¤ЗБЕКСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫ  ЖО­АРЫ Ж¢НЕ ОРТА АРНАУЛЫ БIЛIМ МИНИСТРЛIГI

Аханов К.

ТIЛ БIЛIМIНI¨ НЕГIЗДЕРI
(жо¬ары оºу орындарыны¦ ºазаº тiлi мен Ўдебиетi 
                 маманды¬ына  арнал¬ан оєу к£мекшi ºµрал)

 

јайтаº ºµрастырып, баспа¬а дайында¬ан:    Д. Дуйсебаева

Ташкент - 2008

Низами атында¬ы Ташкент мемлекеттiк педагогика университетiнi¦ ­ылыми ке¦есi баспа¬а µсын¬ан

Пiкiр жаз¬андар:                      Р. Юнусов, 
                                             Филология ¬ылымдарыны¦ 
                                              кандидаты, профессор                                       

                                             Ж.  ¤тегенов
                                             Ташкент облыстыº       
                                             мµ¬алiмдер бiлiмiн жетiлдiру                  
                                             институтыны¦ а¬а оºытушысы

Оқу қолданбада жоғары оқу орындарының филология факультеттерiнде оқытылатын «Тiл бiлiмiнiң негiздерi» пәнiнiң бағдарламасына сәйкес тiл бiлiмiнiң теориялық және практикалық мәселелерi, оның ғылыми негiздерi мен құрылымдық жүйелерi баяндалған. Дүние жүзі тілдерінің бүгінгі күндегі жағдайына шолу жасалған.
Оқу қолданба студенттер мен мұғалімдерге арналған.  

В учебном пособии изложены теоретические и практические проблемы языкознания, его научные основы и структурные системы по программе предмета языкознания для филологических факультетов высших учебных заведении.  Сделан обзор о состоянии мировых языков в сегодняшнем дне.
Учебное пособие предназначено для студентов и преподователей. 

In studing aid  are  scrutinized theoretical and practical issues of linguistics and its cores and stuctical systems according to the themes.  The cores of llnguistics for philological faculties of Institutes. Made the  revien of foreign languages for contemporary days.
 The aid is for studentes of hign educationall Institutes.

КІРІСПЕ

«Тiл бiлiмiне кiрiспе» - университеттер мен пединституттар филология факультеттерiнде өтiлетiн теориялық пән. Пәннiң мақсаты мен мiндетi: студенттердi тiл білімінің негізгі ұғымдарымен, терминдерімен таныстыру, оның басты-басты теориялық мәселелерін баяндап беру.
Оқу қолданбада қазақ тілі ғылыми салаларының /фонетика, лексикология, фразеология, грамматика/ негізгі мәселелері  қамтылды. Оқу қолданбаның мақсаты – студенттердің қазақ тілінің ғылыми курстары бойынша білімін байқау, одан әрі нығайту және бағалау. Сондықтан қазақ тілі салаларына байланысты маңызды тақырыптар түгелге дерлік енгізілді. Студенттер қазақ тілінің фонетикалық, лексикалық және грамматикалық негізгі ерекшеліктерін, жеке түркі тілдерінің өзге топтарына қарағанда қазақ тілінің басты белгілерін білуге тиіс. Сонымен бірге қазақ тіл білімі салаларындағы қазіргі кезде жарияланып жүрген жаңа зерттеу еңбектерінен де хабардар болуы қажет.
Жалпы тіл білімі пәні мен оның құрамындағы лингвистика ілімі тарихы, тілді зерттеудің әдістері мен тәсілдеріне байланысты тақырыптар қамтылды. Ғылыми ой-өрісті қалыптастыруда тіл білімі тарихының ғылыми білім ретіндегі пайда болуы ерекше рөл атқаратынын ескерсек, тіл тарихы жөніндегі мәселелер де аса көкейтесті. Осыған байланысты тақырыптар да оқу қолданбаға еніп отыр.
Бұл оқу қолданба К.Ахановтың «Тіл білімінің негіздері» (А., 1973, 1995, 2002)  және Ә.Хасеновтің «Тіл білімі» (А., 1996) атты оқулықтары негізінде құрастырылды. 
Кейiнгi кездерде жоғары оқу орындарында сынақ тест арқылы да жүзеге асырылып жүр. Жаңа оқу құралын құрастыру үстiнде бiзге бұл жаңалықтарды да ескеруге тура келедi. Сондай-ақ студенттер бiлуi тиiс болған кейбiр мәлiметтер соңынан тақырыптар негiзiнде тiзбектеп келтiрiлген. Оқу құралының соңында студенттер пайдалануға тиiстi әдебиеттер тiзiмi де көрсетiлген.
ТIЛ БIЛIМI ЖӘНЕ ОНЫҢ ЗЕРТТЕУ НЫСАНЫ (ОБЪЕКТIСI)

Тіл білімі және оның салалары
Тіл білімі ( лингвистика) - тіл және оның даму заңдары туралы ғылым. Тіл - қоғамдағы адамдардың өзара пікір алысу, бір-бірімен қарым - қатынас жасау құралы. Әрбір тілдің дыбыс жүйесі, сөздік құрамы және грамматикалық құрылысы болады.
Тілдің осы аталған әр түрлі жақтары тіл білімінің тиісті салаларында қарастырылады. Мысалы, тілдің дыбыс жүйесі тіл білімінің фонетика саласында, сөздік құрамы лексикология саласында қарастырылса, оның грамматикалық құрылысы грамматика саласында қарастырылады.
Тіл білімінің осы аталған салаларының әр қайсысы өз ішінде тағы да бірнеше тармақтарға бөлінеді. Мысалы, фонетика саласы 1) сипаттама фонетика, 2) салыстырмалы-тарихи фонетика, 3) экспериментальды фонетика және тағы басқа болып сараланады. Лексикология, грамматика да дәл осындай.
Тіл және оның жоғарыда аталған әр түрлі салалары ылғи дамуда болады. Ол даму қалай болса солай емес, тілдің ішкі даму заңдары бойынша дамиды.
Тілдің әр түрлі жақтары: дыбыс жүйесі (фонетика), сөздік құрамы (лексикология), грамматиканың құрылысы (грамматика) бір-бірімен тығыз байланыста болады және бір-бірімен тығыз байланыста сөз етіледі. Өйткені, тіл білімі тілдің жоғарыда айттық, әр түрлі жақтары мен салаларын, олардың дамуын, өзара байланысын, тіл дамуының ішкі заңдарын зерттейді.
Тілді белгілі бір дәуірде өмір сүріп тұрған қалпын зерттейтін тіл білімі бар және оның шығуы мен тарихын, дамуын зерттейтін тіл білімі бар. Алдыңғысы сипаттама тіл білімі (немесе синхрондық лингвистика), соңғысы тарихи тіл білімі (немесе диахрондық лингвистика) деп аталады.
Белгілі бір тілді ( оның жүйесі мен құрылымын) ғылыми тұрғыдан талдап түсіндіру үшін және оның даму заңдарын айқындау үшін, ол тілді және ондағы фонетикалық, лексикалық, грамматикалық құбылыстарды туыстас тілдердегі бір тектес құбылыстармен салыстыру тұрғысынан зерттеу қажет. Яғни тілдің табиғатын, оның даму заңдарын айқындаудың басты шарты - тілдік құбылыстарды тарихи (өзгеру, даму) және салыстыру тұрғысынан зерттеу. Бұны салыстырмалы-тарихи әдіс деп атайды.
Жеке бір тілдің жүйесі мен құрылысын және оның даму заңдарын айқындайтын жеке тіл білімі бар (мысалы, қазақ тілі немесе орыс тілі) және ғылым ретіндегі тіл білімінің теориясы болып саналатын жалпы тіл білімі бар. Жалпы тіл білімі - нақты бір тіл туралы емес, адам баласы тілінің дамуының жалпы заңдары туралы ғылым. Демек, тіл білімінің жалпы теориялық саласы болып саналатын жалпы тіл білімі, әдетте, бір ғана тілдің емес, көптеген тілдердің деректерін есепке алады. Оларды жинақтай келіп, жалпы теориялық топшылаулар мен қорытындылар жасайды.
Жалпы тіл білімінің теориялық топшылаулары мен қорытындылары жеке тілді зерттеу үшін қажет. Ал жалпы тіл білімі жеке тілдерді зерттеуге бағыт-бағдар сілтейді.
Сөйтіп, жалпы тіл білімі тілдің мәні мен қызметін, оның ойлаумен ара қатынасын, байланысын адам баласы тілінің пайда болуын қарастырады; тілдің даму заңдарын айқындайды; дүние жүзіндегі тілдерге классификация жасайды; ғылымдар дүниесінде тіл білімінің алатын орнын айқындайды.
Жалпы тіл білімі - тіл туралы ғылымның теориялық саласы. "Тіл білімінің негіздері" деп аталатын курс - міне, осы жалпы тіл білімінің бастамасы. Ол жалпы тіл білімі қарастыратын мәселелерді оқып білу үшін алғашқы баспалдақ, соған жолдама іспетті.
Тіл білімінің ғылымдар жүйесінде алатын орны
Шындық болмыстағы құбылыстардың бір тобы - жаратылыс құбылыстары болса, екінші тобы - қоғамдық құбылыстар. Жаратылыс құбылыстарын жаратылыстану ғылымдары (физика, химия, биология, математика т.б.) зерттесе, қоғамдық құбылыстарды - қоғамдық ғылымдар  (тарих, философия, психология, логика, саяси экономия, заң, тіл, әдебиет т.б. ғылымдар) зерттейді. Осыған орай, ғылым  атаулы, әдетте, екі топқа бөлінеді: оның бірі - жаратылыстану ғылымдары, екіншісі - қоғамдық ғылымдар.
Тіл білімі ғылымдардың екінші тобына, яғни қоғамдық ғылымдар тобына жатады. Тіл білімінің басқа ғылымдар жүйесінде алатын орны ерекше. Себебі кез келген ғылым тіл арқылы түсіндіріледі, тіл арқылы игеріледі. Жалпы алғанда: барлық ғылымдар бір-бірімен тығыз байланыста, бірлікте болады. Өйткені материалдық дүниенің өзі органикалық бірліктен тұрады. Сондықтаи ол материалдық дүниенің әр түрлі зерттейтін ғылымдардың өздері бір-біріне әсер етеді, бірін-бірі байытады.
Біз сөз еткелі отырған тіл білімі де басқа көптеген ғылымдармен байланысқа түсіп, солармен қарым-қатынаста дамып келеді. Ол, ең алдымен, қоғамдық ғылымдармен тығыз байланыста. Себебі: тіл - қоғамның тууымен бірге туып, қоғамның дамуымен бірге дамитын қоғамдық құбылыс. Ол қоғам мүшелерінің пікір алысу, қатынас жасасу қµралы ретінде қызмет атқарады.
Қорыта келгенде, тіл білімі - дербес ғылым. Ол әртүрлі қоғамдық және жаратылыстану ғылымдарымен де қарым-қатынаста, өзара байланыста болады.
Тіл білімінің басқа ғылымдармен байланысы
Тіл білімі, ең алдымен, әдебиетпен байланысты. Өйткені "Тіл - әдебиеттің бірінші элементі". Әдеби шығарма лингвистер үшін өте құнды материал. Әсіресе тіл білімінің стилистика саласы әдебиеттанумен тығыз байланысты.
Тіл білімі философиямен тығыз байланысты. Философия тек тіл білімінің ғана емес, күллі ғылымдардың методологиясы бодып саналады. Философия да, тіл білімі де барлық құбылыстарды бір-бірімен өзара байланыста қарастырады. Философия табиғат пен қоғам өміріндегі барлық құбылыстар қозғалу, өзгеру, даму күйінде болады деп үйретсе, тіл білімі де тілдік құбылыстарға солай қарайды. Өйткені тіл де басқа қоғамдық құбылыстар сияқты өзгереді, дамиды. Бірақ, ескертетін нәрсе тілдегі өзгеру тым баяу өтеді.
Философия өмірдегі барлық заттар мен құбылыстарда форма мен мазмұн бар, олар өз ара байланыста, бірлікте болады, - деп үйретеді. Мазмұн өмір сүру үшін, белгілі бір формаға ие болуы керек. Тіл де – дәл осындай құбылыс. Тілдегі формалардың да (сөздердің, грамматиканың, категориялардың) мағына, мазмұны бар. Олар да бір-бірімен тығыз байланысты.
Тіл білімі логикамен тығыз байланысты. Көпшілікке белгілі, логика - ойлаудың заңдары мен ой формалары туралы ғылым. Ал ойлау, әдетте, тіл арқылы іске асады, тіл арқылы жарыққа шығады. Анығырақ айтқанда, адамның ойы тілдегі сөздер мен сөйлемдер арқылы айтылып, түсінікті болады.
Тіл білімі психологиямен де байланысты. Психология түйсік пен қабылдау, ес пен ой, сезім мен зейінді зерттейді. Ал бұлардың сөйлеу процесіне (оны қабылдап, түсіну процесіне) тікелей қатысы бар. Өйткені біреудің айтқанын қабылдау, оны ұғыну процесі болмаса, қарым-қатынас жасау, пікір алысу да болмаған болар еді.
Адам сөз арқылы белгілі бір затты атап қана қоймайды, сонымен бірге, сол затқа (іске, құбылысқа) өзінің қатынасы мен оған қалай қарайтындығын да білдіреді, Яғни тіл ойды білдірудің ғана құралы емес, сонымен бірге,сезімді де білдірудің құралы. Мысалы: жаман, жексұрын, сұмпайы, сұмырай немесе құмар, іңкәр, ынтызар т.б. Бұл сөздер (синонимдер) бір-бірінен эмоциялық бояуы жағынан ажыратылады.
Сөйлеу процесіне жоғарғы нерв жүйесі де қатысады, яғни сөйлеу жоғары нерв жүйесінің қызметімен байланысты. Жоғары нерв жүйесі жақсы жетілсе, сөйлеу де жақсы жолға қойылған деп есептеледі. Тілдің күрмелуі, кекештену, жақсы сөйлей алмау - мидың зақымдануынан болады. ІІсихиаторлар, дефектологтар, логопедтер сөйлеуді жоғарғы нерв жүйесінің, мидың қызметімен байланыстыра қарастырады.
Лингвистиканың тіл дыбыстарын зерттейтін саласы - фонетика филологиямен байланысты. Өйткені сөйлеу - дыбыстау мүшелерінсіз ( ауыз, тіл, тіс...) мүмкін емес. Тілдің шығуының өзі алғашқы адамдардың сөйлеу мүшелерінің жетіліп дамуына байланысты.
Тіл білімі физиканың акустика саласымен де байланысты. Адам баласының тілі - дыбыстық тіл. Тілдегі дыбыстар жүйесін тіл білімінің фонетика саласы зерттейді. Ал жалпы дыбыс атаулыны физиканың акустика саласы зерттейді. Ендеше, бұл екеуі де бір-бірімен байланысты.
Тіл білімінің тарих ғылымымен, оның ішінде этнографиямен, археологиямен байланысы бар. Тіл тарихы - сол тілді жасаушы, сол тілді қолданушы халықтың тарихымен байланысты. Олар бірін-бірі байытады, бірін-бірі толықтырады. Тілдік деректерді - тарих, тарихи мәліметтерді, тіл пайдалана алады. Айталық, тіліміздегі кірме сөздерді зерттеу арқылы қазақ халқының бұған дейін қандай халықтармен аралас-құралас болғандығын білуге болады.
Этнографтар халықтың ерте кездегі салтына, дәстүріне, әдет-ғұрпына, тұрмысына байланысты материалдық байлықтарды зерттегенде тіл фактілеріне соқпай өте алмайды. Өйткені тіл - соларды ұзақ уақыт бойы сақтап қалған құралдырдың бірі.
Тіл білімі антропологиямен де жақындасады. Антропология - адамның биологиялық табиғаты, адамның морфологиялық типтері туралы ғылым. Адам баласы тілінің пайда болу дәуірін айқындауда әсіресе палеантропологияның деректері айрықша маңызды.
Тілге кейде географиялық факторлар да әсер ете алады. Мысалы, аралда тұрған халықтардың тіліне ешкім әсер ете алмауы мүмкін. Болмаса кең аймақта тұратын халықтың тілдері диалектерге бөлініп кетуі мүмкін, ал тар аймақта тұратын халықтардың тілдеріндегі диалектілер бірігіп, жойылып кетуі ғажап емес.
Тіл білімі мен географияның өз ара байланысы ғылымның жаңа бір саласы - лингвистикалық географияның тууына әкеп соқты. Лингвистикалық георграфия тілдегі фонетикалық, лексикалық, грамматикалық құбылыстардың қай территорияға тарағанын көрсетеді. Бұл, әсіресе, диалектіні эерттегенде ерекше маңызды. Сол арқылы, белгілі бір тілдің немесе диалектілердің лингвистикалық картасы (атласы) жасалынады.
Тіл таңбалардың жүйесі (знак). Осыған орай тіл білімі жалпы таңба атаулыны қарастыратын - семиотика ғылымымен байланысқа түседі. Таңбаларға Морзе әліппесі, жазу мен цифрлар, жол белгілері, тағы басқалар жатады. Жазусыз (әріптерсіз) тіл жоқ екендігі белгілі.
Тіл білімі белгілі дәрежеде математикамен де, кибернетикамен де байланысты. Тіл білімі математика ғылымымен, біріншіден, машиналық аударма мәселелері бойынша байланысса, екіншіден, тілді зерттеуде математикалық, статистика әдістерінің қолданылуы жағынан байланысады. Математикалық сөздердің, дыбыстардың қолданылу жиілігін айқындауға көмектеседі. Осының нәтижесінде математикалық лингвистика деп аталатын білім саласы қалыптасты.
Сонымен, тіл білімі көптеген ғылымдармен байланысты екен.

ТІЛДІҢ ТАБИҒАТЫ МЕН ҚОҒАМДЫҚ ҚЫЗМЕТІ

Әдетте тіл білімінің теориялық жағынан да практикалық жағынан да мәні күшті, - деп жатамыз. Теориялық мәні дегеніміз не?
Тіл алдымен ғылыми тұрғыдан зерттелінеді. Соның нәтижесінде тілдің табиғаты, оның даму заңдылықтары айқындалады, ондағы тілдік категориялар сараланады. Ол категориялар мен заңдардың бір-бірімен байланысы, өзара қарым қатынасы анықталады. Сөйтіп, белгілі бір тіл туралы қорытындылар, топшылаулар жасалынады. Сол қорытындылар мен топшылаулар негізінде грамматикалық (нормативті және ғылыми) оқулықтар жазылады, түрлі сөздіктер құрастырылады. Міне, тілдің теориялық жағы дегеніміз осы.
Тілдің табиғаты
Тілдің табиғаты деген нәрсе - тіл білімінің маңызды мәселелерінің бірі. Неміс ғалымы Франц Бопп тілді биологиялық құбылыс, оны құдай жаратқан, - деп есептеді. Бұл пікірді А.Шлейхер де қолдады. Ол: "Тіл де биологиялық организм сияқты туады, өседі, өледі",- дейді. Бұлай болған күнде тіл атадан балаға, ұрпақтан ұрпаққа тұқым қуалау арқылы беріліп отыруы керек қой. Міне, бұл пікір дұрыс емес. Тіл атадан балаға ген арқылы берілетін құбылыс емес, ол бір ұрпақтан екінші ұрпаққа ауысып отыратын кейінгі ұрпақ алдыңғы ұрпақтан үйреніп отыратын нәрсе.
Олай болатын себебі жаңа туған бала өз ата-анасының тілінде сөйлеуі де мүмкін, сөйлемеуі де мүмкін. Егер жаңа туған баланың өскен ортасы өз ата-анасының тілінен басқа орта болса, ол сол ортаның тілінде сөйлеп кетеді. Оған өмірде мысалдар толып жатыр. Бұл - тілдің биологиялық құбылыс емес екендігін дәлелдейді.
Екінші бір топ ғалымдар тілді психологиялық құбылыс деп біледі. Ол "тіл құдай жаратқан нәрсе емес, оны жеке адам жасайды, жеке адамның рухы туғызады",-деген түсініктен туған. Алдыңғы пікір сияқты бұл да қате пікір еді. Егер тіл рухтың туындысы болса, әрбір адамның жеке-жеке өз тілі болған болар еді де, бір тұтас халықтың, ұлттың тілі болмас еді. Өмірде олай болмайтынын көпшілік жақсы біледі. Жеке адамның тілі қауымда ғана жасалынады, қауымда ғана дамиды.
Олай болса, адамзат тілі - биологиялық та, психологиялық та құбылыс емес, ол қоғамдық (әлеуметтік) құбылыс, қоғамға қызмет етеді. Себебі тіл қоғам үшін қоғам мүшелерінің пікір алысып өзара түсінісу үшін керек, сол үшін жаралған. Пікір алысу, түсінісу қоғам бар жерде ғана болады. Бір-бірімен сөйлесетін адамдар eяя'eeқ жеяяf0де тіл де жоқ. қоғам қай жерде, қашан туған болса, тіл де сол жерде, сол заманда пайда бодған. Қоғамсыз - тіл, тілсіз - қоғам болмайды.
Тілдің қоғамдық қызметі
Тілдің ең басты қасиеті не? Оның ең басты қасиеті - қатынас құралы болу қызметі. Тіл - адам баласы қоғамында қатынас құралы, сөйлесіп, пікір алысудың құралы ретінде қызмет  атқаратын қоғамдық құбылыс.
Тіл мен коғамның арасындағы байланыс - екі жақты болады. Біріншісі: тілсіз ешбір қоғам өмір сүре алмайды. Тіл жоқ жерде адамдардың қоғамда бірлесіп екбек етуі мүмкін емес. Өйткені тіл - қоғамның өмір сүруінің басты шарты. Екіншісі: тіл қоғам бар жерде ғана өмір сүреді. Қоғамнан тыс тіл жоқ.
Тілдің екінші басты қызметі - ол ойлаудың, ойдың жарыққа шығуының құралы. Адамның ойы тіл (сөздер мен сөйлемдер) арқылы белгілі болады. Демек, ойлау мен тіл бір-бірімен өзара тығыз байланысты.
Тілдің бұл екі қызметінен басқа, яғни қатынас құралы болу қызметі мен ойлаудың құралы қызметінен басқа, тағы бір қызметі бар. Ол - оның атауыштық [номинативтік) қызметі. Яғни тіліміздегі әрбір сөз, сөз тіркесі - белгілі бір заттың, ұғымның, қимылдың, сынның аты, атауы болып табылады.
Тілдің төртінші қызметі - экспрессивті-эмоциональдық қызмет. Тілдің экспрессивті-эмоциональдық қызметі деп - адамның сол затқа, ұғымға деген өзіндік (субъективті) қатынасын, эмоциясын, яғни не жақсы көру, не жек көру сезімін айтамыз. Мысалы: алақай, масқара, қап, айналайын, т.б.
Тіл - халықтың тарихы, оның күллі өмірінің ізі. Одан сол тілді жасауы халықтың арманы мен үміті, қайғысы мен қуанышы сезіліп тұрады.
Тіл - талай заманның жемісі. Ол бірнеше қоғамға қызмет ете береді. Мысалы, қазақ тілі феодалдық қоғамға да қызмет етті. Енді, міне, нарықтың қатынас коғамына да қызмет етіп отыр.
Тіл белгілі бір топтың, айталық, не байдың, не кедейдің мұқтажын өтеу үшін емес, қоғамдағы барлық таптар үшін қызмет атқарады. Олай болса, тіл таптық сипатқа емес, жалпы халықтық сипатқа ие болады. Бұл - оның ең басты ерекшелігі. Сонымен, тіл таптық құбылыс емес. Ол - қоғамдық құбылыс.
Тіл және ойлау
Тіл мен ойлау өзара байланысты. Дыбыстық тіл де, абстракты ойлау да адамға тән құбылыстар. Біріншіден, тіл де, ойлау да - адам миының туындысы, соның жемісі; екіншіден, тіл де, ойлау да-қоғамдық құбылыстар. Адамның ойы арқылы тілдік бірліктер (сөздер, сөз тіркестері, сөйлемдер) болмыспен (объективті дүниемен) байланысқа түседі. Мұнсыз адамдар бір-бірімен сөйлесе алмаған болар еді. Өйткені тілдік бірліктер болмыстағы заттар мен құбылыстардың аттары. Сондықтан да, біз: тіл – ойлаудың құралы, - дейміз.
Қоғам мүшелерінің өзара пікір алысуы тіл арқылы іске асады. Адам өз ойын басқаларға тіл арқылы айтып (не жазып ) жеткізеді. Тыңдаушы да айтушының ойын тіл арқылы түсінеді. Ой тіл арқылы, тілдегі сөздер мен сөйлемдер арқылы көрінеді. Демек, тіл – пікір алысу құралы, ойлаудың құралы, ойды жеткізу құралы.
Тағы да қайталайық: ойлау мен тіл бір – бірімен тығыз байланысты. Тіл ойлаудың щығуымен бірге, бір мезгілде шығып қалыптасты және оның дамуымен бірге дамып келеді. Ендеше, ойлаудың тілден тыс болуы мүмкін емес екен. Бір нәрсені танып білуде тілдің атқаратын ролі зор. Олай дейтін себебіміз, белгілі бір затты жақсы тану үшін, яғни оған ат қою үшін, ең алдымен сол заттың басты белгілерін білу керек. 
Тіл мен ойлау әрдайым бірлікте болады. Ойлау тілдегі сөздер мен сөйлемдердің негізінде іске асады, солар арқылы басқаларға белгілі болады. Басқаның ойын да тіл арқылы, тілдегі сөздер мен сөйлемдер арқылы түсіне аламыз. 

ТIЛДIЁ ТАЁБАЛЫј, ј¸РЫЛЫМДЫј Ж¢НЕ Ж°ЙЕЛIЛIК
СИПАТТАРЫ
                   
Тiлдi¦ та¦балыº сипаты
    Тiлдi¦ та¦балыº сипаты оны¦ ерекшелiктерiнi¦ бiрi болып саналады.  Лингвистер бµл мЎселеге ертеден берi-аº назар аударып келедi. Фердинанд де Соссюр £зiнi¦ «Жалпы тiл бiлiмi курсы» атты е¦бегiнде (1916) тiлдi та¦балар ж¯йесi деп ºарастыр¬ан жЎне оны та¦баларды¦ басºа ж¯йелерiмен салыстыр¬ан. 
 Та¦балар ж¯йесiнi¦  мынадай т¯рлерi бар: жол бойыны¦ белгiлерi, Ўскери сигналдар, цифырлар (араб жЎне рим), Ўрiптер т.б. Бµларды шартты та¦балар деп атайды. 
Тiл осы та¦баларды¦ iшiндегi £те-м£те ма¦ыздысы. Ендеше, тiлдi, оны¦ элементтерiн де (морфеманы, с£здi, с£з тiркесiн, с£йлемдi) та¦ба деймiз. Мµны¦ негiзгi мЎселесi-та¦ба мен ма¬ынаны¦ байланысы.
Тiлдi¦ немесе тiлдiк бiрлiктердi¦ та¦балыº сипатына не жатады? Бiрiншiден, тiлдiк бiрлiктер (с£здер) ненi бiлдiрсе де жалпылап бiлдiредi, екiншiден, сол бiлдiрген  (танытºан) нЎрсесiн тiркейдi жЎне оны саºтайды, с£йтiп оны келешек µрпаººа жеткiзедi. Я¬ни тiлдi¦ та¦балыº сипатына тiлдiк бiрлiктердi¦ ¯ш т¯рлi ºызметi жатады. Олар: 1)атауыштыº (затºа ат ºою; белгiлеу, тiркеу-номинативтi) ºызметi, 2)коммуникативтiк (бiр нЎрсенi хабарлау, пiкiр алысу) ºызметi, 3)эстетикалыº (сезiмге Ўсер ету, Ўсiрелеу, экспрессивтiк, эмоцияналдыº) ºызметi.	
Кез келген та¦баны¦ екi жа¬ы болады: бiрiншi жа¬ы - формасы, екiншi жа¬ы - мазмµны. Мысалы, к£шедегi ба¬даршамны¦ (сфетофорды¦) жасыл т¯сi сол та¦баны¦ формасы, ал «к£шеден  £туге рµºсат» деген ма¬ынасы оны¦ мазмµны.	Тiлдiк та¦баларды¦ да (бiрлiктердi¦ де) дЎл осындай екi жа¬ы болады. Мысалы, -лар,-лер… Бµл формалар мен мазмµндар тек сол та¦балар ж¯йесiнде ¬ана мЎнге ие бола алады; ол ж¯йеден тыс Ўлгiндей ма¬ыналарды бiлдiре алмайды. Айталыº, ºазаº тiлiнi¦ т¯бiр морфемасы (бала) немесе аффикстiк морфемасы (лар) орыс тiлiнi¦, бµлмаса басºа бiр тiлдi¦ ж¯йесiнде ешºандай мЎнге ие бола алмайды. Сондыºтан да, бiз ºазаº тiлiнi¦ ж¯йесi, орыс тiлiнi¦ ж¯йесi деген терминдердi жиi ºолданамыз.
Шартты та¦балар мен тiлдiк та¦баларды¦ айырмашылыºтары бар. Егер шартты та¦баны¦ бiр формасына Ўдетте бiр ¬ана мазмµн сЎйкес келсе, тiлдiк та¦балар Ўр уаºыт солай бола бермейдi. Кейде тiлдiк та¦баны¦ бiр формасына бiрнеше мазмµн (ма¬ына) сЎйкес келуi м¯мкiн, болмаса  керiсiнше.	
Мµны былайшы к£рсетуге болады; бiр форма > бiрнеше мазмµн (к£п ма¬ыналыº, омонимия) немесе бiрнеше форма >бiр мазмµн (синонимия, дублет, вариант).
Тiлдiк та¦баны¦ т¯рлерi (типтерi ): фонемалар, грамматикалыº морфемалар, с£здер, с£з тiркестерi, с£йлемдер.  
Тiлдiк та¦баны¦ белгiлерi: 1) ерiктiлiк, 2) шарттылыº.
Ерiктiлiк, шарттылыº дегенiмiз - та¦ба мен сол та¦ба арºылы  белгiленген затты¦ немесе µ¬ымны¦ арасында ешºандай таби¬и байланысты¦ жоºты¬ы. Сондыºтан да , бiр зат тiлде Ўр т¯рлi с£здермен (Ўр басºа дыбыстыº кешенмен) аталынады (белгiленедi). Ол зат пен оны¦ атауыны¦ арасында шартты т¯рде ¬ана (таби¬и емес) байланыс болады.   
Ендi тiлдiк та¦ба мен шартты та¦баларды¦ арысында¬ы айырмашылыºтар¬а келелiк. Бµларды¦ арасында µºсастаº бар, сонымен бiрге, оларды бiрдей деп есептеуге болмайды. ¸ºсасты¬ы: екеуiнде де форма мен мазмµн бар, екеуi де – бiрдеме жайында хабарлауды¦ ºµралы. Ал айырмашылыºтары:  
1)	Тiл – ойды бiлдiрудi¦, пiкiр алысуды¦ÿÿ566 ,ÿ ºатынас жасауды¦ ке¦ к£лемде ºолданылатын жалпылама ºµралы. Басºа шартты та¦баларды¦ ºолдану £рiсi тiлге ºара¬анда Ўлдеºайда тар, хабарлау м¯мкiндiгi ана¬µрлым аз. Мысалы, ба¬даршамны¦  ºызыл т¯сi «к£шеден £туге болмайды» деген басºа еш нЎрсе хабарлай алмаса,тiлiмiздегi «ºызыл» деген с£з бiрнеше ма¬ына бередi, бiрiншi - т¯стi¦ атауын, екiншi - ет немесе бидай деген µ¬ымды, ¯шiншi -кылша, ºызылша (корь) деген ауруды бiлдiредi.  		
2) Тiлдi¦  к£птеген басºа та¦балардан екiншi айырмашылы¬ы-ол (тiл) мазмµнды ¬ана бiлдiрiп ºоймайды, ºалай ºарайтын, сонымен бiрге, адамны¦ хабарлайтын жай¬а ºатысатын, ºалай ºарайтынын, µнатуын, ºуанышын  немесе ºай¬ысын да бiлдiредi. Мысалы, жо¬арыда атал¬ан ºызыл с£зiнi¦ «ет» немесе «бидай» деген ма¬ынасын жа¬ымды сезiмiмiздi тудырса, ал ауруды еске салып тµр¬ан «балама ºызыл шы¬ып жатыр» деген т£ртiншi ма¬ынасы – аяныш сезiмi тудырады. Мµндай ºасиет та¦баларды¦ басºа ж¯йелерiнде (мысалы, жол белгiлерiнде) жоº.
3) Тiлден басºа барлыº та¦балар ж¯йесi келiсiм бойынша ºолдан жасалады, келiсiм бойынша £згертiле алады. Мысал, ¯шiн ºазаº тiлiндегi µ дыбысын келтiрелiк. Ол дыбысты бiз араб Ўлiпбиiн  (алфавитiн) пайдаланып ж¯рген кезде ¤ Ўрпiмен белгiленген едiк. Кейiн, я¬ни  1929 жылы латын  та¦балыº. 1940 жылы орыс графикасына (кирилица¬а) к£шген кезде Ўлгi дыбысты ³ Ўрпiмен белгiлеуге  келiстiк. 1951 жылы атал¬ан дыбысты (та¬ы да келiсiм бойынша) µ Ўрпiмен та¦балауды ж£н санадыº.
   Ал тiлдiк та¦балар ºо¬ам м¯шелерiнi¦ еркiне ба¬ынышты емес. Мысалы, балта деген с£здi адамдар келiсiп жаса¬ан жоº. Тым ерте замандарда ата-бабаларымыз оны солай ата¬ан. ¢рбiр жа¦а µрпаº ºалыптасºан с£здi сол к¯йiнде ºабылдайды, сол к¯йiнде ¯йренiп алады. Ол ешºашан £згермейдi. Егер £згере ºалса келiсiм бойынша  емес, тiлдi¦ даму за¦дары бойынша ¬ана £згередi. 
 4) Барлык шартты та¦балар сайып келгенде дыбыстыº тiлге негiзделедi, оларды¦ ма¬ыналары тiл арºылы айºындалады, тiл арºылы т¯сiнiктi болады. Мысалы, ба¬даршамны¦ ºызыл т¯сiн тiл арºылы: «бµл - £туге болмайды деген белгi»  деп т¯сiндiрмесек, ºызыл шам £здiгiнен еш нЎрсенi бiлдiре алма¬ан болар едi. 
Сонымен, тiлдiк та¦баларды¦ ºызметi, мЎнi зор екен; оны¦ ауºымы ке¦. Басºа (шартты) та¦балар тiлдi¦ ºызметiн атºара алмайды. 

Тiлдi¦ ºµрылымдыº жЎне ж¯йелiлiк сипаты
Тiл – белгiлi ºµрылымы жЎне ºызметi бар, бiр тµтас ж¯йелi ºµбылыс. Я¬ни тiлге ºµрылымдыº (структура), ж¯йелiлiк (система) жЎне ºызмет (фунция) деген ¯ш т¯рлi ºасиет тЎн. Бµларды¦ Ўрºайсысы £зiне тЎн, наºтылы мазмµн болады. Тiлдi¦ ºызметi туралы жо¬арыда айттыº. Ендi ºµрылым мен ж¯йе дегендерге келелiк.
јµрылым деп, Ўдетте, б¯тiн нЎрсенi¦ элементтерiнi¦ арасынды¬ы ºатынастарды¦ схемасын айтады.
Ол б¯тiннi¦ Ўр тектес элементтерiнi¦ ара ºатынасынан жЎне бiрлiгiнен тµрады. Элементтер я¬ни тiлдiк бiрлiктер мыналар: 1) дыбыс (фонема), 2) морфема, 3) с£з, 4) с£з тiркесi, 5) с£йлем.
Дыбыстар (фонемалар) – есту м¯шелерi арºылы ºабылданады, бiр морфеманы екiншi морфемадан, бiр с£здi екiншi с£зден ажыратады. Мысалы, т.д. дыбыстары тЎн, дЎн деген с£здердi бiр-бiрiнен ажыратып тµр.   
Морфема – дыбыстар мен ма¬ынаны¦ бiрлiгiнен тµратын е¦ кiшi элемент. Морфеманы¦ т¯бiр морфема (красн+ый, б¯р+iн), аффикстiк морфема (жылºы+шы, бала+лыº; а¬аш+ты¦, бµта¬+ы), деген т¯рлерi бар. Бµларды¦ Ўрºайсысыны¦ бiлдiретiн ма¬ыналары болады. Мысалы, заттыº ма¬ына, с£з тудырушы ма¬ына, с£з т¯рлендiрушi ма¬ына (я¬ни с£здердi¦ байланысын, бiр – бiрiне ºатынасын бiлдiретiн ма¬ына). Морфема бiр ¬ана фонемадан да ºµралуы м¯мкiн. Мысалы, бар+са+м, бар+са+¦). 
С£здер заттар мен ºµбылыстарды, сапа мен белгiнi, iс – Ўрекет пен ºимылды атайды, соларды¦ атаулары ретiнде ºызмет атºарады. С£здi¦ бµл ºызметiн – номинативтi (атау болу) ºызмет деп атайды. 
Сөйлем ойды, байымдауды бiлдiредi, бiр нЎрсенi хабарлау ºызметiн атºарады. С£з номинативтiк ºызмет атºарса, с£йлем комуникативтiк (пiкiр алысу, с£йлесу) ºызмет атºарады. Тiл £зiнi¦ ºатынас ºµралы болу ºызметiн с£йлемдер арºылы iске асырады.
Тiлдiк ºµрылымны¦ Ўрбiр саласы (де¦гейi-уровень), мысалы, фонетикалыº, морфологиялыº, лексикалыº, синтаксистiк салаларыны¦ Ўрºайсысыны¦ £з ж¯йесi болады. ¢рбiр ж¯йенi¦, мЎселен, фонетика ж¯йесiнi¦ бырлыº элементтерi сол ж¯йенi¦ м¯шелерi ретiнде ºызмет етедi.
Ал ж¯йе дегенiмiз - £зара байланысты бiр тектес элементтердi¦ бiрлiгi. Ол заттыº негiз (материя, субстарция), ºµрылым жЎне ºызмет деген ¯ш µ¬ымны¦ µштасып келуiнен, оларды¦ бiрлiгiнен жЎне £зара ºатынасынан ºµралады. Бµлар бiр-бiрiмен ты¬ыз байланысты. Я¬ни ж¯йе – рет-ретiмен µйымдаса орналасºан бiр тµтас ºµбылыс. Ж¯йе материя мен ºµрылымны¦ бiрiгуi, ºосылуы т¯рiнде £мiр с¯редi жЎне белгiлi бiр ºызмет атºарады.
Сондай-аº, ж¯йе дегендi £зiне тЎн айырыºша ºµрылымы бар кiшi ж¯йелердi¦ жиынты¬ы деп те айту¬а болады. Тiл ºµрылымыны¦ жеке салаларынын ж¯йелерi бiр-бiрiмен ºарым -ºатынасында, £зара байланысында тiлдi¦  жалпы ж¯йесi ºµрайды.
Тiлдi¦ ж¯йелiлiк сипаты оны¦ барлыº саласынан (фонетикалыº, лексикалыº, грамматикалыº) к£рiнедi. Мысалы, кез-келген тiлдi¦ фонетикасында «дауысты дыбыстарды¦ ж¯йесi», «дауыссыз дыбыстарды¦ ж¯йесi» деген таºырыптар бар. Ол, Ўрине тегiн емес. Дауыстылар жуан-жi¦iшке, ерiндiк-езулiк, ашыº-ºыса¦ болып б£лiнедi. Бµлай жµп-жµбымен жЎне бiр-бiрiне ºарама-ºарсы ºойылып топтасуы тiлдi¦ дыбыстыº жа¬ында белгiлi бiр ж¯йе бар екендiгiнi¦ белгiсi.
Дыбыстар бiр белгiсi бойынша бiр-бiрiне ºарама-ºарсы ºойылса, екiншi белгiсi бойынша бiр тектес болып келедi. Мысалы: ы мен i дыбыстары тiлдi¦ ºатысы жа¬ынан бiр-бiрiне ºарама-ºарсы дыбыстар (ы-жуан, i-жi¦iшке) ,ал ерiннi¦ катысы жа¬ынан олар бiр тектес дыбыстар (екеуi де езулiк). Бµл сияºты ж¯йелiлiк дауыссыз дыбыстарда да бар. Мысалы, П мен Б дыбыстар дауыс ºатысы жа¬ынан бiр – бiрiне ºарама - ºарсы (П-ºата¦, Б-µя¦), ал жасалу орны жа¬ынан бiр тектес дыбыстар ( ерiн дауыссыздар).
Ж¯йенi¦  бiр элементi £зi тектес екiншi элементтi¦ болуына а¦¬артады. Мысалы, септеудi¦ ж¯йесi кемiнде екi септеудi¦, жiктелудi¦ ж¯йесi екi жаºты¦ (1-жаº, 2-жаº) болуын керек етедi. Егер олар бiр-бiрiне болса, онда олар ж¯йе ºµрай алма¬ан болар едi.
¢рбiр с£з £зiнше £згерiп, £зiнше   т¯рленбейдi. Оларды¦ £згеруiмен т¯рленуiнi¦ белгiлi бiр ж¯йесi, белгiлi бiр формасы болады. Ондай ж¯йелер мен формалар бiр с£здi ¬ана емес, белгiлi бiр топºа енетiн с£здердi¦ к¯ллiсiн ºамтиды. Мысалы, зат есiмдердi¦ септелуiн алалыº. Тек зат есiмдер  ¬ана септеледi жЎне белгiлi бiр формула бойынша ¬ана септеледi. Бµлар зат есiмнi¦ барлы¬ына тЎн. Осылай бол¬андыºтан ¬ана бiз септелу ж¯йесi туралы  с£з ете аламыз. Егер зат есiмдердi¦ Ўрºайсысы   £зiнше септелсе, онда с£здердi¦ септелуiн бiлiп алу да, оºып ¯йрену де м¯мкiн болмас едi.
Ж¯йелiлiк ºасиет тiлдi¦ синтаксис саласынан да айºын к£рiнедi. С£здердi¦ с£йлемдегi тiркесуi белгiлi бiр тЎсiлдер (формалар) арºылы iске асады. Тiл – тiлде с£здердi¦ тiркесуiнi¦ ºиысу, ºабысу, матасу, ме¦геру, жанасу деп аталатын тЎсiлдерi бар. Бµл тЎсiлдер бiрлi – жарым с£здердi ¬ана емес, тiркесушi с£здердi¦ белгiлi бiр тобын т¯гелдей ºамтиды. С£йтiп, с£здердi¦ байланысу тЎсiлдерiнi¦ ж¯йесiн ºµрайды. 
Сондай - аº, тiлдi¦ Ўр т¯рлi салалары (де¦гейлерi) жЎне оларды¦ элементтерi £з-ара бiр-бiрiмен ты¬ыз байланыста болады. Мысал¬а, терезе деген с£здi алалыº. Ол т, е, р, е, з, е деген дыбыстарды¦ тiркесiмен айтыл¬ан (бµл фонетикалыº жа¬ы); атал¬ан с£з – зат есiм, бµл оны¦ граматикалыº ма¬ынасы; ол с£здi¦ £зiндiк ма¦ынасы болады, бµл оны¦ лексикалыº жа¬ы. Демек, Ўрбiр с£зде тiлдi¦ фонетикалыº, лексикалыº, грамматикалыº жаºтары (салалары) µштасып келедi.
Септiк категориясы, негiзiнен ал¬анда, морфологиялыº категория. Дегенмен, оны¦ синтаксистiк жа¬ын мойындамау дµрыс болма¬ан болар едi. Септiктер с£здердi бiр – бiрiмен байланыстырып, синтаксистiк ºызмет атºарады.
Сонымен, тiлде ж¯йелiлiк ºасиет бар. Сондыºтан да, бiз оны оºып ¯йрене аламыз. Оºу, ¯йрену, сайып келгенде, тiлдiк ж¯йелердi оºып ¯йрену, оларды ме¦геру болып шы¬ады. 

Синхрония жЎне диахрония
Тiл бiлiмi тiлдi¦ белгiлi бiр дЎуiрдегi ºалпын жЎне оны¦ £згеруi мен дамуын зерттейдi. ¢рине, бµл екеуi бiр нЎрсе емес. Тiлдi¦ белгiлi бiр дЎуiрдегi ºалпын, ºµрылымын ж¯йесiн зерттейдi - синхрондыº тiл бiлiмi, ал тiлдi¦ тарихи £згеруi мен дамуын зерттеу – тiл бiлiмi  деп атайды. Басºаша айтºанда, тiлдi¦ £мiр с¯рiп тµр¬ан кезiндегi ºалпына сипаттама беруi арºылы зерттелсе, оны тарихи тiл бiлiмi деп атау¬а болады. 
Жо¬арыда атал¬ан синхрония деген термин тiлдегi ºµбылыстардан белгiлi бiр дЎуiрдегi ºалпын, я¬ни Ф. де Соссюрдi¦ с£зi мен айтºанда, оны¦ « бiр мезгiлдiк» (одновременность) к¯йiн ºарастыру дегендi бiлдiрсе, диахрония деген Ўр т¯рлi кезде бiрiнен кейiн бiрi болатын (разновременность) тiлдiк ºµбылыстарды ºарастыру дегендi бiлдiредi. Синхрония бойынша, бiр мезгiлде ºатар £мiр с¯рiп тµр¬ан тiлдiк ºµбылыстарды¦ арасында¬ы ºатынастар ºарастырылады да, диахрония бойынша Ўлгi тiлдiк ºµбылыстарды¦ тарих (уаºыт) бойында¬ы £згерiстер ºарастырылады.
Ф. де Соссюр синхронияны ж¯йемен байланыстырады да, диахронияны ж¯йеден тыс деп бiледi. Оны¦ пiкiрiнше, синхрондыº тiл бiлiмi тiлде ж¯йелi ºµбылыс ретiнде, я¬ни тiлдегi ºµбылыстарды бiр – бiрiмен байланысында, бiраº дамудан тыс ºарастыр¬ан ж£н екен, ал диахрондыº тiл бiлiмi тiлдегi ºµбылыстарды даму тµр¬ысынан, бiраº £зара байланыстан тыс, я¬ни тiлдiк элементтердi, бiр – бiрiнен ажыратып, б£лек зерттеген орынды сияºты. Сайып келгенде, бµл синхрония мен диахронияны бiр – бiрiне ºарама - ºарсы ºою деген с£з. ¢рине, мµндай пiкiр дµрыс болып табылмайды. ¤йткенi дидактикалыº материализм Ўрбiр ºµбылысты шы¬уы мен дамуы жЎне басºа ºµбылыстармен байланысында зерттегенде ¬ана оны¦ таби¬атын жете т¯сiнуге болады деп ¯йретедi. Олай болса, тiлдi зерттегенде онда¬ы ºµбылыстарды синхрониялыº тµр¬ыдан да, диахрониялыº тµр¬ыдан да ºарастыру дµрыс жЎне ол £те - м£те ºажет. Себебi тiлдi ¬ылыми тµр¬адан тану ¯шiн, оны тарихи тµр¬ыдан да, сипаттамалыº тµр¬ыдан да, зерттеудi¦ мЎнi £те зор. Мµндай екi жаºты зерттеу болма¬ан жерде тiл бiлiмiнi¦ толыº ма¬ынасында ¬ылым болуы м¯мкiн емес. Мысалы, ºазаº тiлiндегi сар¬ай деген етiстiктi¦ ºµрамына талдау жасау керек болды делiк. Ол ¯шiн мЎселеге алдымен тарихи тµр¬ыдан ºарау керек. Егер о¬ан тарихи тµр¬ыдан ºарасаº, бµл с£здi¦ т¯бiрi – сары, ºосымшасын - ¬ай деуге болмайды. Оны¦ т¯бiрi – сары емес, сары¬. Ал жµрна¬ы -¬ай емес, - ай (азай, к£бей дегендердегi  –ай, -ей).    
Бµдан шы¬атын ºорытынды: тiлдi¦ жЇйесi (синхрония) тiлдi¦ тарихына (диахрония) телулi, я¬ни тiл ж¯йесi Ўрºашан оны¦ тарихымен байланыста болады. Ендеше, тiлдi¦ ж¯йесiн т¯сiну ¯шiн тiл тарихыны¦ ма¦ызы зор екен. Керiсiнше, тiлдi¦ тарихи дамуын жаºсы µ¬ыну ¯шiн, оны¦ ж¯йелiлiк ºасиетiмен есептеспеске болмайды. Тiлдегi болып жатºан £згерiстер мен дамулар оны¦ ж¯йесiн £згертпейдi, тек онда¬ы (тiл ж¯йесiндегi) ºатынастарды¦ т¯рiн ¬ана ауыстыруы м¯мкiн.
Сонымен, тiл, тiлдiк ºµрылым уаºыт бар¬ан сайын дамып, жетiлiп отырады. Сондыºтан да, оны зерттегенде о¬ан тiлдi¦ ºазiргi ºалпы тµр¬ысынан (статикалыº тµр¬ыдан) ºарау жеткiлiксiз. Бµ¬ан ºоса тiлге оны¦ шы¬у тегi, дамуы тµр¬ысынан да (динамикалыº тµр¬ыдан) ºарау ºажет. Демек, тiлдi зерттеуде ¬алымдарды¦, бiрiншiден оны ºµрастырушы элементтердi¦ байланысы тµр¬ысынан, екiншiден, оларды¦ шы¬уы, тарихи дамуы, £згеруi тµр¬ысынан ºарастыр¬ан ж£н.      
Таєырыпты бекiту Їшiн сµраєтар:

1.	«Тiл бiлiмiнi¦ негiздерi» пЎнiнi¦ маºсаты мен мiндетi не?  
2.	Тiл бiлiмi ненi зерттейдi?
3.	Тiл бiлiмiнi¦ нысаны (объектiсi) не?
4.	Тiр бiлiмiнi¦ салаларына не жатады?
5.	Жеке тiл бiлiмi мен жалпы тiл бiлiмiнi¦ ºандай айырмашылыºтары бар?
6.	Тiл бiлiмi ºандай ¬ылымдармен байланысты?
7.	Тiл бiлiмiнi¦ теориялыº мЎнi неде?
8.	Тiл бiлiмiнi¦ практикалыº мЎнi неде?
9.	Тiл ºандай ºµбылыс?
10. Тiлге ºандай ºасиеттер тЎн?
11. Тiлдi¦ ºо¬амдаº ºызметiне нелер жатады?
12. Тiл ºандай ºо¬ам¬а ºызмет етедi?
13. Тiлге тЎн ºандай сипаттарды бiлесi¦?
14. Тiл мен ойлауды¦ бiрлiгi неде?
15. Тiл мен ойрауды¦ айырмашылы¬ы неде?
16. Таным процесiндегi тiлдi¦ атºаратын р£лi ºандай?
17. Та¦балар ж¯йесiнi¦ ºандай т¯рлерiн бiлесi¦?
18. Шартты та¦балар¬а ºандай ºасиеттер тЎн?
19. Тiлдiк та¦ба¬а ºандай ºасиеттер тЎн?
20. Тiлдiк та¦ба мен шартты та¦баларды¦ µºсастыºтары неде?
21. Тiлдiк та¦ба мен шартты та¦баларды¦ айырмашылыºтары  неде?
22. Тiлдi¦ ºµрылымдыº сипаты дегенiмiз не?
23. Тiлдi¦ ж¯йелiлiк сипаты дегенiмiз не?
24. Тiлдi¦ ºµрылымдыº жЎне ж¯йелiлiк сипаттарыны¦ айырмышылыºтары неде?
25. Синхрония мен диахронияны¦ айырмашылы¬ы неде?
26. Тiлдiк бiрлiктерге (элементтерге) нелер жатады?

ЛЕКСИКОЛОГИЯ ЖӘНЕ ОНЫҢ САЛАЛАРЫ

Лексикология — тілдің лексикасы және оның тарихи даму заңдылықтары, қызметі туралы ілім (бұл термин гректің lехis және латынның lоgоs сөздерінен алынған). Ал лексика дегеніміз — бір тілдегі барлық сөздердің жиынтығы. Тілдегі бар сөздердің жиынтығын сол тілдің сөздік құрамы деп атайды. Сонда лексика және сөздік құрам деген терминдер — бір бірімен синоним.
Лексикологияның негізгі объектісі — сөз. Сөз тілдің лексикалық единицасы деп аталады. Тілдің лексикалық единицасы — сөздің қыр-сыры өте көп. Соған орай, сөз проблемаларын зерттеу мақсат-тәсілдеріне қарай, лексикология үш түрлі болып келеді: сипаттамалы лексикология; тарихи лексикология; салыстырмалы-салғастырмалы лексикология. Бұлар синхрондық және диахрондық тұрғыдан қарала береді.
Зерттеу объектісіне қарай, лексикология тағы да екі түрлi болады: жеке, нақты лексикология; жалпы лексикология. Жеке лексикология бір тілдің немесе туыстас тілдердің сөздік құрамын бүгінгi, қазіргі қалпы тұрғысынан зерттеп, баяндайды. Мәселен, қазақ лексикологиясы — қазақ тілінің сөз байлығы туралы ілімі; түркі тілдері лексикологиясы — түркі халықтары тілдерінің лексикасы жөнінде ілім. Ал, жалпы лексикология — лексикологияның тіл атаулыны¦ лексикасына арналатын теориялық бөлімі.
Сөз атаулы тіл-тілдің бәрінде бар. Рас, бір тілдің лексикасы аса дамыған, бай болуы, екінші бір тілдің лексикасы кедейлеу болуы мүмкін. Бір тілде бар ұғым, сөз екінші бір тілдерде болмауы мүмкін. Мәселен, қазақ тілі — бірыңғай, дамыған әдеби тіл. Соның өзінде қазақ тілінде сөйлеушілердің бәрі бірі білетін сөзді екіншісі біле бермеуі ықтимал. Күріш, балық шаруашылығымен айналысатындар, бақша өсiретіндер т. б. лексикасымен ондай шаруашылықтармен айналыспайтын жердегілердің сөздік қоры арасында, сөз жоқ айырма болады. Мәселен, Қызылорда тұрғындарының лексикасында қауын түрінің толып жатқан аты бар, арқа қазақтары оның бәрін біле бермеуі мүмкін.
Пәлен тілде пәлен сөз бар деп ешкім де, ешбір ғылым да нақты айта алмайды. Тiлдегі сөз санын шамалап қана айтып жүр. Мәселен, аса жақсы дамыған орыс тілінде миллионға жуық сөз бар деседі. Ағылшын және неміс тілдері де соған қаралас (В. Н. Перструхин). Бірақ ешбір тілдің сөздігі сол тілдің барлық лексикасын қамтып, түсінік беріп көрген емес. Олай ету әзірше мүмкін емес. Сөздіктер ең негізгі, көбірек қолданылады дейтін сөздерді ғана молырақ қамтуға тырысады. Сондай сөздіктің бірі — В.И.Дальдың төрт томдық «Толковый словарь живого великорусского языка» (1863—1866 ж.) атты еңбегi. Мұнда екі жүз мыңдай сөз бар. Ал, он жеті томдық «Словарь современного русского литературного языка» (1948—1965) атты еңбекте 120480 сөз қамтылыпты. Қазір шығарылып жатқан «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде» (он томдык) 70 мыңдай реестр сөз, 20—25 мыңдай күрделі сөздер мен фразеологизмдер  қамтылмақшы.
Бір тілдің лексикасы деген термин мен бір адамның, қайраткердің сөз қоры дегендер — бір нәрсе емес. Бір тілдің лексикасы аса мол, екінші бір тілдік лексикасы кедейлеу болатыны сияқты, бір адам ана тілі сөздерін аса көп білуі, енді бір адам аздау білуі мЇмкiн. Сондай-ақ, жеке адам лексикасында актив түрде қолданылатын сөз қоры бар да, сол адамның білетін жалпы сөз атаулысы бар. Бұл екеуі — екі бөлек нәрсе. Психологтардың айтуынша, жас балалар — 3600-дей сөз, 14 жасар балалар — тоғыз мыңдай, ересек адамдар 12—13,5 мыңдай сөз қолдана алатын көрінеді. Әрине, мұның бәрі — түбір сөздер ғана емес, дербес сөздер. Бір сөз адам сөйлеуінің ішінде сан рет қайталанып келе береді.
Аса көрнекті ақын-жазушылардың тіл байлығы 20 мың сөзден сәл ғана артады деседі. Мәселен, «Словарь языка Пушкина» — Пушкин тілi сөздігінде 21290 сөз бар екен. Бұдан Пушкиннің сөз қоры — осы-ақ деген ұғым тумайды. Пушкин өз өмірінде одан да көп сөз біліп, колданғаны хақ. Ал, мына келтірілген цифр — Пушкин шығармаларында кездесетіндері ғана.
Қазақ тілінде тарихта тұңғыш рет «Абай тілі сөздігі» 1968 жылы жарық көрді. Оның кіріспе мақаласында былай делінген: Абай өз шығармаларында небары 6 мыңдай ғана жеке-дара сөз қолданғандығы айқындалды. Бұдан, әрине, Абайдың барлық білген сөзінің саны немесе сол кездегі қазақ тілінің күллі сөзі осындай ғана екен деген қорытынды шықпайды. Өйткенi қандай ұлы жазушы болса да, өзінің білген сөздерін орынсыз тықпалап, ретсіз-жөнсiз енгізе бермекші емес, тек өзінің жазып отырған тақырыбына қатысы бар сөздерді ғана орнымен жұмсамақшы... Абай да білген сөздерін тегіс келтіре бермей, өзінің шығармаларына керектілерін ғана жұмсаған. Ал, расында, Абай қазақ сөзін шығармаларындағыдан әлденешс есе көп білiп оларды ретсіз қолданбаған... Мәселен, ал етістігі және оның әр алуан түрлері — 614 рет, көр етістігі — 328 рет, де етістігі -1037 рет, да шылауы 769 рет қолданылған. (АТС).
Лингвистикада лексика деген терминнің ұғымы аса кең. Лексика деп белгілі бір мақсатқа байланысты қолданылатын сөздердің жиынтығын да айта береді. Мәселен, ауызекі сөйлеу тілі лексикасы, ауызекі күнделікті тұрмыс лексикасы, кітаби-жазба лексика, ғылыми лексика, өндірістік-техникалық лексика, жалпылама қолданылатын лексика, ресми-іс қа¬аздары лексикасы, диалектілік лексика, профессионалдық лексика, әскери лексика, терминологиялық лексика, арготивті лексика, экзотикалық лексика, көнерген лексика, актив лексика, пассив лексика т. т.
Лексикологияның негізгi объектісі — сөз, ал сөздің қыр-сыры өте көп дедік. Лексикология тілдегі сөздердi жан-жақты, әр түрлі тұрғыдан зерттейдi. Соған орай, лексикологияның бір-бірімен тығыз байланысты бірнеше саласы мен тармақтары бар. Олардың негізгілері мыналар: семасиология, этимология, фразеология, ономасиология, ономастика, топонимика, антропонимика т. т.
Семасиология — гректің sеmа белгі, белгілеу және латынның lоgоs деген сөздерінен алынған термин. Бұл — лингвистикада тілдегі сөздерге тән мағыналарды зерттейтін iлiм. Семасиология сөз мағынасын, сөз мағынасының өзгеру жолдарын, семантикалық заңдарды зерттейді. Лингвистикада семантика деген термин мағына деген ұғымды білдіреді. Сонда семантика мен мағына дегендер — бір-бірімен синоним.
Мәселен, Қаратаудың   басынан   кеш   келеді, — дегендегі — бас, Байжан бізге бас-көз болып жүр, Бұлақ басы, — дегендерде бас сөздері түрлі-түрлі ма¬ынада.   Ол   мағыналар   контекст арқылы ажыратылады.
Артымыздан қол жетті; Аз жетпеді, мол жетті, — дегенде, қол сөзі ауыспалы мағынада, әскер деген мағынада қолданылып тұр; Көпей женгемнің қолын сағынып жүрмін, — десек, қол — дәмін, асын, тағамын деген мағынада, қолы қатты адам — десек, қолы сараң мағынасында да, колының күші бар, күшті мағынасында да ұғуға болады; Дина жеңгейдің дастарқаны мол десек, дастарқанның көлемін айтпайды; дастарқаны бай, тағамдарға толы болады, жомарт, мырза, «төгіп тастайды» деген мағыналарда тұр. Сондай-ақ, бір тостағанды, бір аяқты тартып жіберді, — десек, тостағанның не аяқтық я кесенің өзін емес, ішіндегі тағамын (қымызын немесе айранын) ішіп жіберді деген ұғым білдіреді.
Бұл мысалдардан тіл-тілдің сөз мағыналарының мол екендiгi айқын танылады. Осындай, сөз мағыналарының қыр-сырын зерттейтiн сала —семасилогия.  
Этимология — гректің etymon — шындық деген сөзiнен алынған термин. Этимология — морфемалардың, жеке сөздердің шығу тегін, бастапқы мағынасын, ол мағынаның өзгеру, даму жайын зерттейтін ілім. Этимологияның тіл тарихын жете білу үшін маңызы зор. Өйткені тіл тарихы сол тілді қолданушы халық тарихымен тығыз байланысты болып келеді. Тіл тарихынан сол халықтық өткен жолын аңғаруға болады.
Мәселен, арық адамды қазақ: қылдырықтай болып қатып қалыпты,—- дейді. Қылдырық — о баста бидайдың қабығы деген мағыналы сөз екен. Мұндайды сөздің этимоны деп атайды. Сөз мағынасын бұлайша, бастапқы мағынасын аша түсіндіру ғылыми этимология деп аталынады.
Сөз мағынасын кейбір адамдар өзінше тұспалдап, өзінше топшылау жасап түсіндірушілік те болады. Әсіресе басқа тілден енген сөздерді бұрмалап айтып, оған өзінше мән-мағына берушілік те кездеседi. Мәселен, Сәкен Сейфуллиннің бір геройы «осоавиахамді» — асаубай әкім дейді; жас балалар орыс тілінде молотокты — колоток, кейбіреулер бульвар дегенді — гульвар, поликлиниканы — полуклиника деп атайды. Мұндай құбылыстарды халық этимологиясы деп атайды.
Халық этимологиясы кейде кездейсоқ ұқсастықтар мен байланыстарға, жақындықтарға да негізделеді. Соның нәтижесінде сөз жаңа мағыналы басқа бір сөзге де ұқсап кетуі мүмкін. Семантикалық және формальдық өзгеріске түсуі де ықтимал. Әсiресе сөзді¦ дыбысталуы бұрмалануы мүмкін. Басқа тілден келген сөздің оны қолданушы екінші бір адамның  ана тілінің дыбыстық заңдарына бағындырылуы мүмкін. Мысалдар: Бұл указды 1731 жылы А.И.Тевкелев әкеліп тапсырды. Қазақ жерінде Тевкелевтi «Теуіпкел» деп атап кеткен... Жарайды, Теуіпкелдің келе жатқанын естідік. Ол неге келе жатыр екен? Қайсымызды теуіп кетпек?; Алтын Орданың алғашқы ханы Батудың арқасында қазақтар Мөңке деп атап кеткен Меңгу хан сайланады. (7. Ес.); «Екiбасқа барып шәкке түсем» депті. Шәккесі — шахта. Бірақ күзге қарай Қаңтарбай березопке iлінді (1916 жылғы призывты қазақтар «березоп» деп кеткен); Бұл қойда екі пұт демейін, жетпіс бес қадақ ет жайынан бар. Қадағын өкірөгім (өкірөгім — кругом дегені) он тиыннан сатқанда да жеті сом елу тиын шығарады (3. Ақ).
Фразеология — гректің рhrsаsі — сөйлемше, қалыптасқан сөз дегеннен алынған термин. Фразеология — тілдегі тұрақты тіркестерді, единицаларды зерттейтін ілім. Тілдегі тұрақты сөз тіркестері бүтін бір тұтастық, лексикалық бір ғана единица ретінде қолданылады. Ондай тіркестер екі немесе бірнеше сөзден де, бүтіндей бірер сөйлемдерден де құралуы мүмкін.
Қазақ тілінен мысалдар: аттың жалы, түйенің қомында; екі көзі төрт болды; көзіңнен айналайын; өзіңнең айналайын; мен сені жақсы көрем; сенің арқаңда күн көріп жүрмін; үріп ауызға салғандай т. т. Орыс   тілінде:   спустя рукава;   медвежья услуга;   баклуши бить;    попасть   впросак;    свиныо    подложить;    типун   тебе  на язык т. б.
Орысша скрепя сердце тіркесі — французша а сопtrе соеиr (қайтадан орысшаласа, — вопреки сердцу; немісше sicһгwаng (принуждая себя); орысша в пух и прах тіркесі — французша rеduіre аnеапt (привести в уничтожение); немісше (разбить на-голову); қазақша — амалсыздан, әрең дегенде, күлін көкке ұшырды деген тұрақты тізбектер мағына жағынан бірсыдырғы жақындап қалады. Бірақ дәл аудармасы емес. Нағыз фразео-логиялық единицалар бір тілден екінші тілге сөзбе-сөз аударылмайды, тек сол, екінші тілде бар баламасы арқылы ғана беріледі. Аударғанда, бір тілдің тұрақты тізбегі екінші тілде еркiн тiркеске айналып кетуi де мүмкiн. Мәселен, қазақша: көзіңнен айналайын, өзіңнен айналайын, мен сені жақсы көрем деген тіркестерді я тебя, твои глаза обхожу, я тебя хорошо вижу десе, қазақша мән-мағынасынан айрылады; сенің арқаңда күн көріп жүрміндi, я на твоей спине солнце вижу десе, орыстар үшін мүлдем ерсі боп көрінеді.
Ономасиология — зат немесе кұбылыс ұғымының нақты бір сөзбен аталу себебін зерттейтін, яғни заттардың атауы мен белгіленуі туралы iлім. Онома — грекше ат, есім, атау деген сөз. Ономасиология диалектологиямен, әсіресе лингвистикалық географиямен катысты болып келеді. Диалектология —- диалектілер, говорлар, жергілікті тіл ерекшеліктері туралы ілім; ал лингвистикалық география сол ерекшеліктердің қай территорияларда қолданылатынын айқындайды.
Ономасиологияның үлкен бір саласы — ономастика. Мұны ономатология деп те атайды. Бұл екі термин — бір-бірімен синоним. Ономастика, тұтасынан алғанда, ат, есім, атаулардың, шығу, калыптасу жайын тексереді.
Ономастиканың өзi бірнеше тармаққа бөлінеді: топонимика, антропонимика, этнонимика, астронимика,   зоонимика,   топонимиканың өз ішінде бірнеше тармақшасы   бар:   гидронимика — өзен, су, көл аттарын, оронимия — тау, төбе шың, құз аттарын, ойконимия елді мекен аттарын зерттейді.
Топонимика, тұтасынан алғанда, жер, су, қала, ауыл, елді мекен аттарын зерттейді. Мәселен, қазіргі Семей — семь палат — сөзінен, Кереку (қазіргі Павлодар) — Коряков, Гурьев — Гурий деген кісі аттарынан алынған; Қарағанды облысында Нұра өзені бар. Нуур — моңғолша көл деген сөз. Сонда түпкі мағынасын қуаласақ, Нұра өзені — көл өзен немесе өзен-өзен деген сөздерден шығып, қалыптаскан болады; Алматы облысындағы Түрген өзенiнiң аты жылдам, шапша¦, тез ағатын деген мағынадан алынған. Кейбір топонимдер қазақ тіліне басқа тіл-дерден енген. Иран тілдерінен: Айдарлы, Бадам, Бетпақдала; араб тілінен: Ғазалкент, Қазалы; моңғол тілдерінен: Байынқол, Баянауыл, Зайсан, Кеген, Мақаншы, Нарынқол; угор тілдерінен: Мұғажар, Өлкейек, Сургут т. б. 
Антропонимика — кісінің фамилиясын, әкесінің атын (отчество), кісінің шын аты мен лақап атын (прозвище), бүркеншік аттарды (псевдоним) қарастыратын сала.
Мәселен, орыс тілінде ең көп тараған фамилия — Иванов; одан кейін — Смирнов; үшінші орында — Қузнецов; ағылшын-саксон елдерiнде ең көп тараған фамилия — Смидт; Австрияда — Шмидт; Смидт пен Шмидтің мағынасы —ұста (кузнец) деген сөз. Швецияда 700 мың адамның фамилиясы — Андерсон. Сонда бұл елдің әрбір оныншы адамының фамилиясы — Андерсон.
Орыс есімдерінің көпшілігі грек, латын, еврей, араб, ескі славян, сирия, парсы, халдей, гот, герман т. б. тілдерден келген. Әр ат-есімнің өз тілінде белгілі бір мағынасы бар. Мәселен. Модест — биязы; Акакий — бір тоға; Калистрат — найзагер; Андрей — ер жүрек; Никита — жүлдегер; Англия — таза; Глафира — жұмсақ; Варвара — дөрекi т. т.
Қазақ есімдерінің бірсыпырасы араб, иран тілдерінен енген; ол тілдердегі бастапқы мағынасы ұмытылып, қазақтың байырғы, төл атауына айналған. Орыс есімдерінің бірсыпырасы сол қалпында алынған: Света — Светлана, Роза — Розалина, Розалия, Валя, Бәлия, Дина, Жагор, Марат, Марлен, Замира, Дамира т. б.
Қазақ тіліне араб-парсы тілдерінен енген кейбір есімдердің бастапқы мағынасы мынандай: Хасен — өте сұлу, тым көркем; Раиыс — бастық, басшы; Абдолла, Ғабдолла, Ғабдiлда, Әбдiлда, Әбілда т. т. — құдайдың, алланын, құлы; Әубәкір — қыздар әкесі; Азамат — үлкен, зор; Ахмеди — мұсылман; Әдия — сый, сыйлық тарту; Асқат — бақытты, ырысты; Әлима — оқымысты; Мұқтар — таңдалған, іріктеліп сайланған; Сәбит — тұрақты, мықты; Ғабит —бас июші, тағзым етуші; Жамал — сұлу, көркем, әдемі; Марфуға—ұлы дәрежелі, мәртебелі; Мағрипа—білім, таным, мәдениет; Нәзипа — таза, п¡к, мұнтаздай; Мәулен — мырза, жомарт; Мүсілім — мұсылман; Қалима —сөз; нақыл; Халида — мәңгі өмір сүретін; ажалсыз; Қамар — ай; Жақия — өмірлі, ғұмырлы т. б. (Т. Жан.)
Этнонимика — ру, ел, халық аттарын тексеретін сала. Кейде бір халық көрші отырған екінші бір халықты екінші бiр, басқа бір атаумен атауы мүмкін (мәселен, қытайлар өздерін — хань, моңғолдар өздерін — халха деп атаса, біз оларды — қытайлар, моңғолдар деп атай береміз), кейде шеттен келгендердің дәл қай халықтан екенін білмегендіктен, оларды мүлдем басқаша атаушылық та бола береді.
Мәселен, ертедегі гректер шеттен, басқа елден келгендердің бәрін (мейлі неміс, мейлі орыс болсын) варварлар деп атапты; қытайлар шеттен келгендерді — ху, орыстар орысша сөйлей білмейтін бөтен елдіктердің бәрін — немістер, үнділіктер ондай адамдарды уттарагуру (тибетше «естілмейтін, түсініксіз» немесе «құлаққа жағымсыз дыбыс, дауыс» дегенге келеді) деп атаған. Варварлардың арғы төркіні латынның бәрін (дәл мағынасы — дөрекі деген сөз) сөзі болса, бұл сөз ертедегі латын тілінде әрі сақалдылар (бородатье) мағынасында қолданылыпты. Ал жазба ескерткіштерде сақалдылар деп парсыларды атапты (В. Васильев).
Қазақ тілі — қазақ халқының тілі. Бірақ осы күнге дейін өз халқымыздың атының қайдан, неден шыққанын ғылыми дәл айқындай алмай келе жатқанымызды айта кету артық болмас. Қазақ сөзінің этимоны туралы ғылымға жанасатын да, жанаспайтын қисынсыз да болжамдар өте көп. Солардың кейбірін еске сала кетейік.
Академик Н.И.Веселовский қазақ сөзі «қаз сияқты еркін кісі» дегенді білдіреді дейді; Крафт, Чулошников сияқты зерттеушілер бұл сөз қаз-ақ (белая гусь) дегендерден құралған деп қарайды; П. Фалев, Ценкер, Вамбери, Гомбоц қазақ, хазар сөздері қаз (кезу, ауысу, тентіреу) етістігінен шыққан деп жорамалдайды. Академик А. Самойловичтың айтуынша, 1245 жылы Египетте қыпшақ тілінде жазылған бір сөздікте «қазақ» сөзі «қаңғыбас, тентіреуші» дегенді білдіреді деп жазылыпты. Сөйте келе, А.Самойлович қазақ сөзі XIII—XIV ғасырларда «өз елінен, тайпасынан немесе руынан бөлінген, қиын — қызық іздеуші, ғажайып құмар кісі» деген мағынада қолданылып, кейін халықтың атына айналған деп қорытындылайды. Ал кейбір тарихшылар (Халел Әділгереев, Мұсатай Ақынжанов т. б.) қазақ деген сөз бен қазақ деген халық аты X—XI ғасырларда-ақ белгілі болған деген пікір айтады.
Қазақ сөзі XV—XVI ғасырларда жазылған бірсыпыра сөздіктерде кездеседі де, әр түрлі түсiнiк беріледі: Вельяминов — Зернов шығарған «Абушка» сөздігінде қазақ сөзін «кезбе, үйсіз» деп түсіндіреді; Сүлеймен Бухари сөздігінде бұл «үйсіз» деп аударылған; «қазақ» сөзі — «үйсіз адам; Хорезмнің терістігіндегі тайпа аты» (XVIII ғасырдағы Мирза Медхи-хан сөздігі); бұл сөздің «үйсіз кісі, кезбе, қуғындалушы» деген мағыналары Паве-де Куртеиль, В.В.Радлов сөздіктерінде де берілген. Қысқасы, 1245 жылы жазылған және XV—XIX ғасырлар арасындағы Орта Азия нұсқаларында, түрлi сөздіктерде қазақ сөзі «Үйсіз, баспанасыз, қуғын көрген кезбе, қаңғыбас, еркін» деген мағынада кездеседі; мұндай түсініктің бәрі әр кездегi авторлардың алғашқы авторлар пікіріне сүйеніп айта салудан тууы да ықтимал. Бірақ, әйтеуір, қазақ сөзі X ғасырлардан бастапқы деректердің бәрінде дерлік бар. Ал XV ғасырдың аяғында, XVI ғасырдың басында, қазақ сөзі көшпелі тайпалардың бір бөлігінің аты — этникалық термин ретінде қалыптасады (А. Ә.)
яяяяяя87012 Астронимика (гректің аstrоп — жұлдыз деген сөзі)—жұлдыздар, әлем аспаны, планета аттарын тексеретін сала. Планета аттары, негізінен, грек, латын мифологиясына байланысты шыққан. Мәселен, Венера (қазақша Шолпан, латынша Venus, Veneris  сөзі) — ежелгі Рим мифологиясында махаббат пен сұлулық кұдайы; Марс (латынша) —соғыс кұдайы; Юпитер (қазақша Есек қырған деп те атайды, латынша jupiten) — көк тәңірi; Нептун (латынша) —су тәңірісі, су құдайы; Плутон (грекше pluton— рlutos — байлық) —«жер асты патшалығы», жер байлығы құдайы; Жер (орысша Земля, латынша gаіа, gе — жер) — жер тәңірісі; Сатурн (латынша)—кұнарлылық тәңірісі; Уран (грекше аспан)—аспан тәңірісі (көк тә¦ірісі); Меркурий (ла-тынша) — шешендік, саудагершілік, жол құдайы; құдайлардың хабаршысы т. т.
Зоонимика (гректің zооn, жануар) — жануарлар атауларын тексеретін сала. Зоологиялық атауларға байланысты бірер жәйтке көңіл бөле кетуге болады; орыс тіліндегі бірсыпыра жануарлар атауы түркі тілдерінен алыныпты. Мәселен, орысша акжилан, акзилан (змея) — түркі, соның ішінде қазақ сөзі. Ал орыс тіліндегі — змея, змей, латынша serpens, sepo немісше Schlange, ағылшынша snake, дегендердің бәрінің этимоны (бастапқы мағынасы) — бауырымен жорғалаушы (земляная, ползающая по земле). Сол сияқты, архар (қазақша арқар), барс, барсук, (қазақша борсық), бирюк (қазақша бөрі), джейран (қазакша жирен; орысша әрі антилопа), каракурт (қазақша қарақµрт), киік, қарсақ, құлан, марал, сайғақ, сараншы, таракан, теке (козел), тышқан (тушканчик), шакал т. б. — орыс тіліне түркі тілдерінен енген атаулар.
Тілдің әр түрлі жақтары болады дедік. Олар - тілдiң фонетикалық, лексикалық, грамматикалық жақтары. Бұл үешеуі өзара байланыста, қарым-қатынаста болады. Осы¬ан орай, лингвистиканың әр тарауы, олардың әрбір саласы бір-бірімен тығыз байланысты.
Мәселен, тілдегі әрбір сөз дыбыстардың белгілі бір тіркесімен айтылады. Дыбыс тіркестері — сөздің сыртқы жамылғышы (оболочка), ал сөздің мағынасы — сөздің мазмұны (содержание, значение). Сөз дыбыс тіркестерімен айтылып, белгілі бір мағынаны білдiредi. Фонетиканың лексикологиямен байланысы, міне, осында.
Лексикология грамматикамен де тығыз байланысты болады. Бұл жағдай әсіресе сөз тудыру тәсілінен айқын көрінеді. Мәселен, кейбір грамматикалық форма сөзге жаңа лексикалык мағына туғызуға себепші болады.
Оған бір дәлел - ағылшын тілі фактылары. Ағылшын тілінде көптік форма, негізінде, сөзге лексикалық жаңа мағына береді, былайынша айтқанда, бір сөзден екінші бір жаңа сөз туғызады. Мысалдар: аrm (а:m) — қол; аrms (а:mz)—қару (оружие); board (Ьэ:d) — тақта (доска); boаds (bэ:dz) — төсеніш тақта, сахна; bооt (bu:t) —етік (сопог); bооts (bu:ts) -коридоршы; wогk (wә:k) — жұмыс; works ( wо:ks)завод т. б. 
 Кейбір дербес септік жалғаулар формасы (барыс, жатыс, шығыс, көмектес) қазірде үстеулер кұрамына әбден кірігіп кеткен, түбірден ажыратуға болмастай, түбірімен әбден сіңісіп кеткен. Ондай кұбылыстар сыры грамматикалық тәсілдер мен формаларды айқындап-ажыратқанда ғана белгілі болады. Мәселен, зорға, бекерге, бірге, жатқа, кешке (түбір мен барыс септік кіріккен үстеулер); жаңадан, әлгінде, қапелімде, лезде (түбір + жатыс септік); етпетінен, шалқасынан, қырынан тосыннан (түбір + тәуелдік + шығыс септік); шынымен, ретімен, жайымен (түбір-тәуелдік + көмектес септік) т. б.
Сөздің лексикалық мағынасы мен грамматикалық мағынасының арасында да тығыз байланыс болады; сөз грамматиканың қарамағына түскенде, өзінің мағыналарын үстемелеп, кеңейтіп алады; мағынасын нақтылай, дәлдей түседi.
Мәселен, сай, ауыл, терең, жаны, гүріл, өзен, тасы, — десек, бұл сөздер таза құрылыс материалы ретiнде (қаланбаған кірпіш сияқты) тұр: сай-сәйкес, лайық деген сын есім мағынасында ма, әлде зат есім бе? Қай ауыл? Бірнеше киіз үй ме, село ма? Тасы не? Зат есім бе, етістік пе? Бұл жақтары белгісіз. Бұл қалпында бұлар — таза лексикалық материалдар, нақтылығы белгісіз абстрактылы сөздер. Ал осыларды грамматика заңдары бойынша тіркестірсек, әрі лексикалық мағынасы нақтыланады, әрі сол мағынасының үстіне бірнеше жаңа грамматикалык мағына қосылады.
Ауылдың жаны — терең сай, 
Тасыған өзен гурілдеп.  (Абай)
Енді сөз мағыналары айқындала түсті: ауыл — кәдімгі, бұрынғы қазақ жеріндегі ауыл; тізілген бірнеше киіз үй; сай — сын есім емес, зат есім; тасы — етістік. Бұл — бір. Екіншіден, ауыл — зат есім, жалпы есім, жекеше, ілiк септікте тұр; жаны деген тәуелдік формасының үшінші жағымен меңгеріле байланысып тұр, сол арқылы бұл сөйлемде күрделі бастауыш (ауылдың жаны — терең сай; бұл жерде ненің жаны? — ауылдың емес; несі? жаны — емес; ауылдың жаны не? — сай; қандай сай? — терең сай; сай — дара баяндауыш, терең — анықтауыш; ал ауылдың бұл жерде анықтауыш емес, жан — көмекші есім; ауылдың жаны тіркесінде жан дербес бастауыш бола алмайды; ауыл жаны — терең сай, — десе, күрделі бастауыш екендігі тіптен, «тайға таңба басқандай» айқындала түседі). Сонда ауыл, сай, тасы сөздерінің осы келтірілген мағыналары — сол сөздерді басқалармен тіркестіргенде, өздерінің дербес мағынасына қосып алған бірнеше үстеме жаңа — грамматикалық мағыналары (сөйлемдегі бұлардан басқа сөздерді грамматикалық тұрғыдан талдасақ та осылайша). Бұл мысал — лексикологияның грамматикамен байланысының, тағы да бір көрінісі. Сөйтiп, лексикология сөздi мағынасы жағынан, қолданылу аясы жағынан, эяяeaс_рессивті-стилі жағынан, қызметі мен сипаты жағынан жан-жақты зерттейді. Ол үшін лексикология өзіне белгілі тәсілдерді — диахрония мен синхронияны, салыстырмалы — салғастырмалы әдісті, сондай-ақ, семасиология, этимология, ономасиология, фразеология салаларының жетістіктерінің бәрін пайдаланады; өз зерттеулерін фонетика, грамматика тарауларымен тығыз қарым-қатынаста жүргізеді; тіл туралы ғылымның барлық түрлерімен бірлікте, ынтымақта болады.

Семасиология және оның заңдылықтары
Семасиология — лексикологияның үлкен бір саласы. Грек (sеmа, sеmаsіа— белгі) және латын (lоgоs — ілім) тілдері сөздерінен құралған бұл терминнің дәл мағынасы — белгі, белгілеу туралы ілім. Лингвистикада семасиология бірнеше мағынада қолданыла береді. Семасиология, бірер сөзбен айтсақ, мағына туралы ілім. Семасиология — тіл білімінде тілдік единицалардың мағынасын (мазмұнын, ішкі жақтарын) тексеретін ілім; Семасиология — тіл білімінде сөздер мен сөз тіркестер мағыналарын және ол мағыналардың, өзгеру жолдарын, семантикалық заңдарды зерттейтін сала. Сөз мағынасын сөздің семантикасы деп те атайды; семантика мен мағына дегендер — бір-бірімен синоним.
Сөз мағынасыньң қыр-сыры өте көп. Белгілі бір сөз алдымен өзінің тура — номинативті мағынасында колданылады; дәл сол сөз екінші бір тіркестерде, сөйлем ішінде ауыспалы, өзінің тура мағынасынан басқа мағынада да қолданылуы мүмкін; дәл сол бір сөз түрлі тіркестер құрамында бір емес, бірнеше мағынада қолданылуы мүмкін, яғни көп мағыналы болып келуі мүмкін. Сөздің қандай мағынада қолданылып тұрғанын дәл айқындайтын нәрсе — контекст (сөз тіркестері, сөйлем ішіндегі білдіріп тұрған мағынасы).
Мәселен, Айғаныс басын көтеріп, аузын жыбырлатты да, Ілиясқа қайта үңілді; суы тайыз, өткел аузында баяу сөйлеген дауыстар шығады. (Ғ. Муст.); Көмір суырдың қазған інінің аузына шығып қалыпты. (Ғ. Мүс.); Ол марляға жабысып қатып қалған жараның аузын қолымен жұлып алды (Ә. Әб.)
Мұнда бірінші сөйлемдегі ауыз сөзі ғана өзінің тура мағынасында тұр; ал екінші, үшінші, төртінші сөйлемдерде бұл сөз ауыспалы мағынада (өткелден өтетін жер, іннің сыртына, жараның бетін, ұшын) тұр; бұл сөйлемдердегі ауыз сөзінің әр түрлі тіркестегі мағынасы бұл сөздің әрі көп мағыналы екенін көрсетеді.
Полисемия. Сөздің көп мағыналырын полисемия (гректің көп мағына деген сөзі) деп атайды. Дәлдеңкірей түссек, бір сөздің әр түрлі контексте әр түрлі мағына беруін полисемия деп атайды. Мәселен, «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде» (I том) бас деген зат есімнің бірнеше мағынасы келтіріледі: 1) адам мен айуан дүниесінің көз, мұрын, ауыз, құлақ т. б. орналасқан мүшесі; 2) шөптің, ағаштың, түрлі өсімдіктің ең жоғарғы жағы, төбесі, ұшы; 3) таудың, қырдың, мұнараның т. б. төбесі, биік жері, ұшы, ең үсті; 4) өзеннің, бұлақтың басталған жері, жоғарғы жағы; 5) таяқтың т. б. сондай нәрселердің жуандау, жұмырлау жағы (таяқтың басы); 6) балтаның, шоттың т. б. саймандардың жүзі бар жағы (айбалтаның басы); 7) бір нәрсенің айналасы, қасы (от басы, ток басы); 8) кісінің жеке дара өзі, адам (Басы аманның — малы түгел); 9) сан мөлшерін есептеу амалы, дана (қой саны— бір мың бас); 10) қызметі жоғары адам, басқару ісін жүргізуші; 11) бір нәрсенің бастамасы, алғашқы көзі (істің басы, қыстың басы); 12) басқарушы, жетекші. (Бұл іске Мейрам бас болып келді) т. т.
Орыс тілінде де голова (бас) сөзі — полисемия: адамның дене мЇшесiнiң бірінің аты; сан мөлшері, есептеу амалы (сто голов рогатого скота); қабілеттілік, ақылдылық, саналылық (у него голова работает хорошо); бастық, басқарушы, жетекші, қожа (всему делу голова); алдыңғы бөлімше, топ, бастаушы (голова колонны) т. б.
Сондай-ақ, орыс тілінде стол — мебель аты; стол —тарам, тамақ (стол накрыт богато); муж — ер, еркек, күйеу (он, как муж, очень заботлив); муж — азамат, ер адам (замечательный муж древности) т. б. Сол сияқты, болгар тілінде залез — күннің батуы; залез — абыройдан, беделден айырылу; французша vеrі —жасыл;  vеrt — піспеген, vеrt —сергек; vеtі— шапшаң, тік, бір бет т. б.
Ағылшынша саrе — қамқорлық, бас-көз болу, бағып-күту; сақтық, назар аудару; dіamоnd — металл: алмаз, бриллиант; шыны кесетін құрал; ромб (геом.); картаның түрі (қазақша -қиық; орысша — бубны); американ, ағылшын тілінде саrе — бейсбол ойнайтын жер, алаң; саrе—жарыс, жүгіріс; ат бәйгесі (бәйгеге қосу); тез, шапшаң, жылдам жүру; ағыс, ағын; жасанды көл, көлшік, канал т. б.
Немісше Zиg (цук) сөзінің оннан астам ма¬ынасы бар: қозғалыс; жүріс; процессия; поезд; ұрттам; жұтым; ауаның тартылымы; мінез-қµлық сиқы; әскери взвод; әскери эшелон; әскери қару т. б.
Полисемия — тіл-тілдің бәрінде бар құбылыс. Мәселен, орысша идти (жүру, бару) етістігінің — қырық шақты мағынасы, ағылшынның dо (істеу, орындау) етістігінің — 16, чехтың mіtі (ие болу, қолына алу) — 12, болгардьң отбивам сөзінің — 7, башиния (Отан) сөзінің 5 түрлі мағынасы бар көрінеді.
Әдетте, тіл-тілде ертеден, ежелден қолданылып келе жатқан байырғы сөздер, сол негізгі түбірлерден өрбігендер көп мағыналы болып келеді. Мәселен, Абай алу етістігін толып жатқан мағынада қолданады: 1) бір затты қабылдау, ие болу. (Қалбалақтап түн бойы, алып бақты бұл сорлы.); 2) бір затты қолмен ұстау. (Орамалды қуанып қолына алды, сый алдым деп халқына қайта барды.); 3) жұбайлы болу, үйлену (Ата-ананың қызметін, Алған жардың қарызын, Өтемей кеткен бейнетін); 4) аңды қол¬а түсіру, ұстау (Құсы да иесі де қоразданар, Алпыс екі айлалы түлкі алғанда.); 5) бір елді шауьп өзіне қарату, бағындыру. (жердің жүзін алуға талап етті.); 6) о дүниеге әкету, өлтіру, (Сәулемді кұдай алған соң, сарнамасқа не шара? Жарымды алып қор қылдың, жас өмірде тасынған.); 7) күрделі сөз құрамында жұмсалып, қосымша мағына үстейтін көмекші етістік. (Сілкіне алмас жапырақ т. б.)
 Алу етістігі бұл келтірілгендерден басқа да сөз тіркестері ішінде толып жатқан ауыспалы мағынада қолданылады: асырап алу, атақ алу, басты бұлт алу, бойды алу, ғибрат алу, есеп алу, еске алу, жазды алу — жазды өткізу, жау жағадан алу, кезге жас алу, көңілін алу, ләззат алу, сәлем алу, шен алу т. т.
Алу етістігінің, орысшасы — брать. Орыс тілінде брать — полисемия; қолға алу, қолмен ұстау (беру перо в руки); таңдау, талғау (беру тему для диссертации); қабылдау, асырау, бірге ерту (он стал брать мальчика на охоту; брать детей на воспитание); сатып алу (брать булочки в буфете); оқу, пайдалану (брать уроки) т. б.
Алу етістігінің ағылшыншасы — tо tаkе: tо tаkе а bооk — кітап алу; tо tаkе f ish — балық аулау, балық ұстау; tо tаkе а рrizе — сыйлықты, жүлдені жеңіп алу; tо tаkе ап оffеr — ұсынысты қабылдау; tо tаkе теdiсіпе — дәрі ішу т. б.
Алу етістігінің, французшасы — рrепdrе (алу, ұстау, қолдану ішу, отыру т. б. мағынада); немісшесі — пеhтап: алу, ұстау, қатысу айыру т. б. мағынада.
Полисемияны сөздің семантикалық варианты деп те атайды. Полисемияға жататын сөздердің мағыналары арасында мағыналық байланыс, жақындық болады. Мәселен, жоғарыда келтірілген ауыз, бас, голова, стол, муж сөздері мағыналарының арасында үзілмеген желі, мағыналық жақындық, ортақтық бар. Ондай жақындық, ортақтық, сайып келгенде, ауыз, бас, голова, стол, муж сөздерінің негізгі, тура, номинативті мағынасынан шығады; басқа мағыналарының сыры бұл сөздерді бастапқы, негізгі мағыналарымен салыстыра қарағанда айқындала, дәлдене түсіп, түсінікті болады. Мағыналық жақындық, ортақтықтың болу-болмауы — бір сөзді полисемияға жатқызу немесе жатқызбау үшін басты шарт (критерий). (Мейрам бұл іске бас болып келді.) Аяғыңды бас дегендегі бас — мағынасы жағынан басқа-басқа құбылыс. Жоғарыда болгар және француз тілдерінен келтірілген залез vеrt сөздері де, сырттай қарағанда, бірдей дыбысталады және қазақша аударғанда мағыналық жақындықтары дәл аңғарылмайды. Олай болса, бұлар да полисемия емес, лингвистикалық басқа-басқа құбылыстар (бұл жөнінде омонимдер туралы бөлімде толығырақ түсінік беріледі).
Сөз мағынасының кеңеюі, тарылуы. Қоғамның, тілдің тарихи дамуына байланысты кейбір сөздер лексикадан мүлдем шығып қалады; ондайлар историзмге, архаизмге — көнерген сөздерге айналады; тілде жаңа сөздер — неологизмдер жасалады; кейде лексикадағы кейбір сөздердің мағынасы кеңейе түсіп, кейде тарылып отырады.
Сөз мағынасының кеңеюі мен тарылуы, сөз мағынасын түрлі-түрлі амал-тәсілдер арқылы ауыстырып қолданып, молайта түсу — тілдің лексикасын сан жағынан емес, сапа жағынан байытып, дамытудың өнімді жолдарының бірі.
Сөз мағынасының кеңеюі мен тарылуы құбылыстары полисемиямен де тығыз байланысты. Мәселен, жоғарыда келтірілген стол сөзінің алғашқы мағынасы — стлать (төсеу, төсеніш); бұл сөз келе-келе мебель аты, тарам, тамақ (стол накрыт; диетический стол), белгілі бір мәселемен айналысатын мекеме (паспортный стол, стол находок) деген үстеме, жаңа мағыналар қосып алды. Екінші сөзбен айтсак, столдық мағынасы кеңейді; стол полисемияға айналды.
Сөз мағынасы кеңейгенде, алдымен сол сөзді білдіретін ұғымның, атаудың мәні кеңейеді; сөз абстракцияланған үстіне абстракциялана түседі; соның нәтижесінде сөздің бұрынғы бірер мағынасына көптеген жаңа мағына қосылады; байырғы сөздің жаңа мағынасы әсіресе жаңа бір тіркес құрамында айқындалып, ашыла, дәлдене түседі; кейде осындай колданыстар арқылы байырғы сөздер терминге де айналып кетеді; байырғы сөз немесе бұрыннан-ақ колданылатын қарапайым, былайынша айтқанда, «нағыз қазақы» түбірлердің өзінен көптеген жаңа сөз, жаңа ұғым жасалады.
Мәселен, Сәкен Сейфуллиннің: Жоқшылықты жыр қылып, Далада қойшы зарлайды. Кімге айтса да сыр қылып, Байына жылап бармайды, — деген шумағында бай — малы көп адам; қойшының иесі, әміршісі; малды; әлді; қожа; басқа біреулерді жалдаушы — қанаушы; езуші, кұлданушы.
Қазірде, біріншіден, бай сөзінің революциядан бұрынғы мағыналары (малды, әлді, қожа, ие, қанаушы, құлданушы т. б.) тарылған; екіншіден, тілде бұрыннан бар бай сөзінің мағынасы жаңа ұғымдарға ие болып, кеңейген. Оны мына тәрізді тіркестерден айқын аңғаруға болады: бай ауыл, бай село, бай елке, бай жер, жері байдын, — елі бай т. б.
Қазақта қонаққа мүше тарту, табақ тарту дәстүрі бар. Бұл жерде мүшенің бұрынғы тура мағынасы — мал, аң-құс етінің жіліктері, бөлік, бөлімдері. Мәселен, Дәулет кұсын бауыздап, аспазшы әйелге: «Бір мүшесін қалдырмай ас»,— деді.
Қазақ ғұрпында табақ дегеніміз бас табақ, орта табақ, сый табақ, аяқ табақ деп бөлінеді. Күйеу табақ, құдағи табақ, қыздар табағы, келін табағы деген табақтар және бар. Олар өзінің атына, маңызына қарай еттің әр түрлі мүшесінен жасалады. Бас табаққа бас, жамбас салынуы шарт. Орта табаққа асықты жілік, кейде жамбас та түседі. Сый табаққа да бас, жанбас салынуы шарт. Күйеу табаққа бір сан жілік пен төс салынады; келін табаққа да төс және ұлтабар, жүрек түседі; қыздардың табағына жүрек, бүйрек, жағымен тіл салынады; құдағилар табағында жамбас немесе   асықты жілік пен сүбе болады  (С. Қасиманов).
Академик Әлкей Марғұланның айтуынша, табақ — көп мағыналы сөз. Табақ, ертеде дастарқан, шаңырақ, өз алдына түтін түтеткен үй, қазан асқан орда деген ұғымды да білдірген. Қазірде табақ сөзі — нақты ыдыс атауы. Ал бір табақты бір өзі жеді, — десек, табақ - метонимия.
Қазірде қоғам мүшесі, комитет мүшесі, кооператив мүшесі, академияның корреспондент мүшесі (немесе мүше — корреспонденті) сияқты тіркестерде мүше — полисемия, кең мағыналы сөз.
Сондай-ақ, жарыс, күрес, қүн, еңбек, тыныс, демалыс, өнеге, үлгі, шаруа, дәулет, топ, жетек т. б. сөздер бұл күнде мағынасын мүлде кеңейткен: бейбітшілік үшін күрес, қосымша құн, өзіндік құн, еңбек тынысы, еңбек жемісі, көңілді демалыс, құрметті демалысқа шығу, мол байлық, мол дәулет, ірі шаруашылық, жұмысшылар мен шаруалар одағы, лекторлар тобы, өнерпаздар үйірмесінің жетекшісі.
Жеке сөздердің өзі ғана емес, кейбір байырғы түбірге жµрнақтар қосылу немесе сөзден сөз жасаудың басқа да жолдары арқылы да жаңа ұғымдар пайда болып, сөз мағынасы кеңейе түседі: жарыс, күрес, ұйым (ұйы + м), жиналыс (жи + на + л + ыс), басқарма (бас + қар + ма), табыс (тап + ыс), төңкеріс (төңкер + іс), колғабыс (қолқабыс), колғанат (қол-қанат), қолжазба (қол + жаз+ба) т. б.
Жаңадан жасалынып, кейбір ұғымдардың термині ретінде қалыптасқан кейбір неологизмдер де кең мағыналы болып келеді: суреткер, қаламгер, талапкер, оқулық, оқырман, көрермен, баяндама, аялдама, қондырғы, саяжай т. б.
Кейбір кірме сөздердің бұрынғы бірер мағынасы қазірде кеңейіп, тіпті жаңа сөз, ұғым жасауға себепші болды. Мәселен, соңғы кездерде арабтың хүкімет сөзінің мағынасы қазақша әрі кеңейіп, әрі нақтыланьп, өкімет, үкімет деген екі сөз - термин пайда болды; өкімет — орысша власть сөзінің; үкімет — орысша правительство сөзінің баламасы.
Сондай-ақ арабтың, илм деген сөзінің мағынасы кеңейіп, үш сөз-термин жасалды: ғылым — орысша наука; білім — орысша знание; ілім — орысша учение.
Бір сөздің орнына екінші бір сөзді ауыстырып қолдану жолдары, мәселен, метонимия, синекдоха амалдары арқылы да сөз мағынасы кеңеюі мүмкін. Мұның, бір жиірек қолданылатын түрі — жалқы есімнің жалпы есімге, жалпы атауға айналуы. Мәселен, Қарабай, Қарынбай, Шырайбай, Қожанасыр, Алдаркөсе, Қодар, Жантық, Галефе, Маузер — кісі аттары; Шампан, Техас — топонимдер; апорт, херес, мадера т. б. жеміс-жидек сорттарының аты. Қазақ сараң адамды — Қарабай, Қарынбай, Шығайбай, мысқылшыл, сықақшыны — Қожанасыр, Алдар; дөрекі, қара күш иесін — Қодар, бір мен бірді атыстырып-шабыстыратын адамды — Жантық дей береді; т. т. Мұндайлар — сөз мағынасының кеңеюі.
Орыс тілінде донжуан (әйел баласы атаулыға қырындап, кырғидай тиюші мағынасында), меценет (өнерді жан-тәнімен қорғаушы, қастерлеуші), квислинг (саяси сатқын), донкихот т. б. — бұрынғы бір кісі аты; тар мағыналы қазірде мағынасын кеңейтіп, жалпы есімге айналған сөздер.
Сөз мағынасының кеңеюі — этимондар өзгерістеріне де байланысты құбылыс. Мәселен, жоғарыда стол сөзінің полисемия екенін айттық; бұл стлать сөзінен шыққан дедік. Енді бір қызығы гректің трапезе деген сөзі де стол мағынасын білдіріпті. Ал бұл сөз — трапезе орыс тіліне ауысқаннан кейін монастырьда тамақ ішетін ортақ стол, сондай ортақ столда тамақтану мағынасын білдірген; ертеде стол — астына аяқша орнатылған тақтай (латынның disсиsз — диск сөзі итальянша disсо — стол) болып қолданылу осыған байланысты.
Латынның сопtіо дегені — әрі жиналыс, әрі жиналыста сөйлеген сөз; роман тілдеріне ауысқанда, жиналыстары салтанатты сөз (торжественная речь) ретінде қолданылатын болыпты; испанның осы мағынадағы — аренга, француздық харангуе сөздері латынның «харенга»сынан алыныпты.
Орысша коса (бұрым) ертеден-ақ, осы күндегідей, өрілген ұзын шаш, ал серб тілінде жалпы шаш атаулы мағынаны білдіріпті; чех тіліндегі Sраіпу сөзі немістің Sраt (ат аяғындағы зақым), яғни тар мағыналы сөзінен алына отырып, казірде жаман, үлгісіз, өнегесіз деген кең мағынаға ие болған.
Сөз мағынасының тарылуы — кеңеюге қарама-қарсы процесс. Сөз мағынасының тарылуы, негізінен, адам ұғымының жалпылықтан жалқылықты саралап, даралауынан, заттар мен құбылыстардың ерекшелігін, қыр — сырын айқындай түсуінен, нақтылап, дәл білуінен пайда болады.
Мәселен, ұл сөзі — ертеректегі түркі тілдерінде адам баласына да, мал баласына да бірдей қатысты қолданылған полисемия. Көне түркі тілдерінде бұл сөз оғлақ-қозы-лақ түрінде дыбысталған. Қазіргі азербайжан, түрікмен және солтүстік шығыс түркі тілдерінде оғлақ-оғлах мағынасы — бала; хакас тілінде оолақ — «мальчик» (әйтеуір ұл бала), солақ — «сынишка» (менің ұлым, кішкентай ұлым, қозым) деген мағыналарға сараланып, нақтыланса керек.
Жұрағат — ертеде әйел баласы (әйел, қыз, келіншек) атаулыны білдірген полисемия. Махмұд Қаш¬арида ұрағат иіп ігірді — жұрағат жіп иірді сияқты сөйлем бар. Қазіргі қазақта жұрағат — ұрпақ, тұқым, өрен-жаран, бауырлас, қандас, бір тектен, көбінесе әйел-ана жағынан таралған жақындар, туыстар. Жұрағатым еді, жұрағатына барып келді тәрізді тіркес — бұл сөздің ертеректе әйел баласы атаулыны білдіргеніне бірер дәлел есепті.
Кейбір зерттеушілердің айтуынша, жылқы — ертеректе күллі төрт түліктің аты; киік — күллі жабайы аңдар; тары — дән біткеннің ортақ аты; тон — сыртқы киімнің жалпы атауы. «Тойда тонымды бер; той — тондінікі, ас — аттынікі» осындайдан сақталып қалуы ықтимал,
Кейбір лингвистердің айтуынша, өйткені, сондықтан тәрізді шылаулар, бүгін, биыл, өйтіп, сүйтіп, бүйтіп сияқты күрделі сөздер, шынтуайтқа келгенде, аббревиатуралар (қысқарған сөздер) сөз мағынасының кеңеюін дәлелдей түседі. Біздіңше, бұл келтірілгендер — сөз мағынасының кеңеюінің емес қайта, сөз мағынасының тарылуының мысал-деректері.
Бұл сөздер олай еткені, солай болғандықтан, бұл күн, бұл жыл, олай етіп, бұлай (былай) етіп тіркестерінен формаларын да ықшамдап, мағынасын да нақтылап отыр. Олай болса, бұлар — сөз мағынасының тарылу кұбылысы.
Кейбір көмекші есімдер мен шылаулар түрлері ертерек кезде дербес мағыналы жеке-жеке сөздер болған. Келе-келе олар дербес мағынадан айрылып, басқа сөздермен тіркесіп қана қолданылады. Бұл — сөз мағынасының тарылуы. Мәселен, алды, қасы, жаны, арты, арасы, бойы, кейін, соң, ма-ме, -ақ, -мыс т. б. көмекші есімдер мен шылаулар — осындай топ. Дегенмен, олардың кейбірі кей жағдайда дербестігін әлі де сақтайды: кейін кел; алдың — құз, артың — жар; арасы — ат шаптырым. Бұл тіркестерде кейін, алд, арт, ара — дербес сөздер.
Кейбір лингвистер тілде сирек, к£бiнесе пассив лексика құрамында қолданылатын сөздерді де мағынасы тарылған сөздер деп қарайды. Шындығында олай емес. Кейбір диалектілік ерекшеліктер, әдеби тіл нормасынан ауытқушылықтар, профессионализмдер (кәсіби сөздер) — сол сөздер мағынасының кеңеюі не тарылуының белгісі емес. Ондайлар — территорияға, мамандыққа, кәсіпке байланысты тар көлемде, аймақта, ортада ғана қолданылуының көрсеткіші. Әдеби тіл нормасына ене алмаған сөздерді, бір кәсіп өкілінің лексикасын басқа да мамандықта¬ылардан талап ету, әрине, орынсыз болар еді. 
Мәселен, шиша, құбыр (шыны, бутылка мағынасында), көмбе, көмпеш (табаға пісірілген нан) тана, (тайынша, торпақ), атжургіш (қамшы), кемпір ауыз (тістеуік) т.б. — мағынасы таралған сөздер емес, тар көлемде, белгілі бір аймақта ғана қолданылатындар. Сөз мағынасы зат, іс-әрекет аясының шектелуіне де байланысты таралады. Орыстың страсть сөзі XVIII ғасырларда қµмарлық, құштарлық, дегендермен қатар, ºауіп, қорқыныш, азап, уайым — қайғы сияқты бірсыпыра кең мағынада қолданылып, кейіннен ғана алғашқы құмарлық, құштарлық мағынасында қалған; чехтың көп мағыналы пища сөзі қазірде мал азығы деген мағынаға ғана ие болып қалған; орысша наказание (жазалау) сөзі бұрын ұстаздық,  үйретушілік (наставление, поучения) деген мағыналарды білдірген; обычай (әдет, салт) сөзі — бұрын  тәсіл, образ мағынасында да, труд (еңбек) — қайғы, уайым, азаптану, ауру мағынасында да, хоронить сөзі жасыру, қорғау, сақтау мағыналарында, гректің диэта (өмір тіршілігі, өмір бейнесі) сөзі диета —тағам режимі мағынасында тарылған.

Сөз мағынасын ауыстырып қолдану жолдары мен түрлері
Тіл өз заңдары бойынша қалыптастырған амалдары мен сөз тіркестіру тәсілдері арқылы бір сөзге алуан түрлі үстеме, қосымша, ауыспалы мағыналар туғыза алады; кейде сол бір сөзді сөзді негізгі, тура, номинативті мағынасынан мүлдем өзгеше мағынада қолданып та жібереді.
Мысалға екі-ақ сөз — мал, көкірек сөздерінен туындаған кейбір мағыналарды қарастырып керейік.
Мал — үй жануарлары. Бұл сөздің номинативті мағынасы — малды күту, мал өсірумен   шұғылдану.   Мұнымен қатар Абай шығармаларына мал сөзі әр түрлі   тіркеске   түсіп,   түрлі-түрлі мағына береді:   мал бағу — кәсіп ету, күн   көру;   мал айту — құдай жолына   садақа беру;   малға бөгу — кенелу, баю;    мал біту — дәулет біту, баю; жеті атасын мал өлтірген — дүние коңыз, дүниеқор; мал қуу — мал іздеу, пайда іздеу; мал құмар — дүниеқор, мал жанды; мал табу — еңбек етіп пайда табу; мал шашу — малын орынсыз жұмсау, шырынға бату (АТС).
Көкірек. Негізгі мағыналары — омырау тұс, кеуде; көңіл, көкей сыр; ақыл, сана — сөзім; ауыспалы мағынасының бірі — менмен, өзімшіл, өр кеуде т. б.
Мұнымен қатар кейбір тіркестерде мынадай мағыналар туады: ақ көкірек — ақ пейіл, ақ көңіл, адал; ер көкірек — батыл, ер мінезді, айбатты; жар көкірек — тоң мойын, бір бет; жел көкірек — не болса соған желігіп кететін желөкпе; зор көкірек — ер кеуде, менмен; көр көкірек — еш нәрсені¦, парқын білмейтін санасыз, надан; қара көкірек — пиғылы жаман, арам ниет; қау (кұр) көкірек — қолынан еш нәрсе келмейтін, бос кеуде; қу көкірек — бос дәме, кұр кеуде; мал көкірек — надан, топас; ер көкірек — тақаппар, менмен, өр мінезді; шер көкірек — кайрылы-қасіретті; көкірегі ашық — білімді, саналы; көкірегі байлауы — көңілі бір нәрсеге орнығып, қорытындыға келген, алаңсыз; көкірегі даңғыл — ойы анық, айқындалған; көкірегі дария — ақылы мол, ойлы; көкірегін жарды - қатты қорқытып, зәресін ұшырды; көкірегі жүйрік — сезімтал, түсінігі мол, ойы ұшқыр; көкірегі жылады — ет жүрегі езілді, егілді; көкірегі кең — кең пейілді, дарқан; көкірегі күйге толды — көңілденді, көңілі қуанышқа бөленді; көкірегі қаранғы — надан, топас; көкірегі қарс (қақ) айрылды — уайымдады, қайғырып күйінді; көкірегімен кәк тіреді — аспанмен таласты; көкірегін ашты — шын ықыласпен ақ көңілін, адал ниетін білдірді; көкірегінде желі бар — көңілі көтеріңкі, мақтан құмар; көкірегінде оты бар — саналы, еті тірі, жігерлі; көкірегіне кірмеді — айтқанды түсінбеді, санасына дарымады; көкірегіне қона кетті — көңіліне ұнады, ойына дәл келді; көкірегіне құйды — ойына тоқыды, түсініп ұғынды; көкірегінен орын тепті -көңіліне ұялады; көкірегіне нан пісті —өзін жоғары санап, өз-өзінен ісініп — кебінді; көкірегіне тоқыды — есте мықтап сақтады, ұғып алды; көкірегі ояу — жақсы-жаманды түсіне білетін, сауатты, саналы; көкірегі шайдай ашылды — көңілі көтерілді, денесі сергіді; көкірек бітті — менмендік пайда болды, менменсіді; көкірек көзі — ой, сана-сезім; көкірек көзі ашық — зерделі, ойлы, ақылды; көкірек көтерді — ел қатарына қосылды дәрежеге теңелді; мақтанып дандайсыды; көкірек қақты — өзім ғана деп паңсыды, такаппарланды; көкірек сарайы — көңіл күйі, ішкі дүниесі (ҚТТС, 5).
Бұл мысалдарда мал, көкірек сөздерінің ауыспалы мағыналарының басым көпшілігі әсіресе тілде әбден қалыптасқан тұрақты тіркестер, яғни фразеологиялық единицалар кұрамына әбден сіңгендіктен айқынырақ көрініп тұр. Сонымен бірге бұл мысалдарда сөз мағынасьн ауыстыруды¦ басқа да жолдары бар. Мәселен, ақ көкірек, өр көкірек, көкірегі ашық, көкірегі дария, көкірегімен көк тіреді, көкірегінде оты бар, көкірегіне то-қыды, көкірек сарайы, көкірек көзі т. б. — әрі метафора; жеті атасын мал өлтірген, мал құмар, жел көкірек, көр көкірек, көкірегі ояу т. б. — метонимия.
Сөз мағынасын ауыстыру, дәлірек айтқанда, бір сөздің орнына екінші бір сөзді қолдану немесе бір үғым я бірнеше ұғымды бір-ақ атаумен білдіру түрлі-түрлі себептерге байланысты болып келеді. Сөз мағынасын ауыстырып қолданудың лингвистикалық тұрғыдан көбірек тараған мынадай жолдары мен түрлері бар: сөз мағынасын қызмет бірлігі бойынша ауыстыру; метафора; метонимия; синекдоха; табу жэне эвфемизм.
Сөз мағынасын қызмет бірлігі бойынша ауыстыру. Қоғамның даму барысында белгілі бір заттың атқарған қызметін енді бір уақыттарда екінші немесе одан да көп зат атқаруы мүмкін; бір кездерде белгілі бір зат нақты бір материалдан жасалады да, кейіннен дәл сол зат қызметін атқаратын, яғни соның орнына жүретін екінші немесе одан да көп зат басқа бір материалдан, тіпті бірнеше, әр түрлі материалдардан жасалынуы мүмкін; кейінгі шыққан заттың алғашқы, өзінен бұрынғылардан түр-түсі де, сапасы мен мазмұны да бөлек болуы мүмкін. Бірақ, соған қарамастан, кейін шыққан зат ертеректе пайда болған заттьң орнына жүргендіктен, алғашқы затқа берілген ат-атау тілде сақталып қалуы мүмкін. Мұндай құбылыс сөз мағынасының қызмет бірлігі бойынша аталуы немесе ауыстырылуы делінеді.
Бір сөз ертеректе пайда болған бір сөздің орнына қызмет бірлігінің, ортақтығына қарай ауыстырылғанда, метафоралар сияқты, белгілі бір ұқсастыққа негізделеді. Бірақ қызмет бірлігі бойынша ауыстырудың метафорадан басты айырмасы бар: метафоралар заттың, құбылыстың түр-түсі, формасы, көлемі тәрізді адам сезімі мүшелеріне бірден көзге түсетін жақтарын негізге алады. Соның нәтижесінде бір немесе ұқсас бірнеше зат, құбылыс бір атаумен немесе тіркеспен аталады. Ал, қызмет бірлігі бойынша ауысуда зат не құбылыс белгілері тек материалдық немесе түр-түс, формалары ұқсастығына негізделмейді; заттар мен құбылыстар формасы, түр-түсі, материалы жағынан әр түрлі бола тұрып, атқаратын қызметтері бір болғандықтан ғана бір атаумен аталады.
Мәселен, ерте заманда, ақша шыққанға дейін, адамзат әр түрлі затты малға айырбастап алатын; сирек кездесетін қымбат зат үшін малды көбірек беретін. Мал атаулы адамзатқа тамақ та болды; күш көлігі ретінде де пайдаланылды; айырбас өлшемі ретінде де қолданылды.
Келе-келе мал атаулының айырбас өлшемі ретіндегі қызметін ақша атқаратын болды. Ақша — латынша ресипіа (ресиз— мал.) ресипіа — орысша деньги; қазақша — теңге (кейбір зерттеушілердің пікірінше, орыстар бұл сөзді түркілерден алған; деньги түркілерге орыс тілінен теңге түрінде дыбысталып кірме сөз ретінде қайта өткен). Ақшаның единицасы — рубль (сом).
Рубль сөзінің этимоны жөнінде түрлі пікір бар. Кейбір пікірлерге қарағанда, орысша рубль — үнділіктердің рупийі. Үндіше рупий мал  деген  сөз; аша единицасы. Ал кейбір тарихшылар рубль орыстың рубить (ұсақтау, майдалау) сөзінен шыққан деседі.
Ертедегі Русьте ақшаның негізгі единицасы — салмағы 200 граммдай келетін күміс кесек (гривна). "Салмағына сай, ондай күмістің құны да қымбат болган (мәселен, бір күміске 200 тиін терісін сатып алуға болады екен.) Половецтер тұтқынына түскен Игорь князьды босату нарқы екі мың күміс кесек деп белгілеген көрінеді. Қысқасы, орыстың ертедегі күміс кесегі (гривна) — рубльдің арғы «атасы». Орыс жерін жаулаушылар орыс князьдары мен шаруалар түңліктеріне ауыр-ауыр салықтар салғанда, күміс кесектерді майдалап, ұсақтай («рубили» пополам) бастаған; бұл бір кездердегі қымбат бағалы күміс кесектерді «құнсыздандырған» («девальвация»); соның нәтижесінде ақшаның, жаңа единицасы — рубль пайда болған; орыс жазбаларында «рубль» сөзі XIII ғ. екінші жартысынан бастап кездеседі; орыстардың алым-берімінде алтын, (түркіше — алты) ақша ретінде жүрген; бір алтын алты сомға (рубль) теңгерілген. Иван Грозный кезінде бір рубль (сом) хақы жүз тиынға теңестірілген; монеталардың салмағы мен түрі бірдейлестірілген; ал бақыр тиындарды айналымға шығарған — Бірінші Петр.
Сөйтіп, алғашқыдағы мал, аң терілері т. б., кейіннен ақша — күміс кесек, келе-келе қағаз ақша, металдан жасалған ақшалардың бәрінің атқаратыны — бір қызмет, алым-берім единицасы қызметі. Сондықтан қағаздан немесе металдан жасалғанына қарамастан, атқаратын қызметі бір болғандықтан, орыс тілінде рубль сөзі сақталып қалды.
Сондай-ақ ертеректе жазу кұралы ретінде құстын қауырсыны (гусиное перо) қолданылған; кейіннен бұл қызметті металл перо атқарды; белье алғашында ақ матадан тігілген; мешок теріден (мех) істелген; жазу материалы сия — (чернила) ертеректе сұйық қара заттан (черная жидкость) жасалынған; ертеректе жер астынан, шахтадан көмір тасу үшін күш көлік ретінде иттерді пайдаланған; сондықтан немістердің көмір тиейтін вагонеткаларды Hund (собака) деп атағанына таңдануға болмайды; коньки — «везти» с конем — атпен тасу, жүргізу мағынасынан шыққан; XVI ғ. таң сәріде өз әріптестерін аралап жүріп оятатын монахтарды будильник деп атаған; сағат түрі — будильник содан қалған; орыстың стрелять етістігі «стрела» (қару, ок) мағынасынан алынған; мануфактура (латынша «қолмен тоқудан» шыққан) — ертеректегі бастапқы мағынасына сай, мата аты ретінде сақталынып қалынған; ағылшынның sаіl — жүзу деген сөзі бастапқыдағы sаіl — парус сөзінен шыққан; флот — суда жүзетін кемелер атауы; келе-келе самолетке қатысты мағынаға да ие болған (аэрофлот); француздың дебаркадер деген сөзі — пристань; поезд келіп тоқтайтын платформа мағынасында; осыдан вокзал сөзі келіп шықты: темір жол вокзалы, су жолы вокзалы (пристань), аэровокзал дегендердің атқаратын қызметі бір. Сондықтан бәрі де вокзал деген бір-ақ атаумен аталатын болған.
Метафора (гректің mеtарhоrа—ауысу, ауыстыру мағыналы сөзі) — белгілі бір ұқсастыктарына қарай екі я одан да көп зат немесе құбылыстың бір атаумен аталуы. Бұл жерде ұқсастық дегеннің, ұғымы кең: заттар мен құбылыстар түр-түсі жағынан ұқсас болып келуі мүмкін; көлемі, аумағы дәл бірдем болмаса да, әйтеуір бір формасы ұқсас болуы мүмкін; бір атаумен аталатын зат немесе құбылыстың бірі өмірде бар, нақты, ақиқат болуы, ал дәл сол атаумен беріліп, белгілі бір сөз тіркесі кұрамында қолданылған екінші бір заттың өзі нақты болмауы мүмкін. Бірақ екеуіне де ортақ жәйт — жалпы бір ұқсастық атаулы.
Мәселен, адамның басы дей отырып, төбенің басы, таудың басы, жұмыс басы, бµлақ басы дсй береміз; көйлектің етегі дей отырып, — таудың етегі; қыздың төркіні дей отырып, сөздің төркіні дей береміз. Мұнд ағы бірінші тіркестегі сөздер — өздерінің тура мағынасында, соңғы тіркестегі сөздер ауыспалы мағынада тұр. Соңғылары — метафоралар. Оның себебі — соңғыларында екі немесе одан да көп зат, құбылыстар әр түрлі атаумен аталмай, бір-ақ сөзбен аталып тұр.
Шынтуайтºа келгенде, көлемі мен материалы, мазмұны жағынан төбе мен таудың басын адам басымен ешбір салыстыруға болмайтыны түсінікті; ал жұмыста немесе бұлақта «бас» деген мүлдем жоқтығы аян. Сөйтсе де, мұндайлардың әркайсысы әр түрлі сөзбен аталмай, бір-ақ сөзбен айтылуында бір заңдылық бар. Ол — ұқсастық заңдылығы. Мәселен, көйлектің етегі бір-екі немесе бірнеше метр-ақ болсын дейік, ал таудың етегі ондаған, жүздеген шақырымға созылады. Бірақ көйлектің етегі мен таудың етегіндегі сәл ұқсастың — екеуі де екі заттың ең төменгі жағы, төменгі бөлігі.
Метафора — тілдің суреттеме, көркемдегіш, бейнелеуіш құралдарының ең бір өнімдісі. Мысалдар: Ақылыңа сөзің сай, Сіз — жалын шоқ, біз — бір май; Ыстық сөзің кірді ішке, май тұра ма шыжымай?! мұңдасқанда қалмайды көңіл кірі; көңілдің жүгін қиял қыл, ызаға тұтқан бой мең-зең; Сенісерге жан таба алмай, сенделеді ит жүрек; Дұғай сәлем жазамын Күйісбайға, Бермек болған айғырдың көзі қайда? Көзді көрсең —бересің, тайсаң — танып, Алдамшы атанғанның несі пайда? Көңіл құсы құйқылжыр шартарапқа, Адам ойы түрленіп ауран шақта; Жастықтың оты жалындап, жас жүректе жанған шақ (Абай).
Келтірілген мысалдардағы сіз — шоқ, біз — май, сөзің кірді ішке,  көңіл кірі, көңіл жүгі, ит жүрек, көз, көңіл кұсы, жастықтың оты — поэтикалық метафоралар, Абайдың өзіне тән көркемдегіш құралдары. Мұндай колданыстар сөзге өң, көрік береді; ойды жеріне жеткізіп айтуга себепкер болады.
Метафора негізінде туған ауыспалы мағына тілде қалай болса солай қолданыла бермейді, тілдегі әбден орнығып, қалыптасқан нормалар шегінен ауытқып кете алмайды. Дегенмен, метафораларды, сондай-ақ жалпы тілдің бейнелеуіш және көркемдегіш құралдарын қолдануда әр автордың өзіндік тәсілі, шеберлігі болады.
Бұдан аңғаратынымыз: екі немесе бірнеше затты (құбылысты) бір ғана атаумен атайтын таза тілдік — лингвистикалық метафоралар болады (адамның басы — таудың басы); өмірде реальды түрде болмайтын, тілдегі сөздер мен сөз тіркестері мағынасын әрі дәл, әрі саналы, әдейі астарлы, бейнелі түрде шыңдай түсу мақсаты үшін колданылатын таза әдеби — поэтикалық метафоралар болады. Соңғы келтірілген мысалдар, міне, сондай, көркем — әдеби, поэтикалық метафоралар.
Таза лингвистикалық метафоралардың қолданылу зандылықтары мен себептері, негізінен, мына төмендегі тәрізді болып келеді:
Тіл-тілде сөз  (сөздер)    заттар   мен   кұбылыстардың түр-тұлғасы  (формасы)  ұқсастықтарына карай бір атаумен алмастырылады: адамның көзі — иненің көзі; адамның беті — сүттің, беті, істің беті, қайықтың тұмсығы — ит тұмсығы т. б.
Сөздер дыбысталу жақындығы жағынан   да   алмастырылады: воет волк — воет ветер (касқыр да ұлиды, жел де ұлиды); барабанит  солдат — барабанит  дождь  т.   б
Заттар мен құбылыстар әсері арқылы  пайда  болған эмоционалдық байқаулар мен аңғарулар нәтижесінде сөз атаулары алмастырылады:     баран  (дәл мағынасы — қой) —  ештемеге көнбейтін, томаға тұйық, ақымақ — айтқанға көнбейтін, айдауғяяe0 яяяяжүрмейтін адам; змея — қырсық, зұлым адам (коварный, ехидный   человек);   зерно   пшеницы — рациональное   зерно;   теплый день — теплый прием, теплый взгляд;   светлый день — светлая мысль т. б.
Кейбір метафоралар әр түрлі, тіпті алуан-алуан, кішігірім ұқсастық, сәйкестік   негізінде де алмастырылады;   кейде жан-жануар, аң-құс ұқсастықтары да метафора ретінде қолданыла береді; зат пен құбылыстың табиғи ерекшеліктеріне, қызметіне қарай ұқсастықтарға сай мағыналық ортақтықтар да метафора ретінде пайдалына алады:   орысша   кузнечик   (шегіртке)   кішкентай, бала ұстанық (маленький кузнец)  еңбек  қимылы үніне ұқсас дыбыстар шығаратынына   байланысты   аталған;   украин тілінде коник  (шегіртке)   кішкентай,   құртақандай   ат   тәрізді,
дегеннен алынған; французша Іа sаutеrеllе (скакунок) — шауып кететін деген мағынадан, латын тілінде sіеапzіз— (сенной козел) шөпте жүретін ешкі, текешік деген мағынадан шыққан; қазақ-орыс тілдерінде серік (спутник — жердің жасанды серігі)  тілде бұрыннан бар сөздің жаңа мағынаға ие болуынан, онда да кызмет, сөз мән-мазмұны ұқсастығы негізінде пайда болған метафора.
Қазақ және орыс тілдерінде кейбір кісі аттары (ономалар), елді  екен аттары (топонимдер) т. б. метафора негізінде қолданыла   береді:   Үміт, Үмбет, Ұмыттық, Ұлболсын, Тынышкүл, Вера, Надежда, Люда, Любовь, Қызтуған, Қамыскөл, Алтай,   Қарпық,   Қуандық,   Бегендік,   Сайдалы, Бекбау, Мінәсіп,Тұтқыш, Тойдым, Карашаш, Шаңқүл, Миргородовско, Луговая, Дубовское, Савва, Пресенко, Романовых, Бескемпір т. б.
Жоғарыда айтылғандай, метафоралар к£бiнесе сөз мағынасын бейнелеуші, көркемдеуші   құрал   ретінде   қолданылады. Онда да әйтеуір     бір ұқсастыққа  негізделеді: орысша змея — қырсық, зұлым адам дедік;   қазақша мұндай мағына сұр жылан, қу адам — қу түлкі сияқты  тіркестерге  сай   келеді;  немісше  —  dег  Fuсhs,  ағылшынша — thе fох, французша — Iе геnагd, полякша — Ііs,   қазақша   иненің   көзі — адамның   көзі, орысша ухо человека — ушіко иголки, ағылшынша — еуе  (көз) французша   оіl,   орысша горлышко — бутылки; ағылшын, поляк тілдерінде мойын  (the  песk, szуikа); нос чайника орыста адам мұрнына ұқсастығынан аталған, ал французша lе bес құс тұмсы¬ына ұқсатудан шыққан; шошқа  (свинья) — кейбір тілдерде әрі ұсқынсыз адам; моральдық жағынан тұрақсыз; азып-тозып біткен адам; болгарша дупка — әрі тесік, әрі шұңқыр, орысша схватитъ за руку — схватить мысль, ағылшынша іо grаsп (бұрын айтылған пікірді, ойды «қармап қалу»), взял книгу — взял за правило —tо tаkе, гнет (ауыртпалык.) — ағылшынша thrеаt: (ертеректе «бұқара халық», «әскер» деген мағыналы болған).
   Метонимия (гректің  metоnуmіа атын өзгертіп атау мағыналы сөзі) — белгілі бір заттар мен құбылыстардың сыртқы және ішкі мән-мағынасының реалды байланыстылығына қарай алмастыру амалы. Метонимияның метафорадан бір айырмашылығы мынау: метафора, негізінен, ұқсас екі зат немесе кұбылысты бір-ақ атаумен (сөзбен )атаса, метонимия ойда сақталынып тұрған бірер сөзді айтпай-ақ, ол сөзді екінші бір сөз мағынасына сыйыстырып жібереді. Ондайда екі немесе одан да көп сөз мағынасы сол сөздер орнына қолданылған бір-ақ сөзден оп-оңай аң¬арылады. Оның себебі — метонимия халық тілінде ертеден бермен қарай қалыптасқан ұғымдарға сәйкес жасалынады.
Мәселен, Сәкенді оқыдым десек, Сәкеннің шығармаларын оқыдым дегенді аңғарамыз. Дина жеңгейдің дастарқаны мол екен, — десек, Динаның стол жапқышының көлем — мөлшерін айтпаймыз; тағамы мол екен немесе Динаның қолы ашық, барын аямайды деген мағынаны ұғамыз. Олай болса, дастарқан сөзі ауыспалы, бейнелі мағынада қолданылып тұр. Сонда бұл сейлемдердегі оқыдым, дастарқаны дегендер — метонимия.
Ал сөйлемдерді Сәкеннің кітабын оқыдым, Дина дүкеннен үлкен дастарқан сатып алды, — түрінде құрсақ оқыдым; дастарқан сөздері метонимия бола алмайды. Өйткені бұл сөздер өздерінің тура мағыналарында қолданылып тұр.
Қырда айқасты балға, орақ! Құшақтасты көп тұмақ! Айғайласып тас атып, Жабылды өңшең жұлма тон(I.Ж.) Ал тағы бір кезде үй іші мәз-мәйрам болып отырғанда, жабырқап, түнеріп, мең-зең боп үндемей қалатын да әдеті бар, үй іші осы әзілмен ілесе тегіс Әйгерімге қарады. (М.Ә.) Қайлашылар айына бір қара табатын көрінеді! Жалда жүргенде жылына бір қара таппайтын едік... деп күні бұрын тойып отыр. (Ғ.Муст.). Бұл сөйлемдердегі метонимиялар — балға, орақ, көп тұмақ, жұлма тон, үй іші, бір қара. Бұлар, негізінен, зат атаулары (ту, жалау), адамдар, кісілер, ата-ана, аға-іні, бір өгіз (жылқы) мағыналарында қолданылып тұр.
Заттар аты кеңістік немесе уақытқа қатысты байланысы негізінде де алмастырыла береді: I курс — алғыр курс; шетінен «қасқыр», айтқаныңызды «қағып алады»; бір сабаны бір өзі ішеді, екі кесені бірден тартып жіберді; бір табақты бір өзі жеді т. б.
Метонимия бойынша ауыстырғанда, заттың өзі ғана емес, оның ұғымы да өзгеріске түсуі мүмкін. Мәселен, орыс тілінде бюро деген сөз мағынасынын, өзгеріс жайы мынадай: француздың bиrеаи сөзі алғашында түйе жүнінен тоқылған мата деген мағынаны білдірген; одан соң бұл сөз сол матамен көмкерілген (сондай мата жабылған) стол дегенді, кейіннен сондай столдар қойылған бөлме, одан кейін сондай столдар қойылған мекеме, бөлім (машина бюросы, конструкторлық бюро), одан барып сол мекемеде қызмет етуші адамдар (бюро мүшелері түгел жиналды), ең соңында сол адамдардың мәжілісі деген метонимиялық қолданысқа жетіп отыр.
Кейбір заттар мен бұйымдар алғаш рет қай жерде өндірілсе, сол жердің атымен аталған: Кашемир (мата аты) — Индиядағы қала, Тюль—Франциядағы tиllе қаласының аты, Каленкор — Индияны¦ Қалькутта қаласы атынан алынған; қаракөл елтірісі — Бухарадағы Каракөл алқабының аты; бұл елтіріні француздар аstrасаn дейді: Астрахань қаласының аты; Бастон (мата) — АҚШ-тағы қала; Шевиот (мата)—Шотландиядағы қала; Шампан — Париж маңындағы провинция; гавана (сигареттік бір сорты) — Куба астанасы Гавананың аты; панама (бас киімнін, бір түрі) — мемлекет аты т.б. Мұндай метонимиялар географиялық немесе этнографиялық деп те аталады.
Кейде жалқы есімдер, әсіресе кісі аттары және оның қоғамдық мәні бар қызметі, ғалымның аты және оның ойлап тапқан жаңалығы т. б. метонимияға айналады: Карл (великий) — король; Цезарь — цесарь (царь-патша), батист (бәтес) — тоқымашы Батист Шамбрэнің, пастеризация — Француз ғалымы Луи Пастердің, ампер — Француз физигі Андре Мари Ампердің, гильотина (дарға асу, өлтіру құралы) — Гильотен деген дәрігердің, гобелен (көркемдеп, әшекейлеп тоқылған кілем) — париждық Жан Гобеленнің, реглан (киім пішу үлгісі) ағылшын лорды және генералы Фицрой Регланның, маузер, браунинг, форд, паккард, макинтош, френч, галифе т. б. — осы құралдар мен заттар авторларының есімімен аталған.
Орыс тілінде де сөз мағынасын метонимия негізінде алмастырудың түрлері өте кеп. Мәселен, заттың өзі мен оның ішіндегі зат атаулының бірдей аталуы: разбить стакан — выпить целый стакан; деревянный дом — принять в свой дом; сяяe2етяяяя__ клася1 — хороший класс т. б.; соңғы бір зат алғашқы бір заттың атауымен аталуы: блюдо — ас ішетін ыдыс (посуда), блюдо — тағам; бумага — қағаз, бумага — ресми документ; немісше Вlаtt — бір парақ қағаз; dег Вlatt — листок, газета; kragеn — материал аты; kragen — анатомиялық атау (жаға); белье — ақ мата; белье — киім, бұйым т. б.
Қазақ және орыс тілдерінде аса көп тараған метонимиялық ұғымдар мына сықылды тіркестерде көбірек ұшырасады; Әуезовты оқыдым; Құрманғазыны тарта отырып сөйледі; Пушкинді жатқа біледі; қолында — Сәбит Мұқанов; Третьяковканы аралап кетті; Айвазовскийді қызықтап тұр; Чайковский құлағының құрышын қандырды; спортшылар арманы — Медеу т. б.
Метонимиялық қолданыстар кейде сөз мағынасының кеңеюі немесе тарылуына себепкер болады; орысша квас — ертеректе ашыған тағамның жалпы атауы (ашыған сүт, іріген сүт т. б.), қазірде бір ғана тағам аты; пиво — сусын атаулының атауы, қазірде сусынның бір түрі; немісше fаhrеп — ертеректе «қозғалу», «жылжу», қазірде — «жүру», «бару» («ехать»), ағылшынша Іnеаі — ертеректе «тарам», «тамақ», қазірде— «ет» (мясо); гооnг — ертеректе «кеңістік» (пространство), қазірде — «бөлме» (комната); соіnгасіе — ертеде бір бөлмеде бірге жататын адам, қазірде — жолдас, дос, серіктес т. б.
Синекдоха (гректің sуnеkdосhе — бірге жобалап, нобайлап, шамалап түсіну мағыналы сөзі) — бүтіннің орнына бөлшекті, жалпының орнына жалқыны (дараны), үлкеннің орнына кішіні немесе, керісінше, жалқыны¦ орнына жалпыны, бөлшектің орнына бүтінді қолдану негізінде сөз мағынасын алмастыру амалы. Кейбір лингвистерше, синекдоха — метонимияның ең көп тараған түрінің бірі.
Мәселен, бір адамда бір-ақ бас болатыны белгілі. Сөйте тура, қазақ: — Басың нешеу? — деп сұрайды. Төрт-бес жанбыз ғой...— деп жауап береді. Терт-бес тұяғымыз бар десе, төрт-бес қой-ешкім бар деген сөзі. Бас екеу болмай, мал екеу болмайды; Қазан басыңда қаптаған ақ жаулық; көп бастар шұлғысып, көп сақалдар шошаңдасып қалды. Шекесі шығыңқы домалақ бастар, бүйірі созыңқы ұзын бастар, өнерге біткен ашық маңдайлар, өнерсіз еті қалың маңдайлар екі жыл бойы алдымнан кеткен жоқ. (Ғ. Мұс.) Жат хабарды Жігітек алғаш естіген жерде бірталай ақ сақал, қара сақал боп, Оралбайды қатты кіналағанын да білді. (М. Ә.); Көп қорқытады, терең батырады; Білекті бірді жығар, білімді мыңды жы¬ар.(М.); Тұмсықтының  тамағы шоқуменен табылар, өнер-білім   дегенің оқуменен табылар, (Ы. А.); Артымыздан қол жетті.(Б.ж.)
Бұл сөйлемдердегі бас, жан, тµяқ, бастар, маңдайлар, сақалдар, ақ сақал, қара сақал, көп, бірді, мыңды, тұмсықты, қол дегендер синекдоха, олардың кейбірі мал (тµяқ), қалғандары, негізінен, адам, адамдар, қарттар, жастар, әскер деген сөздердің орнына жүріп, соларды алмастырып тұр; кейінде бүтіннің, тұтастық орнына бөлшек, кейде жекеше мағына орнына көпше форма қолданылып түр.
Синекдохада, метафора, метонимия сияқты, троптың — сөзді, сөз тіркестерін мәнерлеп, көркемдеу кұралының бірі.
Синекдоха негізінде алмастырылған сөздердің мағынасы кейде кеңейіп, кейде тарылуы мүмкін. Мәселен, ертеректе орыстар шеттен, басқа елден келгендердің бәрін — немістер, ашыған, ашытылған азық-түлік атаулыны — квас, ішетін сусын атаулыны пиво деп атаған болатын дегенбіз; қазірде неміс — неміс халқы адамы; квас, пиво — сусынның бір-бір түрі ғана; орыс тілінде бұл сөздердің мағынасы тарылған; орысша «Все флаги в гости будут к нам» дегенде, флаги «корабльдер» орнында тұр, ағылшынша іһе lооі (фут — аяқ; ноги) — жаяу әскер (пехота») деген сөз. Мұнда флаги, іһе lооі сөздерінің мағынасы  кеңейген.
Синекдохада  көпше   форманы   қолданбай-ақ, сөзді жекеше түрде    айту   арқылы   көптік,    жинақтық    мағына    білдіріледі: И слышно было до рассвета, как ликовал француз (Лермонтов). Мұнда әңгіме бір француз емес, көп француз, яғни француздар туралы. Покупатель! Будь вежлив с продавцом! Бұл мысалда да жинақтық, көптік  мағына  жекеше форма арқылы түсінікті  болып тұр.
Синекдоха кейде адамның психологиялық кезеңдеріне де байланысты ауыстырыла береді: Пора! Перо покоя прости... (Пушкин). Мұндағы пероның мағынасы — жаза-жаза шаршадым... Егерде сөз тіркесі писать пером (қаламмен жазу) түрінде қолданылса, перо синекдоха болмаған болар еді.
Қазақтар: жақын жер, алыс емес деу орнына тиіп тұр, таяқ тастам жер, «хәу» дем жер, —  десе, орыстар: «Отсюда рукою подать» дейді. Бұл да синекдоха.
Синекдоха кейде сықақ-әзіл, қалжың, қомсыну, ерсі көру тәрізді мағына аңғарту үшін әдейі қолданылады; ондайда кейде адамның түр-тұлғасы, киім пішіні де еске алынады; Әй, дудар-бас! Әй, кисық! Әй, түлкі тымақ, сен берірек келші... Вздыхают рыжие панталоны. Так контрабас пил чай вприкуску, а флейта внакладку. Флейта спала с огнем, контрабас — без огня (Чехов). Бұл мысалдардағы синекдохалар — дударбас, қисық, түлкі тымақ, панталоны — адамдар; контрабас, флейта— музыкалық инструмент түрінің маманы.
Орысша чуйка — погромщик (черносотинец, адам өлтіруші); гороховое палъто — патша күзетінің тыңшысы, красная шапочка — ертек, ертек айтып; қазақша қызылбас, қарақалпақ, — халық аты; алмұрт — жеміс, алмұрт өсетін ағаш; шабдал — жеміс, шабдал өсетін ағаш; қазақ, ұғымында сараң адам — Шығайбай, Қарынбай, Қарабай т. б.
Сөз мағынасын ауыстырып қолдану амалдары (метафора, метонимия, синекдоха т. б.) эмоционалды бояулар, сипаттармен, таңдану, жалыну, жалбарыну, сыйлау, еркелету тәрізді сөзімдермен байланысты болып келеді. Соның нәтижесінде сөз мағынасы бірсыдырғы өзгеріске түсуі, «қырланып, сырлануы» мүмкін.
Мәселен, кейбір славян тілдерінде лихой (желөкпе жігіт, әпербақан шофер мағынасында) — жауыз, мейірімсіз, ашулы, кекті, бақытсыз; чех тілінде lichу — «жалған», «жасанды»; осы түбірден шыққан lichititi — мадақтау, мақтау деген сөз; серб тілінде замука (мука — азап сөзінен шыққан) — табыс, жалақы, еңбек ақы (заработок); болгарша печал — қайғы, уайым, мұң; печа — қамқорлық, печеля — баю, қалтасын толтыру, тауып алу, чех тілінде nadoboro (добро сәзінен шыққан) —мүлдем, бүтіндей толық; ағылшынша cаnсtіmious сөзі алғашында киелі, қасиетті, әулие деген мағынада болып, келе-келе жәдігей, екі жүзді (ханжеский) мағынасына ауысқан.
Сондай-ақ, орысша көп (много), өте (очень) сөздсрінің ары мағынасы — күш, қуат. Мәселен, қазіргі украинша в нього сила грошей — оның ақшасы көп; чехша тос — «ете»; қуат, күш, өкімет (могущество, сила, власть) ертеректегі орыс тілінде го-моля — көп; өте; орыс диалектілерінде огомоля — әлсіздік, талу, талып қалу; полякша да сіиго — көп, өте; сіигу — үлкен, күшті; т. б.
Бір сыпыра тілде тандану, қорқыныш, сүйініш үғымдарының біразы алмастырылған мағыналы сөздер арқылы беріледі: серб тілінде чудо — бәле, қырсық, бақытсыздық; таңғалу, таңғалыс; орысша пропасть — (тұңғиық, шықырау) — терең, түпсіз, ұшықиыры жоқ; құру, жойылу, жоқ болу, апат болу; чех тілінде spоиstа — құрқол; полякша hиk (айгайшу, тарсыл гүрсіл мағынасынан алынған) — көп, үйме, үйінді; zgrаjа (айғай-шулы) — үйме, үйінді; жиын, тобыр; немісше sеhr «өте»; этимололиялық жағынан sеhr сөзі vеrsеnrеп — жаралау, зиян келтіру мағынасынан шыққан.
Қазақша қозым, құлыным, кұлыншағым, қарашығым, көгершінім, сұмдық жаман, сұмдық қорқынышты, керемет жақсы, асқан сұлу, ғажап (таңғажайып, бұл қалай хат...)т.б. осы сияқты тіркестердің қалыптасуынан да сөздерді ауыстырып қолдану жолдарының әсері аңғарылады.

Таєырыпты бекiту Їшiн сµраєтар:

1.	Лексикологияның  қарастыратын нысаны не?
2.	Лексикологияның қандай салалары бар?
3.	Ономасиология нені қарастырады?
4.	Этимология дегенде не түсінесіздер?
5.	Семасиология нені үйренеді?
6.	Семасиологияның қандай заңдылықтары бар?
7.	Қазақ тілі фразеологиясындағы ерекшеліктер қандай?
8.	Ұқсату заңдылығы нәтижесінде пайда болған сөздердің белгілері туралы не білесіңдер?
9.	Полисемияның қолданылуына мәлімет беріңдер?
10.	Сөз мағынасының кеңеюі дегенде не түсінесіңдер?
11.	Сөз мағынасының тараю заңдылығы қазақ тілінде қандай көріністе?
12.	Бөлшектің бүтінге ауысу заңдылығы нәтижесінде пайда болған сөздерге мысалдар келтіріңдер.
13.	Метафора дегеніміз не?
14.	Метонимия қалай жасалады?
15.	Синекдоханың өзіндік белгілері қандай?

С¤ЗДIЁ МОРФОЛОГИЯЛЫј ј¸РЫЛЫМЫ
                       (грамматикалыº мЎселелер)

            С£здер £зара байланыспай, бiр – бiрiмен тiркеспей тµр¬анда ойды бiлдiре алмайды. Егер олар с£йлем iшiнде бiр – бiрiмен байланысса, онда ойды бiлдiре алады. С£здердi¦ бiр – бiрiмен байланысуы, тiркесуi грамматика арºылы iске асады.
      Грамматика, е¦ алдымен, с£здердi¦ бiр – бiрiмен ºатынасын бiлдiредi. Ол ºатынас - грамматикалыº ºатынас. Я¬ни с£йлемдегi с£здер грамматикалыº (формалар, жал¬аулар) арºылы бiр – бiрiмен байланысып, граммртикалыº ºатынасºа т¯седi. С£йтiп, грамматика ойды т¯сiнiктi етедi.
      Грамматиканы¦ екi саласы бар: морфология жЎне синтаксис. Морфология - с£здердi¦ морфологиялыº ºµрылымы мен типтерi, морфема мен оны¦ т¯рлерi, с£здердi¦ т¯рленуi, оларды¦ формалары, с£з таптары туралы iлiм. Ал синтаксис - с£з тiркесi мен с£йлем, оларды¦ ºµрырымы мен т¯рлерi, с£здердi¦ с£йлемдегi тiркесiмi туралы iлiм.
     С£здi¦ морфологиялыº ºµрылымына талдау жасау ¯шiн, е¦ алдымен негiзгi морфологиялыº µ¬ымдарды бiлiп алуымыз керек. Ол µ¬ымдар: морфема, т¯бiр морфема, аффикстiк морфема, - дегендер.
     Морфема дегенiмiз - с£здердi¦ ары ºарай б£лшектеуге келмейтiн е¦ кiшi ма¬ыналыº бiрлiгi. Морфема т¯бiр морфема, аффикстiк морфема болып екiге б£лiнедi. Мысалы, оны¦ анасы кiм? дегендегi ана+сы с£зiнде екi морфема бар. Ана - т¯бiр морфема, -сы (тЎуелдiк жал¬ауы) – аффикстiк морфема. Оны¦ деген с£з де солай: 0 - т¯бiр, морфема, -ны¦ - аффикстiк морфема
     Морфемалар ма¬ысы мен ºызметi жа¬ынан Ўр т¯рлi. Морфемаларды¦ iшiнде негiзгi лексикалыº ма¬ынаны бiлдiретiндер де, грамматикалыº ма¬ынаны бiлдiретiндерiде бар. Мысалы, ¯йшiктерге с£зiнi¦ ºµрамында т£рт морфема бар. Оны¦ бiрiншiсi - ¯й, ол заттыº ма¬ынаны бiлдiредi; екiншiсi – шiк, бµл кiшiрейткiш ма¬ынаны бiлдiредi,  ¯шiншiсi – тер, к£птiк ма¬ынаны бiлдiредi, т£ртiншiсi – ге ба¬ыт ма¬ынасын бiлдiредi. Бµларды¦ iшiндегi ¯й морфемасы т¯бiр с£з бол¬андыºтан ол заттыº, лексикалыº ма¬ынаны, ал ºал¬андары аффикстiк морфемалар бол¬андыºтан грамматикалыº ма¬ыналарды бiлдiрiп тµр. Лексикалыº ма¬ынаны бiлдiретiн морфема т¯бiр морфема немесе негiзгi морфема деп аталады да, грамматикалыº ма¬ыналарды бiлдiретiн морфемалар немесе к£мекшi морфемалар деп аталады.
     ¢р т¯рлi тiлдердегi т¯бiр морфема мен аффикстiк морфемаларды¦ таби¬аты Ўр т¯рлi болып келедi. Мысалы ¯шiн ºазаº тiлi мен орыс тiлiн салыстырып к£релiк. јазаº тiлiндегi жазу, жазба, жазыл¬ан деген с£здердi орыс тiлiндегi писать, письмо записка, перепись деген с£здермен салыстырсаº, ºазаº с£здерiнi¦ т¯бiрi – пис. Жаз т¯бiрi £здiгiнен жеке, дербес с£з ретiнде ºолданыла алады, ал орыс тiлiндегi пис т¯бiрi £здiгiнен дербес ºолданыла алмай, с£з ºµрамында ¬ана (писать, письменный) ºолданылады. Оны¦ ¯стiне пис т¯бiрi тек заттыº ма¬ынаны ¬ана бiлдiрсе, жаз т¯бiрi Ўрi заттыº ма¬ынаны (жазу iсi), Ўрi лексикалыº ма¬ынаны (етiстiктi¦ бµйрыº райы, екiншi жаº) бiлдiредi. Пис деген сияºты орыс тiлiндегi дербес ºолданыла алмайтын т¯пкi т¯бiрлердi тiл бiлiмiнде «£лi т¯бiрлер» деп атайды. Жо¬арыда айтыл¬андар¬а ºарап, ºазаº тiлiнде £лi т¯бiрлер м¯лде жоº екен деген ºорытынды шыºпау¬а тиiстi. Мысалы, б¯лiк, б¯лiн, б¯лдiр деген с£здердi бiр-бiрiмен салыстырсаº, оларды¦ £лi т¯бiрi б¯л-деген де, ал – iк, - iн, - дiр дегендер с£з тудыратын аффикстер. Семiз, семiр с£здерiнi¦ £лi т¯бiрi – сем; жаº, жан с£здерiнi¦ £лi т¯бiрi – жа. Тырдай, жµрдай, нарттай с£здерiнi¦ аффикстерi – жай да, ал оларды¦ £лi т¯бiрлерi – тыр, жор, нарт. 
     Бµларды¦ £лi т¯бiр болатын себебi – олар £здерiне тиiстi ºосымшаларынсыз жеке тµрып ºолданыла алмайды. Тек ºосымшаларымен бiрге алын¬анда ¬ана олар с£з ретiнде µ¬ынылады. Бiз бµл жерде тарихи тµр¬ыдан ал¬анда ¬ана олар т¯бiр бола алатындыºтан айтып отырмыз. ¢йтпесе бµлар ºазаº тiл бiлiмiнде ºосымшалармен бiрге бiр с£з ретiнде ºабылданып кеткен. Сондыºтан да, ºазаº тiлiндегi т¯бiр ма¬ынасы мен формасы жа¬ынан т¯бiр ретiнде де, т¯бiр с£з ретiнде де бiр – бiрiне сЎйкес келе бередi. Бµл жердегi «т¯бiр» деген мен «т¯бiр с£з» деген бiр емес. МЎселен, орыс тiлiндегi пис морфемасы - т¯бiр, ал писать - т¯бiр с£з. јазаº тiлiндегi жаз морфемасы – Ўрi т¯бiр, Ўрi т¯бiр с£з. ¤йткенi, пис морфемасы дербес ºолданыла алмаса, жаз т¯бiр дербес с£з ретiнде ºолданыла бередi. јазаº тiлiндегi бµл ºасиет т¯ркi тiлдерi мен а¬ылшын тiлiне де тЎн.
    Жо¬арыда бiз «пис т¯бiр тек заттыº ма¬ына ¬ана бiлдiредi» дегендi айыттыº. Орыс тiлiндегi кейбiр т¯бiрлер (негiзгi морфемалар) лексикалыº ма¬ынаны да бiлдiруi м¯мкiн. Мµндай жа¬дайда заттыº ма¬ынаны бiлдiретiн т¯бiр лексикалыº ма¬ынаны бiлдiретiн с£з ретiнде ºолданылады да, заттыº ма¬ына мен лексикалыº ма¬ына бiр-бiрiмен астасып ºабаттасып кетедi. Мысалы, орыс тiлiндегi бег (бежать), дар (дарить), дом (домик) дегендер – пис т¯бiрi сияºты т¯бiр марфемалар. Солай бола тµра да, бµлар лексикалыº ма¬ыналары бар дербес с£здер ретiнде де ºолданылады. Демек, орыс тiлiнде т¯бiр (корень) деген µ¬ым £з алдына дербестiгi жоº пис - (писать), веж - (вежливый) тЎрiздi т¯бiрлердi де, £з алдына дербестiгiн саºта¬ан бег, дар, дом тЎрiздi т¯бiр с£здердi де (пис -, веж – дегендер с£здер емес, олар тек т¯бiрлер ºамтиды. Ал ºазаº тiлiнде пис-, веж- сияºты т¯бiрлер жоº, онда оºы, жаз, б¯лiн деген тЎррiздi т¯бiр с£здер бар.
     Ендi т¯бiр мен негiз деген терминдердi¦ мЎн - ма¬ынасына келелiк.   Т¯бiр (корень) деп - с£здi¦ ешбiр жµрнаºсыз - аº, заттыº (кейде лексикалыº) ма¬ына бере алатын, ары ºарай б£лшектеуге келмейтiн т¯п б£лшегiн айтамыз. Мысалы, письмо, писать, выписка, опись с£здерiндегi пис – морфемасы немесе столик, столовая, настольный, застольный с£здерiндегi стол- морфемасы т¯бiр болып саналады.   Негiз (основа) деп - с£здi¦ ешбiр жал¬аусыз £з алдына тµрып,    лексикалыº  ма¬ына бере алатын, £згермейтiн, т¯рленбейтiн негiзгi б£лшегi. 
 Негiз Ўдетте т¯бiрден де, т¯бiр мен жµрнаºты¦ ºосындысынан жасалынады. Я¬ни, т¯бiр с£з де, туынды с£з де негiз бола алады. Осы¬ан орай олар т¯бiр негiз, туынды негiз деп те атала бередi. Мысалы, дом, холод, один, завтра, комнат+а, бел+ый, смотре+ть - бµлар т¯бiр негiздер; надом+ый, комнатушк+а, посмотре+ть - бµлар туынды негiздер. Болмаса ºазаº тiлiндегi егiншiлiктi¦ деген с£здi талдап к£релiк. Мµны¦ т¯бiрi (т¯бiр негiз) – ек, бiрiншi туынды негiз – егiн, екiншi туынды негiзi – егiншi, ¯шiншiсi туынды негiзi – лiк; ал -тi¦ - аффикстiк (к£мекшi) морфема.
Т¯бiр Ўр т¯рлi с£з таптарына ортаº ºызмет ете алады. Мысалы, бас т¯бiрi бастыº, басшы, басшылыº, баспа, баспалдаº деген зат есiмдердi¦ де, басты, бассыз деген сын есiмдердi¦ де, баста, басºар, бастап деген етiстiктердi¦ де т¯бiрi болып   саналады.
Негiз белгiлi бiр с£з табына жататын Ўр т¯рлi формалар¬а ортаº морфема ретiнде ºызмет етедi. Мысалы, басºар+ып, басºар+¬алы, басºар+¬ан, басºар+ар, басºар+атын дегендердi¦ бЎрi етiстiктер. Бµларды¦ ортаº негiзi (основа) - басºар морфемасы. ДЎл осылар бастыºтар, бастыººа, бастыºтан, басты¬ы¦ деген зат есiм формаларыны¦ ортаº негiзi - бастыº с£зi. 
Атал¬ан мысалдардан байºалатын бiр нЎрсе – орыс тiлiндегi к£птеген негiздердi¦ ºµрамында оларды¦ ºай с£з табына тЎн екенiн а¦¬артатындай грамматикалыº к£рсеткiштер (аффикстер) болады. Мысалы: комнат+а, комнатушк+а,- бµлар зат есiмдер; бел+ый, повелевш+ий - бµлар сын есiмдер; смотре+ть, посмотре+ть - бµлар етiстiктер. Егер осы с£здердi¦ ºµрамында¬ы –а, -ый/ий, -ть грамматикалыº корсеткiштерiн негiздерден б£лiп алсаº, онда ол негiздер £здiгiнен дербес ºолданыла алмайды. Ал ºазаº тiлiндегi негiздердi¦ ºµрамында ол с£здердi¦ ºай с£з табына ºатысты екекндiгiн а¦¬артатындай грамматикалыº к£рсеткiштердi¦ болуы шарт емес. Мысалы: бас – 1) зат есiм, 2) етiстiк; аº - 1) сын есiм, 2) етiстiк. Со¬ан ºарамастан бµл т¯бiр негiздер (бас, аº) дербес с£з ретiнде жеке ºолданыла бередi. 
Бµл ºµбылыс жал¬ыз ºазаº тiлiнде ¬ана емес, б¯кiл т¯ркi тiлдерi мен а¬ылшын тiлiнде де солай. Оны мына салыстырудан к£руге болады: книг+а – кiтап –book; больш+ой-¯лкен –biq: счит+ать-оºы-connt. Мµнда¬ы орыс с£здерi екi морфемадан- т¯бiр жЎне аффикстiк морфемадан, ал ºазаº, а¬ылшын тiлдерiндегi балама с£здер бiр ¬ана т¯бiр морфемалардан ºµрал¬ан.
Т¯бiр (негiзгi) морфемаларда дербестiк бар. Олар дербес с£з ретiнде ºолданыла алады. Ал аффикстiк морфемаларда мµндай дербестiк болмайды. Олар Ўрºашан с£з ºµрамында ¬ана ºолданылады жЎне с£з тыс ешºандай ма¬ына бiлдiре алмайды.
Т¯бiр морфема мен аффикстiк морфемаларды¦ та¬ы бiр айырмашылы¬ы- егер аффикстiк морфемалар с£здердi¦ белгiлi бiр тобыны¦ ( мысалы, зат есiмнi¦ немесе сын есiмнiн) ºµрамында ¬ана ºолданылса, т¯бiр морфемалар бiр емес, Ўр басºа с£з табына ºатысты с£здердi¦ ºµрамында µшыраса  бередi. Мысалы, бiлiмнен деген с£здi¦ ºµрамында¬ы-iм жЎне -нен аффикстiк морфемалар с£здердiн зат есiм деп аталатын тобында  ¬ана µшырасса, бiл деген  т¯бiр морфема с£здердi¦ зат есiм (мысалы, бiлiм) деп аталатын тобында ¬ана емес, сонымен бiрге, етiстiктер тобында да (бiлдiру,бiлiну, бiлiсу), сын есiмдер тобында да (бiлгiш, бiлiмдi) µшыраса бередi. Бiр с£збен айытºанда, аффикстiк морфемалар белгiлi бiр с£з тобына ¬ана телулi болады.
Аффикстiк морфемалар ма¬ынасы мен ºызметi жа¬ынан т¯рлiше болып келедi. Оларды¦  iшiнде т¯бiр морфема¬а  жал¬анып, ол т¯бiрдi¦ ма¬ынасын наºтылай, саралай т¯сетiн аффикстер бар. Ол аффикстi¦ атын- жµрнаº деп атайды. Мысалы, к£лшiк деген с£здi¦ ºµрамында¬ы –шiк жµрна¬ы  заттыº µ¬ымды бiлдiретiн к£л деген т¯бiрге жал¬анып, оны¦ ма¬ынасын (кiшкентай ¬ана к£л, к£л сияºты су) нактылап тµр.
Сондай-аº, т¯бiр морфема¬а жал¬анып, бiр с£здi екiншi с£збен байланыстырып, оларды¦ £з ара  ºарым-ºатынасын ¬ана бiлдiретiн аффикстер бар. Оларды¦ атын - жал¬ау деп атайды. Мысалы, к£лдi¦ жа¬асы дегендегi –дi¦ мен-сы аффикстерi с£з туыдырып тµр¬ан жоº, к£л жа¬а  деген с£здердi байланыстырып тµр.
Т¯бiр морфемадан с£з тудыратын аффикстердi-с£з тудырушы аффикстер деймiз.  С£з  тудырушы аффикстердi¦  ма¬ынасы деривациялыº ма¬ына деп аталады. С£з бен с£здi байланыстырып, оларды¦ бiр-бiрiне ºатынасын бiлдiретiн  аффикстер-с£з т¯рлендiрушi аффикстер, ал оларды¦ грамматикалыº ма¬ыналары реляциялыº ма¬ына деп  аталады.
С£йтiп, аффикстер (аффикстiк морфемалар) екi ¯лкен топºа б£лiнедi екен. Олар: жµрнаº жЎне жал¬ау. Жµрнаº -с£з тудырады, ал жал¬ау (окончание немесе флекция) - с£з т¯рлендiредi.   ¢рбiр жеке тiлде оларды¦ грамматикалыº ºµрылысыны¦ ерекшелiктерiне ºарай жµрнаº ¯ш т¯рге жiктелiнедi. Олар: 1) префикс (приставка), 2) инфикс, 3) суффикс (постфикс). 
Префикс т¯бiрдi¦ алдына ºосылады. Мысалы: в+ход+ить – ис+ход+ить – находить – походить – сходить – уходить, со+труд+ник/ница/, пре+по+дава+тель+ница. Инфикс т¯бiрдi¦ iшiне ºыстырылады. Бµл латын тiлiнде бар, орыс тiлiнде жоº. Ал суффикс т¯бiрден со¦ жал¬анады. Мысалы: бала+лыº, жылºы+шы, работ+ник, учи+тель, дом+ик. 
Орыс тiлiнде префикс пен суффикс бар. јазаº тiлiндегi жµрнаº орыс тiлiндегi суффикске сЎйкес келедi де, т¯бiрден со¦ жал¬анады. 
Т¯ркi тiлдерiнде орыс тiлiндегi тЎрiздi префикстер жоº. Т¯ркi тiлдерiнi¦ бiрi - ºазаº тiлiндегi беймаза, бейтаныс, бейуаº, бейхабар, наразы, намаºµл деген с£здердi¦ ºµрамында¬ы  бей-, на- морфемаларыны¦ префикс екендiгi рас. Бiраº ол ºазаº тiлiнде префикс ретiнде ºызмет атºара алмайды. Бей-, на- префикстерi иран тiлдерiнен енген с£здердi¦ ºµрамында ¬ана ºолданылып, сол с£здермен бiрге келген, б£лшектенбейтiн бiр тµтас тµл¬а (форма) ретiнде µ¬ынылады. 
Жал¬ауларды¦ жµрнаºтардан айырмашылы¬ы - жµрнаºтар с£з тудырса, жал¬аулар – форма тудырады. С£з тудырушы жµрнаº жал¬ан¬ан с£зiне жа¦а ма¬ына ¯степ, туынды с£з жасайды. Жасал¬ан туынды с£дердi¦ Ўрºайсысы дербес лексикалыº бiрлiкке (с£зге) айналып, б£лек с£з ретiнде ºаралады. Мысалы, су деген т¯бiрге жµрнаº жал¬асаº, су+лы, су+лыº, су+ла, су+лан+дыр+у деген туынды £здер жасалады. Бµларды¦ ма¬аналары Ўр басºа. Ал сол су деген т¯бiрге жал¬ау жал¬асаº, су+¬а, су+ым, су+лар деген с£з формалары жасалады. Бµларды¦ лексикалыº ма¬анасы бiр-еу ¬ана, ал формалары – Ўр т¯рлi. Оларда тек грамматикалыº ма¬ыналар бар. Айталыº, су¬а деген септiк ма¬ына, суым деген тЎуелдiлiк ма¬ына, ал сулар дегенде к£птiк ма¬ына танылады. 
Ескерте кететiн нЎрсе: - жал¬аулар Ўр уаºыт тек грамматикалыº ма¬ына ту¬ызады десек, бiз ºателесемiз. Кейде оны¦ жµрнаºты¦ орнына жµмсалып, лексикалыº ма¬ына да ту¬ызатын кездерi болады. Мысалы, босºа, текке, бекерге, кешке деген с£здердi бос+ºа, тек+ке, бекер+ге, кеш+ке деп, т¯бiр жЎне аффикстiк морфемалар¬а жiктеуге болады. Мµнда¬ы -ºа/ке, -¬а/ге аффикстерi барыс септiк жал¬ауы екендiгi аºиºат. Бiраº олар бµл жерде с£з т¯рлендiрушi ºызметiн айырып, с£з тудырушы ºызметке ауысºан. С£йтiп, олар £зi жал¬ан¬ан с£здердi ¯стеулерге айналдыр¬ан. Тiлiмiздегi жатыс, шы¬ыс, к£мектес септiктерiнi¦ жал¬аулары да дЎл осындай ºызмет атºара алады. Мысалы: бая¬ыда, к¯нде, Ўуелден, кенеттен, ретiмен, кезекпен т. б. 
јазаº тiлiнде –у жал¬ауы жал¬ан¬ан кейбiр етiстiктер тµйыº етiстiк формасынан зат есiмдерге айнал¬ан. Мысалы: жабу, егеу, к£сеу, ºашау, бояу т. б. Бµларды¦ ºµрамында¬ы –у морфемасы о баста форма тудырушы (тµйыº етiстiк формасы) ºосымша бол¬ан. јазiр ол форма тудырушы емес, с£з тудырушы жµрнаº ретiнде танылып ж¯р. Шынды¬ында да солай. Ол тµйыº етiстiктi¦ жал¬ауы бола тµрып, зат есiм, сын есiм (бiтеу, т¯зу) тудыратын жµрнаººа айнал¬ан.
 
Грамматикалы¼ тўсiлдер мен формалар жўне олардыЁ ма­ыналары 

Грамматикалыº тЎсiлдер
Бiз с£зде лексикалыº жЎне грамматикалыº ма¬ына болады дегендi айттыº. Грамматикалыº ма¬ыналар Ўр тЇрлi грамматикалыº тЎсiлдер арºылы берiледi. Ол тЎсiлдер мыналар: 1) аффиксация тЎсiлi, 2) iшкi флекция тЎсiлi, 3) ºосарлану тЎсiл 4) к£мекшi с£здер тЎсiлi, 5) с£здердi¦ орын тЎртiбi тЎсiлi, 6) екпiн тЎсiлi 7) интонация тЎсiлi. 
1. Аффиксация тЎсiлi. ТЇбiрге немесе негiзгi аффикстер жал¬ану арºылы грамматикалыº ма¬ынаны¦ берiлуi – аффиксация тЎсiлi деп аталады. Бµл тЎсiл Ўсiресе тЇркi тiлдерiнде жиi ºолданылады. Мысалы, -шiк, -¬ыш, -дыр жµрнаºтары ºосылып, Їйшiк, жаз¬ыш, жаздыр деген с£здерде деривациялыº ма¬ынаны бiлдiредi.                      Аффиксация тЎсiлi, тЇркi тiлдерiнен басºа, индоевропа тiлдерiнде де бар. Бiраº оларда сЎл басºашалау. Айталыº, славиян тiлдерiнде, оны¦ iшiнде орыс тiлiнде с£з септелгенде немесе жiктелгенде, к£п жа¬дайда тЇбiрдi¦ фонемалыº ºµрамы £згерiп кетедi. Мысалы: сон-сна, ходить-хожу т. б. Ал тЇркi тiлдерiнде олай емес. ТЇркi тiлдерiнде с£здердi¦ септелуi немесе жiктелуi тЇбiрдi¦ фонемалыº ºµрамын £згертпейдi. Мысалы: µйºы - µйºы¬а -     µйºыны - µйºыдан; жЇр – жЇрмiн - жЇрi¦дер т. б. Сондай - аº, орыс тiлiнде к£птеген аффикстердiн Ўрºайсысы бiр – бiр ма¬ынаны емес, бiрден бiрнеше ма¬ынаны бiлдiредi. Мысалы, гост+ям деген с£здегi –ям аффиксi Ўрi барыс септiгiн (деталь, падеж), Ўрi зат есiмнi¦ к£пше тЇрiн бiлдiредi (гости+ям – гостям). Ал ºазаº тiлiнде бµлар (к£п ма¬ына мен барыс септiгi) £з алдына б£лек - б£лек аффикстер арºылы берiледi: ºонаº+тар+¬а. Ол аффикстер бiрiнi¦ Їстiне бiрi жал¬ана бередi.                          
  Бµл – тЇркi тiлдерiндегi аффикстер негiзiнен ал¬анда дара ма¬ыналы болады деген с£з. Алайда тЇркi тiлдерiнде бiрiнеше грамматикалыº ма¬ынаны бiлдiретiн аффикстердi¦ де бар екендiгiн жоººа шы¬ару¬а болмайды. Мысалы: жер жырттыº, егiн салдыº дегендердегi -º аффиксi Ўр жаºтыº (1-шi жаº, жiктiк жал¬ауы), Ўрi к£пше ма¬ынаны бiлдiредi. Кездесемiз, с£йлескенбiз дегендердегi –мiз бен –бiз аффикстерi де дЎл осындай. Бiраº т¯ркi тiлдерiнде бiрнеше грамматикалыº ма¬ынаны бiлдiретiн бµл тЎрiздi аффикстер орыс тiлiне ºара¬анда сирек µшырасады. 
Ескертетiн нЎрсе: т¯ркi тiлдерiнде бiр с£здi¦ ºµрамында бiрнеше аффикс ºабаттасып келсе, тЇбiрге алдымен жµрнаºтар, содан кейiн жал¬аулар жал¬анады. С£з ºµрамында бiрнеше жал¬ау ºаббаттасып келсе, алдымен к£птiк жал¬ауы, одан со¦ тЎуелдiк жал¬ауы, мµнан со¦ септiк жал¬ауы, оны¦ ¯стiне жiктiк жал¬ауы жал¬анады. Мысалы: ауыл+дар+ы¦ыз+дан+быз.                                                                                                                                                           
Орыс тiлiнде т¯бiр мен аффикс бiр-бiрiне Ўбден жымдаса, кiрiге ºосылса (бег-бежать), т¯ркi тiлдерiнде олар жай ¬ана жал¬аса ºосылып, морфемаларды¦ ара жiгi а¦¬арылып тµрады (ж¯гiр-ж¯гiрдi-ж¯гiрген). Осы¬ан орай, орыс тiлiндегi т¯бiр мен аффикстердi¦ жымдаса, кiрiге ºосылу фузия деп аталса, т¯ркi тiлдерiндегi жал¬аса ºосылуы – агглютинация деп аталады. Фузия индоевропа тiлдерiне тЎн, агглютинация - т¯ркi, мон¬ол, угоро-фин тiлдерiне тЎн. 
2. Iшкi флекция тЎсiлi. Грамматикалыº ма¬ыналарды бiлдiрудi¦ басты тЎсiлдерiнi¦ бiрi – iшкi флекция тЎсiл. Iшкi флекция тЎсiлi дегенiмiз - т¯бiрдi¦ дыбыстыº ºµрамыны¦ £згеруi арºылы грамматикалык ма¬ынаны бiлдiру тЎсiлi. Бµл тЎсiл – Ўсiресе семит тiлдерiне (араб, еврей т. б.) тЎн тЎсiлi. Мысалы, араб тiлiндегi «жазу» деген с£з – ktb деген дауыссыз дыбыстардан ºµралады. Осы т¯бiрдi katib деп £згертсек, ол «жазып отырушы», kitab – «кiтап»,  kutub – «кiтаптар», kataba – «жазды», aktub – «мен жаздым», uktub – «жаз». Бµл мысалдан араб тiлiнде т¯бiрдi¦ ºµрамында¬ы дауыссыздарды¦ аралы¬ына дауыстыларды¦ енуi жЎне оларды¦ £згеруi аффикстердi¦ ºызметiмен пара – пар екенiн к£ремiз. 
Iшкi флекция немiс (Мutter – шеше, Mutter – шешелер), а¬ылшын (foot - аяº, feet - аяºтар), орыс (называть – наавать) тiлдерiнде де кездеседi. Мысалы, орыс тiлiндегi убирыть – убрать деген с£здерде видтiк ма¬ына, жекешелiк ма¬ына, етiстiк ма¬ына бар. (Алайда атал¬ан тiлдерде т¯бiр с£здерге аффикстер де жал¬ана бередi. Дегенмен оларда iшкi флекция айырыºша ºызмет атºарады. Сондыºтан да, бµл тiлдер флективтi ºатарына жатады). 
3. јосарлану тЎсiлi. Екi с£здi¦ ºосарлануы да грамматикалыº ма¬ынаны бiлдiрудi¦ тЎсiлi ретiнде ºызмет етедi. јосарлану тЎсiлi т¯ркi тiлдерiнде ке¦ тара¬ан жЎне жиi ºолданылады. Мысалы: ºора - ºора, тау – тас т. б.  
јосарлану арºылы грамматикалыº ма¬ына ту¬ызатын форма ретiнде Ўсiресе к¯шейтпелi шырай ма¬ынасын беретiн ¯стеме буын арºылы жасал¬ан ºып - ºызыл, сап – сары деген сияºты ºосарлануды айтуымыз керек. Бµлай ºосарлану тек сын есiмдерге тЎн жЎне на¬ыз грамматикалыº ма¬ына беретiн форма. Ол сын есiмдерге к¯шейту ма¬ынасын жамайды (Ал жо¬арыда ºора - ºора, тау – тас дегендерде лексикалыº ма¬ына бар. Оларда с£з тудыру ºызметi басым болса, бµларда форма тудыру ºызметi басым). 
4. К£мекшi с£здер тЎсiлi. Тiлде негiзгi атауыш с£здермен бiрге к£мекшi с£здер де болатынды¬ы белгiлi. Атауыш с£здерде дербестiк болса, к£мекшi с£здерде дербестiк жоº. Сондыºтан да, олар аффикстерге µºсас ºызмет атºарады. Мысалы, университетке оºу ¯шiн келдiм дегендегi к£мекшi с£з - ¯шiн. °шiн к£мекшi с£з ºандай ºызмет атºарып тµр? «Оºу ¯шiн келдiм» дегендi «оº+у+¬а келдiм», «оºы+¬а+лы келдiм» деуге болады. Ендеше, «¯шiн» к£мекшi с£зi    -¬а (барыс септiгi), -¬алы (к£семше жµрна¬ы) аффикстерiнi¦ ºызметiн атºарып тµр. Бµдан шы¬атын ºоратынды: к£мекшi с£здер де грамматикалыº ма¬ына ту¬ызуды¦ бiр тЎсiлi екен. 
К£мекшi с£здердi¦ т¯рлерi к£п. Оларды¦ бiлдiретiн грамматикалыº ма¬ыналары да алуан т¯рлi. 
К£мекшi с£здердi¦ бiрi - жал¬аулыºтар деп аталады. Олар с£йлем м¯шелерiн байланыстырады. Мысалы: оºу мен тЎрбие, ты¦дайыº та ºайтайыº. 
К£мекшi с£здердi¦ екiншi т¯рi – септеулiктер (послелоги) деп аталады. Ол орыс тiлiндегi предлогтарымен (в, к, на, над, за, после, перед, для т. б.) бiрдей ºызмет атºарып, с£йлем м¯шелерiнi¦ арасында¬ы ба¬ыны¦ºылыº ºатынасты бiлдiредi. Мысалы: сабаº+ºа дейiн, сабаº+тан со¦ дегендердегi септеулiктер – дейiн, со¦. Бµлар £зiнi¦ алдында тµр¬ан с£здердi¦ белгiлi бiр септiк жал¬ауларында тµруын керек етiп тµр. Сондыºтан да, олар септеулiктер деп аталынады. 
К£мекшi с£здердi¦ ¯шiншi т¯рi – демеулiктер (частицы): алыс па? сен ¬ана, кешiктi – ау, Ўнiн Ўн - аº екен, айтыпты – мыс. Бµлар негiзгi с£зге сµрау, шектеу, к¯шейту, к¯дiктену ма¬ыналарын ¯стейдi. 
К£мекшi с£здердi¦ та¬ы бiр т¯рi - к£мекшi етiстiктер. Бµлар негiзгi етiстiктерге тiркесiп, алуан т¯рлi грамматикалыº ма¬ыналарды бiлдiредi. Мысалы: айт+а бердi - iстi¦ созылы¦ºылы¬ын, айт+ып болды - iстi¦ аяºтал¬анын, айт+а бастады - iстi¦ басталуын, айт+а ºойды - iстi¦ тездiгiн бiлдiредi. 
Роман тiлдерi мен герман тiлдерiнде ºолданылатын артикльдер де к£мекшi с£здердi¦ бiрi (Бµлар славиян, т¯ркi тiлдерiнде кездеспейдi). Артикльдер белгiлiлiк пен белгiсiздтi, род категориясын бiр – бiрiнен ажырату ¯шiн ºолданалады. Француз тiлiнде артикльдер жекеше мен к£пшенi де айыра алады. Мысалы: а¬ылшын тiлiнде the (зе) – белгiлiктi, a/an (э, эн) – белгiсiздiктi бiлдiредi; the book – осы кiтап, а book – кез – келген кiтап. Фр. le journal – un journal (газет), le paysan – шаруа, les paysans – шаруалар (к£птiк катег.). 
5. С£здердi¦ орын тЎртiбi - грамматикалыº тЎсiлдердi¦ бiрi. С£з т¯рлендiрушi формалар жоº немесе £те аз тiлдерде с£здердi¦ орын тЎртiбiнi¦ мЎнi айырыºша. МЎселен, ºытай тiлi мен а¬ылшын тiлiнде с£здердi¦ орын тЎртiбi грамматикалыº тЎсiлдердi¦ iшiндеÿÿ23099  я28басты тЎсiлдердi¦ бiрi. Мысалы: the Father loves the son – Ўке сЇйедi бала (Ўке бала + сын с¯йедi). Мµнда¬ы с£йлем м¯шелерiнi¦ орнын ауыстырсаº, с£йлем м¯лде басºаша ма¬ына¬а ие болады. Баяндауышты¦ алдында тµрса – бастауыш, баяндауыштан со¦ тµрса - толыºтауыш деген сияºты. Мiне, с£здердi¦ орын тЎртiбi - грамматикалыº ма¬ына атºарады дегенiмiз осы. Орыс тiлiнде де дЎл сондай: Мать (бастауыш) любить (баяндауыш) дочь (толыºтауыш). 
С£здердi¦ орын тЎртiбi т¯ркi тiлдерiнде кейде аныºтауыш пен аныºтал¬ыш с£здi¦ жiгiн ажырату¬а к£мектеседi. Мысалы: са¬ат ºалта - са¬ат салатын ºалта, ал ºалта са¬ат - ºалта¬а салатын са¬ат. Бµдан ары¬а бармайды, барса (инверсия) тек стильдiк ºызмет атºарады. Мысалы: Тарт ºолы¦ды Ветнамнан (Шешенстаннан)! Мµндайда с£йлем м¯шелерiнi¦ таби¬аты £згермейдi.
Француз тiлiнде септеу (склонение) жоº. Сондыºтан онда с£здердi¦ орын тЎртiбi е¦ басты грамматикалыº ретiнде ºолданылады. Мысалы: Henri appele Alfert – Анри шаºырады Альберт/тi/. Болмаса керiсiнше. 
6. Екпiн тЎсiлi. С£з екпiнi тиянаºсыз, жылжымалы болса, ол да грамматикалыº тЎсiл ретiнде ºызмет атºарады. Мысалы: мука – азап, мука – ун; замок - ºор¬ан, замок - ºµлып. Екпiн бiр буыннан басºа буын¬а жылжыса, Ўр т¯рлi грамматикалыº ма¬ынаны (форманы) бiлдiредi. Мысалы: окна – же¦еше, iлiк септiк (им. пад), окна - к£пше, атау тµл¬ада; руки, ноги – руки, ноги дегендер де сондай. 
7. Интонация тЎсiлi. Екпiн с£зге ºатысты болса, интонация - фраза¬а, с£йлемге ºатысты болады. Интонациясына ºарап, фраза мен с£йлем сµрау мЎнiнде ме, жоº, байымдау немесе к£терi¦кi (лептi) мЎнiнде ме? дегендi бiлуге болады. Мысалы: сынаºты (зачет) тапсырды¦ ¬ой (байымдау, тµжырымдау). Сынаºты тапсырды¦ ¬ой (сµрау)? Кейде с£з тiркесi мен с£йлем де интонация арºылы ажыратылады. Мысалы: Ол студент (с£з тiркесi), ол – студент (с£йлем). 
Тiлде «ой екпiнi» (логикалыº екпiнi) деген болады. С£йлемдегi ºай с£зге ой екпiннi¦ т¯суiне байланысты оны¦ мЎн - ма¬ынасы Ўр т¯рлi болуы м¯мкiн. Мысалы: - Сен кiтапты Ўкелдi¦ бе? Ой екпiнiне байланысты жауап та Ўр т¯рлi болады: 1) – ИЎ, мен (Ўкелген), 2) Кiтапты (Ўкелдiм). 3) ИЎ Ўкелдiм (кiтапты).
Сонымен, грамматикалыº ма¬ыналарды бiлдiрудi¦ тЎсiлдерi алуан т¯рлi екен. Олар екi топºа б£лiнедi: 1) синтетикалыº тЎсiлдер (аффиксация, iшкi флекция, екпiн, ºосарлану), 2) аналитикалыº тЎсiлдер (к£мекшi с£здер, с£здердi¦ орын тЎртiбi, интонация). Синтетикалыº тЎсiл с£з iшiнде болады, ал аналитикалыº тЎсiл с£здi¦ сыртында болады. 
Синтетикалыº тЎсiлдер жиi ºолданылатын тiлдер - синтетикалыº тiлдер, аналитикалыº тЎсiлдер жиi ºолданылатын тiлдер - аналитикалыº тiлдер деп аталынады.

Грамматикалыº формалар мен ма¬ыналар
Бiз жо¬арыда грамматикалыº тЎсiлдер туралы с£з еттiк. Ендi грамматикалыº формалар мен грамматикалыº ма¬ыналар туралы с£з етпекпiз. Бµл  ¯шеуi бiр-бiрiмен ты¬ыз байланысты. Грамматикалыº ма¬ына белгiлi бiр грамматикалыº формамен айтылады. Ал грамматикалыº тЎсiл грамматикалыº ма¬ынаны грамматикалыº форма арºылы бiлдiрудi¦ жолы болып саналады. 
Тiлдегi грамматикалыº ма¬ыналар грамматикалыº формалар арºылы берiледi. Мысалы, «бiрiншi жаº формасы», «наº осы шаº формасы», «шы¬ыс септiк формасы» деймiз. Олар жаºтыº, шаºтыº, септiк ма¬ыналарын бередi. С£з ºанашама формада ºолданылса да, ол Ўр басºа с£з емес, бiр с£з ретiнде µ¬ынылады. Мысалы: а¬аш+ты¦, а¬аш+ºа, а¬аш+ты, а¬аш+та, а¬аш+тан, а¬аш+пен т.б. 
Бµл жерде алты форма, бiр-аº с£з бар. 
        С£з формалары деп- с£здi¦ лексикалыº ма¬ынасына ºосымша грамматикалыº ма¬ыналарды жамайтын формаларды ¬ана айтамыз. Бµл тµр¬ыдан жазу (писать), жазушы (писатель) дегендер бiр с£здi¦ формалары болып саналмайды, £йткенi жазу – iс-Ўркеттi к£рсетсе, жазушы - жазу¬а бейiм адамды к£рсетедi. Ал жаºсы – жаºсыраº, келдi- келедi-келсе десек, бµлар-грамматикалыº формалар. Форма, Ўдетте, белгiлi бiр ма¬ынаны бiлдiредi, ма¬ынасыз форма жоº. Ендеше, Ўр т¯рлi грамматикалыº ма¬ыналарды бiлдiретiн с£з формаларын - грамматикалыº формалар деп атаймыз. Мысалы: ек, егi¦iз, ексiн, егейiк- бµлар бiр с£здi¦ Ўр т¯рлi грамматикалыº формалары. Ал ек, егiнше, егiс - бµлар ек деген т¯бiрден жасал¬ан Ўр басºа с£здер. ¤йткенi со¦¬ылар Ўр басºа лексикалыº ма¬ыналарды бiлдiрiп тµр.
      Формаларды¦ iшiнде бiреуi негiзгi, ал ºал¬андары туынды формалар болады. Мысалы, атау септiк-негiзгi форма, ºал¬ан септiктер- туынды формалар. Туынды формалар негiзгi формалардан жасалады. Екiншi жаº бµйрыº рай формасы (жаз)- негiзгi форма, ал ашыº рай (жазда), шартты рай (жазса), ºалау рай (жаз+¬ы+м келедi) – туынды формалар.
       С£з формаларды¦ екi т¯рi бар: 1) синтетикалыº формалар, 2) аналитикалыº формалар.
       1) С£здi¦ синтетикалыº формалары. С£здi¦ синтетикалыº формаларын аффиксация арºылы жЎне iшкi флекция (дыбыстары¦ алмасуы) арºылы жасалады. Мысалы, стол-столы, а¬ыл. table(¯стел)- tables (¯стелдер). Бµл с£дердi¦ к£пше формалары аффикстерi арºылы жасалып тµр. Аффиксация тЎсiлiнi¦ префиксация, инфексация, суффиксация деген т¯рлерi бар. Бµлар с£здi¦ ºай жерiнен ºосылатынды¬ымен ерекшеленедi.
      јазаº тiлiнде с£здi¦ формаларды¦ жасайтын- жал¬аулар (к£птiк, тЎуелдiк, септiк, жiктiк). Оларды¦ кейбiреулерi с£з тудырушы ºызмет атºарады. Мысалы: тебеген, босºа, ж¯ресiнен, егеу. 
С£здi¦  синтетикалыº формалары iшкi флекция арºылы да жасалады. Мысалы: а¬ыл. man (ер, еркек) – men (ерлер, еркектер), нем. Gast (ºонаº) – Gaste (ºонаºта). Со¦¬ы с£з Ўрi iшкi флекция, Ўрi аффиксация арºылы жасал¬ан. 
2) С£здi¦ аналитикалыº формалары. С£здердi¦ аналитикалыº формасы дербес (атауыш) с£з бен к£мекшi с£здi¦ тiркесiнен жасалады. Мысалы: келе жатыр. Бµл – екi с£здi¦ тiмен емес, екi форма емес, бiр с£здiн к¯рделi (аналитикалыº) формасы; бiр тµтас грамматикалыº бiрлiк. Кел дегенде лексикалыº ма¬ына бар, ал жатыр дегенде бµл жерде дербес лексикалыº ма¬ына жоº. Ол алды¦¬ы толыº ма¬ыналы дербес с£зге тiркесiп о¬ан осы шаºтыº ма¬ына ¯степ тµр. Бµл жа¬ынан жатыр к£мекшi етiстiгiнi¦ ºызметi, келедi, келмек, келiптi, келген дегендердегi – едi,- мек, -i,- мек, -iптi, -ген аффикстердi¦ ºызметтерiмен бiрдей. Бµл аффикстердi¦ ºызметтерi де -шаºтыº ма¬ына ту¬ызу. Орыс тiлiндегi будет работать (келер шаº) деген де аналитикалыº форма. Оны работать -  работаяяebяяÿÿ6£ткен шаº)- работает (осы шаº) дегендермен салыстырсаº, бµл айтºанымыз дЎлелдене т¯седi. К£мекшi с£з £зiнi¦ грамматикалыº таби¬аты мен ºызметi жа¬ынан с£з т¯рлендiрушi (форма тудырушы) морфема барабар ºызмет атºарады. 
Грамматикалық категориялар
Грамматикалық категория грамматикалық мағына мен грамматикалық формамен тығыз байланысты. Өйткені біріншіден, грамматикалық мағына грамматикалық категорияның элементі ретінде өмір сүреді, соңына кіреді. Екіншіден, қандай бір грамматикалық категория болсын, ол кейінде екі түрлі формада көрінуі мүмкін. Мысалы, бір ғана септіктің формасы өздігінен септік категориясын құрай алмайды. Септік категориясы болу үшін, тілде атау септіктен басқа ілік, барыс, жатыс, табыс ... т.б. септіктердің болуы шарт. Сонда ғана септік категориясы грамматикалық категория ретінде қанша алады. Жақ ( 1-жақ, 2-жак,, 3-жақ) категориясы, шырай (жай, салыстырмалы, күшейтпелі шырай) категориясы туралы да осыны айту керек.
Сөйтіп, грамматикалық категория біртектес грамматикалық мағыналарды білдіретін грамматикалық формалардың жиынтығынан ºұралады. Мұндағы "біртектес грамматикалық мағыналар" дегеніміз не? Ол - бір грамматикалық категорияның жалпы мағынасы (ер басқа емес) біреу ғана, -деген сөз. Мысалы, шақ категориясы осы шақ, өткен шақ, келер шақ формаларында көрінгенімен, олардың мағыналары біреу ғана, яғни шақтық (мезгілдік, уақыттық) мағына. Біртектес шақтық мағыналар ¡р түрлі грамматикалық формалармен беріліп, жалпы грамматикалық шақ категориясын құрап тұр. Ендеше, "осы шақ категориясы", "өткен шақ категориясы”, "келер шақ категориясы " деп атау қате. Ондай категориялар жоқ, бір ғана "шақ категориясы" деген бар. "Өткен шақ", "осы шақ" дегендер -грамматикалық мағыналар. Олардың әрқайсысына тән өзіндік формалары болады. Шақ категориясы бір шақтан емес, күллі шақтардың мағыналары мен формалардың жиынтығынан құралады.
Бұған қарап, белгілі бір грамматикалық категорияға кіретін грамматикалық мағыналардың бір-бірінен айырмашылықтары жоқ екен деп айтуға болмайды. Олардың айырмашылықтары да, ұқсас (ортақ) жақтары да бар. Мысалы, жақ категориясына енетін I жақ, II жақ, III жақ дегендердің ұқсас жағы - жақтық мағынасы. Ал айырмашылықтары - I жақтың - мен, II-жақтың - сен, ІП-жақтын - ол дегендерді білдіретіндіктері. 
Сөздің бір формасы бірден бірнеше грамматикалық категорияны білдіруі мүмкін. Мысалы: жазғыз деген сөздің формасында 3 түрлі грамматикалық категорияның элементтері бар. Олар: бұйрық рай, екінші жак, өзгелік етіс. Бұған керісінше бір грамматикалық категория әр түрлі формамен берілуі мүмкін. Мысалы: студент+ке, студентк+е, студенті+не дегендердегі бір ғана барыс септігі әр түрлі формалармен (-ке, -е, -не) берілген. Бірақ бұлар әр басқа категориялар емес, бір ғана септік категориясы. Күшейтпелі шырай да бірде синтетикалық тәсіл арқылы (қып-қызыл) , бірде формасына қарап, оларды әр түрлі категория екен деп қалмау керек.
Белгілі бір грамматикалық категорияның дүние жүзіндегі барлық тілде болуы шарт емес. Ол грамматикалық категория бір тілде болғанымен екінші тілде болмауы мүмкін. Мысалы, орыс тілінде бар вид (совершоенный вид, несоворшенный вид) категориясы француз, неміс тілдерінде кездеспейді. Немесе қазақ тіліндегі тәуелдік категориясы орыс тілінде (славян тілдерінде) жоқ. Грамматикалық род категорияны орыс, неміс,  француз тілдерінде бар, бірақ ол ағылшын тілі мен түркі тілдерінде ұшыраспайды.
Белгілі бір грамматикалық категория әр тілде әр түрлі дәрежеде көрінуі мүмкін. Мысалы, араб тілінде 3 септік болса, орыс тілінде - 6, қазақ тілінде - 7, эстон тілінде - 15 септік бар. Грамматикалық етіс категориясы көптеген тілдерде бар. Бірақ оның өзгелік етіс (каузатив) түрі түркі тілдері мен француз тіліне ғана тән. Ол славян тілдерінде кездеспейді. Орыс тілінде род категорияның я түрі болса, франдуз тілінде оның екі-ақ түрі бар (онда средний род жоқ).
Бұдан шығатын қорытынды: әр тілдің өзіне тән грамматикалық ерекшеліктері болады екен. Солай дей тұрсақ та, көптік, септік, жақ, шақ, рай, етіс категорияларының, көптеген тілдерге тән екендігін айтуымыз керек.
Грамматикалық категорияның көпшілігі белгілі бір сөз таптарына телулі болады. Мысалы, род, септік, көптік категориялары есімдерге тән болса, жақ, шақ, рай, етіс категориялары етістіктерге қатысты.
Сонымен, грамматикалық категория деп – біртектес грамматикалық мағыналарды  білдіретін грамматикалық формалардың жиынтығын айтады. Грамматикалық категориялар – көптік, септік, жақ, шақ, рай, етіс, т.б. категориялар.

СӨЗ ТІРКЕСІ МЕН СӨЙЛЕМНІҢ ҚҰРЫЛЫМЫ

Синтаксистің негізгі қарастыратын мәселелері: сөз тіркесі мен сөйлем, олардың құрылымы мен түрлері, сөз тіркесі мен сөйлемдегі сөздердің байланысу тәсілдері мен формалары. 

Сөз тіркесінің құрылымы

Сөз тіркесі сөздердің бір-бірімен тіркесіп қолдануынан жасалады. Сөз тіркесі жасалу үшін, оның құрамындағы сөздер мағыналық және грамматикалық жағынан байланысты айтылуы шарт. Мағыналық жағынан байланыс деп – сөздердің сөз табы ретіндегі жалпы категориялдық мағынасын, ал грамматикалық жағынан байланыс деп – бiр сөздің басқа бір сөзге грамматикалық жағынан бағыныштылығын айтамыз. Яғни сөз тіркесіндегі  сөздер белгілі бір грамматикалық формада тұрып, олардың бірі- басыңқы (ұйтқы) жағдайда байланысады.
Сөз тіркесіндегі басты рольді оның басыңқы сыңары атқарады. Басыңқы сөздің қай сөз табынан болуының үлкен мәні бар. Өйткені сөз тіркесінің құрылымы оның құрамындағы ұйтқы сөздің қай сөз табына қатысты болуына қарай айқындалады.  Мәселен басыңқы сөз  зат есім болса, ол өзінің алдында тұрған анықтауыш сөздермен, яғни сын есім, сан есім, есімдік, есімшелермен тіркеседі. Мысалы: Ақылды адам, бес кітап, бұл бала, барар жол т.б. Бұл сын есімдер басыңқы сыңар бола алмайды деген сөз емес. Сын есімдер де басыңқы сыңар бола алады. Бірақ сын есімдер басыңқы сыңар болғанда өзінің алдындағы есімдердің атау мен іліктен басқа септіктердің бірінде тұруын керек етеді. Мысалы: ақылға бай,  тастан қатты, қулықты көргіш. Етістіктер ұйтқы (басыңқы) сөздер ретінде өзіне бағынышты зат есімдермен де, үстеулермен де, көсемшелермен де, еліктеу сөздермен де тіркесе береді. Мысалы: тауға шығу, ерте тұру, қадала қарау, бұрқ-бұрқ қайнау.
Сонымен, сөз тіркесін құрастырушы сөздер бір-бірімен синтаксистік байланысқа түседі екен.  Ол синтаксистік байланыстың тіл-тілде бірнеше түрі бар. Олар: қиысу, матасу, меңгеру, қабысу, жанасу.
Қиысу деп – басыңқы сөз бен бағыныңқы сөздің бір-бірімен жекелік-көптік жағынан, септік жағынан, род жағынан байланысуын айтамыз. Мысалы: орыс тілінде высокая гора – высокие горы, высокой горы – высоких гор. Немесе: он играл – она играла.
Қиысу орыс тілінде сөз тіркесіне де, сөйлемге де қатысты болса, қазақ тілінде ол тек сөйлемге қатысты. Мысалы: Мен келдім, сен келдің. Қазақ тілінде қиысу – сөз тіркесінің байланысы емес, сөйлем мүшелерінің байланысы. Ендеше оны предикативтік байланыс деп атау керек.
Қазақ тілінің екінші ерекшелігі – септік жалғаулары арқылы байланысуды қиысу демейді, оны матасу, меңгеру деп екі түрге бөліп қарастырады. Мысалы: Менің кітабым (матасу), кітаптан оқыдым (меңгеру).
Матасу – ілік жалғаулы сөз бен тәелдік жалғаулы сөздің байланысы. Мысалы: Менің кітабым, сіздің кітабыңыз. Мұнда басыңқы сөз тәуелдік жалғауында тұрады да, бағыныңқы сөз ілік септік жалғауында тұрып, анықтауыш қызметін атқарады.
Меңгеру деп – сөз тіркесі құрамындағы басыңқы сөз (етістік) бағыныңқы сөздің атау мен іліктен басқа септіктердің бірінде тұруын керек ететін байланысты айтамыз. Мысалы: Киім+ді тазалау, ауыл+ға бару, үй+ден шығу, жолдасы+мен кездесу.
Қиысу деп – сөз тіркесі құрамындағы бағыныңқы сөз басыңқы сөзбен жалғаусыз, қатар тұру арқылы байланысуын айтамыз. Мысалы: Ағаш үй, ақ орамал, он дәптер, білген кісі, барлық адам.
Сөз тіркестерінің жалғаусыз байланысуының тағы бір түрі бар. Оны жанасу деп атаймыз. Егер қабыса байланысқан сөз тіркесінің басыңқы сыңары зат есім болса (мысалы: үй, орамал, дәптер, кісі, адам), жанаса байланысқан сөз тіркесінің басыңқы сыңары – етістік болады. Мысалы: кеше келу, жапалақтап жауу, қатты сүйсіну, екі жеу, сылқ-сылқ күлу. 
Жанасудың қабысудан та¬ы бiр ерекшелiгi - ºабысу тек қатар тұру арқылы байланысса, жанасу қатар тұрып та алшақ тұрып та байланыса береді. Мәселен малшылар жайлаудан кеше келді  дегенді малшылар кеше жайлаудан келді , кеше малшылар жайлаудан келді деп « кеше» сөзінің сөйлемдегі орнын ортасына, басына, аяғына ауыстырсақ, кеше келу  деген сөз тіркесінің байланысы бұзылмайды.
Сонымен, сөз тіркесі дегеніміз не?
Сөз тіркесі дегеніміз - мағыналық жақтан да, грамматикалық жақтан да өзара байланыста, бірлікте болатын, толық мағыналы кемінде екі сөздің синтаксистік тіркесі. Синтаксистік сөз тіркесі немесе еркін сөз тіркесі сөйлеу кезінде жасалады. Ал синтаксистік сөз тіркесіне ұқсас күрделі сөздер, басқа тіркестер, мәселен, атауыш сөз бен көмекші сөздің тіркесі және фразеологиялық тіркестер бұрыннан жасалған, даяр тұрған лексикалық единицалар ретінде қарастырылады да, олар сөз тіркесінің құрамына емін-еркін ене алады. Өйткені толық мағыналы сөз бен көмекші сөздің тіркестері, күрделі сөздер мен фразеологиялық бірлікте бір нәрсенің тұрақты атаулары. Олар номинативті қызмет атқарады. Мысалға кәрі жілік, Жоғары Кеңес, Қазақстан Республикасы дегендерді алалық. Бұлар - күрделі сөздер. Олардың алдыңғы сыңарлары (кәрі, жоғарғы, қазақ) соңғы сыңарларының сапасын да, қасиетін де білдірмейді. Бұл сөздер өздерінің мағыналық дербестігінен айырылып, кейінгі сыңарларымен бірге, бір бүтін сөз ретінде ұғынылады. Ал синтаксистік сөз тіркесінің құрамындағы бағыныңқы сыңарлар өздерінің мағыналық дербестігін сақтап, өзінен кейінгі сөздерді(басыңқы сыңарларды) анықтайды, толықтайды немесе пысықтайды.
Дәл осы сияқты, еркін сөз тіркесінің толық мағыналы сөз бен көмекші сөздің тіркесінен де, фразеологиялық бірліктен де айырмашлығы бар. Айталық, көлге дейін (бару), тауға қарай (жүру) дегендерді алсақ, бұлар толық мағыналы сөз бен көмекші сөздің тіркесінен жасалып тұр. Оларда басқа бір сөздің жетпей тұрғандығы, мағыналық жақтан аяқталмағандығы, тыянақты емес екендігі аңғарылады. Егер оларға бару, жүру деген толық мағыналы сөздерді қоссақ, сонда ғана олардан семантикалық тиянақтылығы бар сөз тіркестері жасалынады. Ал бұл сияқты тиянақтылық синтаксистік сөз тіркестірінің өз табиғатында бар.
Фразеологиялық сөз тіркестері де дәл осындай. Олар да бұрыннан жасалып қойған, даяр тұрған бірліктер ретінде еркін сөз тіркесінің немесе сөйлемнің құрамына ене алады. Өйткені фразеологиялық бірліктерді құрамындағы сыңарлардың әрқайсысы әр басқа мағынаны емес, барлығы жиналып келіп, бір бүтін мағынаны білдіреді. Осыған орай белгілі бір фразеологиялық бірлік сөйлемде бір ғана мүше ретінде қызмет атқарады. Ал синтаксистік сөз тіркесінің құрамындағы сыңарлардың әрқайсысы сөйлемнің әр басқа мүшесі болады.
Сөйтіп, сөз тіркесі - кемінде екі дербес сөздің бағыныңқы-басыңқы байланыстың негізінде жасалған синтаксистік бірлік екен. Синтаксистік сөз тіркесінің күрделі сөз бен де, фразеологиялық сөз тіркестерімен де, толық мағыналы сөз бен көмекші сөздің тіркесімен де сырттай ұқсас болғанымен, олардан түбірлі айырмашылықтары болады.
Енді синтаксистік сөз тіркестерінің түрлеріне келелік. Құрамына қарай сөз тіркестері: 
І) жалаң сөз тіркесі, ІІ) күрделі сөз тіркес және ІІІ) аралас сөз тіркес, - болып үшке бөлінеді. Бұлай бөлуде сөз тіркесінің құрамындағы сөздердің саны емес, оның қандай байланыстардың (айталық қабысу, матасу т.б.) негізінде жасалғандығы ескеріледі.
Жалаң сөз тіркесі деп – сөйлемдегі сөздердің саны қанша екендігіне қарамастан олардың бәрі сөз тіркесінің бір-ақ түрімен (айталық меңгеру немесе қабысу) байланысуын айтамыз. Мысалы: сөзді тыңдау - екі мүшелі, шөпті қораға тасу - үш мүшелі,  шығарманы орысшадан қазақшаға аудару - төрт мүшелі тіркес. Бұлардың құрамындағы сөздердің  бәріде меңгеру арқылы байланысқан.
Күрделі сөз тіркесі деп - бір ғана ұйтқы (басыңқы) сөзге келтірелетін әр басқа байланыс түрлерінің (мәселен меңгеру мен жанасудың) жиынтығын айтамыз. Мысалы: Шығарманы қызығып оқу.  Бұл- күрделі сөз тіркесі. Ол шығарманы оқу, қызығып оқу деген екі жалаң сөз тіркесіне құралған. Біріншісі - меңгеру, екіншісі - жанасу. Бірақ екеуі де бір ғана оқу деген ұйтқы сөзге келіп байланысқан.
Ал аралас сөз тіркесі деп - әр басқа   ұйтқы   сөзге   тірелетін   әр түрлі байланыстардың жиынтығын айтамыз. Мысалы: Мазмұнды шығарманы қызығып оқу. Мұнда үш түрлі сөз тіркесі бар. Олар: 1) мазмұнды шығарма – қабысу; ұйтқы сөзі - ”шығарма”, 2) шығарманы оқу – меңгеру; ұйтқы сөзі - ”оқу”. Бұл үш түрлі байланыс екі ұйтқы сөзге тіреліп, бір күрделі тіркестің құрамында түйісіп тұр. Мұны аралас сөз тіркестері дейміз.

Сөйлемнің құрылымы

Сөйлем - ең басты тілдік  бірліктердің бірі. Ол – коммуникативтік қызметі бар синтаксистік бірлік. Мұндағы ”комуникативтік”  деген сөз  – «бір нәрсе жайында хабар беру» дегенді білдіреді. 
	Сөйлем мен сөз тіркесінің айырмашылығы бар. Мысалы, жер жыртылды деген мен жер жырту дегенді салыстырып көрелік. Мұның біріншісі – сөйлем, екіншісі – сөз тіркесі. Сөйлем – бірдеме жайында хабар береді. Ал сөз тіркесі – бір нәрсені атайды. Бұл сөйлем – комуникативтік қызмет, ал сөз тіркесі – номинативті қызмет атқарады деген сөз. 
Демек, сөйлемнің өзіне тән құрылымдық үлгісі болады екен. Ол үлгі – бастауыш-баяндауыштық құрылым, яғни предикативтілік қатынас.
Сөйтіп, сөйлем дегеніміз – құрылымдық үлгісі бар синтаксистік бірлік. Ол бірдеме жайында хабарлайды, яғни ол комуникативтік қызмет атқарады. Осы тұрғыдан қарағанда тілімізде кездесетін Қап! Бәрекелді! Жақсы. Алло! Немене? Кеш жарық! Рахмет! Жоқ. Бар. Иә. Ей, жігіттер! – деген сияқты айтылыстар (высказывание) сөйлем бола алмайды. Өйткені бұларда бастауыш-баяндауыштық құрылым жоқ және олар бір нәрсе жайында хабар бермейді.
Сөйлемге тән белгілердің бірі – интонация. Өйткені кез келген сөйлем белгілі бір интоноциямен айтылады. Сондықтан да, сөйлем жеке сөз бен сөз тіркесінен құрылымдық үлгісі жағынан ғана емес, интонациясы жағынан да ажыратылады.
Беретін хабарының мақсатына қарай сөйлемдер екі топқа бөлінеді. Оның бірі – хабарлы сөйлемдер, екіншісі – сұраулы сөйлемдер.
Хабарлы сөйлем бір нәрсені хабарлау үшін жұмсалып, хабарлау интонациясымен айтылады. Мысалы:  Жолаушылар Ақшоқыдан шықты. Ал сұраулы сөйлем бірдеме жайында хабар алу үшін жұмсалып, сұрау интонациясымен айтылады немесе сұрау есімдіктері (кім? не?) мен сұраулық демеуліктердің (ма/ме) бірі енгізілу арқылы жасалынады. Мысалы: Кімдер Ақшоқыдан шықты? Немесе: Жолаушылар Ақшоқыдан шықты ма?
Хабарлы сөйлем де, сұраулы сөйлем де интонациялық тәсілдер арқылы лепті сөйлемге айналуы мүмкін.
Мұндайда лепті сөйлем эмоциональды-экспрессивті қасиетке ие болады да, адамның көңіл күйіне байланысты жайларды, мысалы, қуану, шаттану, шошу, күдіктену, еркелету т.б. білдіреді. Бұларды білдіру үшін сөйлемде арнаулы модаль сөздер мен одағай сөздер де қолданылады. Мысалы: Бәрекелді (айналдарайын-ай), жолаушылар Ақшоқыдан шығыпты ғой (шықты дей ме?).
Сөйлемдер өзін құрастырушы компоненттерінің арасындағы байланыс салалас байланыс және құрмалас сөйлем болып екі топқа бөлінеді. Жай сөйлем сөз тіркестерінен жасалса, құрмалас сөйлем екі не үш жай сөйлемнен жасалады.
Құрмалас сөйлем компоненттерінің арасындағы байланыс салалас байланыс түрінде болуы мүмкін. Осыған орай құрмалас сөйлемдер 1) салалас құрмалас сөйлем, 2) сабақтас (бағыныңқылы) құрмалас сөйлем және 3) аралас құрмалас сөйлем болып, үш топқа жіктеледі.
Салалас құрмалас сөйлем деп – құрастырушы компоненттері салаласа байланысқан сөйлемді айтамыз. Сабақтас құрмалас сөйлем деп – құрамындағы компоненттерінің бірі екіншісіне бағына байланысқан сөйлемді айтамыз. Ал аралас құрмалас сөйлем деп – құрмаластың үш не төрт сөйлемнің бірі екіншісімен салаласа, ал екіншісі үшіншісімен сабақтаса байланысқан құрмалас сөйлемді    атаймыз.

СӨЗ ТАПТАРЫНЫҢ ШЫҒУЫ МЕН ДАМУЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ТОПТАСТЫРЫЛУЫ

	Бұған дейін біз жалпы тіл білімінің мәселелерін сөз еттік. Дәл осы сияқты жалпы тілдерге ортақ сөз таптары туралы да сөз етуге болады. Біз ендігі жерде жалпы тілдерге  ортақ сөз таптары туралы сөз етпекшіміз. Оны сөз таптарының жалпы теориясы (общая теория частей речи) деп атауға болады.
Сөз таптарының теориясы не үшін керек? 
Сөз таптарының жалпы теориясы таза практикалық міндеттерді шешу үшін, яғни тілдердің ғылыми грамматикаларын жасау үшін, көптеген тілдерге тән, жалпылама ортақ жайларды айқындау үшін қажет.

Сөз таптарының шығуы мен дамуы
	Бірсыпыра зерттеушілер сөз таптарының шығуын сөйлем мүшелерімен байланыстырады. Мысалы, акад. И.И.Мещанинов өзінің «Сөйлем мүшелері мен сөз таптары» (М.,1945) деген кітабында былай деп жазды: «Сөйлемде зат есім – бастауыш немесе толықтауыш, сын есім – анықтауыш, үстеулер – пысықтауыш, етістіктер – баяндауыш ретінде жұмсалады. Олай болса, сөз таптары сөйлем мүшелері болу арқылы бөлініп шықты, жасалынды», - дейді (203-б).
Сөз таптарының сөйлем мүшелері қызметінде жұмсалу барысында жасалғандығы рас. Бірақ ол бірден бола салған жоқ. Тарихи даму барысында біртіндеп жасалып қалыптасты. Бұл ойды тіл білімінің белгілері А.А.Потебня мен В.М. Жирмунскийлер де жақтайды.
Мәселен А.А.Потебня: «Сын есімдер зат есімдерден бөлініп шықты. Зат есімнен сын есімнің бөлініп шығуы дегеніміз – зат есімнің атрибутивті мүше (анықтауыш) ретінде қолданылуы» - деп жазды өзінің 1899 жылы шыққан «Из записок по русской грамматике» деген еңбегінде (3-бөлім, 77,86б).
Көне дәуірде зат есімдер мен сын есімдердің жігі ажырамаған. Мысалы, жас, көк сөздерінің әрі зат есім, әрі сын есім болуы сол көне құбылыстың ізі екендігін көрсетеді. Тілімізде әрі зат есім, әрі сын есім болатын сөздер ғана емес, әрі зат есім, әрі етістік болатын сөздер де бар. Мысалы: көш, той, ой, ық, ыстық, жарық, салқын, суық. Кейде тіпті бір сөздің өзі үш түрлі сөз табына жатуы мүмкін. Мысалы: ауру – зат есім (ескі ауру), ауру – сын есім (ауру жүрек), ауыру – етістік (ауырып қалды). Бұлар – лексика-грамматикалық омонимдер. Бұлардың зат есім сыңары – зат есімдерше, сын есім сыңары – сын есімдерше, етістік сыңары – етістіктерше түрленеді, солардың әрқайсысына тән категориялармен сиптатталады.
Бұл нені көрсетеді?
Бұл – зат есімдер мен сын есімдердің, етістіктердің, үстеулердің тілдің даму барысында біртіндеп жігі ажырап, дербес лексика-грамматикалық категориялар ретінде қалыптасқандығын көрсетеді. Яғни  сөздер қолданылу ыңғайына, атқаратын қызметіне қарай сараланады, топтасады. Осылайша дамудың барысында сөз таптары жасалады.
Сөз таптарының бірден пайда болмай, тілдің тарихи даму барысында біртіндеп жасалатындығын үстеулердің сөз табы ретінде қалыптасуынан да көрінеді. Мысалы: қазақ тілінде босқа, зорға, бірге (барыс); кейде, қапыда, бірде (жатыс); жүрісінен, кенеттен, бірден (шығыс); жайымен, ретімен (көмектес); орыс тілінде: вечером, порой, издавна, вплотную т.б. Бұлар үстеулер. Олардың түбірлері – зат есімдер (қапы, жайы, реті), сын есімдер (бос, зор), сан есімдер (бір), есімдіктер (кей). Бұл есім сөздерге септік жалғаулары жалғанып, пысықтауыш қызметінде жұмсалу барысында олар үстеулерге айналған. Көрсетілген үстеулердің құрамындағы септік жалғаулары сол сөздердің айрылмайтын бөлшегіне айналып, әбден көнеліп кеткен. Оларды сөздердің түбірінен бөліп алып қарастыруға болмайды. Олар түбірге сіңісіп кеткен. Сөйтіп, сөз тұтастай лексикаланып, пысықтауыштық қызмет атқарып, басқа сөз табына айналған.
Яғни есімдіктерден үстеу сөздер жасалыну үшін үш түрлі шарт керек екен. Олар: 1) есім сөздерге септік жалғауларының біреуі жалғанып, оның әбден орнығып қалыптасуы және көнеленуі; 2) олардың мағына жағынан әуелгі төркіндерінен алшақтауы; және 3) пысықтауыш қызметінде жұмсалынуы.
Қазақ тілінде көсемше формалы етістіктердің пысықтауыш қызметінде үнемі жұмсала келіп, әбден қалыптасуынан және ондай формалардың көнелуінен жасалған үстеулер де бар. Мысалы: аздап, аз-аздап, қайыра, жағалай, таласа-тармаса т.б. Бұлардың көсемшелерге тек форма жағынан ғана ұқсастығы бар. Әйтпесе олар –үстеулер.
Олардың үстеу екендіктерін мыналардан көруге болады : 1) бұларға тікелей жіктік жалғаулар жалғанбайды; 2) олар сөйлемде баяндуыш болып қызмет атқармайды; 3) бұл сөздерде етістіктерге тән шақтық, жақтық т.б. қасиеттері жоқ; 4) бұлар сөйлемде тек пысықтауыш болып қызмет атқарады; 5) бұларға етістіктерге жалғанатын болымсыздық жұрнағы (ма/ме) қосылмайды. 
Қазақ тіліндегі сүзеген, тебеген, қабаған, жатаған тәрізді сөздер формасы жағынан – есімшелер. Бірақ бұлар тілдік табиғаты жағынан – сын есімдер. Өйткені олар ұдайы анықтауыш қызметінде жұмсала келіп, өздерінің есімшелік мағыналарынан айырылып қалған да, сын есімдерге айналып кеткен.
Сөз таптарының бір-біріне ауысу сөзін лексикалық мағынасының өзгеруі мен тағыз байланысты. Лексикалық мағынада өзгеріс болмай тұрып, бір сөз табының басқа бір сөз табына алмасуы мүмкін емес. Мәселен, жоғарыда айтылғандай, ауыру деген  тұйық етістік семантикалық жақтан дами келіп, бұл күрделi сын есім мағынасында да (ауру адам), зат есім мағынасында да (ауруды емдеу) қолданыла береді. Қазір зат есім болып қалыптасып кеткен егеу, көсеу, бояу, жабу деген сөздерде тұйық етістіктердің субстантивтенуінен жасалғандар. Бұл сөздер, сонымен бірге етістік ºалпында сақтап қалған. Сондай-ақ, батыр, ер, қарт деген сын есімдер субстантивтеніп, зат есім түрінде де қолданылады.
Сөйтіп, сөз таптары бір-біріне ауысып жатады. Ол ауысу сөздердің лексикалық мағыналары мен грамматикалық мағыналарының өзгеруі нәтижесінде іске асады. Қай сөз табының қай сөз табына ауысуына қарай ғылымда олардың атаулары әр түрлі болады. Мысалы, басқа сөз табы зат есімге ауысса, оны субстантивтену (ор. больной, ученый, трое), сын есімге ауысса – адъективтену (қашаған, сүзеген), есімдікке ауысса-прониминалдану (біреу келіп кетті), үстеуге ауысса – адвербиалдану (күнде, кешке, босқа, лажсыздан, қайта, жата-жастана), етістікке ауысса – вербалдану деп атайды.
Шылаулар да бір кездері жеке-дара қолданылатын дербес мағыналы атауыш сөздердің кейбіреулерінің мағыналары солғындап, дербестігінен айырылып, көмекші сөздерге айналуы нәтижесінде бірте-бірте қалыптасты, сөйтіп, жеке категория болды. Мысалы: шейін (шей+ін), сияқты (сияқ+ты), бойы (бой+ы), жөнінде (жөн+ін+де), шамалы (шама+лы) деген септеулік шылаулар есімдермен тектес, ал дейін (де+й+ін), қарай (қара+й) тәрізді септеуліктер шылаулар етістіктермен тектес.
Қорыта келгенде,  сөз таптары бірден емес,  тілдің тарихи даму барысында біртіндеп сараланды, дамыды. Олардың әрқайсысы өзіндік жалпы категориялы мағынаға ие болады. Морфологиялық жағынан тұлғаланады. Сөз тудырушы және сөз турлендіруші арнайы формаларға ие болып, сөйлемде белгілі бір синтаксистік қызмет атқаруға икемделеді.

Сөз таптарының топтастырылуы
Тіл білімінде сөз таптарының табиғаты жайында ¡р түрлі көзқарастар бар. Мәселен, А.А.Потебня, А.А.Шахматов, И.И.Мещанинов, В.В.Виноградов сияқты ғалымдар сөз таптарын лексика- грамматикалық категория деп қарайды. Бұлардың пікірінше, әрбір сөз тобының мағынасы сөздің лексикалық мағынасы мен грамматикалық мағынасының жиынтығынан құралады.
Ф.Ф. Фортунатов болса сөэ таптарын морфологиялық- грамматикалық (формальды-грамматикалық) категория деп қарайды. Ол сөздерді алдымен "түрленетін" және "түрленбейтін" (үстеу) сөздер деп топтастырады да, түрленетін сөздерді "септелетін" (зат есімдер), "жіктелетін" (етістіктер) сөздер ден іштей тағы да жіктейді.
О.П.Суник пен А. А.Реформатскийлер сөз таптарын таза грамматикалық категория ретінде қарастырады. Мөселен, О.П.Суниктің пікірінше, тіл білімінде сөз таптарын топтастыруда негізге алынып жүрген заттылық (зат есімдерге тән), анықтауштық немесе атрибутивтік (сын есімдерге тән), іс-әрекеттік немесе процессуальдық (етістіктерге тән) мағыналарды жалпы грамматикалық мағыналар деп қарап, бұларды басқа сөз таптарынан ажырататын белгілер деп есептейді.
Біздің ойымызша, сөз таптарын лексика-грамматикалық категория деп қарайтын ғалымдардың пікірлері дұрыс. Өйткені сөз таптары, шындығында да, бір-бірінен тек грамматикалық жағынан ғана емес, сонымен бірге олар лексикалық мағынасы жағынаи да ажыратылады. Мәселен, зат есімдерге тән мағына - заттылық мағына, сын есімдерге тән мағына - атрибутивтік мағына, етістіктерге тән мағына - процессуальдық мағына. Бұлар -олардың сөз табы ретіндегі мағыналары. Бұл мағыналар әр  сөз табына енетін күллі сөздердің бәріне ортақ. Сөз таптарына тән категорияларды (жалпылама ортақ) мағынаны сөздің лексикалық мағынасымен де, оның грамматикалық мағынасымен де шатастыруға болмайды. Сондықтан да, бұл мағына, яғни сөз таптарына тән жалпылама ортақ мағына тіл білімінде - жалпы категорияларды мағына деп аталынады (Ол сөздің лексикалық мағынасы мен грамматикалық мағынасының жалпылану  арқылы бірігуінен  жасалады).
Сонымен, сөз таптары бір-бірінен, біріншіден, жалпы категорияларды мағыналары жағынан ажыратылады, екіншіден, олар өздеріне тән грамматикалық белгілері арқылы (көптелу, жіктелу деген сияқты) ажыратылады. Грамматикалық белгілердің өзі екі түрлі. Оның бірі морфологиялық белгі, екіншісі - синтаксистік белгі.
Морфологиялық белгінің қатарына сөз тудыру формалары (жұрнақтар) мен сөз түрлендіру формалары (жалғаулар) енеді. Мысалы: етікші, өнім -зат есімдер; денелі, тұзды, айтқыш, тапқыш - сын есімдер; тағала, шегеле, қана, өрте - етістіктер. Бұлар - сөз тудырушы аффикстер арқылы жасалған сөздер. Ол аффикстер әр сөз табына телініп, олардың грамматикалық белгісі ретінде қызмет атқарып тұр. Ал үйлер, қадаға, кішірек, келдік, барса деген сөздер сөз түрлендіруші формалар арқылы жасалғандар. Бұл сөздердегі жалғаулар да жоғарыдағы жұрнақтар сияқты бір сөз табын екінші сөз табынан ажыратуға себепші болып тұр. Мысалы, осы сөздердегі -лар, -ға жалғаулары зат есімдерге тән болса, -рек сын есімге тән. Ал -ді+к пен -са жалғаулары етістіктерге тән. Бұлар - тиісті сөз таптарын сипаттайтын морфологиялық белгілер.
Сөйтіп морфологиялық белгі дегеніміз - бір сөз табындағы сөзді басқа сөз табындағы сөзден ажырататын грамматикалық формалардың белгілі бір жүйесі.  Ал синтаксистік белгі дегеніміз - белгілі бір сөз табына қатысты сөздердің сөйлемдегі қызметі яғни сөйлем мүшесі болу қызметі мен олардың басқа сөздермен тіркесу қабілеті. Айталық, зат есімдер  сөйлемде етістіктермен тіркеседі де, бастауыш қызметін атқарады. Бұл оның жалпы категориялы мағынасы - заттылық мағына екендігінен байланы сты.
Сын есімдер зат есімдермен емін-еркін тіркесе алады. Бұлай болуы заңды да. Өйткені сапа әрқашан затқа телулі болады. Осыған орай сын есімдер анықтауыш қызметінде, ал зат есімдер бастауыш немесе толықтауыш қызметінде жұмсалады. Бұл жердегі бағынышты мүше - сын есімдер.
Үстеулердің сөйлемдегі негізгі қызметі - пысықтауыш болу. Олар етістіктермен тіркесіп (олардың алдында тұрып), іс-әрекеттің сынын, мезгілін, күйін білдіреді. Етістіктердің негізгі қызметі сөйлемде баяндауыш болу. Ол бастауыштың қимылын, іс-¡рекетін білдіреді.
Бұл айтылғандарға қарап, зат есім тек бастауыш пен толықтауыш, сын есім - анықтауыш, үстеу - пысықтауыш, етістік - баяндауыш болудан басқа ешқандай сөйлем мүшелері бола алмайды екен деген ұғым тумасқа тиісті. Олар қолданылу ыңғайына қарай сөйлемде кез келген мүше бола алады. Бірақ жоғарғылардан басқа қызмет атқаруы - оларға тән басты қызмет емес, қолданылу ыңғайына қарай туған екінші қатардағы қызметі.
Қорыта айтқанда: сөз таптары бір-бірінен 1) жалпы категориялы мағынасы, 2) морфологиялық және 3) синтаксистік белгілері арқылы атқарылады.
Таєырыпты бекiту Їшiн сµраєтар:
1.	Морфема дегеніміз не? Оларға не жатады?
2.	Морфемалардың қандай түрлерін білесің?
3.	Морфологиялық ұғымдарға не жатады?
4.	Аффикстік морфемалардың қандай түрлері бар?
5.  Түбірдің қандай түрлерін білесің?
6.  Түбір мен негіздің айырмашылығы неде?
7.  Морфемалар қандай мағыналарды білдіреді?
8.  Дүние жүзі тілдерінде жұрнақтардың қандай түрлері бар?
9.  Жалғау мен жұрнақтың айырмашылығы неде?
10.Артикльдер мен префикстер қандай тілдерге т¡н?
11.Грамматика нені зерттейді?
12.Грамматикалық бірліктерге не жатады?
13.Қандай грамматикалық тәсілдер бар? Олардың бір-бірінен айырмашылығы?
14.Қандай грамматикалық формалар бар? Олардың айырмашылықтары?
15.Қандай грамматикалық категориялар бар? Олардың бір-бірінен айырмашылығы?
16.Грамматикалық мағыналардың қандай түрлерін білесің?
17.Грамматикалық мағына мен лексикалық мағынаның қандай айырмашылықтары бар?
18.Сөз формаларының қандай түрлерін білесің? Олардың ерекшелігстері?
19.Ішкі жөне сыртқы флекция тәсілдеріне нелер жатады?
20.Каузатив қай тілдерге тән?
21.Сөздердің қандай сапалық өзгерістерін білесің?
22.Синтаксистік сөз тіркесінің белгілері?
23.Синтаксистік сөз тіркесінің өзі тектес басқа тіркестерден айырмашлығы?
24.Сөз тіркесінің қандай түрлері бар?
25.Байланыстың түріне қарай сөз тіркестерінің жіктелінуі
26.Басыңқы сөздің санына қарай сөз тіркестірінің жіктелінуі
27.Сөйлемге қандай белгілер тән?
28. Сөйлем болу үшін қандай шарттар керек? 
29. Сөйлем мен сөз тіркесінің қандай айырмашылықтары бар?
30.	Сөздің жалпы категориялы мағынасы дегеніміз не?
31.	Сөз таптарына қандай белгілер тән?
32.	Сөз таптарының қайсысы бұрын шықты?

ТІЛДЕРДІҢ ШЫҒУЫ МЕН ДАМУЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ӨЗАРА ӘСЕРЛЕРІ

Тілдің шығуы
Тілдің шығуы туралы сөз еткенде, ең алдымен, екі түрлі мөселені бір-бірімен ажыратып алу керек. Бірі -жалпы адам баласы тілінің шығуы, екіншісі - жеке, нақтылы тілдердің (мысалы, қазақ, орыс, ағылшын тілдерінің) шығуы туралы мәселе. Бұл екі мөселені бір-бірімен шатастырмаған жөн.
Адамзат тілінің шығуы сонау көне заманға, яғни алғашқы адамдардың пайда болу  заманына барып тірелсе, жеке тілдердің шығуы содан кейінгі д¡уiрлерде болған нәрсе.
Тілдің шығуы туралы мәселе әр түрлі ойшылдардың назарын баяғыда-ақ өзіне аударып келген. Олар бұл мөселе туралы түрлі-түрлі пікірлер мен жорамалдар айтып, сан қилы байымдаулар жасады.
Сондай жорамалдардың бірі - дыбысқа еліктеу теориясы. Бұл теория ежелгі грек философиясынан басталады. Ол әсіресе 11-19 ғасырда кең өріс алды. Мұның өкілі - неміс философы Г.Лейбниц (1646-1716). Аталған теория тілдің шығуын былайша түсіндіреді: алғашқы адамдар жануарлардың дауыстарын, құстың сайрауын естіп, соларға еліктеуден әр түрлі дыбыстарды шығарған. Содан алғашқы сөздер жасалып, олар заттардың атауына айналды дейді.
Түрлі тілдерде қарқ-қарқ, мияу-мияу, тарс-тарс еліктеуіш сөздер бар екені рас. Бірақ бұған қарап тіл тек дыбысқа еліктеуден шықты деуге болмайды. Өйткені табиғатта дыбыс шығармайтын заттар да көп екені, олардың да атаулары бар екендігі даусыз.
Бұл теория тілдің пайда болуының әлеуметтік себебін ескермеді. Дыбысқа еліктеу теориясын жақтаушылар тілді "табиғат сыйы" деп қарайды. Ал шындығында тіл қоғамның жемісі. Ол қатынас жасау қажеттілігінен туған.
Тілдің шығуы туралы екінші теория - эмоцнональды теория. Бұл теория 18-19 ғасырларда кең тараған. Оның жақтаушысы Ж.Ж.Руссо (1712-1778). Ол "бір нәрсеге құштарлық алғашқы”сөздерді шығарды, - деп жазды. Бұл да қате теория болатын.
Ж.Ж.Руссоның "эмоциональды теориясы" (19-20 ғасырларда) одағай теориясына келіп ұласты. Одағай теориясы бойынша, алғашқы адамдар айналадағы заттармен танысқанда өздерінің алған әсерлерін еріксіз шығарылған дыбыстар арқылы, яғни одағайлар арқылы білдірген. Сол эмоцияны білдіретін әр түрлі "еріксіз шығарылған дыбыстар" әлгі заттардың атауларына айналып, осыдан келіп тіл пайда болған.
Одағай теорияларын жақтаушылардың бірі - орыс лингвисі Д.Н.Кудрявский (1887-1920). Ол:"0дағайлар адамның ең алғашқы сөздері еді. Алғашқы сөздерде дыбыс пен мағына бір-бірінен бөлінбеген, бір тұтас болатын. Кейіннен олар бір-бірінен ажырасты", - дейді. Бұл теория да қате.
Оның қателігі мынада: Тілдердегі одағайлар әр түрлі эмоцияны білдіреді, бұл- рас. Бірақ сол одағайлар олардың аты болып саналмайды. Тіл-тілде эмоцияны білдіретін сөздерге қарағанда, эмоцияны білдірмейтін сөздер әлдеқайда көп. Мұның өзі түсінікті де. Өйткені, тіл змоцияны ғана білдіріп қоймайды, сонымен бірге. ең бастысы, қатынас құралы, пікір алысудың құралы ретінде қызмет атқарды. Тіл пайда болғанда қатынас құралы, пікір алысуды¦ құралы ретінде пайда болған. Бұл теорияның иелері тілдің қоғамдық табиғатына мән бермеген.
Тілдің шығуы туралы теориялардың тағы бірі - қоғамдық шарттасу теориясы. Бұл теория бойынша алғашқы адамдар сөздерді өзара келісе отырып (шарт жасасып), таңдап алған. Осыдан келіп тіл жасалған дейді. Тіл туралы келісу, шарттасу үшін, ол адамдардың бұрыннан тілі болуы керек қой. Олай болса, бұл теория да ешбір дәлелсіз.
Тілдің шығуы туралы бесінші теория - еңбек айқайы теорияси деп аталады (Мәселен, ауыр нәрсені көтергенде "ауп" дейміз ғой). Ол 19 ғ. шықты. Оны жасаушы - Людвиг Нуаре деген философ. Бұл теория бойынша, тіл алғашқы адамдардың еңбек ету кезінде шығарған рефлексті айқайларының негізінде пайда болған. Бұл теория да қате. Өйткені, тіл - қатынас құралы ретінде ғана шығады.
Адамзат тілінің пайда болу теориясының ғылыми негізін К.Маркс пен Ф.Энгельс жасады. Олар:"Тіл де сана сияқты басқа адамдармен қатынас жасау мұқтаждығынан және қажеттілігінен туды"-дейді ("Неміс идеоло-гиясы; Шығ. 3 т. ,29 б.). Яғни  мұнда, біріншіден тіл мен сананың (ойлаудың) бір-бірімен тығыз байланыстылығы және олардың бір мезетте шыққандығы, екіншіден, тілдің адмдардың бір-бірімен қатынас жасау қажеттілігінен келіп пайда болғандығы айтылған.
Тілдің шығуы туралы мәселе Ф.Энгельстің "Маймылдың адамға айналу процесіндегі еңбектің ролі", "Семьяның, жеке меншіктің шығуы" деген еңбектерінде ғылыми тұрғыдан жан-жақты талданып, бұл мөселе жайында материалистік теория әрі қарай дамытыла түсті. Ол еңбектерде тілдің шығуы жалпы адам баласының пайда болу мәселесімен тығыз байланыста қарастырылады.
Әуелі еңбек, онан соң тіл, екеуі екі жақтап адам баласы миының дамуына күшті әсер  етті. Ал мидың дамуы ойлаудың дамуына өсер  етті. Ойлаудың (сананың) дамуы өз тарапынан еңбек пен тілге, олардың дамуына тағы да әсерін тигізді. Еңбек процесінде адам баласы қоғамның тууы -бұл үшеуінің (еңбек, тіл, сана) әрі қарай дами беруіне мүмкіндіктер мен жағдайлар жасады.
Қорыта келгенде, ұжымда бірлесе еңбек ету әрекеті өзара қатынас жасау қажеттілігін тудырды. Осыдан біртіндеп алғашқы сөздер туады, тіл мен ой пайда болады. Тіл мен ойлаудың шығуын алғашқы адамдар ұжымынан бөліп қарауға болмайды. Тіл еңбекпен бірге ұжымда туды. Тілдің пайда болуы ойлаудың пайда болуымен, тілдің дамуы ойлаудың дамуымен тығыз байланыста болады.

Тілдің дамуы
Тіл - қоғамдық құбылыс. Сондықтан оның тарихы мен дамуы қоғамның тарихы мен дамуына байланысты болады.
Қоғам пайда болғаннан бері тіл қоғамға қатынас құралы ретінде қызмет етіп, оның дамуымен бірге дамып келеді. Қоғам және оның дамуы тілдің дамуына әсер етпей тұра алмайды. Солай бола тұрса да, тілдің дамуы қоғамның даму  заңдары бойынша емес, өз заңдары бойынша дамиды.
Тілдің дамуы туралы бірнеше қате көзқарастар болды. Мысалы, Н.Я.Марр тіл дамуының әр түрлі сатысы бар және ол сатылардың әрқайсысы белгілі бір қоғамдық формацияға сай келеді деп есептеді. Ағайынды Шлегельдер мен Гумбольдттың тілдің өткен дәуірін - классикалық дәуір, тілдің гүлденіп дамыған дәуірі, ал бергі дәуірлер тілдің азу, бүліну  дәуірі деп есептелген. Бұлар ешбір шындыққа жанаспайтын, мүлдем қате көзқарас.
Неміс лингвисі Август Шлейхер тілдің дамуының өсімдік пен хайуанаттардың өсіп дамуынан айрмашылығы жоқ,- деп есептейді. Шлейхердің пікірінше, тіл биологиялық организм сияқты туады, өседі, қартаяды; ақырында өледі. Бұл да қате көзқарас. Тіл - биологиялық құбылыс емес, қоғамдық құбылыс. Осылай болғандықтан бұл екеуінің даму жолдары әр басқа. Тілдің дамуының өзіне тән заңдылықтары бар; тірі организмдердің дамуының өзіне тән заңдары бар. Демек, бұл екеуін бірдей деп есептеу қате.
Сонымен, тіл дамиды екен. Ендеше оның даму жолдары қандай?
Н.Я.Марр тілдің сатылық даму теориясын ұсынып, тілдің ескі сападан жаңа сапаға көшуі, яғни дамуы революция жолымен, анықтап айтқанда, бар тілді жойып жіберіп, жаңа тіл жасау жолымен болады деп есептеді. Бұл қате теория болатын. Тілдің дамуы - бар тілді жойып, жаңа тіл жасау жолымен емес, бар тілдің негізгі элементтерін дамыту, жетілдіру жолымен, яғни зволюция жолымен, ішкі даму қолымен болады.
Тілдің ішкі даму заңдарына келмес бұрын, алдымен, тілдің заңдары - жалпы заңдар (общие законы) және жеке заңдар (частные законы) болып екіге бөлінетіндігін айтып алуымыз керек.
Жалпы заңдардың қатарына тілдің әр түрлі құрылымдық элементтерінің даму қарқынының біркелкі болмауын жатқызуға болады. Мысалға тілдің сөздік құрамы мен грамматикалық құрылысын алалық. Бұлардың даму қарқыны біркелкі емес. Сөздік құрам өзгеріске өте-мөте бейім болады. Ол қоғамдағы өзгерістерді тез қабылдайды. Ал грамматикалық құрылыс өте баяу өзгереді. Бұл - тіл атаулының барлығына бірдей тән, күллісіне ортақ жалпы заң.
Осылай бола тұрса да, бұл ортақ заңның әр түрлі нақтылы тілдерде жүзеге асуы түрліше болуы мүмкін. Өйткені ол тілдердің өздеріне тән заңдары болады. Сондықтан, күллі тілдерге ортақ заң жеке тілдерде өзінше дамуы орынды. Мұндай заңдарды тіл дамуының жеке ішкі заңдары деп атайды. Ал дамуының жеке заңын оның барлық саласынан, атап айтқанда: лексикасынан да, грамматикасынан да, фонетикасынан да табуға болады. Мысалы, сингармонизм заңы бүкіл түркі тілдерін фонетикасына ортақ. Бірақ сингармонизмнің түрлері әрбір түркі тілдерінде әр түрлі. Айталық, ерін сингармонизмі қазақ, қарақалпақ тілдеріне қарағанда, алтай, қырғыз тілдерінде әлдеқайда басым.
Тілдің фонетикасында, лексикасында, грамматикасында әр түрлі өзгерістер жасалып, тіл ұдайы даму күйінде болады. Мысалы, лексикологияда кейбір ескірген сөздер шығып қалып, оның есесіне көптеген жаңа сөздер қосылып отырады немесе сөздердің мағыналары өзгеріп жатады; шет тілден сөз ауысып келуі де мүмкін.
Грамматикада да сондай. Лексикаға қарағанда баяу болса да, тілдің грамматикасы саласында да өзгерістер болып, оның грамматикалық құрылысы жетіліп отырады. Мысалға босқа, зорға деген үстеулер есім сөздерге ба-рыс септігінің қосылуынан жасалған. Сондай-ақ, қазіргі кезде қабаған, төбеген тәрізді сөздер сын есім болып саналады.
Өзгеру мен дамудың барысында дербес сөздердің көмекші сездерге, ал көмекші сөздердің аффикстерге айналуы - әрбір тілдің тарихында кездесетін құбылыс. Бұл ретте бара дар, жүре дүр тіркестерінен барады, жүреді формаларының, бара тұрған, келе тұрған тіркестерінен есімшенің баратын, келетін формаларының жасалуын мысалға келтіруге болады.
Тілдің даму барысында кейбір аффикстердің ықшамдалғанын байқаймыз. Мысалы: айтқанын > айтқам, айтамын / барғаным^ барамын > барам т.б. Осылайша ықшамдалу сөз тіркестерінде де болады. Олар келе-келе бір-бірімен кірігіп, бір сөзге айналып кетеді, Мысалы: бұл күн > бүгін, бұл йыл/жыл > биыл, алып бер > әпер.
Қазіргі қазақ тілінде баяндауышы жатыс жалғаулы тұйық етістіктен жасалған сөйлем түрі бар. Мысалы: Ауыл шаруашылығы жекешелендіруде, бірінші семестр өтуде. Мұндай сөйлем бұрын болмайтын. Болса, жекешелендіріліп жатыр, бірінші семестр ет+іп жатыр болып келетін. Жоғарғыдай баяндауыш формасы кейінгі кезде жасалып қалыптасқан.
Жай сөйлемнің инверсиялы түрі де кейінгі кездің жаңалығы. Мысалы; Сөйлеп тұрған Алматы; берілді осы анықтама (справка), т.б. Тілдерде неге мұндай өзгерістер болады? Оның себептері көп. Соның бірі - тілдердің қарым-қатынасы, өзара әсері.

Тілдердің өзара әсерлері
Тілдердің өзара әсері екі түрлі жолмен болады. Бір жолы - тоғысу түрінде, екінші жолы - тілдік элементтердің (сөздердің, сөйлем құрылысының) енуі түрінде.
Тілдердің тоғысу (этникалық топтардың бірігуі) процесінде субстрат деп аталатын құбылыс пайда болады. Бұл құбылыстың нәтижесінде жеңген тіл жеңілген тілден сөздер мен жеке дыбыстарды, кейбір морфемаларды қабылдайды. Сөйтіп, субстрат дегеніміз - жеңген тілдегі жеңілген тілдің элементтері. Мысалы, қазіргі франция жерінде ертеде келт (галль) деген халық тұрған. Оларды римдіктер (француздар мен испандар) жаулап алды да, ол халықтың тілі жойылды. Бірақ қазіргі француз, испан тілдерінде сол жойылған келт тілдерінің кейбір элементтері сақталған. Кельт  субстраты дегеніміз сол қалдық элементтер (Мысалы, француа тіліндегі И дыбысы).
Енді тілдердің өзара әсері нәтижесінде тілдік элементтердің енуіне (яғни екінші жолға) келелік.
Удмурттар (фин-угор тобы) мен татарлар (түркі тобы) баяғыдан қоныстас, көршілес өмір сүріп келеді. Сондықтан олардың тілі бір-біріне әсер еткен. Татар тіліндегі дж дыбысы удмурт тіліне ауысқан. Бұл дыбыс удмурт  сияқты басқа фин-угор тілдерінде жоқ.
Басқа түркі тілдерінде ұяңнан басталатын сөздер чуваш тілінде қатаңнан басталады. Мысалы: бас - пус, бар - пур, дауыл - тавыл, неге? Сөйтсек, ол көрші жатқан марий тілінің әсері екен. Ол тілде дауыссыздан басталатын сөздердің басқы дыбысы әр уақыт қатаңнан басталады.
Сондай-ақ, чуваш тілі марий тілінен көптік мағынаны білдіретін -сем деген аффиксті қабылдаған. Мысалы: чуваш тілінде ял "ауыл" -ял+сем"ауылдар". Бұл қосымша басқа түркі тілдерінде жоқ.
Керісінше, марий тілі чуваш тілінен сын есімнің салыстырмалы шырайынын -рақ жұрнағын қабылдаған. Мысалы: марий тілінде сай "жақсы" -сай+рақ "жақсы+рақ”.
Тілдердің өзара әсері лексика саласында да жиі ұшырасады. Мысалы, түркі тілдерінде араб-парсы және орыс тілдерінен енген көптеген сөздер бар.
Әдетте, тілдің фонетикасы мен грамматикасы тұрақты болады. Жиірек өзгеретіні, ауысатын - лексика саласы. Егер бір тілден екінші тілге дыбыс ене қалса, ол сөзбен бірге, сөздің құрамында ғана ене алады. Мысалға, орыс тілінен ауысқан 12 әріпті (дыбысты) келтіруге болады. Ол: 12 дыбыс қазақ тілінің байырғы төл сөздерінде қолданылмайды.
Бір тілдің екінші тілге әсері морфологиядан гөрі синтаксисте көбірек аңғарыды. Бұған орыс тіліндегі үлгі бойынша қазақ тілінде оңашаланған айқындауыш мүшелі сөйлемдердің немесе әр түрлі қыстырма сөздері бар сөйлемдердің қалыптасуын мысалға келтіре аламыз. Мысалы: Тоғжанға Абай тағы бір рет, соңғы рет қарады (М.Әуезов).
Қорыта келгенде, тіл де дамиды. Бірақ оның өз даму жолдары бар. Лингвист болғысы келген адам алдымен тілдік заңдарды біліп алғаны жөн.

ДҮНИЕ ЖҮЗІ ТІЛДЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ТОПТАСТЫРЫЛУЫ
(классификация)

Дүние жүзінде шамамен 5 мың тіл бар. Олардың ішінде тайпа тілдері де, халық тілдері де, ұлт тілдері де жоқ емес. Кейбір тілдер кең қолданылып, халықаралық тілдер дәрежесіне дейін жеткен. Олар: ағылшын, француз, испан, орыс, қытай, араб тілдері.
Тіл білімінде дүние жүзіндегі тілдерді екі түрлі тұрғыдан топтастырады: Біріншісі – тілдің шығу тегі тұрғысынан, яғни туыстығы, бір негіз тілден бөлініп шыққандығы тұрғысынан; екіншісі – шығу тегінде байланыстырмай, грамматикалық құрылысы мен типінің ұқсастығы тұрғысынан. Топтастырудың бірінші түрі – тілдердің генеологиялық топтастырылуы, екінші түрі – типологиялық (немесе морфологиялық) топтастырылуы деп аталынады.

ÿÿaÿÿoÿjuÿÿriÿÿtТілдердің шығу тегі, туыстығы (генеологиялық)
 жағынан топтастырылуы
Дүние жүзіндегі тілдер өздерінің шығу тегінің бірлігіне, яғни туыстығына қарай әр түрлі семьяларға, топтарға бөлінді.
Семья деген термин – шығу тегі бір, біртектес тілдердің бірнеше топтарының жиынтығы дегенді білдіреді. Ал топ деген термин – бір семьяға жататын, бірақ туыстығы басқаларға қарағанда тіптен жақын тілдерді білдіреді. Мысалы, түркі тілдері өзара туыстас тілдер. Олар жалпы түркілік бір негізден шыққан. Сондықтан оларды түркі  тілдер семьясы деп атаймыз. Ал роман тілдері индоевропа тілдер семьясына жатады. Оның ішінде  өздері бір негізден, яғни латын тілінен шыққандықтан олар роман тілдері тобын құрайды.
Тілдердің туыстығы, өзара жақындық дәрежесі әр түрлі болады. Туыстас тілдердің кейбіреулері бір-бірі мен өте  жақын болу мүмкін, кейбіреулері алшағырақ болуы мүмкін. Мысалы, бір ғана индоевропа тілдер семьясына жататын тілдердің бәрі де туыстас тілдер. Алайда бұлардың бір-біріне жақындық дәрежесі біркелкі емес. Сондықтан да, олар өз ішінде 1) славян тілдері, 2) роман тілдері, 3) герман тілдері, 4) индия тілдері, 5) Иран тілдері деп аталатын топтарға бөлінеді.
Осы топтардың әркайсысына енетiн тiлдердi¦ де өзара жақындық дәрежесі әр түрлі болады.Мысалы, бір ғана славян тобына жататын орыс тілі мен чех тілінің жақындық, ұқсастық жақтарына қарағанда, орыс, украин, беларус, тілдерінің өзара жақындық, ұқсастық жақтары әлдеқайда мол. Осындай белгілеріне қарап жоғарыда аталған топтардың әрқайсысы өз ішінде тағы да бірнеше кіші топтарға ( подгруппаға ) бөлінеді. Мысалы, славян тілдер тобы өз ішінде 1) шығыс славян, 2) оңтүстік славян, 3) батыс славян тілдері болып үш кіші топқа бөлінеді. Түркі тілдер семьясына жататын тілдер де өз ішінде осылай үлкен топтар мен кіші топтарға жіктеліне алады.
Сөйтіп, туыстас тілдердің бір – бірімен жақындығы, ұқсастығы бірдей бола бермейді екен. Олардың ішінде негізгі сөздік қоры мен фонетикалық жүйесі және грамматикалық құрылысы жағынан бір – біріне өте жақын молырақ, демек ортақ белгілері азырақ тілдер де болады.
Шығу тегі, туыстығы жағынан топтастыру бойынша дүние жүзіндегі тілдер былайша жіктелінеді:
І. Индоевропа семьясы. Бұған туыстас тілдердің төменгі топтары енеді:
1.	Индия тобы. Бұл топқа енетін тілдер: бенгал тілі (Индия мен
Пакистанда), певджаб тілі (Индия мен Пакистанда), синдх тілі (Индия
мен Пакистанда), сингалъ тілі (Шри-Ланкада), непал тілі (Непал), урду
тілі (Пакистанда), хинди тілі (Индия), цыған тілі.
2.	Иран тобы. Бұл топқа мына тілдер енеді: парсы тілі (Иран),
пушту тілі (Ауғанстан), тәжік тілі, курд тілі (Туркия, Иран, Ирак,
Азерб.), осетин тілі т.б.
3.	Славян тобы. Бұл топ жоғарыда айттық, өз ішінде үш топқа бөлі-
неді: а) Шығыс славян тілдері (орыс, украин, белорус), ө) Оңтүстік
славян тілдері (балгар, македон, серб, хорват, словен), б) Батыс сла-
вян тілдері (чех.словак, поляк).
4.	Балтық тобы (литва, латыш тілдері).
5.	Герман тобы. Бұлар да  іштей үш топқа бөлінеді: а) Солтүстік
герман (скандинав) тілдері (дат, пшед, норвеж, испан); ә) Батыс герман
тілдері (ағыл., голланд); б) Шығыс герман тілдері (неміс тілі, өлі
тілдер: вестгот, остгот тілдері).
6.	Роман тобы. Бұл топқа енетін тілдер: франц, итальян, испан,
португаль, румын, молдаван тілдері; өлі тіл - латын тілі.
7.	Кельт тобы (ирланд, шотлан; өлі тіл - гадль).
8.	Грек тобы (грек тілі).
9. Албан тобы (албан тілі).
10. Армян тобы (армян тілі).
II.	Семит-Хамит тілдері семясы.
1.	Семит тобы (араб, иврит тілі - Израиль еврейлерінің тілі).
2.	Египед тобы (көне египет тілі).
III.	Кавказ тілдері семясы. Бұларға жататын тілдер: грузин, абхаз, адыгей, кабардин, чечен, ингуш, дағыстан, авар, лезгин.

IV.	Фин угор тілдері семьясы. Бұлар екі топқа бөлінеді:
І.Угор тобы (венгер - угор деген осы, манси тілі, ханти тілі –бұл екеуі Россия Федерациясында).
2.Фин тобы (фин тілі, карель тілі, коми-зырян тілі, удмурт тілі, марий тілі).
V.	Түркі тілдері семьясы. Бұлар ең алдымен 1) Батыс хун бұтағы
және 2) Шығыс хун бұтағы деп, екіге топтастырады:
А. Батыс хун бұтағы төртке бөлінеді;
1.	Булгар тобы (чуваш).
2.	Оғыз тобы (турікмен, гагауз, азербайжан, түрік).
3.	Қыпшақ тобы (қараим, құмық, қарачай, балқар, қырым татарлары,
татар, башқұрт, ноғай, қарақалпақ, қазақ).
4.	Қарлуқ тобы (өзбек, ұйғыр).
Б. Шығыс хун бұтағы екіге бөлінеді:
1.	Ұйғыр-оғыз тобы (тува, якут, хакас, иор).
2.	Қырғыз-қыпшақ тобы (қырғыз, алтай).
VI. Монғол тілдері семьясы. Оған мына тілдер енеді: монғол, бурят, қалмақ.
VII. Тунгус-маньчжур тілдері семьясы. Бұл тілдер екі топқа бөлінеді.
І. Тунгус тобы (эвенк, эвен).
2. Манъчжур тобы (нанай, удэгей, ульч т.б.).
VІІІ. Қытай-тибет тілдері семьясы.  Бұл да екі топқа бөлінеді; 
1. Тай-ºытай тобы (қытай, дүнген, тай, лаос, ветнам). 
2. Тибет-бирма тобы (тибет, бирма).
Бұл семъялардың ешқайсысына жатпайтын тілдер бар. Олар: жапон, корей, т.б. тілдері. Себебі бұлар әлі түгел зерттелініп біткен жоқ.
Тілдердің құрылымдық ерекшеліктері (типологиялық) 
жағынан топтастырылуы

Құрылымдық яғни морфологиялық ұқсастық бір негізден тараған туыстас тілдердің арасында ғана емес, сонымен бірге, әр басқа негізден тараған тілдердің арасында да бола беруі мүмкін. Басқаша айтқанда, шығу тегі жағынан әр басқа тілдердің арасында да құрылымдық яғни морфологиялық ұқсастық болады.
Мұны түсіну үшін, ең алдымен, әр түрлі тілдердегі грамматикалық мағыналарды білдіру тәсілдеріне, сөз, сөйлем құрамындағы мағыналық бөлшектердің өзара байланысу сипаттарына, яғни синтаксистік қатынастардың берілу әдістеріне көңіл қою керек. Мысалға "М.Әуезовтың кітабын мен туыстарымнан алдым" деген сөйлемді оның "Книги М.Ауезова я взял у родственников" деген орысшасымен салыстырып көрелік. Мұндағы ту+ыс+тар+ым+нан деген мен у род+ствен+ник+ов дегендерге көңіл қойсақ, олардың құрылымдық ерекшеліктері мен байланысу тәсілдері, грамматикалық мағыналарды білдіру әдістері әр түрлі екенін байқауға болады. Анығырақ айтсақ, орыс тілінде грамматикалык, мағыналар ішкі флекция арқылы да сыртқы флекция арқылы да (Мыс- И. что? окно-окна, Р.чего? окна -окон; Д. чему? окну-окнам; Д.что? окно-окна; Т. чем? окном - окнами; И, о чем? о окне- об окнах беріледі.
Ал қытай тілінде "Жаңа үй+де терезе+лер жоқ" деген ұғым "Терезе үй жаңа жоқ" деген формада айтыды. Өйткені бұл тілде сөздер түрленбейді. Олардың арасындағы синтаксистік байланыс екпін немесе интонация арқылы, орын тәртібі, көмекші сөздер арқылы белгілі болады.
Осы айтылған құрылымдық ерекшеліктеріне қарай дүние жүзі тілдері мынандай типтерге бөлінеді:
1.	Жалғамалы (агглютинативті) тип. Бұлардың қатарына түркі тілдері, монғол тілдері, угоро-фин тілдері жатады. Бұл тілдерге тән негізгі қасиеттер: 1) Грамматикалық мағыналар түбірге қосымшалардың (аффикстердің) жалғануы арқылы беріледі;
2) Қосымшалардың әрқайсысы көбінесе бір ғана грамматикалық мағынаны білдіреді; 
3) Ол қосымшалар бірінің үстіне бірі жалғана береді; 4) Қанша қосымша қосылғанмен сөз түбіяяf0__яяb3яя11яя?яя'e4ыбяbстық құрам өзгермейді (сол күйінде қалады). Мыс.: үй+ім+нің терезе+лер+і.
2. Даралаушы (аморфты) тип. Яғни сөздерге қосымша (жалғау, жұр-
нақ) жалғамай, түбір күйінде қолданылатын тілдер. Бұларды кейде түбір
тілдер деп те атай береді. Даралаушы типке қытай, ветнам, бирма, тай,
тибет, малайя-полиневей тілдері жатады. Бұл тілдерге тән қасиеттер: 1) жоғарыда аталғандай түбірге қосымшалар қосылмайды (яғни сөздер түрлене бермейді); 2) сондықтан ол тілдерде омоним сөздер көп (мол) болады; 3) олар бір-бірінен музыкалық екпін арқылы ажыратылады; 4) синтаксистік жағынан негізгі тәсіл - қа-бысу (қой қора, көк терек, мың қой, ана кісі, тез келді); 5) синтаксистік қатынастар сөздердің орын тәртібі, интонация және көмекші сөздер арқылы беріледі; 6) сөз тудырудың ең басты тәсілі - біріктіру.
3.	Қопармалы (флективті) тип. Бұған орыс, неміс, араб, грек тілдері енеді. Бұл тілдерге тән қасиеттер: 1) Грамматикалық мағыналар негізінен ішкі флексия арқылы беріледі. Мыс: Он шел_-_она шла; Я ем -ты ешь, он (она) ест, Я бегу,ты бежишь, он - бежит. 2) Сонымен бірге,грамматикалық; мағыналар сыртқы флекция арқылы да беріледі. 3) Жалғаулы тілдерде қосымшалар көбінесе дара мағыналы болып, бір ғана қызмет атқарып, қопарылма тілдерді бір қосымша бірнеше грамматикалық мағына білдіріп, әр түрлі қызмет атқарады. Мысалы: книг+и дегендегі и жалғауы әрі атау септікті, әрі көптікті, әрі родит. падеж. ( нет че-го?) бен ед.числоны, әрі вин. падеж. (вижу что?) бен множ. числоны білдіреді; 4) флективті тілдерде аффикстер сөздің түбіріне сіңісіп кетеді де, олар аффикссіз дербес қолданыла алмайды. Мыс.: пис-ать, писы-мо, пис+ание; дет+м, дет+ство, дет+ский; 5) флективті тілдерде аффикстер префикс, суффикс, инфикс болып бөлінуіне қарай олар сөз құрамында әр түрлі орынға (басында, ортасында, аяғында) ие болады. 
4. Полисинтетикалық немесе инкорпоративті тип. Бұған полезвият (чукот,коряк,нивх,ительмен, юкагир) тілдері мен америкалық индеецтердің тілдері жатады.
Бұлардың ерекшелігі: жоғарыда аталған үш түрлі типтегі тілдерде сөйлем арқылы белгілі болатын синтаксистік қатынастар бұл тілдерде бір сөзбен беріле алады. Мысалы "мен семіз бұғыларды ғана өлтіремін" деген сөйлемді чукот тілінде ты+ата+каа+нмы+ркын деген жалғыз сөзбен береді. Мұндағы ты - бірінші жақтың көрсеткіші, ркын - етістіктің жұрнағы, ал басқалары есім түбірлер.
Бұл құрылымдық тип бойынша, бір сөз (негіз) екінші бір сөздің негізі мен қосымшасының (немесе префикс пен негіздің) арасына сыналанып, қыстырылып кіреді де, синтаксистік топ құрайды. Мақсаты - әлгі бірліктердің арасындағы синтаксистік қатынастарды білдіру. Мұндайда аффикстік морфема өзінің негізінен бөлініп қалса да, бұрынғы қызметін атқара береді.
Ұзын сөздің қысқасы, тілдің типін анықтау, сайып келгенде, оның құрылысын айқындау болып шығады. Осы тұрғыдан алып қарағанда, қазақ тіліне синтетикалық тәсіл (афиксация, сыртқы флекция), қытай тіліне аналитикалық тәсіл (екпін, сөздердің орын төртібі, көмекші сөздер, интанация) тән екен. Ал орыс тілінде екеуі де (ішкі флекция мен сыртқы флекция, екпін, көмекші сөздер т.б.) бар. Яғни онда синтетикалық құбылыс та (афиксация), аналитикалық құбылыс та (ішкі флекция) кездеседі.
Олай болса, грамматикалық құрылысына қарай тілдер негізінен 1) синтетикалық тілдер, 2) аналитикалық тілдер болып екіге бөлінеді екен. Синтетикалық тілдерде грамматикалық мағыналар (немесе синтаксистік қатынастар) сөздердің түрленуі арқылы беріледі, яғни сөздер ішкі, сыртқы флексияға ұшырап барып, бір-бірімен байланысады. Мұндай қасиет әсіресе литва, неміс, түркі, славян тілдеріне тән. Ал аналитикалық тілдерде грамматикалык, мағыналар (синтаксистік қатынастар) сөздердің формалары  арқылы емес, олардың орын тәртібі, интонация және көмекші сөздер арқылы беріледі. Бұл қасиет әсіресе ағылшын, француз, болгар, дат, грек тілдеріне тән. 
Әрине, бұлай болу шартты нәрсе. Өйткені бұл тілдердің көпшілігінде грамматикалық мағынаны білдірудің әрі синтетикалық, әрі аналитикалық болып келеді. Рас, бір тілдерде синтетикалық тәсіл басым, екіншілерінде аналитикалық тәсіл басым. Қай тәсіл басым болса, тілді сол типке жатқызамыз.

ЖАЗУДЫҢ ШЫҒУЫ МЕН ДАМУЫ

Жазудың өмірде атқаратын рөлі зор.Оның да шығу,даму тарихы бар. 
Жазу адамдардың кең тЇрде қарым-қатынас жасауына мүмкіндік береді. Ал ауызекі тіл туралы мұны айта алмайсың. Өйкені сөйлесу жүзбе-жүз кездескен де ғана болатын нәрсе. Жазу арқылы алыста жатып та, жақын тұрып та «сөйлесе» беруге болады. Жазусыз мәдениет атаулыны, өркениет атаулыны көзге елестету қиын. Олай болса, жазудың шығуын өткен замандарда ашылған ұлы жаңалықтардың бірі деп есептеу керек .
Жазудың тарихы өте ерте заманандарда басталады. Көне жазуды да, қазіргі жазуды да білудің әрі теориялық, әрі практикалық үлкен мәні бар. 
Қазір біз жазуды сөздердің әріптер тіркесімен белгіленуі деп түсінеміз. Бірақ ол алғашында бұлай болмаған. Сөзді әріппен (дыбыспен) таңбалау кейінірек пайда болды. Оған дейін жазу (таңба) не бүтіндей хабарды, не жеке сөзді, не жеке буынды белгілеген. Осыған орай жазудың мынандай түрлері бар: 1) пиктографиялық жазу, 2) идеографиялық жазу, 3) буын жазуы, 4) әріптік немесе дыбыстық жазу.
Пиктографиялық (суретті) жазу
Бұл – жазудың ең алғашқы түрі. Ол суретке негізделген. Сондықтан мұны кейде скретті жазу деп те атай береді. Пиктографиялық жазудың таңбалары -  суреттер. Әрбір сурет (пиктограмма) өздігінен бүтіндей хабарды білдіре алады. Мәселен, қолына садақ ұстаған адамның суреті - «мен аңшымын», «аң аулауға бара жатырмын», «аң аулап тіршілік етемін» дегендерді білдіреді. Мұндай жазуды әртүрлі тілдерде сөйлейтін адамдар да түсінетін болған. Оның шыққан мерзімі тым көне дәуірге (неолит дәуіріне) барып тіреледі.
Пиктографиялық жазу тәсілін (жұрнағын) қазір де кездестіреміз. Мысалы, полисинкретикалық тілдерде сөйлейтін халықтардың жазуы басқалармен салыстырғанда осы пиктографиялық жазуға жақындау келеді. Қазіргі кезде жиі қолданылатын, көшеде жүрудің тәртібін білдіретін әртүрлі белгілердің, дүкендер мен шеберханалардың маңдайшаларындағы бас киімнің, аяқ киімнің, сағаттың суреттерінде пиктографиялық сипат бар.
Пиктографиялық жазудың кемшілігі: Пиктограммалар өте күрделі болады. Сондықтан да, адам ойының бәрін суретпен (пиктографиялық жазумен) жеткізе алмайсың, жеткізген күнде де ол графикалық жағынан жеке сөздерге бөлшектенбейді. Әсіресе онымен абстракты мағыналы сөздерді (сын есімдер мен етістіктерді) таңбалау өте қиын. 
Мұндайда ол образды – символдық сипаты бар бейнелерді пайдалануға мәжбүр болады. 

Идеографиялық немесе логографиялық жазу
Бұл – пиктографиялық жазудың біртіндеп дамуы, жетілуі нәтижесінде пайда болған жазу. Егер пиктаграфиялық жазу бүкіл сөйлемді (хабарды) білдірсе, идеографиялық жазу бүтіндей бір сөзді бір-ақ таңбамен белгілейді. Алғашында суретпен (пиктографиямен) белгіленіп жүрген нәрселер жазудың даму барысында біртіндеп одан алшақтап, ақырында олар белгіленетін заттың сыртқы формасына дәлме-дәл негізделуден қалып, соған ұқсас шартты таңбалар ретінде қолданыла бастаған. Ондай таңбалар идеограммалар деп аталынады. Идеограмманың пиктограммадан ең басты айырмашылығы таңбалардың формасында емес, олардың мағынасында. Жоғарыда айттық, егер пиктографиялық таңба бүтіндей бір сөйлемді белгілесе, идеографиялық таңба бір сөзді немесе сөздің түбірін не негізін белгілейді.
Ертедегі шумер, египет, қытай жазулары ешбір идеографиялық таңбаның белгілі бір түбір сөзге немесе түбір морфемаға сөйкес келіп, соған телінуіне негізделген. Бұл тілдердегі идеографиялық, таңбалар сөздің дыбысталуын емес, мағынасын білдіреді (Сондықтан да,аталған тілдерде  омонимдер  әр түрлі иероглифтермен белгіленеді).
Осы жағынан алып қарағанда, идеографиялык, жазудағы графикалық таңбалар цифрлар тәрізді. Айталық, 1,2,3 деген т.б. цифрлардың сандық мағынасын барлық халық бірдей ұғынады, бірақ бұлардың дыбысталуы әр халықта әр басқа.
Дүние жүзі тілдерінің ішінде идеографиялық жазудың дамуына қолайлы тілдер ретінде, әдетте, түбір тілдер (мәселен, қытай, ацтек, америкалық индеец т.б.) аталынады. Өйткені түбір тілдерде сөз грамматикалық жақтан өзгеріске көп түсе бермейді.
Идеографиялық, жазудың үлгілерін қазіргі кездегі математика, химия, физика терминдерінің ішінен де кездестіруге болады. Мысалы: + -"қосу", - "тең", N - "түбір", Н -"сутек", Р -"күш" т.б.
Идеографиялық жазудың жетіле түскен түрі - морфема-идеографиялық жазу. Бұл жазудың ұстанымы (принципі) бойынша, таңбалар бүтіндей сөзді емес, оның құрамына енетін морфемаларды белгілейді. Осы ерекшелігіне орай ол морфемаларды белгілейтін таңбалар морфемаграммалар деп аталынады. Қазіргі қытай иероглифі морфема- идеографиялық жау болып табылады.
Бұл тұрғыдан идеограммаларды екі түрге бөліп қарауғы болады. Оның біріншісі – сөздердің мағыналарымен тікелей байланысты болса, екіншісі - сөздердің фонетикалық жағымен байланысты. Осыған сөйкес біріншісін -идеографиялық иероглифтер (идеограммалар) , екіншісін - фонетикалық  иероглифтер (фонограммалар) деп атайдн. Айырмашылықтары - идеограммалар көбінесі синоним сөздерді белгілеу үшін қолданылса, фонограммалар синонимдерді белгілеу үшін қолданылады. Сөздерді дәлме-дәл белгілеу үшін, идеографиялық жазудың бұл  екі түр-тармағы, әдетте, бір-бірімен ұштастырылып жұмсалынады.
Енді идеографиялық жазу қоғам дамуының қай д¡уiрiнде пайда болған? - дегенге келелік. Ғалымдардың айтуына қарағанда, бұл жазудың пайда болуы құл иелену дәуіріне сай келеді. Өйткені бұл д¡уiр мемлекеттер арасындағы қарым-қатынастың, сауда-саттықтың күшейген кезі болатын.
Идеографиялық жазудың бірсыпыра кемішіліктері бар. Олар: идеограммалар өзі белгілеген сөздің дыбысталуын білдіре алмайды; идеограммалар көп болады және күрделі болады; идеографиялық жазу грамматикалық формаларды белгілеуге келгенде өте икемсіз келеді.
Соңына қарай айтармыз: Кейбір ғалымдар идеографияны логографиялық (гр. Lоgоs "сөз" - gгарһо "жазамын" жазу деп атаған дәл болар еді) - дейді. Осыған орай олар идеограмманы логограмма деп атағанды жөн көреді.

Буын жазуы
Идеографиялық немесе логографиялық жазудың даму барысында буын жазуы пайда болды. Бұл жазудың шығуына, біріншіден, бұған дейін қолданылып келген идеографиялық таңбалар аффикстерді, әсіресе шетел сөздерін, кісі, қала аттарын таңбалауға икемсіз болуы, екіншіден, ол идеографиялық таңбалардың саны көп болып, оларды меңгерудің қиынға соққандығы себеп болды. Оның үстіне біраз тілдердің (мәселен, шумер, жапон т.б.) морфологиялық құрылысы да (сөздің түбіріне аффикстердің агтлютинативті ұстаным бойынша жалғануы) буын жазуын қажет етті.
Буын таңбалары ең алғашында бір буынды сөздерді белгілейтін идеографиялық таңбалардың негізінде жасалғанымен, кейіннен олар көп буынды сөздердің өздерімен яғни (бір буынды сөздермен) ұқсас дыбысталатын бөлшегін (буынын) белгілейтін болған. Сөйтіп, ол таңбалар дербес сөздердің таңбасы емесл буынның таңбасы ретінде ұғынылған. Мысалы, идеографиялық-фонетикалық жазу бойынша, яғни фонетикалық иероглиф бойынша шумер тілінде "садақтың оғы" дегенді tі деп белгілесе, осы таңба кейіннен (біздің заманға дейінгі үш мың жылдықтың ортасында) сөз құрамындағы Ы деген буынды да таңбалау  үшін қолданылатын болды.
Олай болса, буын жазуында таңба сөзді емес, сөздің буынын белгілейді. Айталық, буын дара дауысты болса - Г (шумер тілінде: е -"үй", і-"бес"), дауысты мен дауыссыздың қосындысы болса - ГС (аз - "бір", ап- "аспан"), керісінше дауыссыз бен дауыстының қосындысы болса - СГ (su- "қол", 1u - "адам")> болмаса дауыссыз+дауысты+дауыссыз болса – СГС (Іоіг -"ел") деген сияқты. Жазудың мұндай жүйесін ертедегі ассирия, вавилон, крит, килр, эпиопия, үнді, жапон тілдері пайдаланған.
Идеографиялық жазуға қарағанда буын жазуы оқыту үшін де, қолдану үшін де қолайлыған болды. Бұл жазудағы таңбалардың орны да жоғарғылармен салыстырғанда аздау. Егер идеографиялық жазуда мыңдаған таңбалар болса (тілде қанша сөз болса, сонша таңба) жазудың буындық жүйесінде ол 50-60қа дейін (кейде 2ОО-ге дейін) кеміген. Буын жазуы сөзді, әсіресе оның грамматикалық формаларын д¡л беруге икемді келеді.

Әріп (дыбыс) жазуы
Әріп жазуы буын жазуынан кейін пайда болды. Ғалымдар бұл жазудың шығуы "біздің заманымызға дейінгі бір мың жылдықтың басында", - дегенді айтады.
Әріп жазуының шығуына және дүние жүзіне кең таралуына оның қара-пайымдылығы, сездердің дыбысталуын дәл беретіндігі, әр түрлі тілдерге қолайлығы себеп болды  деуімізге болады.
Әрине, қазіргі кезде қолданылып жүрген әріп жазуына адамзат баласы бірден келе қойған жоқ. Ол алғашында консонантты-дыбыстық жазу болды (Мысалы, финикий, египет, арамей жазулары). Бұл ұстаным бойынша, таңбалар сөздегі дауыссыз дыбыстар мен жартылай дауыстыларды ғана белгілеп, ал толық дауыстылар ешбір әріппен таңбаланбаған. Кейіннен жазудың даму барысында, біртіндеп дауысты дыбыстар да белгіленетін балды. Біреулер олардың әрқайсысын сөздегі өз орындарына қойып жазатын болса (мысалы, грек жазуы), екіншілер дауыстыларды дауыссыздардың асты-үстіне тиісті диакритикалық таңбаларды қою арқылы белгіледі (мысалы, араб жазуы).
Зерттеушілер ең алғашқы таза консонантты-дыбыстық жазу деп финикий жазуын атайды. Онда 22 таңба болған. Бұлардың әрқайсысы жеке дыбыстарды таңбалаған. Олар өздерінен кейінгі вокалды-дыбыстық, жазу жүйелерінің жасалуына негіз болды (Біз бұл жерде вокалды-дыбыстық жазу деп - тек дауыссыздарды ғана емес.. сонымен бірге, дауысты дыбыстарды да жеке таңбалармен белгілеген жазуды айтып отырмыз).
Әріп жазуы бір елден екінші елге ауысып отырған. М¡селен, жоғарыда аталған финикий әліпбиінің негізінде грек әліпбиі, грек әліпбиінің негізінде латын әліпбиі, латын ¡ліпбиінің негізінде бүкіл Батыс Еуропа халықтарының әліпбилері жасалды. Ал шығыс халықтарынын (араб, иран, еврей т.б.) жазуын арамей әліпбиінің негізінде пайда болды.
Ескерте кететін нәрсе, әліпби бір халықтың екінші халыққа ауысқан кезінде негізінің әр тілдің дыбыстық ерекшеліктерін көрсететін қосымша әріптерді қосып алып отырған. Мысалы, грек әліпбиінің негізінде жасаған славян әліпбиін түзу үстінде ағайынды Кириллдер (863 жылы) гректерден 24 әріп алған да, оның үстіне славян тілдерінің ерекшеліктерін көрсететін 19 әріпті қосқан (Бәрі 43 әріп). Сөйтіп олар грек жазуын өз тілдеріне дәл келетіндей етіп ыңғайластырған. Орыс әліпбиі осы аталған славян әліпбиінің заңды жалғасы болып саналады.
Ал Батыс Еуропа халықтарының латынға негізделген әліпбилері жайында мұны айта алмайсың. Өйткені олар тілдерінің дыбыстық құрамының әр түрлі болуына қарамастан, байырғы латын әліпбиін сол күйінде, яғни ешбір өзгеріссіз, толықтырусыз қолданылған. Бұлардың үстіне әліпби иелері тек V/J деген екі-ақ, жартылай дауысты дыбыстың әрпін қосқан. Соның салдарына Батыс Еуропа тілдерінің дыбыстық құрамы мен әліпбиінің арасында алшақтық пайда болды. Мысалы, ағылшын тілінде (дифтонгтарды қоспағанда) – 15 дауысты, 15 дауыссыз, француз тілінде 17 дауысты, 18 дауыссыз, неміс тілінде 16 дауысты , 21 дауыссыз дыбыс бар. Дыбыстардың осыншама мол түрін белгілейтін әлгі тілдердің әліпбиінде тек 26 ғана әріп қолданылады. Оның алтауы дауыстыларды, жиырмасы дауыссыздарды таңбалайды.  Аталған тілдердегі біраз сөздердің бір түрлі жазылып, екінші түрлі айтылатын себебі сондықтан 
 Түркі халықтары болса,оған дейін сына жазуын пайдаланып келгенімен орта ғасырдан бастап араб әліпбиін қолдана бастады. Қазақ тіл білімінің негізін қалаушы А.Байтұрсынов оны 1990-15 жылдары өз тілімізге ыңғайлап, қайта жасаған болатын. Амал не, құйтұрқы саясаттың кесірінен ол әліпбиіміз 1929 жылы латынға, ал 1940 жылы кириллицаға көшіріледі. Сөйтіп, қысқа уақыттың ішінде біздің әліпбиіміз өз еркімізден  тыс бір емес, әлденеше рет өзгеріске ұшырады. Бұл, әрине, жазу –сызудың дамуына, қалыптасуына кесірін тигізбей қойған жоқ.
Қысқасы, әріп (дыбыс) жазуын пайда болуының дүние жүзілік мәдениеттің дамуы үшін маңызы үлкен болды. Өйткені бұл жазу –жазу жүйелерінің ішіндегі  ең ыңғайлысы. Тілдердің қайсысында болса да, ондағы сөздердің саны мен буын санының дыбыстардың саны әлдеқайда аз. Осыған орай, әдетте,дыбыстарды, таңбалау үшін 20-дан 40-қа дейінгі таңба санының өзі жеткілікті болады. Әріп таңбаларының мұндай шағын мөлшері жазуды меңгеруді, сауаттылыққа үйренуді жеңілдетеді. Бұл жазу,әсіресе, сөздердің дыбыстық жағы мен олардың грамматикалық формаларын дәлме-дәл беруде өте-мөте қолайлы.
Қорыта келгенде, жоғарыда айтылғандардан жазудың бірнеше түрлерінің бар екендігін және олардың ұзақ тарихы болғандығын көреміз. Сонымен бірге, жазу өте ерте замандарда шығып, мыңдаған жылдар бойы біртіндеп өзгеріп, дамып, жетіліп отырғандығын байқауға болады. 

Таєырыпты бекiту Їшiн сµраєтар:

1.	Адамзат тілі қашан шықты? Оның туу себептері не?
2.	Дыбысқа еліктеу теориясы дегеніміз не? оның өкілі кім?
3.	Дыбысқа еліктеу теориясының кемшілігі неде?
4.	Эмоциональлды теория дегеніміз не?  Ол қашан шықты? 
5.	Эмоциональды теорияның өкілі кім? 
6.	Одағай теориясы дегеніміз не? Оның өкілі кім? 
7.	Одағай теориясының қателігі неде? 
8.	Қоғамдық шарттасу теориясы дегеніміз не?
9.	Еңбек айқайы теориясы дегеніміз не?
10.	Еңбек айқайы теориясы қашан шықты? Оның өкілі кім?
11.	Адамзат тілі пайда болуының ғылыми теориясы .
12.	Тілдің өзіндiк ішкі даму заңы дегеніміз не?
13.	Тілдің дамуы туралы қандай көзқарастарды білесіз?
14.	Тіл дамуының қандай жолдарын білесіз?
15.	Тілдің сатылық даму теориясы дегеніміз не?
16.	Тілдің қай саласы өзгеріске (дамуға) бейім тұрады?
17.	Тілдің жалпы заңдары мен жеке заңдарына нелер жатады?
18.	Тілдердің бір-біріне қандай әсерлері болады?
19.	Тілдің шығу тегі жағынан топтастырылуы.
20.	Тілдің құрылымдық ерекшіліктері жағынан топтастырылуы.
21.	Жалғамалы (агглютинативті) тілдердегі қандай қасиеттер тән?
22.	Түбір (аморфты) тілдерге қандай қасиеттер тән?
23.	Қопарылмалы (флективті) тілдерге қандай қасиеттер тән?
24.	Полисинтетикалық (инкорпоративті) тілдерге қандай қасиеттер тән?
25.	Жазудың қандай түрлерін білесің? Олардың бір-бірінен айырмашылықтары?

Тіл білімінін негіздері пәнінде қарастырылатын мәселелер:

1. Тіл білімі және оның салалары. Тіл білімі немесе лингвистика – тіл және оның даму заңдары туралы ғылым екендігі. Сипаттама тіл білімі және синхрониялық лингвистика, тарихи тіл білімі және диахрониялық лингвистика. Тіл білімінің тиісті салалары (фонетика, лексикология, грамматика) және онда қарастырылатын мәселелер.
2. Тіл білімі және оның басқа ғылымдармен байланысы. Тіл білімінің ғылымдар жүйесінде алатын орны және оның басқа ғылымдармен байланысы туралы. Стилистика және әдебиеттану ғылымы. Тіл білімі және философия. Тіл білімінің логикамен байланысы. Лингвистика және психология т.т.
3. Қазақ тілінің бүгінгі қоғамға қызмет ету өрісі, қолданылу аясы. Қазақ тілінің зерттелу тарихы: а) Қазан төңкерісіне дейінгі дәуір; ә) Қазан төңкерісінен кейінгі дәуір және ондағы кезеңдер. 
4. Тілдің таңбалық сипаты. Таңбалар туралы ұғым. Таңбалар жүйесі және олардың типологиясы. Семиотика - әр түрлі таңбалар жүйесі туралы ғылым. Тілдің әмбебаптығы туралы мәселе. Паралингвистика туралы ұғым.
5. Тілдің құрылымдық және жүйелік қасиеттері. Жүйе және құрылым. Тілдік единицалар арасындағы парадигматикалық, синтагматикалық және иерархиялы (сатылы) қатынастар. Тілдік жүйенің сатылары (ярустары): негізгі және аралық деңгейлері.
6. Тіл және қоғам. Тілдік құбылыстардың әлеуметтік байланыстылығы. Халық тарихы мен өмір сүру талаптарының тілдегі бейнесі. Тіл және мәдениет. Тілдің ұлттық сипаты, этникалық белгісі. Сөйлеу этикеті. Этнолингвистика саласы.
7. Тіл және ойлау. Тіл мен ойлаудың өзара байланысы туралы көзқарастар. Тілдік единица мен ойлаудың логикалық формалары. Нейтролингвистика туралы ұғым. Тіл және адамның психикасы. Психолингвистика. Сөздің психолингвистикалық теориясы. Тіл мен сөйлеу.
8. Тілдің дамуы. Тілдердің даму заңдылығы. Қоғам дамуы – тіл дамуының алғы шарты. Тіл дамуындағы ішкі және сыртқы (экстралингвистикалық) себептер. Тілдер дамуындағы адамның белсенді қызметі. Ұлттық тілдің дамуы мен қалыптасуындағы қоғамдық ой-пікірдің, ғылымның, әдебиет пен өнердің көрнекті қайраткерлерінің рөлі. Тіл мәдениеті – тілдік өзгерістерге ықпал етуші тәсіл.
9. Тілдерді зерттеудің сипаттамасы мен әдістері. Лингвистикалық әдістер және олардың мәні. Сипаттама әдісі. Лингвистикалық эксперименттің әдістемесі. Тілдерді зерттеудің салыстырмалы-тарихи әдісі. Сыртқы және ішкі реконструкция, оның әдістемесі. Этимологиялық талдау жүргізудің принциптері мен тәсілдері. Типологиялық әдіс, оның мәні. Тілдердің типологиялық топтастырылуы. Тілдерді зерттеудегі статистикалық әдіс. Лингвистикалық география. Стилистикалық және лингвостилистикалық география. Стилистикалық және лингвоэстетикалық талдаудың әдістемесі.
10. Қазақ тіл білімі. І.Кеңесбаев және фразеология мәселелері. Н.Сауранбаев – құрмалас сөйлем туралы. Проф. С.Аманжолов зерттеулеріндегі диалектология мәселелері. М.Балақаев – қазақ тіл біліміндегі сөз тіркесі теориясының негізін қалаушы. Ғ.Мұсабаевтың қазақ тілі тарихына көзқарасы. Проф. А.Ысқақовтың морфологиялық зерттеулері. Қазақ тілінің оқытылуы, оқыту әдістемесі жөнінде.
Тест сұрақтары

1. Лингвистика с£зi ºай тiлден алын¬ан термин?
А. а¬ылшын        
В. француз
С. немiс               
Д. орыс
Е. грек
2. Тiл бiлiмi ºандай салалармен ты¬ыз байланысты?
А. логика      
В. экология
С. экономика  
Д. география
Е. биология
3. Тiл бiлiмiнде тiлдi¦ белгiлi бiр д¡уiрiндегi ºалпы не деп аталады?
А. диахрония   
В. лексикология
С. этимология  
Д. синхрония 
Е. морфология
4. С£здi ж¡не с£здердi¦ жиынты¬ы – тiлдi¦ с£здiк ºµрамын зерттейтiн ¬ылым.
А. синтаксис      
В. морфология
С. лексикология  
Д. грамматика
Е. пунктуация
5. Географиялыº атауларды зертейтiн ¬ылым
А. антрпонимика   
В. синхрония
С. диахрония        
Д. логика
Е. топонимика
6. Б¯тiннi¦ орнына б£лшектi, жалпыны¦ орнына жалºыны, ¯лкеннi¦ орнына кiшiнi ºолданылатын с£з ма¬ынасыны¦ ауысуы не деп аталады?
А. метафора   
В. метонимия
С. синекдоха  
Д. ассонанс
Е. аллитерация
7. Дыбысталуы бiрдей, ма¬ынасы басºа-басºа с£здер ºалай аталады?
А. омоним   
В. антоним
С. синоним  
Д. барлы¬ы дµрыс
Е. полиссемия
8. Синоним с£здердi тап.
А. биiк-т£мен    
В. жаºсы-жаман
С. ºадiрлi, ºµрметтi, ардаºты, аяулы
Д. ¯лкен-кiшi
Е. адамны¦ басы, арыºты¦ басы
9. Омонимнi¦ грек тiлiнен алын¬ан ма¬ынасы.
А. ºатар атау
В. ºарсы
С. ат атау
Д. бiрдей, бiркелкi
Е. белгiлеу
10. Табу ºайсы тiлден алын¬ан термин.
А. немiс
В. а¬ылшын
С. француз
Д. грек
Е. полинезей
11. «Т£бе шашы тiк тµрды». ¼андай оралым?
А. фразеологиялыº
В. этимологиялыº
С. логикалыº
Д. семантакалыº 
Е. лексикологиялыº
12. С£здiктердi ºµрастыруды ºандай сала зерттейдi?
А. этимология
В. семасиология
С. фонология
Д. лексикография
Е. морфология
13. ¢деби тiлдегi жалпылама ж¡не жиi ºолданылатын с£здердi ºамтып, ¡деби тiлдi¦ лексикалыº, семантикалыº нормаларын к£рсететiн с£здiк т¯рi.
А. аударма с£здiк
В. т¯сiндiрме с£здiк
С. синонимдiк с£здiк
Д. орфоэпиялыº с£здiк
Е. орфографиялыº с£здiк
14. Акустика ºай тiлден алын¬ан термин?
А. грек
В. а¬ылшын
С. немiс
Д. француз
Е. орыс
15. Адамны¦ ºµла¬ы бiр минут iшiнде ºанша дiрiлдi¦ н¡тижесiнде пайда бол¬ан дыбысты ºабылдап ести алады?
А. 6-дан 10000-¬а дейiн
В. 8-ден 12000-¬а дейiн
С. 12-ден 15000-¬а дейiн
Д. 16-дан 20000-¬а дейiн
Е. 20-дан 25000-¬а дейiн
16. Резонанс с£зi ºандай ма¬ына бередi?
А. ке¦дiк
В. жа¦¬ырыº
С. естiлу
Д. к£лемдiк
Е. жо¬ары тон.
17. Тiс дыбыстары ºай ºатарда?
А. о, у, £         
В. ф, в
С. м, б, п        
Д. º, ¬, к, г
Е. т, д
18. ¼азаº тiлiнде ºанша дауыссыз дыбыс бар?
       А. 22      
       В. 23
       С. 24      
       Д. 25
       Е. 26
19. Латыны¦ денталь с£зi ºандай ма¬ына бередi?
      А. тiс
      В. тiл µшы
      С. тiл арты
      Д. ерiн
      Е. ºуыс
20. Ерiн ºатысына ºарай дауыстыларды¦ б£лiнуi
      А. ашыº ж¡не ºыса¦
      В. ерiндiк ж¡не ашыº
      С. жуан ж¡не жi¦iшке
      Д. ерiндiк ж¡не езулiк
      Е. жуан ж¡не езулiк
21. Дифтонг деген термин ºандай ма¬ына бередi?
      А. екi дауысты
      В. екi дауыссыз
      С. бiр дауысты, бiр дауыссыз
      Д. В ж¡не С жауаптар дµрыс 
      Е.  А жауабы дµрыс
22. Вокализм ºай тiлден алын¬ан, ºандай ма¬ына бiлдiретiн термин?
       А. орыс, «дауыссыз»
       В. немiс, «¯ндi»
        С. а¬ылшын, «ºата¦» 
        Д. грек, «µя¦»
        Е. латын, «дауысты»
23. Ары ºарай б£лшектеуге келмейтiн дыбыстыº единица ºалай аталады?
      А. фонема
     В. морфема
     С. с£з
     Д. с£йлем
     Е. с£з тiркесi
24. Е¦ iрi фонетикалыº единица ºалай аталады?
     А. мелодика
     В. фраза
     С. такт
     Д. буын
     Е. екпiн
25. Буыны¦ т¯рлерi ºалай?
     А. ашыº, ºыса¦
     В. жуан, ºыса¦, бiтеу
     С. ашыº, жуан, бiтеу
     Д.  ашыº, тµйыº, бiтеу
     Е. ашыº, жi¦iшке, ºыса¦.
26. Диссимиляция с£зiнiн ºазаºша ма¬ынасы
     А. тiл
     В. µºсату
     С. µºсамау
     Д. бiрге 
     Е. иiлу
27. Ассимиляция саласы нешеге б£лiнедi?
    А. 1          
    В. 2
    С. 3          
    Д. 4
    Е. 5
28. Кейбiр фонетикалыº жа¬дайда дыбыстарды¦ м¯лдем т¯сiп ºалуы не деп аталады?
    А. ассимиляция
    В. диссимиляция
    С. протеза
    Д. редукция 
    Е. элизия
29. Протеза бойынша дыбыс ºай жерiнен ºосылады
   А. т¯сiп ºалады
   В. ортасынан
   С. алдынан
    Д. со¦ынан
    Е. екiншi дыбыстан
30. С£з со¦ынан дыбыс ºосылса не деп аталады?
   А. эпитеза
   В. протеза
   С. метатеза
    Д. апакопа 
    Е. эпентеза
31. С£здердi¦ дµрыс айтылуы жайлы ережелердi¦ жиынты¬ы не деп аталады?
    А. фонология
    В. орфография
    С. орфоэпия
    Д. лексикография
    Е. морфология  
32. Граматиканы¦ салалары ºалай аталады?
    А. морфология, фонетика
    В. пунктуация, фонетика
    С. фонетика, лексикология
     Д. лексикология, синтаксис
    Е. морфология ж¡не синтаксис
33. ¼азаº тiлiнде неше с£з табы бар?
    А. 6                                    
    В. 7
    С. 8                                    
    Д. 9
    Е. 10
34. Неше с£йлем м¯шесi бар?
     А. 5                                    
     В. 6
     С. 7                                    
     Д. 8 
     Е. 9
35. Тµрлаулы с£йлем м¯шелерi ºалай аталады?
      А. бастауыш, аныºтауыш
     В. бастауыш, баяндауыш
     С. баяндауыш, пысыºтауыш
     Д. толыºтауыш, аныºтауыш
     Е. бастауыш, пысыºтауыш
36. Жазуды¦ е¦ ал¬ашºы т¯рi ºалай аталады?
     А. Буын жазуы
     В. Этнографиялыº жазу
     С. Логографиялыº жазу
     Д. Идеогрфиялыº жазу
     Е. Пиктографиялыº жазу.

        

Тест жауаптары

1	2	3	4	5	6	7	8	9	
е	а	д	д	е	с	а	с	д	
10	11	12	13	14	15	16	17	18	
е	а	д	в	а	д	в	е	е	
19	20	21	22	23	24	25	26	27	
а	д	а	е	а	в	д	с	в	
28	29	30	31	32	33	34	35	36	
е	с	а	с	е	д	а	в	е	

ӘДЕБИЕТТЕР ТIЗIМI:

1.	Аханов К. Тіл білімінің негіздері. А., 1973, 1995, 2002.
2.	Аханов К. Грамматика теориясының негіздері. А., 1971.
3.	Аманжолов А. Түркі филологиясы және жазу тарихы. (оқу құралы). А., Санат. 1996.
4.	Ахманова О.С. Основные направления лингвистического структурализма. М., 1985.
5.	Баскаков Н.А. Введение в изучение тюркских языков. М., 1969.
6.	Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. А., 1992.
7.	Березин Ф.М. История лингвистических учений. М., 1964.
8.	Березин Ф.М., Головин В.Н. Общее языкознание. М., 1974.
9.	Будагов Р. Введение в науку о языке. М., 1965.
10.	Булаховский Л.А. Введение в языкознание. М., 1954.
11.	Головин Б.Н. Введение в языкознание. М., 1977, 1983.
12.	Жалпы тіл білімі бағдарламасы. А., 1991.
13.	Звегинцев В.А. История языкознания. XIX-XX в.в. М., 1979.
14.	История лингвистических учений: средневековый Восток. Л., 1981.
15.	История лингвистических учений: Древний мир. Л., 1981.
16.	Кодухов В.И. Введение в языкознание. М., 1979, 1981.
17.	Қайдар Ә., Оразов М. Түркітануға кіріспе. А., 1985, 1992, 2004.
18.	Қордабаев Т. Тілдің структуралық элементтері. А., 1976.
19.	Қордабаев Т. Қазақ тіл білімінің мәселелері. А., 1991.
20.	Қордабаев Т. Жалпы тіл білімі. А., 1999.
21.	Лингвистикалық түсіндірме сөздік. А., 1998.
22.	Лингвистический  энциклопедический словарь. М., 1989.
23.	Реформатский А.А. Введение в языкознание. М., 1961.
24.	Салқынбай А., Абақан Е. Лингвистикалық түсіндірме сөздік. А., Сөздік-Словарь, 1998.
25.	Түркология тарихына (оқу-әдістемелік құрал). Қарағанды, 1984.
26.	Общее языкознание. М., 1973.
27.	Хасенов Ә. Тіл білімі. А., 1996.
28.	Хасенов Ә. Тіл білімінің теориялық және практикалық мәселелері. А., 1985.
29.	Хасенов Ә. Тіл біліміне кіріспе. А., 1982.
30.	Шенделс Е.И. Связь языкознания с другими науками. М., 1962.

Мазмұны

Кiріспе .................................................................................................................
Тіл білімі және оның зерттеу нысаны...............................................................
Тілдің табиғаты мен қоғамдық қызметі............................................................
Тілдің таңбалық, құрылымдық және жүйелік сипаттары...............................
Лексикология және оның салалары...................................................................
Сөздің морфологиялық құрылымы...................................................................
Грамматикалық тәсілдер мен форамалар жөне олардың мағыналары .........
Сөз тіркесі мен сөйлемнің құрлымы.................................................................
Сөз таптарының шығуы мен дамуы жөне олардың топтастырылуы.............
Тiлдiң шығуы мен дамуы  жөне олардың өзара әсерлері................................
Дүние жүзі тілдері жөне олардың топтасырылуы...........................................
Жазудың шығуы мен дамуы..............................................................................
Тест сұрақтары ...................................................................................................
ўдебиеттер...........................................................................................................
	
3
4
9
12
22
59
66
77
83
90
97
104
113
118	

Содержание

Введение ........................................................................................................
Языкознание и объект его изучение............................................................
Природа и общественная роль языка...........................................................
Знаковые, структурные и системные свойства языка................................
Лексикология и его разделы.........................................................................
Морфологическая структура слова..............................................................
Грамматические методы и формы а также их значения...........................
Структура словосочетания и предложения.................................................
Образование и развитие частей речи, и их классификация......................
Образование и развитие языка....................................................................
Мировые языки и их классификация..........................................................
Образование и  развитие письма..................................................................
Тесты...............................................................................................................
Литература......................................................................................................
	
3
4
9
12
22
59
66
77
83
90
97
104
113
118	

Contents

ÿÿltxlÿÿbÿÿ3
Preface   ..........................................................................................................
Linguistics and its ofject of Studing   .............................................................
Natural and social role of the language...........................................................
Signal, structural and sistemical features of the language...............................
The subject and tasks of lexicology.................................................................
Morphological structure of the nord  ..............................................................
Grammatical methods and forms and tneir meanings …….............................
The structure of  nordcomprising and sentences .............................................
The derivation and devetoping of speech parts and classification ..................
The derivation and devetoping of the language  .............................................
Global languages and their classification .......................................................
The derivation and devetoping of wvitting .....................................................
Тest...................................................................................................................
Literarure..........................................................................................................
	
3
4
9
12
22
59
66
77
83
90
97
104
113
118	

Аханов К.

ТИЛШУНОСЛИК АСОСЛАРИ

Қàéòà íàøðãà òàé¸ðëîâ÷è – Äóéñåáàåâà Ä.

Ìóҳàððèð – Áîéêàáûëîâ ¡.

Áîñèøãà 1.06..2007 é. ðóõñàò ýòèëäè. Áè÷èìè 60õ84 1\16
Áîñìà òîáîғè 7. Àäàäè 100 íóñõà
Áàҳîñè êåëèøèëãàí íàðҳäà.