы/хак,ы, дарухана, хисап Шла, Штапхана, ттапшы, внер/ hemp, махкеме, к,ызмет/хизмет деген сездер казак кауымы ушш ещй-ещц таныс бола бастаган наука, ученый, жалованье, аптека, арифметика, библиотека, библиотекарь, искусство, управление, служба деген терминдердщ баламасы ретшде турактала бастайды (эрине, бул угымдардыц ездер1 бурыннан таныс болганмен, оларды 6ip сезбен дэл атау дэстур1 жок екендш аян).
XIX гасырдыц II жартысында осы керсетшгецдей, араб-парсы сездерш турлегццрш, ягни магыналарын жацгыртып, кецейтш, тарылтып пайдалану, титл бул тшдерден жацадан сез алу am де токтамаган ripi процесс болатын. Qcipece проза жанрлары шыгыс тшдершщ элементтерш молырак жумсады. Бул кезенде араб-парсы сездер1 поэтикалык казына корын да тузед1. Дулдул, перизат, audahap тэр!зд1 сездер ездершщ мифологиялык мэндершен айрыльш, поэтикалык образдар жасайтын куралга айнала туседь Мысалы, Абайдыц перизаты — пейшггеп хор кызы емес, "Евгений Онегиндеп" Татьяна Ларина! АйдаИары -айналасын жалмайтын мифологиялык аждаЬа емес, Кавказдагы Терек езеншщ толкыны!
К,азак лексикасы орыс сездер1мен толыкты. Ocipece Ресей империясыныц ел билеу, сот жуйесше, сауда-саттыкка, орыс мэдениет1 аркылы келген эр турл1 зат, буйым, ic-ерекет атауларына, оку-агартуга байланысты жаца угымдарды орыс сездер1мен бшд1ру принцип! орныкты. Мысалы, 6ip гана сала -казак даласына келген Ресей империялык сот icTepme катысты закон, адвокат, дознание, посредник, судья сиякты орыс сездер1 баспасезде де, ресми ic-кагаздарында да, Абайда да еркш
Ц'пайдаланьшады. Сол сиякты доктор, визит, награда, кандидат, начальник, трагедия, князь, граф, расход, франк, такт тэр1здд сездер жш жумсалмаганмен, сол кездеп казакша жазбаларда орын алган (булар, эрине, 6i3 -пзш бергендей орысша тулгасында емес, б1ршама казакьшашан турде колданылды). Булардьщ Ke6i осы тустан бастап Кальштасып, Ka3ipri эдеби тшм1зге енда.
\Х)рыс атауларын аудармай кабылдау — сол кездеп eMip талабынан туган зандылык- Кргам eMipi мен эдеби тшдщ даму сатысы XIX гасырдыц II жартысында эр нэрсеш, эр кубылысты, элеуметпк-саяси не экономикалык мэш бар ic-9peKeTTi езгелер1мен шатастырмай, жеке атау талабын койды. Мысалы, бул кезде казак жершде зац-сот ктершщ уш Typi катар eMip сурда: 6ipi — казактьщ бурышы эдет-гурып дэстурлерше непзделген, билер журпзетш кылмыс-ic кукыгы, eicunnici - мусылман дшшщ зац кукыгы - шаригат, yuiunuici - Ресей империялык сот кукыгы. Сонгы кукыкты алдыцгь1 екеушен ажыратып керсету ушш закон/ закун ce3i эдеш колданьшады. К,азак когамьшын бурыннан келе жаткан билер кукьггьш кебшесе одет-гурып немесе зац деп атау дэстур1 пайда болады, ал ислам дшше непзделген кукыкты тек Кана шаригат деп атау эдеби тш нормасына айналады. Дознание, посредник, адвокат атаулары да осы мотивте, ягни ажырату ушш алынган сездер. Монастырь — ппркеу де емес, мешгг те емес, езгеше дш турагы, демек, оны баскаларьгаа араластырмай, ез атымен беру кажетпг1 осы сезда (монастырь сезш) кабылдатады.
Орыс тшшен енген сездердщ тулгалануы жагынан мынадай ереже рттшде кабылданьш, жазылмаган (кодификацияланбаган) нормалары болтаны байкалады:
1)	Ауызею сейлеу тшшде жи1рек колданыльш, казак тшшщ
дыбыс зандарына икемделген сездерд1 сол калыптаскан турлершде
беру. Мысалы: болыс, ауылнай, тркошш, ояз, майыр, облыс, боблык,
шашу (публикация, обнародование), мулиениик, поселке т.б. Булар
жазба нускаларда да, сездктерде де осылайша бершген. Кезец ушш
сипатты жайт — булар сан жагынан элдекайда кем.
2)	Орыс сездершщ сан жагынан едэу1р мол тобын
тупнускадагы тулгасына б1ршама жуык турде кабылдап пайдалану.
Мысалы, 6ipraHa Е. Букиннщ сездп1нде (1883): волоснойупрауител,
задетке, кдрындаш, к,арта (ойын), клас, солдат, кантор, кэмпит,
могозш, мужык,, политса, румке, ыстащн, тауар, швтке, ямшш,
ЯШ1К, аршын, шот сездер1 бар (бул топка осы сездистеп земтелйр
"землемер", квкпараз "купорос", мунанай "меновой двор" сиякты
фонетикалык cypeTi едэу1р езгерш бершгендердд коспай отырмыз).
Озге сездактер мен ютап, газеттерде квпес, содия, кнеге, тетрат,
грифел, линейке, капусте, турба, icmpm, музике, скрипке, гармон,
минет, секвнт, шетбертек, Kip, лот дегендер хатка тускен. Ал Абай,
Ыбырай тшдершдеп орыс сездер1 туралы арнайы ецбектерде
керсетшп, айтылып келеда. Бул сездердщ барлыгы дерлж жазба
эдебиет аркылы енгендер жэне басым кеппплш казак тшне XIX гасырдьщ II жартысында косылгандар.
3)	Женский родтагы сездердщ а деген сонгы дыбысы (окончаниеа) кебшесе TycipEiin алынган: минет/минут, фабрик, награт.
4)	ка дыбыстарына аякталатын орыс сездершщ соны кебшесе ке туршде айтылып, жазылган: котелешке, землецке/зымэцке, бвтелке, румке, кпешке, бвшке, линейке, музике, скрипке т.б.
5)	Орыс тшндеп кейб1р сын ес1мдер окончаниес1мен алынып колданылган. Бул кубылыс Абайда да, баспасезде де, орыс тшнен аударылатьш ic-кагаздарьгнда да, кейде пли публицистика тшнде де кездеседа: уездный начальник, военный губернатор, самородный сары алтын, уголовный к, Енисейский губерне т.б. (бЕз буларды осы жерде орысша жазып берш отырмыз, ал олар араб жазуымен тускен текстерде дел тупнускадагыдай болмагандыгы магам).
6)	Орыс тшнен тутас штамп ретшде алынган пркестер де муминдшнше тупнускага жакындаталып тулгалашан: подвижной элемент, притягательная однородного, впечатлительность сердца (6epi де Абай "Кара сездершде") дегендер араб жазуыныц мумкшдагшше орысшага жуыктатылып бершген.
XIX гасырдыц II жартысындагы казак лексикасында сез магынасыныц кецею, тарылу жене айкындалып, 6ip угымда туракталу nponeci влдекайда жандана тустЕ Буган жазба эдебиеттщ, ecipece публицистика, гылыми-кепшшк, ресми ic-кагаздары сиякты "катац" стильдердщ epic алуы зор ыкпалын тигЕздЕ Мысалы, бурыннан колданылып келген халык, сезшщ магынасы нактыланып, кебшесе енда "народ" магынасындагы термищцк сез ретшде жш колданыла бастайды, бул угымдагы журт сезшщ магынасы тарылып, "жалпы кепшшк" ("публика", "масса") жене "кешкен ауьшдьщ орны" угьгмын берепн болады. К,ауым сезшщ де семантикасы айкындала туседЕ ол ещц кебше кеп "общество" деген мэнде жумсалады. Сол сиякты бшм сезшщ магынасы тарылып, оку-агартуга катысты термищцк мэнда бщдаруге бешмделе туседа, карашы сезшщ ертеректеп "ханныц кецесшкй" угымы жогалып, енда ол теуелда, багыньпшы адам ("подвластный, поддашгый") деген магынада жумсалады (сездактерде осы угымда керсепледа) т.т.
Одетте нормага прелетш мэселенщ 6ipi — жарыспальшык (шрианттьшьгк) жайы. Улттык жазба тш калыптасып, дамуыныц алгашкы кезендершде бул — эте-мэте куши сезшетш кубылыс. Тш тэжЕрибеа 6ip магынадагы екЕуш параллельдерд1 6ipeyiH 6ipTe-6ipre тандайды да, калгандары не баска магына беретш болады, не косымша семантикалык рецк устеп, синонимдер катарына кэшедЕ я болмаса ауызеы сейлеу корында калады.
Бурын болмаган жаца угымды атау ymiH де, гылым, техника, элеумет OMipi т.б. салаларга катысты терминдерд! беру ушш де, кейде TinTi бурыннан бар угымдарды накты атау ушш де 6ip сез б1рден калыптаспай, екЕуш, кейде терт сез катарынан колданылып келген! жогарыда айтылды. Мысалы, термищцк сипаттагы ецбек сезгмен 6ipre осы угымда бейнет свз[ де жш жумсалады. Сол сиякты "торговец" угымын сатушы, саудагер деген eici сез бшдЕредЕ "станция" угымын /сызыл уй, бекет, ыстанса деген уш турш атаумен бередЕ
Мундай параллельдер орысша-казакша, казакша-арабша (немесе парсыша), кейде казакша-казакша, арабша-парсыша, арабша-арабша катарлардан тузшедЕ Мысалы, школ ~ мектеп, шенеушк ~ твре, дворян ~ ак,суйек, начальник - улык,, этм -бастык,, расписке ~ тыхат, пропуске ~ жолхат, уезд ~ дуан, жалованье ~ ак,ы ~ хак,ы варианттары алма-кезек колданыла бередЕ "Тэрбиелеу" деген 6ip магынада асырау жэне тэрбие сездершщ, "дэрпер" магынасында тэут жэне dopieep сездер1н1ц, "искусство" угымында еп жэне внер параллельдершщ, "кецесу" магынасында кецес жэне мэслихат варианттарыныц катар жумсалуы араб-парсы сездер1 мен казак сездершщ жарыспалылыгын керсетедЕ
Бул кезендеп варианттылыктыц тагы 6ip ce6e6i гылым мен техниканыц ер алуан салаларына катысты терминология жасауда жуйел1 принциптердщ жоктыгында. Дегенмен бул ретте жалпы багыт-багдарлар нышаны бар екеш байкалады. Олар, непзшен, мынадай: жаца угымды тусшдЕрш беру амалы басым, сондыктан жеке сез-терминнен repi суреттеме пркестер орын алады. Мысалы, "ботаника" угымы агаш-су гылымы болып, "метеорит" -квктен тускен тас болып аталады. Кей сеттерде казакша не арабша баламасы бар сездердщ езш орысша туршде кабылдау багыты сезшедЕ Мысалы, ак,ы свз\ турганда, онымен жарыса жалованье свз\ колданылады, ай аттарыныц бурыннан айтылып келген казакша, арабша, парсыша варианттары турганда, ещци казак жазбалары орыс календарыныц атауларын Ke6ipeK пайдаланады. Казактыц аунзею сейлеу тшшде кенит болып кеткен /сарашекпен сез1мен катар мужык, сезш, дврперден repi доктыр-ды, Kiman сез[ мен косарластыра кшеге сезш, торж1ма- мен катар переуат сездерш жумсауга бей1мдшЕк кезге туседа.
Сез магыналарын репеуде байкалатын багыттардын 6ipi -журнак жалгау тэсшн жандандыру. Дерекс1з угымдарды бЕддару ушш -лык жэне -шылык, журнактары ете-мете активтенедЕ бшмдт, бостаншылык, кедейшшк, зорушшк, кысымшылык, эюмшшк, татушылык, жумшылык, залымшылык т.б. Кэсши, мамандыкты бЕлд1руде -шы журнагы жшрек жумсалады: газитш1, жазушы, боблыкшы, казнашы (казначей) т.т.
Жана угым атауларын беруде жэне оларды калыптастыруда функционалдык стильдер арасында азын-аулак айырмашылыктар бар: оку-агартуга, когамдык бшм-гылымдарга катысты улгшерде

терминдер мен жаца атаулар араб-парсы тшдерше иек артса, зац-сот ютерше байланысты эдебиет казактын ез тш мен орыс тшне, ал ресми ic-кагаздары мен кепшшк-гьшыми ютапшалар кебшесе орыс тшше жугшеда. Мысалы, осы кезенде жш колданыла бастаган лугат, xapin/opin, ол1фби, кагида, наху (грамматика), Kiman, хат, эдэбият, хисаб шм\ (арифметика), хикаят (басня), кипапхана, ттапшы (библиотекарь), м'тбер (кафедра), медресе, мектеп, торжШа, дофтер, устат (устаз) (учитель, профессор), внербет (искуссный), сауат, есепш1 (счетчик) сиякты оку-бшмге катысты атаулар араб-парсы сездершен жасалып, жазба тш нормасына айнала бастаган.
Лексикалык нормалануга катысты мэселелердщ 6ipi — терминология жайы. Бул процесс XIX гасырдыц II жартысындагы казактыц тел жазба тшшде едэу1р жанданып, ем1рлпс жолдама ала бастаган кубылыс. Ол женшде жогарыда эр стильд1 сез еткен тустарда кецшен айтылды. Мысалы, бурын жалпы угымдагы сайлау сез1 енда белгш 6ip элеуметтис-саяси актин бщщретш терминге айналады. Осы сиякты аткдмшер, пысык, сездер1 жаца элеуметпк топтарды атайтын 6ip угымды сездер ретшде калыптасады. Осы катарда к,ол сауда (покупка на деньги), квтерме сауда (комиссионерство), шокрншык, (новокрещенный), внШ (прибыль), окымыс (ученый) тэр1зд1 сездерд1 керуге болады. Осы кунп белгш 6ip гана магынада колданьшатьш кипапхана, аурухана, денсаулык,, внер, дукен, куолм деген сездер б1зге еткен гасырда калыптасып жеткендер.
Нормалану процесше катысы бар кубылыстьщ жене 6ipeyi — диалектшк ерекшелжтердщ эдеби тшдеп керипсше (бар-жогына, кеп-аздыгына, сипатына) келеек, еткен кезендердеп улгшер тшне Караганда XIX г. II жартысында жергшисп ерекшелжтердш едэу1р кездесетщдцт байкалады. Оныц басты ce6e6i осы кезец улилершщ молдьпы жэне жазба турде жеткендт болды. Ocipece ею тшдце сезджтердщ Казакстанныц эр елкесшен жиналган материал бойынша тузшгендш кептеген фактшерд1 устатады. Мысалы, Ташкентте шыккан, сол шапардыц студент Е. Букин тузген сездакте котте (улкен), шиша (бутылка), фацыр (бедняк), шамба (выварки), бэцкрр (мечтатель) сиякты бул кунде диалектизм ретшде танылып журген сездер бар. Ал онтустпе елкелершен шыккан Майлыкожа, Суй1нбай, Базар акындарда н~л дыбыстарынын алмасулары (манлай, танлай, тыцла, анла, данлы, муцлы), аукдт (тамак), кесел (ауру), азар (решш) сиякты сездер кездеседа.
Зерттеушшер казак даласыныц батыс елкес1 тургындарынын тш бойынша тузшген сездЬсгерде (Н.И.Ильминскийдщ сездцт, "Гурия братствосы" шыгарган сезджтер т.б.), казак жершщ шыгысы мен Жетюу тш ерекшелжтерш танытатын материалдарда (В.В.Радлов ютаптарында) хатка тускен диалектизмдерд1 ттзш керсетедг. Мысалы, С.Аманжолов Н.И.Ильминскийдщ сездпшен
160-ка жуык жерг1л1кт1 сездер мен тулгаларды санайды (жамандырак,, сыйыр-сыбыр, туйе-теге, атшун,к,ай, epice, ойнарк,ы, тайыз, дайра, лвкур т.б.)м. Эрине, керсетшген 160 сездщ 6epi TyreJi диалектизм емес: олардын тышде opinmec (единомышленник), внербет (искуссный) сиякты жасанды сездер де (ягни халык тшшдеп жергшисп ерекшел1к емес, сездж курастырушынын орыс сезше балама 1здеу успнде жасаган сездер1), квбеген (бала), Kipic (садактыц), сарыжа (жай, садак), шангыл (мылтыктыц Typi), жора (салт), жыга (ую) сиякты барлык елкелерде колданьшган, 6ipaK бул кунде кенерхен сирек сездер де, майталман, уптеу, балк,аш, бешре сиякты эдеби сездер де бар. Дегенмен фонетикалык варианттарды коса есептегенде (мурсат, молтык,, самкда, бул сездер С. Аманжоловтыц керсету1 бойынша эдеби нормадагы пурсат, солтак, шамк,ал дегендердщ батыс регионы тургындары тш!ндег1 жергипкп KepiHici), диалектш1к кубылыс болып келетш сездер мен тулгалардыц бар екеш даусыз. Мундай таралу аумагы шектеул1 сездер казак жер1н1ц барлык елкесшде де болган. Егер XIX гасырдыц II жартысындагы диалектизмдерд1 сол кезенде (титл каз1рде де) барлык аймакта б1рдей колданылмаган, Teric тарамаган элементтер тургысынан карасак, Ыбырай тш1ндег1 peyiuimi, ептеш, к,ыск,антак,, шак,ат, к,андел, бтегене, uiemmeyiK, былбыл, сандыгаш, ыссыцтау, жамгыр, тамга дегендер де, Абай тшшдеп даркан ("уста" магынасында), далац (ауыз уй), жолгасу, болат (кездщ нуры), туцл1К, к,асыну (тату болу) сиякты сездер де эдеби нормадан тыс тургандар. Мундай "елкелпе" элементтер барлык улгшерден табылады. Олардыц жаца калыптасып келе жаткан жазба эдеби тш'тэж1рибесшде орын алуы занды. Булардьщ улкен тобын халыктыц жергш1ки сейлеу тшшде болып келгендер1 кураса, енд1 6ip тобын жана угымдарды атау процесшде эр елкеден шыккан авторлардыц 1здешстер1 мен тапкандарына карай пайда болгандары курайды.
Демек, эцг1ме етш отырган кезендеп жергшисп ерекшелштер улттык тшдщ сездпш толыктыратын кез ретшде кызмет eTTi деуге болады. Булардыц б1рсыпырасы Ka3ipri казак xLni нормасы бойынша диалектизм болганмен, еткен кезендерде олар барлык елкеге тэн болтаны байкалады. Мысалы, "жаксы ата, асыл тукым" магынасында "батыстык" сой сезш Абайдыц баласы Акылбайдыц TuiirfeH табамыз, сол сиякты толагай сезш К,азакстаннын екшпп киырында жасап еткен Шал мен Дулат акындардан кездеспрем1з.

" Аманжолов С. Вопросы диалектологии... С. 131—134.
269

VII ТАРАУ
XIX ГАСЫРДА КАЗАК, ТШШЩ ЗЕРТТЕЛУ1 ЖЭНЕ ОНЬЩ ЖАЗУЫ МЕН ЕМЛЕС1 ТУРАЛЫ МЭСЕЛЕЛЕР
§ 1. XIX РАСЫРДЫЦ II ЖАРТЫСЫНДАГЫ КАЗАК ЛЕКСИКОГРАФИЯСЫ
Keu6ip тшдердщ сез байлыгы езш зерттеп танудан бурын хатка туседЕ Сондай тшдердщ 6ipi - казак тш. Казак тшшщ фонетикасы мен грамматикалык курылысыныц гылыми тургыдан алгаш зерттелш, ол жайындагы ецбектердщ жарык Kepyi XIX г. сон тусынан басталады. Ал казак тшшщ лексикографиясы, ягни сезджтерЕ ез тарихын будан кеп бурыннан бастайды. Туры тшдершщ ейгш сезджтер1 - Махмуд Кашгари курастырган "Диван лугат ит-турк" (XI гг.), XIV г. ескертюцй "Кодекс Куманикустер" мен орта гасырларда жазылган ер алуан арабша-турюше, турюше-арабша-монголша, парсыша-турюше сезджтерд1 былай койганда, одан кейшп кезендерде де казак лексикасы ердайым хатка тусш отырды.
Эрине, лексикографияны курайтын тек еы тшдж сезджтер емес, дегенмен сездж жасаудьщ 6ip максаты ею тшп табыстыру болгандыктан, лексикографиянын тагдыры мен дамуы кебшесе 6ip халыктын езге халыктармен карым-катынас тарихына уштасып жатады. Егер турю тшдерше, онын шпнде казак тшше катысты алгашкы сезджтер араб, парсы, монгол тшдер1мен жанасып жатса, сонгы ею гасыр гшшдеп казак лексикографиясы орыс тш1мен тжелей байланысты болып келедД.
Казак тшше катысты лексикографиялык жумыстардын кауырт колга алынып, дами бастаган тусы - XIX г. II жартысы. Ею тшдж сезджтер мен салыстырма турдеи сезджтерд1 коса есептегенде жэне кейб1реулершщ кайта басылымдарын санаганда, Казан революциясына дейш казак лексикасына катысты 40-ка жуык сездж жарык керген екен. Олар мыналар:
А.Е. Алекторов. Краткий казахско-русский словарь. Приложен к книге "К мудрости ступенька". М., 1891.
М. Бекчурин. Начальное руководство к изучению арабского, персидского и татарского языков с наречиями бухарцев, башкир, киргизов и жителей Туркестана. Казань, 1869.
Т. Бокин. Русско-киргизский словарь. Верный, 1913.
Л. Будагов.Сравнительный словарь турецко-татарских наречий с включением употребительнейших слов арабских и персидских и с переводом на русский язык. СПб., 1869, Т. I; 1871,11.
270

Г
Н.С. Жетбысбаев. Начальное руководство арабского, персидского и киргизского языков с арабско-персидско-русско-киргидскими словами в конце. Казань, 1890.
Н.И. Золотницкий. Корневой чувашско-русский словарь, сравненный с языками и наречиями народов тюркского, финского и других племен. Казань, 1875.
Н.И. Ильминский. Материалы к изучению киргизского наречия. Казань, 1861.
В.В. Катаринский. Краткий русско-киргизский словарь. Изд. 1. Оренбург, 1895; Изд. 2. Оренбург, 1898; Изд. 3. Оренбург, 1895-1900.
В.В. Катаринский. Киргизско-русский словарь. Оренбург, 1897.
Киргизско-русский словарь. Оренбург, 1897.
Киргизско-русский словарь. Изд. 2. Оренбург, 1903.
Краткий русско-киргизский словарь. Оренбург, 1893.
Краткий русско-киргизский словарь. Оренбург, 1898.
Краткий русско-киргизский словарь. Казань, 1909.
Краткий русско-киргизский словарь. Казань, 1911.
Ж. Кушербаев. Краткий русско-киргизский дорожник со словарем. Под ред. А.Е. Алекторова. Изд. 1. Омск, 1906; Изд. 2. Омск, 1911.
Материалы по киргизскому языку, собранные И. Лаптовым. М., 1900.
М.А. Машанов. Русско-киргизский словарь. Оренбург, 1899.
Н.Н. Пантусов. Материалы по изучению казак-киргизского наречия. Казань, Вып. I (1899), И... Ill, IV (1902), VI (1903), VII (1904).
В.В. Радлов. Опыт словаря тюркских наречий. 4 тома, 24 выпуска. СПб., 1888-1905.
Русско-киргизский и киргизско-русский словарь (составил воспитанник IV кл. Туркестанской учительской семинарии Иш-Мухамед Букин. Под ред. Н.А. Воскресенского). Ташкент, 1883.
Русско-киргизский словарь. Изд. 2. Оренбург, 1899.
Русско-киргизский словарь. Изд. 1. Верный, 1912.
Русско-киргизский словарь. Изд. 2. Казань, 1915.
Русско-киргизский словарь. Казань, 1916.
Словарь русско-киргизский. Оренбург, 1894.
Сравнительные словари всех языков и наречий, собранные десницею всевысочайшей особы. Отд. I. СПб., Ч. I. 1787, Ч. II. 1789.
А.В. Старчевский. Проводник и переводчик по окраинам России, заключающий в себе 24 языка. СПб., 1888.
А.В. Старчевский. Карманный стоязычный словарь. СПб., 1887.
А.В. Старчевский. Спутник русского человека в Средней Азии. СПб., 1878.
271

Бул сездпстердщ деш орысша-казакша жэне казакша-орысша ею тщд! болып келед1 жэне олар кунделпси муктаждыкты отеу ушш, ягни орыс эюмшипп мен жумыс бабындагы орыс адамдарынын Ресей империясы кол астына караган халыкпен карым-катынас жасауына комектесу максатымен тузшсе де, А.Н.Кононовтын сез1мен айтсак, "орайы келш, гылыми мазмунга да ие болган" жумыстар болды. Буларда сол кездеп казак халкынын элеуметпк, экономикалык, мэдени, рухани eMipure катысты лексика топтары жаксы камтылды.
(-XIX гасырдагы сездпстерд1 жасагандардын басым кепшшш орыс галымдары мен агартушылары болды. Олардын шщде "орыс туркологиясынын алыбы" В.В.Радлов, казак грамматикасын гылым дуниесше туцгыш таныстырушы Н.И.Ильминский, турю тшдершщ салыстырма сезднш жасаган Л.З.Будагов, орыс тшш казактарга уйретуде кеп енбек сщдрген В.В.Катаринский, казак мэдениетше кызмет керсеткен А.Е.Алекторов, Ресей империясындагы турю халыктары тшдершщ сездагш тузу эрекетш жасаган А.В.Старчевскийлерден баска Н.Ф.Катанов, М.Бекчурин, И.Лаптев, Н.И.Золотницкий, Н.Н.Пантусовтар болды.
XIX гасырдын II жартысынан бастап ею тиш! сездштерд! жасауга орыс авторларымен катар, казактардыц ездер1 де катыскан. Олар: Е.Букин, Н.Жетшсбаев, Ж.Кешербаев, М.Машанов, Т.Бокиндер. Булар ез жумыстарын орыс лексикографтарынын тэж1рибесше суйенш, солардыч улгклмен журпзген.
Ею тшдис сездпстер, жогарыда айттык, кезшде кундел!кп муктаждыкты етеу ушш жасалды, ягни Ресей империясыныд кол астына енген казактармен жасалатын эр алуан карым-катынасты жецшдету максатын кездеп, казактардыц орыс тшш, орыстардыц казак тшш уйренетш куралы ретшде тургызылды. Осыган орай, бул сездпстердщ ездерше тэн жэне мынадай ере юле листе pi болды:
1. Буларда ею халыктын, ecipece казак халкыныц сол кездеп экономикалык, элеуметпк, мэдени хал-жагдайына катысты сездерд! камту принцип! кезге туседа. Мысалы, буган 1860-1880 жылдардагы сезд1ктерде сол туста казак даласына келе бастаган сауда капиталына катысты угымдарды биццретш мына сездердщ камтылганы дэлел бола алады: всш - аренда; eciMiui, сутхор -банкир, пайда — барыш, прибыль, к,арыз — заем, долг, Kipey -заклад, залог, бексел — вексель, задетке — задаток, сома — капитал. дукен — магазин, мулиеншш — миллионер, eciM жуз сомга -процент, саудагер — торговец, залал — убыток, 6aha — цена. Ал 90-жылгы сездцсгерде булардыц устше к,аращиа — медные деньги. шетпертек — 10 копеек, четвертак, есептесу — расчитаться, кддак, -фунт, мыск,ал — золотник, сатып беру — продать, сатып алу купить, саттык, - продажный, сома - оборот в торговле сездер! косылган. Булардыц iniirme каз1р колданылмайтын, тши кейде туспикиз, 6ipaK сол кездеп сауда-саттыктыц турше, сипатына, жацалыгына байланысты жасалган сездер де бар. Мысалы: квтере сауда (аукцион), муЙанай (меновой двор — сауда-саттык акдпа аркылы емес, айырбас аркылы журпзшетш орын), /сол саудалы (куленные на деньги, покупка), базарлы мал (удобный для продажи скот), квтерме (комиссионерство), бас сату (совсем продать), бас алу (совсем купить), алып сатар (барышник).
К,азак лексикасыныц сауда капиталына байланысты сездер! 6ipTe-6ipTe жасалганын, кейб1реулершщ еткен гасырларда-ак KeHepin, пассив корга кеткенш, енд1 б!реулер1н!ц тузетш1п, айкындала тускенш де ею тшд1 сездпстерден керуге болады. Мысалы, 1878 жылгы АСтарчевский сезд!пнде ярмарка - а/с базар деп керсетшсе, кейшгшерде жэрмецке, вексель — 1878 жылгыда - куо к,агаз, кейш - бексел деп орысша терминн1ц ез1 алынган. Алгашкы сездпстерде казак ушш беймаглум угымдарды суретгеп тусшдару амальша жугшу де бар болса (мысалы, процент — eciM жуз сомга), кейшгшерде терминге балама термин ретшде 6ip сез (eciM) калыптастырыла бастаганы байкалады. Эрине, эр создаете 6ip угымныц эр турл1 бершушде, б!здщше, ею турш себеп бар: 6ipi — осы жаца угым атауларыныц ел1 калыптасып болмауы, бул — !здену процес1н керсетед!, eiciHmici — сол угымдардыц К,азакстанньщ кец-байтак даласыныц эр елкесщде ер турл1 аталуыныц хатка тусуь ByriHri гылым ушш муныц eKeyi де кунды материал болып табылады.
2.	Эцг1ме болып отырган ею тшдце сездпстерде ислам дгнше
Катысты угымдарды кемде-кем усыну багыты байкалады. Оныц
орнына миссионерл1к котам тарапынан шыгарылган сезднетерде
эдей1 "Бог" деген тарау бершш, онда христиан дшше катысты
угымдар атауын керсетуге умтылушылык бар. BipaK баса
керсететш 6ip сипат — бул сездпстерде казак тшшен араб-парсы
сездерш аластату ниеп де жэне, керкшше, бул тшдерд! жаца
сез жасаудагы кез етш устау багыты да жок. Буларда казак тшшде
ертеден колданылып келе жаткан арабизмдер езгертшмей толык
бершген.
3.	К,азфс когамы ем1рше жацадан енш жаткан кубылыстар
мен угымдардыц атауын жасауда еткен гасырдыц езшде-ак казак
тип ез мумюндише иек артсдны осы сезджтерден бшшедД.
Мысалы, аренда — eciM, банкир — сутхор, eciMiui, работник —
жумыскер, малай, слуга - твлецгт, станция — /сызыл уй, бекет,
темница — царацгы уй, хирург — сыныкшы, художник — уста,
жамаушы, будка полицейского — к,арауылшы уй, компания —
ортак,, железная дорога, вагон, локомотив — от арба, пароход —
от к.айык., столетие — жуз жыл, подорожная — бедерл1 к,агаз,
баллотировка - mac салу т.б.

Революцияга дейшп сездпстердш, б1рк,атарында тусвд1рмели<: сипат бар. Ocipece Ильминскийдщ, Будаговтыи, Радловтыц созджтершде Keu6ip казак, сездершщ тусшд1рмес1 не этнографиялык, не лингвистикалык, не филологиялык мвЛ1меттер болып келедГ Мысалы, Н.И.Ильминский ша/сыру деген сезд1 тек "звать", "кликать" деп бшдррш коймайды, осы туста казактардыц эр малды эр жагдайда калай шакыратынын да керсетедр Yu свз[ де KimiripiM этнографиялык этюд репнде келген. Мунда казактыц кшз уйшщ барша белж, жабдыктарыныц атаулары суреттеме жолмен толык тусиадршген. Онымен де тынбай, автор ipzeden шыгарып ж1беру ("енпи бермей куып ж1беру") сиякты туракты пркестщ де беретш магынасын керсетедр
Бул юпетгес материалдар, 6ip жагынан, сол кездеп кауымга казак халкын, оныц турмыс куйш, шаруашылыгы мен мэдениетш таныстыргандыгы ушш кунды болса, екший жагынан, кейбрр кене немесе жергипкп сездердщ мэн-магынасын ашып беренндпт ушш багалы.
4.	XIX мен XX гасырдыц бас кезшде шыккан eiei тшдпс сездгктер казак тшнщ лексикалык курылымыныц сол кездеп кабаттарын керсетедр Бул кезендеп казак тшшдеп юрме сездердщ улкен 6ip тобы — орыс сездерр Орыс халкымен эр алуан саладагы карым-катынастар аркылы келген жаца угым атауларыныц бДркатарын аудармай, орысша алу багыты кезге туседр Мысалы 1893, 1911 жылгы "Шагын орысша-казакша сездгктерде" мынадай орыс сездер! орын алган: аршын, аглеп (оглобли), беш (печь), берет, булка, бешке, вилка, гармун, грифель, горчица, zip/Kip (гиря), десте, землянке, капуста, картошке, карта, кез/р, карандаш, кшеге, Kipayam, минут, линейка, лот, патнос, содия, стул, ыскамия, icKipm, салом, скрипка, секунт, тетрат, труба, шот, шкаф, шарф, шайнек, шыия, шетпертек. Будан ecipece оку курал-жабдыктарына, уй-турмыс буйымдарына, азык-тулгк турлерше катысты сездерд1 орысша куйшде кабылдау принцип! байкалады. Осы кунп газет, наград, минут, секунд, почта, шот, жомшш, магазин, доктор, штат сиякты орыс сездер! казак тшшде колданылу тарихын еткен гасырлардан бастаганы осы сездйсгерден кершедР КазРрде орныкпаган боблык, — публикация, земтем1р — землемер, кшеге — книга, мулиенш'т — миллионер, к1рен — граница, задетка — задаток, квкпараз — купорос, мунанай — меновой двор сиякты сездердщ казак тшшде 6ip кезде колданылгандыгын да жогарыдагы сездпсгер бшдрредр
5.	БРздщ байкауымызша, бурынгы ею тРлдтк сездгк авторлары тек регистраторлык емес, шпнара шыгармашылык кызмет те аткарган тэр!здГ Буган бррщци дэлел — бул авторлар ocipece жаца угымдардыц атауларын беруге умтьшады, ол ушш кейбРр жасанды жана создерд1 усынады. Мысалы, мектепте болатын дежурный -т кезу /кез1 деп беред! (каз1рде кезекшО, ученый дегещц ок,ымыс,' сочинитель, автор — кшеге жазушы, шыгарушы, товарищество — ептестт, курама — совет, собрание людей. Екшпп факт — туб1рлес сездерда магынасына карал айырып жисгеу ерекеп байкалады. Мысалы, 1897 жылгы создаете жиналыс — собрание, вообще съезд, жиын — собрание народа (по случаю поминок), бастык, — начальник, басшы — вожак, бшк, биим — знание, бшмдш - премудрость, внербет - искуссный, енерш1(л) -ремесленник, нажагай — зарница, найзагай — молния. Булар кеп емес, ете аз. Дегенмен сол аздыц ез1 - казак тип лексикалык курамыныц даму процесш танытатын фактшердщ 6ipi.
6.	Ею тшдпе сездйсгерден каз1рде крлданьшмантын немесе жергшкп ерекшелш ретшде табылатын бРркатар сездер мен пркестердщ магынасын бше аламыз. Ал кейб1реулершщ еткен гасырларда казРргрден езгеше утымды бшд!ргенш де осы сездпетерден керуге болады. Мысалы, 6ip гана А.Старческийдщ сезд!г1нде: "айбана - наказание за воровство, когда изобличенный в воровстве возвращает трижды девять за украденное; аудандау — подготовить дело настолько, что немного остается докончить; жазушы — писец, гражданский чиновник; жарылгас — высочайшая награда; жортуыл — предполагаемая добыча; квмбе — зарытое имущество (при перекочевке с зимовок некоторые вещи зарываются); кулак,, сушнш1 — вознаграждение доказчика; сара /сойсак, (сарказак) _ степные казахи, так называют себя сами киргизы; сасыгыт — поймавший вора с поличным имеет право отобрать от него все, кроме рубахи с подштанником. Эта добыча называется сасыгыт. Он должен представить вора к бию. Если вор убежит, то не имеет право на сасыгыт, не может требовать суйншп, если докажет на вора, если же нет, то подвергается ответственности сам; шок.ыншык, — новокрещенный.
7.	Эцпме етш отырган сездштердщ барлыгына тен ортак белгшщ 6ipi — оларда казак тшшщ сез байлыгын реттеугш, нормалаушы сипатыныц болмауы. Одетте, лексикографияныц, ecipece Ka3ipri эр алуан сездгктердщ басты мшдетшщ 6ipi -едеби тш нормаларын берюип, жалпы тш медениетш кетеруге кемекгесу екендпт белгш. Ол ушш сездпеке енетш реестр сездер мен пркестер сурыпталып, тандалып алынады. Керсетшген лексикографиялык ецбектерде бул принцип жок- 1рпстеу жок, колга тускен материалды енпзу бар. Егер кейбРреулершде 6ipa3 сездер бРрдей тусш отырса, ол сол сездерд! турактандыру, нормага айналдыру максатымен болган ic-ерекет емес, 6ipiHiH материалын келеек пайдалангандык кана. Ттдщ сезд1к байлыгын ортак едеби нормага келпру максаты кезделшбегенджтен, бул сездгктерде не стильдгк, не езге
4.	
-

керсетюш-белгшер жок. Мысалы, сез диалектизм бе, карапайым ауызею сейлеу тшше тэн гана элемент пе, магынасы куцпрт кене сез бе, ещп колданыла бастаган жана сез бе — булардыц ешкайсысы керсетшмеген. Сондыктан Ташкентте шыккан сездпстер де (Воскресенскийдщ, Букиннщ сездгктершде) онтустпс казактарына тэн жергшпеп сездерд1 былай койганда, езбек, парсы эдеби тшдершщ эсер1мен сезджке енпзшген масхарабас (актер), кэтте орыс мулласы (архиерей), хикаят (басны), наху (грамматика), басмахана (типография) сиякты сездер кездеседа. Ал Орынборда шыккан сездцстерде де казактыц 6ipep елкесше тэн алгырт-салгырт, ебсек (действие), ересе (мальчик лет 14), кумэнЫ (беременная), ырабаш (хозяйственное заведение), бгтегене (немножко), шарщат (красная шелковая шаль), шацгыл (винтовка), шшецгер (мастер), атцышыл (стрелок) тэр1зд1 сездердщ орын алуы бул сездштердщ нормалаушы емес, регистрациялаушы сипатынан деп табу керек.
Нормалаушы сипат болмагандыктан, кейб1р угым атаулары эр сездпсте эр турл1 бершген. Мысалы: компанией сезш 1897 жылгы казакша-орысша сездпс эмектес деп берсе, 1883 жылгы Букин сездт ортак, деп бередо; лакей - 6ip сездпсте к,ызметш/, шоры, екнишсшде — твлецгШ, земледелец — 1893 жылгыда жер жыртушы, 1883 жылгыда дик,ан, ezinmi т.т. 9cipece мундай жарыспалылык казак даласына жаца келген эр алуан элеуметтпс, мэдени кубылыстар мен зат атауларында кеб1рек ушырасады. Сез жок, бул жерде сездпстерд1 айыптауга эсте болмайды. Бул сездпстер ушш казак эдеби тип нормаларын орныктырып, зандастырушы рел аткаратын шак ол кезде эл1 тумаган-ды. Олардыц барды барша пркеп отырган кызметшщ ез1 - сол кездеп казак тшшщ куй-калпы (статикасы) ушш тарихи кубылыс.
8. XIX гасырда шыккан сездпстерде казак тшшщ аса бай фразеологиясы жуйел1 турде бершмеген1мен, оныц улгшер1, кейб1р сипатты турлер1 орын алды. Бул салада ecipece салыстырма созд1ктер мен Ильминский сездгп кезге туседг Мысалы, Радлов сездпщде жол деген сезпзбеде: улы жол, жол сайлады, жол бастады, жол 6epdi, жол салды, жолдан к,айтты, жол mycmi, жол болсын, ауыр жол, жол тапты, жол аящ, жол кврген кШ, айтщаныц жол, жолы бар, жолы улкен, жолы к,ара деген нркестер тусщщршген. Ocipece сезпзбе катыскан макал-мэтелдерд1 камту ниеп айтарлыктай. Радлов сездптнщ тек ж эрпшен басталатын сездер аясында 27 макал-мэтел камтылган.
XIX гасырдыц II жартысында казак тшше катысты лексикологиялык 1здешстер тек сездпстер жасау тусында емес, езге сэттерде де орын алды. К,азак халкыныц тарихы, этаографиясы, мэдениеп, элеуметтш-экономикалык турмысы, поэзиясы туралы жазьшган макалалар мен кггаптарда жуздеген казак сездер1 келпрш1п, олардыц магынасы тус1нд1ршд1, кейб1реулершщ этимологиясы ашылды. Bcipece этнографияга Катысты атаулар мен нркестер, ац-кустардыц, ауру-щдеттердщ атаулары, музыка аспаптары мен ойын аттары казак даласы туралы сол туста жазылган кггаптарда, макалаларда, баспасез беттершде орыс, казак тшдер1ндег1 материалдарда едэу1р кездесед1. Мысалы, Ш.Уэлиханов "казак халкыныц Геродоты" деп атаган А.И.Левшиншц (1799-1879) ец алгашкы колжазбаларынан ("Вестник Европы", 1820, ч. 114) бастап, эйгш "Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей" (СПб., 1832) деген уш томдык ецбегшде кыруар казак сездер1 Камтылып, олардыц мэн магыналары тус1нд1ршед1. А.Е.Алекторовтыц "Народная литература киргизов" ("Астраханский вестник", 1893, 1177) деген макаласында батыр, бархан, кереге, келш, би, щымыз, жылк,ы, жтт, домбыра, твре, курай, сандугаш, щймак,, кцтык,, ер, сайлау, барымта, уран, той, ыу, жецге, сэукеле, беташар, икулан (?), зекетш1, байгус, крбыз, ак,ын, серкер т.т. ондаган казак сездер1 келпршш, магыналары ашылган, кейб1реулершщ орысша баламасы бершген.
Б1здщ байкауымызша, казак лексикасында ертерек кезден терминдпс сипатка ие болган жэне сол терминдгк мэнде кун1 бугшге келш уласкан сездер — зац-сот (юриспруденция) саласындагы сездер. K,a3ipri зац-сот ктерше катысты жаза, айыптау, кылмыс, ак,ык.тау, куо, куэгер т.т. сиякты сездер будан ец кем1 ею-уш гасыр бурын да осы куш1 мэнде кодданылганын байкаймыз. К,азактыц эдет-гурып зацыныц ("Обычное право казахов") ауызша калыптаскан "статьялары" еткен гасырдыц басьгаан бастап жиналып, олар женшде орыс тшшде маглуматтар бершген. 1824 жылгы жиналган "Материалы по казахскому обычному праву и положения на них Омского временного комитета" дегеннщ шшде жэне 1846 ж. Орынбор шекара комиссиясыныц чиновниктер1 жинаган материалдарда, Григорьев, Валлюзектердщ катысуымен д 'Андре жинап бастырган казактыц эдет-гурьш зацдарында ондаган казакша терминдер камтылып, магьшалары ашылган.
Бул фактшердД тш тарихьш танудагы кундылыгы — олардьщ efloyipi сол еткен гасырлардагы казак тшшщ сез байлыгын, лексикальпс ресурстарын танытады, бул кунде умыт болган кене элементтердщ сырын ашады.
Сейтш, XIX гасырдьщ II жартысында едэу1р жандантан казак лексикографиясы болды. Ол нормативпк максат кездей журпзшмесе де, казактыц сол тустагы жэне одан бурынгы дэу1рлердег1 сездж курамын есепке алып йзш, хатка Tycipfli, оныц такырыптык топтарын керсетп, жаца-кене сездердщ берген магынасын танытты. Эрине, буларды казактыц керкем эдебиет кайраткерлер1 пайдаланып, кэдеге асырмаганымен, олар орыс тшшен аударма клнде, мерз1мд1 баспасез бен ресми ic-катаздары тшшде жврдемш типзгеш co3ci3. Сейтш, едэу1р дамыган лексикографиялык жумыстар ез кезецшде казак, тшшщ opi карайгы элеуметпк кызметше cenTiriH типзш, онын дамуына улес косты.
§ 2. ЖАЗУ (ГРАФИКА) ЖЭНЕ ЕМЛЕ МЭСЕЛЕЛЕР1
Казак халкы сан гасыр бойы араб жазуын пайдаланып кедщ. Бул жазу халыктьщ рухани-мэдени муктажын белгш 6ip дэрежеде етеуте де, тури халыктарына тэн эдеби мураларды окып-бшуге де, езге туыскан халыктармен карым-катынас жасауларына да, ен Heri3rici - сауаттарын ашып, хат тануга, мусылманша гылым-бшммен танысуга да эбден жарап келдт Соган карамастан, XIX гасырдын II жартысында казак мэдениетшде жазу (графика) проблемасы кетершдт Араб жазуынан езге жазуды - орыс графикасын пайдалану идеясы пайда болды.
Казактар ymiH орыс жазуын кабылдау идеясы орыстар тарапынан будан коп бурын айтылган болатын. Этнограф Е.Масановтьщ 1зденгстерше Караганда, XVIII гасырдын II жартысында (1768 жылы) Ресей уюмет1 мен академиясы тарапынан казак даласына Екшпп академиялык экспедиция уйымдастырылады, ол казак жершщ географиялык жагдайын зерттеп, казак халкыньщ этнографиясымен танысу максатын кездейда. Тунгыш рет казак тшш танып-бшш, орысша-казакша сездж жасау ерекетш бастаган осы экспедиция болатын. Муныц инициаторы, cipe, Ресей Рылым академиясыныц руксатымен Петербург академиялык гимназиясыныц инспекторы Г.Л.Бакмейстер болса керек. Оган Оскемен камалынан казак тшше катысты материалдарды 6epin тургандардыц 6ipi генерал-майор Скалой деген бодды. Туцгыш орысша-казакша шагын сезджтердщ 6ipiHiH курастырушысы да осы Kici болатын. Осы сезджтщ басында Скалон казактар ушш орыс графикасымен азбука-элшпе тургызып, езге де ютаптар чказуга болмас па ед1 дегещц 1774 жылы айткан екен'. Бул эрекет, эрине, ол кезде жузеге аскан жок. Дегенмен идеяныц урыгы себшдт Ол урык 100 жылдай еткен соц коктей бастады: казак жазуы ушш орыс графикасын ic жуз1нде пайдалану эрекет1 басталды. Ец 6ipiHmi болып орыс графикасын миссионерлж пигылдагы Н.И.Ильминский пайдаланды. Онын 1861 жылы шыккан "Начальное руководство к изучению киргизского наречия" деген ютабы орыс эрштер1мен басылды. Осыдан бастап казактарга арналган б1рнеше ютап орыс графикасымен жарияланды. Ы.Алтынсарин езшщ "Кыргыз-казак хрестоматиясын" орыс эрштёршен шыгарды. В.А.Васильевтщ "Образцы киргизской народной словесности" (Вып.1. Киргизское сказки. Оренбург, 1898) деген кттабы, кепшшиске арналган жартылай гылыми ютапшалар жэне христиан дшшщ миссионерлж максат кездеген ютаптары да орыс жазуын пайдаланды.
А.В.Старчевский де ез сезджтершде орыс ерштерш пайдаланды, 1893, 1897, 1899, 1909, 1910, 1911 жылдары шыккан орысша-казакша жене казакша-орысша сезджтер мен И.Лаптевтщ (1900) сезджтер1 орыс эрштер1мен жарык кердт
Казак жазуы ушш араб тацбаларынан repi орыс (славян) жазуыныц танбалары колайлырак деп табудын 6ipHeme MoraBTepi болды:
1) араб жазуы турю тшдершщ, оныц шшде казак тшшщ, фонематикалык жуйесш дурыс керсете алмайтындыгы — арабша дауысты дыбыс тацбаларыныц ете аздыгы; 2) сол кездеп окыту эдмлмен арабша хат танытудын ете узак уакытка созылатындыгы; 3) орыс графикасын казак тглшщ фонетикасына сейкестещцрудщ влдекайда онай екещцп; 4) орыс жазуы улы орыс халкьшыц медениеймен танысуга жердемдесейщцп т.т. Бул уеждемелердщ астарында, сез жок, Ресейдщ казак жерш тупкш1кт1 отарлап, казак халкыньщ медени-рухани даму багытын орысшылдыкка буру саясаты турды. Бул саясат Ыбырай Алтынсарин сиякты туцгыш агартушьшарды да езше багындырды. Бул женшде Ы.Алтынсариннщ ез1 былай деп жазады: "... жалпы бшт берет1н к!таптардыц Азия халыктарыныц ешб1ршде жок екенш еске алып, 6i3 мундай жетекш! оку куралдарын жакын жердег1 орыс тшшен 1здеуге межбур болдык, сондыктан бул шыгаргалы отырган ютабымыз кездеген максатына свйкес болып, орыстыц гылыми жвне жалпы пайдалы ютаптарына тжелей жол салып 6epyi ушш жвне сол орыс ютаптарына магынасы жагынан да, spni жагынан да кайшы келмеуш кездеп, 6i3 осы ютабымызды орыс ершмен бастырганды колайлы деп таптык"2-
Бул саясаттын еюнш1 ушы казактар арасында XIX гасырда етек жая бастаган татар тшшен (сондай-ак жалпы "турюден") казак тшш орыс жазуын колдану аркылу алшактату врекетше барып Т1релед1. Мумюн, бул арада казак халкыньщ ез тшш дербес жазба тш ретшде айырып жумсау нией де кезделген болар. Оган Ы.Алтынсарин, В.В.Радлов, А.В.Васильев, АЕ.Алекторов, О.Элжанов, Т.Т.Тихоновтардыц айткан п1юрлер1

'Масанов А.Э. Очерк истории этнографического изучения казахского народа в СССР. Алма-Ата, 1966. С. 74.
2 А л т ы с а р и н Ы. Тандамалы шыгармалар. Алматы, 1955. 71-6.

3 А л т ы н с а р и н Ы. Письмо к Н.И. Ильминскому от 12. ГХ. 1882 г., РадловВ.В. Образцы народной литературы тюркских племен, живущих в Южной Сибири и Дзунгарской степи. Ч. III, Киргизское наречие. СПб., 1870. С. XVII; Васильев А.В. Материалы к характеристике взаимных отношений татар и киргизов. Оренбург, 1898; Рын -Пескове кий (А.А лекторов). Мысли вслух// Тургайская газета. №25; Григорьев Е. О передаче звуков киргизского языка буквами русского алфавита//Учение записки Казанского университета. Вып. II. 1882; Отыншы Элжанов. Казактарга пайдалы ютаптар//Дала уалаятыныц газет1, 1894, №39.

дэлел болды1. BipaK миссионерлгк, улы державалык мудде де басым болды, буган христиан дшш уагыздайтын ютаптардыц орыс эрп1мен шыгуы, Н.И.Ильминскийдщ кейб1р хаттарындагы пнарлер дэлел.
Ушшшщен, орыс жазуы аркылы орыс мэдениетш, бшм-гылымын жакын тани тусу, тшш биту сиякты адал ниет те орын алды, ейткеш сол кездеп Ы.Алтынсарин, Ш.Уэлиханов, А.К,унанбаев тэр1зд1 озат ойлы казак кайраткерлер1 ез халкыныц тарихи тагдыры, болашаты орыстьщ демократиялык-прогресшш мэдениепмен тыгыз байланысты болатынын жаксы тусщщ. \У Сез болып отырган кезенде жазу мэселес1 элеуметтгк мэн алган проблеманыц 6ipi болды. К,олданьшып отырган жазудыц (араб графикасыныц) казак тш ушш колайсыздыгы, онымен сауат ашудыц киындыгы баспасез бетшде де кетершдь Р.Дуйсембаев, Д.Султангазин, М.Кепеев сиякты казак зиялылары мэселе кетерш, араб алфавитшде казак дауыстьшарын тугел бишдретш тацбалардыц жоктыгын, кейб1р эрштердщ казак фонетикасына сай келмейтшдшн, ягни артык жэне жеткпейтш тацбалардыц бар екещцгш, сондыктан бул жазуды казак тшше икемдеу кажет, жок тацбаларды косып, артьпстарын алып тастау сиякты жумыстар журпзу керек деген усыныстар айтты.
Бул — казак жазуы ушш колайлы графика тандау женшдеп екшпп турл1 niKip болды, ол араб жазуын икемдеу идеясын усынды. Кейш бул идеяны XX гасырдыц басында Ахмет Байтурсынов жузеге асырды. Орыс графикасымен б1рнеше ютап, сездпстер шыкканмен, бул уюмет тарапынан ресми турде кабылданган жазу болмады, сондыктан бул да казак тшше лайыкталып тузшген улттык алфавит туршде колданылмады.
Эр ютап эркилы белгшерд1 пайдаланды. Жалпы орыс графикасын казак жазуында ею турл1 сипатта колданды: б1реулер (мысалы, В1бырай, Ильминский, Лютштер) орыс алфавитш 63repicci3 колданды, казак тшше тэн дыбыстар орыс эрштер1мен берщц, екшщьтобы (миссионерлпе ютаптар, 1897 жылгы календарь т.т.) казактыц кейб1р арнайы дыбыстарын бшд!ретш косымша тацбалар енг1зд1: а (э уш1н), о/в/, у/у/, н' (н эрпшщ оц жак шекесше юшкене сызыкша койылды).
Казактар ушш колданган жаца жазудыц мундай ала-кулалыгы колайсыздьгк тудыратыны, казак сездерш фонетикалык тургыдан дурыс тануга кеселдгк келт1ретш1 сол кездщ езшде-ак эцг1ме болды. Мысалы, В.Григорьев Н.И.Ильминскийдщ жазуыныц ыцгайсыз жагын керсет1п, ез тацбаларын усынды. П.М.Мелиоранский Г.Лютштщ транскрипциясын сынады, оныц казак тшшщ дыбыстык сыпатына сай емееттн айтгы. BipaK мэселе осьвдан арыга бармады, шешшмедг Оган, 6ip жагынан, казак жазуы ушш орыс алфавитшщ ресми турде кабылданбагандыгы себеп болса, екшшщен, казактыц улттык оку-агарту, бш1м-гьшым мэселелер1мен шугылданатын гьшыми не ресми мекеме, гылыми-зерттеу институты, университет кафедралары сиякты орталыктардын жоктыгы болды. КазаК жазуын (кай графикада болса да), жазу сауаттылыгын (емле, пунктуация ережелер1н) реттеу ici ешб1р гылым-б1л1м орындарына не жеке адамдарга ешюмнщ тарапынан жуктелмед1, оган кажет алгышартгар эл1 жок болатын.
Бул кезенде тек графика емес, казакша сауатты жазу мэселес1 де козгалды. Онын ппшде орыс тшшен кептеп енш жаткан сездерд1 тупнускага жуыктатып жазу усынысы койылды. Мысалы, Д.Султангазин жандарал, жанарал, генерал болып айтьшып-жазылып журген варианттардыц соцгысын жазу керек, ейткеш казактар ушш ол да TyciHiKTi дещц ("Дала уалаяты газетшщ" 1894 ж. 27-нем1ршде жарияланган, жогарыда керсетшген макаласында). Орыс графикасымен шыккан ютаптар русизмдердщ бурыннан ауызею сейлеу тшшде езгерш калыптаскандарынан баска жацадан енш жаткандарын орысша тулгасында жазган. BipaK бул да кетершгенмен, тубегейл1 шешшмей калган мэселелердщ 6ipi болды; эр к1тапта, эр басылымда орыс сездер1 эркилы жазылды.
Араб-парсы тшдершен енген сездердщ жазылуы жайында да сез болып отырды. Олардыц халык тшше сщгендерш тупнускага жуыктатпай жазу, калгандарын езгертпей жазу принципш
'Григорьев В.В передаче звуков киргизского языка буквами русского алфавита//Учение записки Казанского университета, Вып. II. 1862.
"Мелиоранский П.М. Краткая грамматика казак-киргизского языка. Ч. I, СПб., 1894. С. 5.
колдаган шюрлер айтылды (Рамазануглы Мухамедзеюр. Зайсаннан хат//"Дала уэлаятыныц газеп", 1890, 23; Д.Султангазин. Б1здщ казак тш турасында бес-алты ауыз сез// Сонда, 1890, № 6 жене осы автордын "Казак тшнше жазу турадан" деген макаласы. - Сонда, 1896, 31 т.б.).
Сауатты жазуга катысты кетершген екшпи мэселе - тыныс белгшерш пайдалану жайында болды. XIX гасырдын екшпп жартысында баягыша араб жазуы пунктуация дегещц кеп бшмейтш. ГКазак жазбалары да осы тэртштен шыга алмады. BipaK заман ьщгайьша сай жазба дуниелердщ негурлым кепинлиске тусшйсп, сауатты, мэдениетп болуын талап ету - занды кубылыс. Сондыктан казактардыц ездер1 араб жазуымен бершген мэпндерде эр турл1 тыныс белгшер! колданылуы керек деген пшрлер биодре бастайды. Бул мэселеге алдымен мэн берген "Дала уалаяты газеп" болды. Ол 1896 жылгы 41-47 неМ1рлерщде казак жазуына тыныс белгшерш колдану туралы хабарлама (ереже) жариялады. BipaK бул да тек бастама, i3ii ниет сипатында бсшды, em6ip ресми орын бул ережелерда колдануга еппамд] мшдеттемеда. Сондыктан да арабша шыккан казак жазбаларында сейлем жжтерш ажыратып, жулдызша, сызыкша сиякты белгшермен газеттердщ кейшп жылдардагы немДрлершде колданылган тыныс белгшер! болмаса, бул ережелер жуйел1 турде колданылмады.
Сейтш, казак халкынын улттык жазу жасау жэне жазу мэдениепн кетеру сиякты ic-эрекеттер! XIX гасырдыц II жартысында басталып, каз1рп б1здщтш, жазутэжрибемЬге уласты деп айтуга эбден болады.
§ 3. КАЗАК ТШНЩ ЗЕРТТЕЛУ1 ЖЭНЕ ОНЫЦ ЭЛЕУМЕТПК КЫЗМЕП ЖеНЩДЕП ПШРЛЕР
Бул ютапты пайдаланушылардыц назарын казак тшшщ фонетикалык жуйеш мен грамматикалык курылысыныц XIX гасырда зерттелу жайы арнайы сез еплген макалага аудартьш (сштеп), бул процесте П.М.Мелиоранский, Н.И.Ильминский, В.В.Радлов, А.Е.Алекторов, В.В.Катаринский, Н.Ф.Катанов сиякты орыс галымдарьшьщ жэне Ы.Алтынсариннщ ецбектерш атаймыз. Бул жумыстар непзшде практикалык максатпен ("киргиз наречиес1мен таныстыру немесе шыгыс пддерш окып-уйренуце салыстыру ушш'' т.б.) журпзщщ.
XIX гасырдыц II жартысындагы казак тшн зерттеу орыс тшнде журда. Сондыктан бул гылым саласыныц улттык терминологиясы arri жок еда, ейткеш казак тип грамматикасы жеке пэн ретшде мекгеп-медреселерде этшмейпн. Дегенмен осы кезецде казак тшш танып-бшуге Ресей Рылым академиясы мен Петербург, Казан университеттер1 тарапынан назар аударылып, казак тшнщ курылымын баяндау, езге турю тшдер1мен салыстыру сиякты жумыстардьщ журпзшу1, 61ршшщен, казак тшн ез алдына дербес улттык тш екенш танъпты, еюншщен, казак тш 6uiiMi деген гылым саласыньщ 1ргетасын калау кажетпгш усынды. Бул "кажетпкп" жузеге асырган XX гасырдын алгаигкы онжьшдыктарьшда ана тш ушш саналы кызмет еткен Ахмет Башурсынов болганы машм.
Казак тшшщ курылымдык жагынан дамуы жайында арнайы зерттеу жумыстарын журпзу, ппар алысу дегендер болган жок. Ал оныц элеуметпк кызметше бул кезецде улкен назар аударылды. Дэл1рек айтсак, жазба тшдщ нормалары казактыц халыктык тшне непзделу1 кажет пе, элде сан гасырлык дэстур! бар туркшк ("ютаби") болуы кажет пе деген элеуметпк жэне саяси мэш бар проблема туды. Бул орайда мэселе кетергендер казактыц демократ ойшылдары, улттык интеллигенцияныц озык ойлы eKumepi болды. Сонымен катар Keu6ip орыс галымдары мен агартушылары да бул проблемага мойын бурды.
Проблеманын кетершуше улттык жазба едебиетпц эр алуан жанрда дами бастаганы себеп болды- Оныц езшде де осы дуниелер тшне турю халыктарыныц жазба дэстур1 мен татар жазба тшшщ элементтер! араласу факпс! казактыц улттык эдеби тш нормалары жайында пшрлер айткызып, кей сэттерде дискуссия-талас тугызды.
Ец алдымен, осы кезецде казак даласына таралган эр алуан мазмундагы, эр турл1 жанрдагы жазба дуниелердщ: киссалардыц, Ясауи, Бакыргани хикметтер! сиякты ютаптардыц, кецсе к-кагаздарыньщ тшнде араб, парсы сездершщ молынан араласуы, морфологиялык тулгалар мен шшара синтаксиспк амалдардыц шагатайша не татарша болып келуц араб ершмен жазылган мэтшдердщ орфографияда "туркшк" дэстурда сактауы елендетп. Оньщ устше казактар арасындагы оку-агарту ici мен ютап бастыру icuuH (модцалардан бастап ютап пгыгарушыларга дейш) татарлардьщ колында болгандыгы да ею турл! мазасыздык тугызды: 6ipi - осы аркылы казактардыц мэдени-рухани дуниесшде татар мэдениеп мен тшнщ бел алу кауш, екшшвден, орыс билеуиплерщщ барлык турю халыктарына ортак тш ретшде орын теуш кете ме деген кауш.
Дегенмен кайткенде де казак халкыньщ epi карайгы мэдени дуниесше халыктьщ эз тш, улттык тш кызмет eryi керек деген идея туады. Бул идеяны сол кездеп туцгыш казак баспасез! де устанады.
Бул келпршген пшрлердщ барлыгы казак жазба тшшщ улттык тш непзшде дамуы кажеттт жене оныц фонетикалык, лексикалык, грамматикалык, орфографиялык зандылыктарын реттеп, нормага Tycipy, ягни кепшшкке ортак дагдыга айналдыру керек екещцг! туралы элеуметпк пиар болганын керсетедт Бул пиардщ белгш 6ip салмак алып, ез жемкш KepcenceHi жене байкалады: казак халкынын медени рухани ем1ршде epi карай халыктык тш непзшде дамыган улттык жазба тш бел алды, ол езшщ непзп зандылыктарын реттей, дамыта келш, Ka3ipri TuiiMi3re уласты.

МАЗМУНЫ
Автордан	5
К1Р1СПЕ ТАРАУ § 1. Эдеби тш туралы угым. К,азак, эдеби тш
жайындагы шюрлер	8
§ 2. К,азак, эдеби тшшщ даму барысын дэу!рлеу	18
§3. К,азак эдеби тшшщ функционалдык
стильдерге тарамдалуы	27
I	ТАРАУ
КДЗАК, ЭДЕБИ ТШШЩ КАЙНАР КЭЗДЕР1	27
§1. Халыктьщ ауызею сейлеу тш — казак эдеби т1лшщ негЫ....28 §2. Казактыц ауыз эдебиетшщ Tini -
Казак эдеби тшшщ басты арналарыньщ 6ipi	32
§3. Орхон-Енисей ескертюштершщ Tini —
казактьщ ауызша жэне жазба эдеби тшдершщ 6ip арнасы	40
§4. Ортагасырлык турю ескертюштершщ Tini —
казак эдеби тшшщ кайнар кездершщ 6ipi	46
II	ТАРАУ
XV-XVII РАСЫРЛАРДАЕЫ КАЗАК ЭДЕБИ TUII § 1. XV—XVII гасырлардагы казак кауымына
кызмет еткен тшдщ сипаттары	60
§ 2. XV—XVII гасырлардагы казактын ауызша дамыган
тел едебиетшщ нускалары жэне олардын тшш
зертгеудеп киындыктар	62
§ 3. XV—XVII гасырлардагы казак эдеби тш	72
§ 4. XV—XVII гасырлардагы ауызша эдеби тшдщ
лексикалык сипаты	73
§ 5. Сездак казынанын нормалану дэрежес1	77
§ 6. XV—XVII гасырлардагы эдеби тш
лексикасындагы кене сездер	80
§ 7. XV—XVII гасырлардагы ауызша эдеби
тшдщ грамматикалык сипаты	86
§ 8. XV—XVII гасырлардагы казак поэзиясынын
стильдж-тшддк ерекшелЬсгер1	89
III	ТАРАУ
XV-XVII РАСЫРЛАРДАЕЫ КАЗАК ЖАЗБА ТШШЩ
K0PIHICI	100
§ 1. Кадыргали Жалайыридьщ "Жами ат-тауарих"
алы шеж1ресшщ тип	ЮЗ
§ 2. Шежтре тшшщ лексикасы мен фразеологиясы	104
IV ТАРАУ
XVIII ЕАСЫРДАЕЫ КАЗАК ЭДЕБИ Т1Л1
§ L. XVIII гасырдагы казак эдеби тшш сипаттайтын
эдебиет улплер1	111
§ 2. XVIII гасырдагы казак эдеби тш -
алдьщгы дэу1рлердщ жалгасы	119
§ 3. Бухар - жыраулар мектебшшш жинактаушы	121
§ 4. Акындар мектебшщ дами бастауы жэне
оньщ эдеби тш барысындагы релг	129
§5. XVIII гасырдагы казак едеби тшшщ
лексикалык сипаты	134 *
§ 6. XVIII гасырдагы лексикалык кубылмалылык
(норма мэселес1)	140
§ 7 XVIII гасырдагы эдеби тшдщ
грамматикалык сипаты	144
§ 8 XVIII гасырдагы казак поэзиясы тшшдеп
эдеби-керкемдеуип тэсшдер	147
S 9 XVIII гасыр мен XIX гасырдьщ I жартысындагы
1 до
ресми кагаздардьщ тш	^

V	ТАРАУ
XIX ЕАСЫРДАЕЫ КДЗАК ЭДЕБИ ТШ1 §1. XIX гасырдьщ 60-70-жылдарына дейшп казак
эдеби тш жэне оны танытатын улгшер	155
§ 2. XIX гасырдьщ I жартысы - алгашкы
кезендердеп ауызша эдеби тшдо синтездеу дэу1р1	160
§ 3. Тшдщ даму барысында жана сапалык
белплердщ керше бастауы	164
§ 4. Лексика курамы жэне ондагы езгер1стер	170
§ 5. Казак эдеби тш лексикасына орыс
сездершщ ене бастауы	176
§ 6. Кдрме сездердщ мол кабаты -
араб жэне парсы сездер1	177
§ 7. XIX гасырдыц I жартысындага
казак эдеби тшшщ грамматикалык сипаты	180
§ 8. Сез тудыру тэсшдершщ нормалануы	185

VI	ТАРАУ
КАЗАКТЫЦ УЛТТЫК ЖАЗБА ЭДЕБИ ТШ § 1. XIX гасырдыц II жартысындагы
котам eMipi жэне тш тэж1рибес1	188
§ 2. XIX гасырдьщ II жартысында бурынгы
казак поэзиясы тшшщ одан epi дамуы	191

§ 3. Керкем эдебиеттщ кисса жанры жене онын тш	196
§ 4. Когамдын-публицистикалык стильдщ пайда болуы	202
§ 5. Казакша гылыми-кепшшк стилшщ пайда болуы
жэне оньщ жай-куш	212
§ 6. Ресми ic-катаздар стилшщ epi карай дамуы	218
§ 7. Казак тшшде дшге катысты эдебиеттщ тууы
жене барысы	225
§ 8. Казак тшшщ эпистолярлык стшп	229
- § 9. Аударма гсшщ пайда болуы жэне онын
казак эдеби тшне типзген эсер1	236
§ 10. Казактын улттык жазба эдеби тшшщ калыптасуы....238 §11. Ыбырай Алтынсариннщ казактын улттык
жазба эдеби тшнщ дамуындагы орны мен рел1	241
§12. Абай жэне казактын улттык жазба эдеби тш	246
§ 13. Абай поэзиясыньщ тш - казак эдеби
тшнщ дамуындагы жана белес	248
§ 14. Улттык жазба эдеби тшдщ
лексикалык курамыньщ толыгуы жэне нормалануы	263
VII ТАРАУ
XIX РАСЫРДА КДЗАК ТШШЩ ЗЕРТТЕЛУ1 ЖЭНЕ
ОНЫЦ ЖАЗУЫ МЕН ЕМЛЕС1 ТУРАЛЫ МЭСЕЛЕЛЕР

Рэбига СЫЗДЫК,
КАЗАК ЭДЕБИ ТШШЩ ТАРИХЫ
(XV-XIX гасырлар)

Редакторы Р.Энес Техникалык редакторы Э.Момынова Cypenuici Л.И.Тетенко Корректоры Ш.Жамыкаева

§ 1. XIX гасырдьщ II жартысындагы
казак лексикографиясы	270
§ 2. Жазу (графика) жэне емле мэселелер1	278
§3 Казак тшшщ зерттелу1 жэне онын
элеуметпк кызмеп женшдеп пйарлер	282
ИБ № 272
TepiMre 06.09.2004 ж1бершщ. Басуга 02.10.2004 кол койылды. niiniMi 84x108 '/,2. Офсеттк кагаз. Шартты баспа табагы 20,0. Есепн баспа табагы 18. Таралымы 1000. Тапсырыс 991.

480100, Алматы к-сы, Курмангазы, 29 "Арыс" баспасы тел./факс: 616 628, 616 692 E-mail: aris@nursat.kz

Дайын диапозитивтерден ЖШС "Жедел басу баспаханасында" басыдды. 480016. Алматы каласы, Д.Крнаев Kemeci, 15/1.