ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ 
ОЛИЙ ВА ЎРТА МАХСУС ТАЪЛИМ ВАЗИРЛИГИ

(ўқув қўлланма)

Тошкент-2007

Аннотация

 Ушбу ўқув қўлланма педагогика олий ўқув юртларининг 514100-«Мактабгача таълим» йўналиши талабалари учун мўлжалланган.
«Мактабгача педагогика» маъруза матни боғча ёшидаги болаларни таълим-тарбиясининг ўзига хос хусусиятлари, педагогик тушунчалари, қонун-қоидалари ва амалга ошириш восита, методлари ҳақида маълумот берилади.  Ўқитувчи-тарбиячини жамиятда тутган ўрни ҳамда боғча болаларни  тарбиясида оила ва жамиячиликнинг ҳамкорлиги ҳамда ҳар бир мавзу  юзасидан амалий, ижодий топшириқлар берилди. Ўқув қўлланма педагогика олий ўқув юртлари талабалари учун яратилган.

«Мактабгача педагогикаси» ўқув қўлланмаси профессор О.У.Хасанбоева таҳрири остида яратилган.
 О.У.Хасанбоева, Ш.К.Ташпулатова М.Ш.Нурматова Н.М.Қаюмова, М.Х.Тожиева,  М.Пирмухамедова, Р.Т.Акбарова, Х.Сариев, Н.Джамилова  

Тақризчилар: 

Педагогика фанлари номзоди:			Н.М.Эгамбердиева

Педагогика касб-ҳунар коллежи,
методист ўқитувчиси				Т.Хасанова							

КИРИШ

	Миллий дастурни амалга оширишнинг бошланиши янги талабларга жавоб берувчи замонавий мактабгача таълимдир. Табиийки, бундай ислоҳлашган мактабгача таълим муассасасининг тарбиячиси юксак билим ва маънавий касбий фаолиятга эга бўлишини талаб этади. 
	Жаҳон ҳамда жамиятда ҳар бир ота – она ўз фарзандини энг билимдон, юксак одоб эгаси, маҳоратли ижодкор, тадбиркор тарбиячига беришни истайди. Мактабгача таълим педагогикаси тарбиячиларни талабалик давридан бошлаб мактабгача таълимнинг асл моҳияти, бола ва тарбиячининг ҳамкорлик фаолияти эканлигини ўргатади.  Бола тарбиячисининг мақсади, боланинг руҳиятини ривожланиш қоидаларига амал қилишни талаб этади. 
	Ўз касбини моҳир устаси бўлиш учун тарбиячи мактабгача таълим педагогика фанини чуқур билиши лозим. 
	Мактабгача таълим педагогикаси ўқув тарбия фаолиятини ташкил қилиш восита ва усулларини, ўқув тарбия жараёнида келиб чиқадиган муаммолар ва уни ечишни тўғри ҳал қила билиш, инновацион технология усулларидан фойдаланиш, қийинчиликларни тўғри ечимини топишга йўналтиради.
	Мактабгача таълим педагогика фани  энг муҳим асосий педагогик муносабатлар сабабларини аниқлайди, уни педагогик жараёнда ўрганади. 
	 Мактабгача таълим педагогика фани  бўлажак тарбиячиларни мактабгача таълим  муассасаларига тарбиячилик фаолиятига тайёрлайди. Шу сабабдан ўқув қўлланмада мактабгача педагогика фанининг назарий ва миллий масалаларини ёритиб беришга алоҳида эътибор қаратилди.
	Мактабгача таълим педагогика фанининг назарий асослари: Инсон камолотига қаратилган, халқ яратган бой тажриба,  илмий тадқиқотга доир назарий ва методик манбаларга Марказий Осиё ва жаҳон мутафаккир, маърифатпарвар педагог олимларнинг асарларига суянган ҳолда комил инсонни тарбиялашнинг қонун, қоида ва тамойилларига асосланади.
	Мактабгача педагогиканинг миллий асослари: Таълим - тарбия масалалари, ҳар бир миллатнинг миллий меросига, умумбашарий қадриятларига боғланган ҳолда боғча ёшидан бошлаб ўзлигини англаш, эркин фикрлаш, ғурур туйғуларини шакллантиришга қаратилади.
  	Мазкур ўқув қўлланма педагогика олий ўқув юртлари талабаларига мўлжаллаб тузилган.
	Ўқув қўлланма X  бобдан иборат бўлиб, унда мактабгача таълимнинг мазмуни, таълим - тарбияни ташкил қилиш методлари ва бошқариш масалаларига бағишланган. Ҳар бир бобдан сўнг назорат саволлари берилган. Мактабгача таълим педагогика фанини чуқур ўрганиб, ҳар бир бола қалбини забт этувчи мураббий - устоз бўлишларига талабаларга омад тилаймиз.   

1.БОБ  Мактабгача таълим педагогика фанининг бахси ва баркамол Инсон тарбиялашдаги ўрни

I.I Мактабгача педагогиканинг предмети ва унинг вазифалари

     Инсонни ҳар тамонлама баркамол этиб тарбиялаш, халқимизнинг азалий орзуси бўлиб, аждодларимиз маърифат, маънавият ва маданият қандай қилиб ёш авлодга ўргатиш – уларни комилликка етаклаш йўллари, қонун-қоидаларини муттасил излаганлар. Бу эса педагогика фанини майдонга келишига сабаб бўлган.  Чунки инсонни маърифатли  ва маънавий комилликка эришиши педагогика фанининг етакчилигида амалга оширилади.
	Педагогика -  грекча сўз бўлиб, «бола етакловчи» - маносини билдиради. Инсонларни маърифий ва  маънавий баркамолликка муносабатларни ўзгартириб бориши натижасида педагогика фани халқ орасида ўз мавқеига эга бўлди. Шу тариқа инсоннни тарбияловчи фан сифатида педагогика дунёвий фанлар тизими қаторидан  алоҳида ўрин эгаллаган. Унинг бош масаласи тарбиядир.
	Ота-боболаримиз азал-азалдан бола тарбиясига алоҳида эътибор қаратганлар.  Имом ал-Бухорий, Исо ат-Термизий, Беруний, Аз-Замахшарий, Абдурауф Фитрат, Абдулҳамид – Чўлпон сингари улуғ олиму адиблар, фозилу-фузалолар таълим-тарбия борасида кўп асарлар битганлар. Шарқ педагогикасининг асосчилари Фаробийнинг «Фозил одамлар шаҳри», Юсуф Хос Хожибнинг «Қутадғу билиг» асари, Алишер Навоийнинг «Махбуб ул-қулиб»и, Кайковучнинг «Қобуснома»си каби асарлар бунга далилдир.
	Педагогик фикрни ривожланишида улуғ рус педагоги К.Д.Ушинскийнинг ҳам ҳиссаси катта. Унинг назарий қарашлари «Инсон тарбия предмети сифатида» деган мукаммал асарида баён қилиб берилган. «Она тили», «Болалар дунёси» китоблари барчага яхши маълум бўлиб, болаларнинг бир неча авлодни шу китоблар воситасида таълим олган.
	Педагогика фан сифатида ривожланишида чех педагоги олими Ян Амос Коменский (1592-1670) нинг ҳиссаси катта бўлди. Унинг «Буюк дидактика» асари ҳақли равишда педагогика соҳасида яратилган биринчи илмий асари ҳисобланади.
	Бола туғилган кундан бошлаб, уни мактабга боргуниўлган даврда ҳар томонлама етук баркамол этиб тарбиялаш қонуниятларини ўрганиш мактабгача таълим  педагогикасининг мувзуидир.  У мактабгача таълим муассасалари ва оиланинг тарбиявий таъсир кўрсатиши бирлигини, мактабгача таълим муассасаси ва мактаб ишидаги алоқадорликни,  болаларни мактабда ўқишга тайёрлашни таъсинлаб,  ижтимоий мактабгача тарбия шароитида тарбия ва таълим бериш ишларининг вазифаларини, тамойилларини, мазмунини, методларини, шаклларини ва уни ташкил  этишни ишлаб чиқди. Мактабгача таълим педагогикаси тизимида унинг ажралмас қисми бўлиб шаклланди. 
	Мактабгача таълим педагогикасининг назарияси ва амалиёти мактабгача ёшдаги болаларга ҳар томонлама тарбия беришнинг мақсади,  боланинг имкониятлари ва уни илк ёшдан бошлаб тарбиялашнинг роли,  мактабгача тарбияни ҳаёт, замон билан боғлаб олиб боришнинг зарурлиги, бола шахсининг шаклланишида ижтимоий муҳитнинг ҳал қилувчи аҳамиятига экалигига асосланади.
	Мактабгача таълим педагогикаси ижтимоий тарбия тажрибасини синчковлик билан ўрганди. Бу эса мактабгача таълим муассасалари ишини такомиллаштиришга ёрдам беради.
Мактабгача таълим педагогикасининг предмети:
•	Мактабгача ёшдаги болалар таълим тарбиясига қўйиладиган давлат талабларига суянган ҳолда фаолият юритиш;
•	Мактабгача таълим педагогикаси боғчалардаги таълим – тарбия мазмунини такомиллаштириш;
•	Таълим – тарбия жараёнида қўлланиладиган метод ва усулларни ахборот технологиялари асосида ташкил қилиш;
•	Болаларни жисмоний, ақлий, рухий соғлиғини таъминлашда ўкитувчи – тарбиячи маҳорати;
Мактабгача таълим педагогикаси назарияси ва амалиётининг мақсади мактабгача ёшдаги болаларга ҳар томонлама тарбия беришга боланинг имкониятлари ва уни илк ёшдан бошлаб тарбиялашнинг роли мактабгача тарбияни хаёт, замон билан олиб боғлаб олиб боришнинг зарурлиги бола шахсининг шаклланишида ижтимоий муҳитнинг  ҳал қилувчи ахамиятига асосланади. 
Мактабгача педагогиканинг вазифалари:
- Мактабгача таълим сохасидаги педагогик муаммоларни ҳал килиш;
- Мактабгача ёшдаги болаларда таълим олиш эҳтиёжини, ўқишга кизиқиш, китоб ўқиш, мактабга бориш ҳиссиётини шакллантириш;
- Болаларда мустакил ва эркин фикрлашга ўргатувчи илғор методларни қўллаш;
- Болаларга юксак одаб маънавий – аҳлоқий тушунчаларни менталитетимиз асосида ўргатиш. 
Педагогика фани тарбияни педагогик ходиса сифатида ўрганиб,     бир қатор тушунчаларни ўз ичига олади. Педагогикада тарбия, таълим, маълумот асосий тушунчалар ҳисобланади.

Педагогиканинг асосий тушунчалари	
Тарбия	Таълим	Маълумот	
Педагогик ходиса бўлиб, ёш авлодга илмий билимлар системасини, малака ва кўникмаларни махсус метод ва воситалар орқали режали равишда сингдириб бори шва унинг натижасида ҳар томонлама шаклланган кишини тарбиялашни мақсад қилиб қўяди.	Ижтимоий зарур билимлар, муайян кўникма ва малакаларни ўқувчиларга сингдириш,уларнинг онгига бу хулқига таъсир этиш,  дунёқараши ва билиш фаоллигини ривожлантиришдир. У инсонни меҳнатга. ҳаётга тайёрлашнинг асосий воситаси ҳисобланади. Таълим бериш жараёнида тарбия ва маълумотнинг мақсади амага оширилади. Таълим икки томонлама жараён - ўқитиш ва ўқишни ўз ичикга олади.	Асосий педагогик тушунча бўлиб, унинг ижтимоий ҳаёт воқеаларини объектив акс эттиришдир. Маълумот кишини билишга бўлган талабини таъминлаб, ундаги қобилиятларни маълум даражага кўтаради ва амалиё фаолиятга тайёрлайди.  Маълумот таълимнинг натижаси бўлиб, у киши томонидан билим, малака ва  кўникмаларни мустақил эгалашдир.	
Ўқитиш – педагогик фаолият бўлиб, у билим кўникма ва малакаларни болаларга сингдириш, уларнинг билим ва амалий фаолиятига раҳбарлик қилишдир.	
Ўқиш - ўкувчининг билим, малака,  ва кўникмаларни эгаллашдаги амалий фаолиятидир. У ўқувчиларнинг ҳар томонлама ривожланишини таъминлйди.	
	
I.2  Мактабгача тарбия педагогикасининг бошқа фанлар билан боғлиқлиги.

	Мактабгача таълим педагогикаси жамият ва инсонни ўрганувчи фактлар билан чамбарчас боғланган. Педагогика ижтимоий ходиса сифатида тарбияни ўрганар экан, социология, анатомия, физиология, психология, умумий педагогика фанлари  фалсафа билан чамбарчас боғлиқдир. Чунки мазкур фанлар  тарбиянинг мақсади ва вазифаларини ўрганиш методологиясини белгилайди. Жамият тўғрисидаги материалистик фалсафа тарбия масаласига асосланган ҳолда ёндашиш имконини беради. Тарихий материализм педагогика тарбиянинг синфий моҳиятини очиб бериш, унинг пайдо бўлиши ва  ривожланиши ижтимоий ходиса эканлигини, жамият ҳаётида ва  киши шахсининг ривожланишида тарбиянинг ролини баҳолашга ёрдам беради. Дидактик масалаларни ишлаб чиқишда педагогика билиш назариясига суянади, ахлоқий тарбия масалаларини ўргатишда  педагогика этиканинг ахлоқ тўғрисидаги таълимотига, эстетик тарбиянинг мақсадини, йўлларини, методларини белгилашда этика фапига асосланади. Этика аҳлоқни назарий жиҳатдан асослаб, ёш авлодни, унинг ахлоқий тарбяси муаммоларини, инсон шахсини шакллантиришда ахлоқий ғоялар ролини тушунишни  чуқурлаштиради.
	Эстетика – инсонларни воқеликка, санъатга эстетик муносабатларни  ривожланишининг умумий қонуниятларини ўрганади, нафосат тарбиясининг илмий асоси бўлиб хизмат қилади. Физиология педагогиканинг табиий-илмий базаси бўлиб, у биринчи навбатда инсон олий нерв фаолиятининг ривожланиши, нерв системасининг хусусиятлари, сезги органлари, таянч-харакат аппарати, юрак-томир ва нафас олиш системалари ва шу кабиларнинг ривожланиши ҳақидаги маълумотларга таянади. Ҳозирги замон физиологияси энг муҳим педагогик муаммоларни тўғри ҳал этишда: бола ривожланишига, унинг қобилиятларини шакллантиришга муҳит, ирсият ва тарбиянинг таъсири ва шу сингариларни бегилашда педагогикага ёрдам беради. Ўсиб бораётган роганизм тузилишининг ва харакат қилиш қонуниятларининг асосий тамойилларини очиб берувчи ёш физиологияси таълим-тарбия бериш масалаларини ишлаб чиқиш учун катта аҳамиятга эга. Бу хусусиятларни билмай туриб, тарбияланувчиларнинг у ёки бу  машғулотлари шаклларини тўғри белгилаб бўлмайди. Физиологиянинг олий нерв фаолияти, нерф системасининг типологик хусусиятлари тўғрисчидаги хулосаларни  педагогикага ўқув-тарбия жараёни методикасини  ишлаб чиқишда, болалар фаолиятлари учун яхшироқ шароитлар яратишда ёрдам беради.
	Педагогика бола тарбиясида унинг ёш ва психологик хусусиятларини ҳисобга олиб боради. Шу боис педагогика учун педагогик психологиянинг бола хусусиятлари, уларда ўтадиган психик жараёнларининг  қонуниятлари ҳақидаги маълумотлар муҳимдир. Шунга кўра педагогиканинг психологик фани билан боғлиқлиги анъанавий ту солган.
	Ҳозирги замон педагогикаси кўп тармоқли Фан бўлиб, аввало у тарбия ижтимоий ходиса эканлиги жиҳатидан педагогика тарихи билан боғланади. Педагогиканинг бошқа фанлар билан боғланиш тизимида этнография, халқ педагогикаси каби алоҳида ўрин тутади.

I.3  Педагогик илмий тадқиқот методлари.

	Педагогика ўз тадқиқот объектига ва тадқиқот методларига эга. Илмий тадқиқот барча фанлар каби педагогика фанини ҳам такомиллаштириб боришга, айрим педагогик ходисаларни такомиллаштиришга, уларни тўғри хал этиш йўлларини аниқлашга ёрдам беради.
	Адабиётлар билан ишлаш методи.
	Педагогик муаммоларни тадқиқ этиш адабиётларни ўрганишдан бошланади. Ўрганилган хужжатлар ва манбаларга халқ маорифига алоқадор хужжатлари, қонуншуносликка оид ҳуқуқий хужжатлар киради. Шу билан бирга педагогика фанига оид бўлган тарихий педагогик адабиётлар, дарсликлар, ўқув-методик ишланмалар ҳам киради. Адабиётларни ўрганиш методи муаммоларининг қайтомонлама яхши очилган, қайси масалаларни хал этилмагани кабиларни билиш имкониятини беради. Адабий манбалар билан ишлаш қуйидаги методлардан фойдаланишни назарда тутади:  библиография тузиш, аннотация, конспектлаштириш.
	Илғор тажрибаларни ўрганиш методи.
	Педагогиканинг кўпгина муаммоларини хал этишда таълим-тарбия соҳасидаги орттирилган тажрибаларни муҳим аҳамият касб этади. Тажрибани ўрганиш жараёнидаги муаммо: ютуқ ва камчиликлар аниқланади. Педагогик тажрибаларни ўрганишда кузатиш, анкеталаштириш, тарбиячи ва болаларнинг ижодий ишлари, педагогик хужжатлари ўрганиш методларидан фойдаланилади.
	Кузатиш методи.
  	Маълум бир педагогик ходисани бирор мақсадни кўзлаб мунтазам равишда ўрганиш,  таълим-тарбия жараёнининг турли шароитларида унинг ривожланиши ва ўзгариши кузатиб боришдир. Кузатишдан асосий мақсад фактлар тўплаш, унинг муҳим томонларини ажратиб боришдир. Кузатиш белгиланган аниқ режа асосида олиб борилади.
	Суҳбат методи.
	факт-далиллар тўплаш ёки кузатиш давомида тўплаган материалларга аниқлик киритиш мақсадида олиб борилади. Суҳбат якка тартибда, ҳамда жамоа тарзида бўлиши мумкин. Суҳбат болаларнинг ҳаётининг у ёки бу  воқеа ходисалари тўғрисидаги қизиқишларини, тасаввурларини аниқлаб олишга ёрдам беради. Суҳбат ёшлар билан ҳам, катта ёшдаги кишилар билан  ҳам ўтказилади.
	Анкета йўли билан сўраш методи.
	Анкета йўли билан сўраш методининг бошқа методлардан афзаллиги шундаки, қисқа вақт ичида анкета орқали  анчагина кишиларга саволлар бериб,  улардан ёзма жавоблар олиш мумкин. Олинган жавоблар кўриб чиқилади ва таҳлил қилинади.
	Хужжатларни ва болаларни ишларини ўрганиш методи.
	Педагогик хужжатларни ўрганиш орқали тадқиқотчи ўрганилаётган боъект тўғрисида ҳар хил маълумотларни билиб олади. Бунга МТМ мудирлари, тарбиячиларнинг режалари ва ҳисоботлари, МТМ тарбияланувчиларининг расмлари, лойдан ясаган буюмлари ва шу кабилар киради. М:  боланинг анча илгари чизган расмларини қараб чиқиш, таҳлил қилиш, болаларга берилган топшириқларни қай даражада мураккаблашиб борганини, уларда тасвирлаш фаолияти қандай ривожланиб борганини аниқлашга ҳамда улар билан олиб бориладиган кейинги ишларни белгилашга ёрдам беради.

Назорат учун саволлар.
1.	Мактабгача таълим педагогикаси предмети нима?
2.	Мактабгача таълим педагогикаси мақсад ва вазифалари ҳакида нималарни биласиз?
3.	Мактабгача таълим педагогикаси қайси фанлар билан алоқадор?
4.	Илмий тадқиқот методларидан кимлар фойдаланадилар, улар қайсилар?

2 Боб. Мактабгача таълим ёшдаги болаларнинг ривожланиши, тарбияси ва камолати.

	2.1 Шахсни ривожлантириш ҳакида тушунча.  
Ривожланиш кишидаги жисмоний, руҳий ва ижтимоий жараён бўлиб, у барча туғма ва эгалланган миқдор ва сифат ўзгаришларини ўз ичига олади.
	Жисмоний ривожланиш бўйича ўсиши, вазиннинг кучини ортиши, сезги аъзоларини мукаммаллашуви, харакатларни тўғри бошқара билиш билан боғлиқдир.
	Руҳий ривожланишда эса киши шахсидаги психологик сифатлар ва белгиларнинг шаклланиши, эмоционал иродавий, билиш жараёнида муҳим ўзгаришлар рўй беради.
	Боланинг ижтимоий ривожланиши у ижтимоий ҳаётда қатнаша бошлаганда унинг хулқида, теварак- атрофга бўлган муносабатида намоён бўлади.
	Шахснинг шаклланиши кишилик жамияти томонидан яратилган ижтимоий-таркибий тажрибани ўзлаштириш, таълим-тарбия бериш орқали амалга оширилади. Бу ҳар хил фаолиятларда юзага келади. Болалар эгаллашлари лозим бўлган мазмунни танлаш, унинг эгаллаб олишига раҳбарлик қилиш каттлар томонидан таълим-тарбия жараёнда амалга оширилади. Тарбия ва таълимнинг мазмуни, воситалари, методлари, боланинг ривожланиш жараёни уларнинг ёши билан изоҳланади. Жумладан,  кичик ёшдаги болалар билан иш олиб борилганда уларнинг мустақил ҳаётга бутунлай мослашмаганлиги ҳисобга олинади.
	Кейинги ёш гуруҳларда мактабгача ёшдаги боланинг мустақиллиги,  мослашиши анча ошиб боради. Шунга мувофиқ тарзда таълим-тарбиявий ишларнинг вазифалари, мазмуни, воситалари ўзгаради. Болаларнинг мактабгача ёшнинг охирига бориб эришган ривожланиш даражаси улар билан олиб бориладиган таълим-тарбия ишини мураккаблаштириш имконини беради.
	Ижтимоий-тарихий тажрибани ўзлаштириш фаол иш жараёнида юз беради. Фаоллик болага хос хусусиятдир.  Тарбия жараёнидаги фаоллик асосида фаолиятнинг ҳар хир турлари шаклланади. Улардан асосийлари: муносабатда бўлиш фаолияти, билиш, буюмлар билан бўладиган фаолият, ўйин, оддий меҳнат ва ўқув фаолиятларидир. Таълим-тарбия орқали амалга ошириладиган фаолиятларни мактабгача ёшдаги болалар бирданига ўзлаштириб олмайдиган, уларни болалар тарбиячи раҳбарлигида секин-аста эгаллаб борадилар.
	Болалар ҳаётининг биринчи йилиданоқ фаолиятнинг энг оддий турлари ундаги шахсий қобилиятлар, хусусиятлар, теварак-атрофга маълум бир муносабатнинг шаклланида асос бўлиб хизмат қилади. М: катталарнинг болалар билан бўладиган ҳиссий, ҳиссий-предметли муносабатлариданоқ болада дастлабки ижтимоий талабни вужудга келтиради, дастлабки харакат ва тасаввурлар, тасуротлар шакллана бошлайди.
	Харакат усулларини эгаллаб бориш орқали болада фаоллик ривожланади. Аммо фаолликнинг қай даражада ривожланиб бориши ирсиятга ҳамда тақлидчанлик қобилиятига боғлиқ. Бола ҳаётининг дастлабки йилларида катталар билан бўладиган муносабати ва нарса-буюмлар билан бажарган харакати асосий фаолият тури ҳисобланади. Бола билан  муомала қилиш орқали катталар уларни аста-секин буюмлар оламига олиб кирадилар.
	Мана шу йўл билан бола буюмлар билан бўладиган фаолиятнинг ўзига хос томонларини эгаллаб боради.
	2,5 ёшдан кейин буюмлар билан бўладиган фаолиятда болалар анча юқори кўрсаткичларга эришадилар ва уларнинг ўйин ҳамда тасвирий фаолиятга ўтишлари учу насос яратилади.  Катталар томонидан ташкил этилган муомала муносабатларида, фаолиятларда ўз-ўзини англаб олишнинг дастлабки шакллари шаклланади.
	Машғулотлардаги ўқув фаолияти орқали болалар теварак атрофидаги табиат тўғрисидаги, ижтимоий ҳаёт, кишилар тўғрисидаги билимларни ўзлаштириб оладилар. Шунингдек уларнинг ақлий ва амалий билимлари кенгайиб боради.
	Агар таълим жараёнида 3-4 ёшли болалар диққати табиат, кишилар тўғрисидаги конкрет фактларга қаратилса, 5-6 ёшли болаларга таълим беришда асосий эътибор муҳим боғлиқликлар ва муносабатларга, улардаги оддий тушунчаларни  шакллантиришга қаратилади. Булар орқали болаларда тушунарли тафаккур ривожлантирилади.
	Кичик мактаб ёшидаги болалар учун ўқиш асосий фаолият бўлиб қолади ва бу фаолиятни болалар ижтимоий аҳамиятли фаолият деб англай бошлайдилар. Бола ўзини мактаб ўқувчиси  деб тушуна бошлайди.
	Демак, болани тарбиялашда, унинг ривожланишида фаолият етакчи роль ўйнайди. Шунинг учун таълим-тарбия муассасаларида ва оилада боланинг ҳаётини у турли-туман фаолиятлар билан шуғуллана оладиган қилиб ташкил этиш керак. Бунга албатта, болалар фаолиятининг мазмунини бойитиб бориш, янги билим малакаларни сингдириш мустақиллигини ривожлантириш билан эришилади.
Одам шахсини шакллантириш бу теварак-атрофдаги дунёга, табиатга, меҳнатга, бошқа одамларга   ва   ўзига   муносабат   системасини нзчил   ўзгартириш   ва   мураккаблаштиришдир.   Бу   унинг   бутун ҳаёти   давомида   рўй   беради.   Бунда   болалик   ва   ўсмирлик   ёши айниқса муҳимдир.
Одамнинг шахс сифатида ривожланиши унинг жисмоний ва маънавий кучлари бирлигида ҳар томонлама ва яхлит амалга оширилади. Дунёқараш, эътикод, маънавий сифатлар, ҳис-туйғулар (бурч, виждон, масъулият, муҳаббат) маданияти аник тарихий ижтимоий шароитда яратилади ва шахснинг шаклланишига таъсир, этади.
Психолргия ва педагогика одан шахси фаолияти ва муомала-да шаклланади ҳамда ривожланади, деб таъкидлайди. Агар одам ижтимоий фаолиятнинг турли хилларида: ўқув, ишлаб чиқариш фаолияти ва ҳоказоларда иштирок этса, бу фаолият шахсни ривожлантиради, лекин фаолият одамни у ёки бу ижтимоий муно-сабатлардан чегаралаб қўйса, у ё шахснинг ривожланишига тўсқин-лин қилади, ёки унинг ривожланишини бузади. Шахснинг етакчи хусусиятлари шахсга, унинг ички дунёсига ташқи таъсир натижа-сида ривожланзди. Шахснинг маънавий мазмуни — бу шахснинг ўз ички ишининг якуни бўлиб, бу жараёнда ташки таъсирлар қайта ишланади ва ўзлаштирилади.
Одамнинг ривожланиши — бу микдор ва сифат ўзгариши, эскининг йўқ бўлиши ва янгининг вужудга келиши жараёни бўлиб, унинг манбаи ва ҳаракатлантирувчи кучлари шахснинг ҳам та-биий, ҳам ижтимоий томонларининг зиддиятли ўзаро алоқасида яширингандир.
Одамнинг табиий томони унинг бутун умри давомида ривож-ланади ва ўзгаради. Бу ривожланиш ва ўзгаришлар ёш хусу-сиятига эга бўлади. Шахснинг ижтимоий ривожланиш манбаи шахс билан жамиятнинг зиддиятли ўзаро алоқасида яширингандир.
Мактабгача педагогика фани бу зиддиятли ўзаро алоқани очиб ташлайди ва улардан шахсни шакллантириш учун фойдаланади. Жумладан, боланинг одамлар ҳаётида иштирок этиш эҳтиёжи билан у интилишни амалга ошириш имкониятлари ўртасндаги зиддият фаолият сифатида ўйиннинг вужудга келиши ва ривожланишига ҳамда болалардаги ўйин фаолиятида ижтимоий хулқ-атвор шакллари, ижтимоий муносабатлар ва ҳоказоларнинг шаклланишига олиб келади. 
Шахсни шакллантириш тарбия жараёнида рўй беради, нсон тарбияси «унинг халқ бахт-саодати йўлидаги бунёдкорлик меҳнатида, ижтимоий ҳаётда, социал-иқтисодий ва маданий қури-иш вазифаларини ҳал этишда амалий иштирокидан ажралмасдир».
Шахсни шакллантиришга учта омил: тарбия, ижтимоий муҳит ва ирсият нишоналари таъсир кўрсатади. Мактабгача педагогика тарбияни етакчи омил деб қарайди, чунки бу тўпланган ижтимоий тажрибани етказиш учун ёш авлодга таъсир кўрсатишнинг махсус уюштирилган системасидир. У оилада, болалар боғчасида, мактабда, меҳнат жамоаларида амалга оширилиб, турмушни, фаолиятни, муомалани ташкил этишга каратилгандир.
Шахсни шакллантиришга муҳит — ижтимоий ва табиий муҳит катта таъсир кўрсатади. Ижтимоий мухит шахсни ривожлантириш-да устун аҳамиятга эга: ишлаб чиқаришнинг тараққиёт даражаси ва ижтимоий муносабатлар хусусияти кишилар фаолияти ва дунёқараши хусусиятини белгилаб беради. Бизнинг жамиятимизда социалистик турмуш тарзи таркиб топган, У шахсни шакллан-тиришда мухим омил хисобланади.
Табиий муҳит (иқлим шароитлари, ўсимликлар, ҳайвонот дунёсининг аҳволи) ҳам шахснинг шаклланишига таъсир кўрсатади. Социалистик жамият табиий бойликларни муҳофаза килиб ва кўпайтириб, кишиларини хайвонларни, ўсимликларни, сув ҳавзаларини ва ҳоказоларни мухофаза этишга жалб килади, табиат билан фаол мулоқатда бўлиш учун кенг имкониятлар яратади, бу эса ўз навбатида одамга ҳар томонлама таъсир кўрсатади.
Ирсият нишоналари шахсни шакллантиришнинг объектив омилларига киради. Одамлар организмдаги анатомик тузилишни, физиологик ҳаракатни, модда алмашинуви типини, асаб системаси
типи ва кайишқоқлигини (булар унинг атроф-муҳит таъсирига бе-рилувчан қилиб кўяди), асаб реакциялари жўшқинлиги ва тезли-гини мерос қилиб оладилар. Асосий шартсиз рефлекслар ҳам, хилма-хил фаолияттурларига кобилиятнинг алоҳида анатомик-физиологик асослари — қобилият нишоналари ҳан мерос бўлади. Ирсият юнунлари тўғрисидаги фан — генетика одамларда юзлаб турли қобнлият нишоналари — мутлақ эшитиш, фавқулодда кўриш хотираси, ғоят тез таъсирланишдан тортиб нодир математик ва бадиий истеъдодгача мавжуд бўлишини назарда тутади.

2.2 Бола шахсини ривожлантиришда тарбиянинг роли.

Бола шахсининг шаклланиш жараёни тарбия ва   таълим шароитида    инсониятнинг    ижтимоий-тарихии тажрибасини ўзлаштириш орқали амалга оширилади. Бу хилма-хил фаолият
турларнда рўй беради. Натижада бола ўзи яшаётган жамият
ижтимоий муносабатлари системасига киради.
Боланинг ижтимоий тажрибани узлаштириш тажрибаси ўзоқ давом этадиган мураккаб жараёндир. Қийинчилик шундан иборатки, бола, бир томондан, мазмун, ҳажм ва умумлаштириш даражаси жиҳатидан мураккаб бўлган инсоний тажрибани ўзлаш-тириши керак, иккинчи томондан, у мазкур тажрибани ўзлаш-тириш усулларини ҳали эгалламаган бўлади.
Тарбия ва таълим жараёнида катта ёшли одам болага тушу-нарли бўлган мазмунни танлайди, унинг ўзлаштиришига раҳбар-лик қилади. Бола шахсини ривожлантиришда тарбиянинг етакчилик роли шу билан белгиланади. Бунда боланинг руҳий-физиологик имкониятлари, уларнинг жўшқинлиги ҳисобга олинади. Шу муносабат билан тарбия жараёнининг ўзи доимий бўлиб қолмайди. У ўзгариб боради: унинг мазмуни бойийди ва мураккаблашади, шакллари ўзгаради, ўсаётган одам шахсига таъсир кўрсатиш усуллари тобора хилма-хил бўлиб боради.
Тарбиянинг ўзгариши боланинг «энг яқин ривожланиш зона-лари» (Л. С. Виготский) билан боғлик бўлиб, улар анча мураккаб мазмундаги билимлар, кўникмалар, фаолият турлари ва ҳоказо-ларни ўзлаштиришга руҳий-физиологик имкониятлар пайдо бўлиши билан ажралиб туради (масалан, эмаклашдан кейин юриш; бижир-бижирдан кейин фаол нуткни ўзлаштириш; анча миқдордаги таъсаввурларга эга бўлгандан кейин тушунчалар даражасидаги билимларни ўзлаштириш; буюм асосидаги ўйин, меҳнат фаолиятининг вужудга келиши ва ҳоказо). Тарбия ва таълим «энг яқин ривож-ланиш зонаси»га асосланиб, бугунги ривожланиш даражасидан олдинда боради ва боланинг ривожланишини олға ҳаракатлан-тиради.
Одам шахсининг ривожланиши бир қанча босқичдан ўтади. Ҳар бир навбатдаги босқич аввалгиси билан мустаҳкам боғлиқ бўла-ди, аввал эришилган босқич янада юкорирок, босқичнинг тузи-лишига узвий тарзда қўшилади. Илк ёш босқичида шаклланадиган ривожланиш одам учун вақтинча эмас, доимий аҳамиятга эга бўлади. Мазмун, методлар, ташкил этиш шакллари алоқадорлиги биринчи босқичдан охиригача тарбиянинг ўзига хос хусусияти ҳисобланади.
Бола шахсини ривожлантиришда тарбиянинг ҳал қилувчи роли кўзи ожиз ва кар болалар учун мўлжалланган жамоат муасса-саларида айниқса аник намоён бўлади. Бундай болалар учун ишлаб чиқилган тарбия системаси уларни турмушга ва меҳнат фаолиятига тайёрлашни таъминлайди.
Бироқ тарбия бола ривожланишини жадаллаштирмаслиги унинг. бирор томонининг руҳий ривожланишини сунъий равишда тезлаштирмаслиги керак. Шунинг учун мактабгача тарбия педагогикасида бола шахсини ҳар томонлама ва уйғун ривожлантириш, унинг ривожланишини бойитиш мақсади ўртага қўйилади (А. В. Запорожец).
Бола шахсини ривожлантиришда тарбиянинг етакчилик роли педагогнинг ҳам етакчилик ролини, унинг ҳар бир бола шахсини шакллантириш учун масъулиятини қарор топтиради. Таниқли совет педагоги А.С.Макаренко педагогнинг роли ва масъулнятини таъкидлаб шундай езган эди:
«Тарбиявий таъсирнинг роят қудратли таъсир кўрсата олишига ишончим комил. Агар одам ёмон тарбияланган бўлса, бунда фақат тарбиячилар айбдорлигига аминман. Агар бола яхши бўлса, бунинг учун у тарбиядан, ўз болалигидан қарздордир».

2.3  Болани тарбиялаш ва ривожлантиришда фаолиятнинг роли.
Боланинг фаоллиги ижтимоий тарихий тажрибани ўзлаштиришга ёрдам беради, бунинг асосида роли унинг билиш, кўргазмали, ўйин, энг оддий меҳнат ва ўқув каби хилма-хил фаолият турлари, шунингдек, муомаласи шаклланади. Бола у ёки бу фаолиятни ўзлаштириб, фаоллик кўрсатади, айни пайтда шу фаолият билан боғлиқ билимлар, малака, кўникмаларни ўзлаштиради, Шу асосда унда хилма-хил қобилиятлар ва шахс хусусиятлари шаклланади.
Боланинг фаолиятдаги фаол мавқеи уни фақат тарбия объек-тига эмас, шу билан бирга тарбия субъектига ҳам айлантирди. Бу болани тарбиялаш ва ривожлантиришда фаолиятнинг етакчилик ролини белгилайди. Болаларнинг ривожланиши ва тарбия-ланишининг ёш билан боғлик даврларида фаолиятнинг турли хил-лари ёнма-ён бўлади ва ўзаро таъсир кўрсатади, лекин бунда уларнинг роли бир хил бўлмайди: ҳар бир босқичда фаолиятнинг етакчи тури ажратилади, унда боланинг ривожланишидаги асосий ютуқлар намоён бўлади. Ҳар бир фаолият эҳтиёж, сабаблар, фаолият мақсади, мавзуи, воситалари, буюмлар билан амалга оши-риладиган ҳаракатлар ва ниҳоят, натижа билан ажралиб туради. Илмий маълумотларнинг далолат беришича, бола уларни дарҳол эмас, балки аста-секин ва катта ёшдаги одамнинг раҳбарлигида эгаллайди. Бола фаолиятининг хилма-хиллиги ва бойлиги, уни эгаллашдаги муваффақият оиладаги, болалар боғчасидаги тарбия ва таълим шароитларига боғлик, бўлади. (А. Н. Леонтьев ва бошқалар).
Боланинг дастлабки ёшларидан бошлаб фаолиятнинг энг од-дий турлари унинг шахсий қобилиятларини, хусусиятларини ва ат-рофдаги нарсаларга муносабатини шакллантиришнинг асоси ҳисоб-ланади.
Илк ёшдаги боланинг катталар билан муомаласининг (ҳиссий ва ҳиссий-предметли муомаласининг) энг оддий турлари унда таассуротларга бўлган эҳтиёжини ривожлантиради, тасаввурларини шакллантиради. Янги харакат усулларини эгаллаб борган сайин болаларнинг фаоллиги ошиб боради. Бироқ фаоллик даражаси, унинг ривожланиши ирсий жиҳатдан шарт қилиб қўйилган замин-га, тақлид килишга ҳам борлиқ бўлади. Ҳаётнинг дастлабки йил-ларида катталар билан муомала қилишни ва буюмлар билан иш олиб боришни ўз ичига оладиган йўл-йўриқ тадқиқот фаолияти болалар фаолиятининг асосий турлари бўлади. Тарбиячилар бола-лар билан муомалада бўлар эканлар, уларни буюмлар дунёсига олиб кирадилар. Шундай йўл билан болалар ўзига хос буюмлар билан боғлиқ фаолиятни эгаллайдилар. Бунда муомаланинг ўзи бола учун зарур эҳтиёжга айланади.
Буюмлар билан боғлик фаолиятни ташкил этиш оилада ҳам, мактабгача тарбия муассасасида ҳам бир ва икки ешли болаларни тарбиялаш вазифаларидан бири ҳисобланади, чунки бу фаолиятда барча билиш жараёнлари, мақсадлари ва хулк-атвор сабаблари ривожланади. Бу фаолиятда болалар тарбиячилар раҳбарлигида буюмларнинг хусусиятлари, улар билан килинадиган ҳаракатлар тўғрисида дастлабки билимларни ўзлаштирадилар.
Бола икки ярим ёшга тўлганда буюмлар билан боғлик фао-лият ва муомала анча юқори ривожланиш даражасига эришади, ўйин ва тасвирий фаолиятга ўтиш учун асос яратилади. Катталар уюштирадиган мулоқот ва фаолиятда болаларда ўзини-ўзи англашнинг дастлабки шакллари шаклланади. Бола ўзиии атроф-даги одамлардан ажратадиган, ўз имкониятларини англаб етади^ ган бўла бошлайди. Мустакиллик ривожланишининг ана шу босқичида болалар катталарнинг васийлигини қисман чеклашга интиладилар. Ўзини-ўзи англашнинг дастлабки шакллари хулқ-атвор сабабларини шакллантиришнинг бошланиши бўлади.
Илк ёшдаги болаларнинг фаоллиги ва мустақиллиги бевосита катта одамнинг иштироки ва таъсири остида рўй берса, 4—6 ёшли болалар хилма-хил фаолиятга тобора мустақил, ўз хохишларига кўра қўшиладилар, бунда онгнинг роли ошади ва баъзан ижодий хусусиятга эга бўлади.
Илмий тадқиқотларнинг кўрсатишича, мактабгача тарбия ёши-да етакчи бўладиган ўйин фаолйятида мактабгача ёшдаги боланинг ижтимоий, билиш фаоллиги ривожланади. Тарбиячилар раҳ-барлигидаги ўйинлар чоғида болалар турли ҳаракат усулларини, буюмлар, уларнинг хусусиятлари ва белгилари тўғрисидаги билим-ларни ўзлаштирадилар. Болалар макон, вакт муносабатларини, ўхшашликка ва бир хилликка оид алокаларни англаб етади-лар, тушунчаларни эгаллайдилар. Ҳаракатли ўйинлар ҳаракатлар-нинг ривожланишига, маконда йул-йўриқ топишга ёрдам беради. Биргаликдаги ўйинларда болалар одамлар ўртасидаги муносабат-ларни, ҳаракатларни мувофиклаштиришнинг аҳамиятини англаб етадилар ва ўзлаштирадилар, атрофдаги нарсалар тўғрисидаги та-саввурларини кенгайтирадилар.
Катта мактабгача ёшдаги болаларда ўйин фаолиятининг маз-муни хилма-хил бўлади ва ҳар томонлама ривожланиш имконият-лари кенгаяди. Уйин ҳаёлни ривожлантиришга, атрофдагн воқелик, одамлар меҳнати тўррисидаги билимларни чуқурлаштиришга, шахс-нинг жамоачилик хусусиятларини шакллантиришга кўмаклашади.
Мунтазам меҳнат топшириқлари ўз фаолиятини жамоат ман-фаатларига бўйсундириш, ижтимоий фойда келишига амал қилиш, меҳнатнинг умумий натижаларидан қувониш кўникмаларини тарбиялайди ва ривожлантиради.
Машғулотлардаги энг оддий ўқув фаолияти атрофдаги табиат, ижтимоий турмуш, одамлар ҳакидаги билимларни ўзлаштиришга, шунингдек ақлий ва амалий кўникмаларни шакллантиришга ёрдам беради. Агар 3—4 ёшда таълим пайтида болаларнинг эътибори табиат, одамлар хаётидаги аник фактлар ва ҳодисаларга қаратилса, 5—6 ёшли болаларга таълим бериш муҳим алоқалар ва муносабатларни ўзлаштиришга ва алоқаларни умумлаштиришга ҳамда энг оддий тушунчаларни шакллантиришга каратилган бўла-ди, бу эса болаларда тушуниш тафаккурининг ривожланишига олиб келади. Ўзлаштирллган билимлар ва ривожланган ақлий қобилиятларни болалар хилма-хил ўйинларда ва меҳнатда кўллайдилар. Буларнинг ҳаммаси бола шахсининг ривожланишига таъсир этади, унда фаолиятнинг янги мазмунига қизиқишни шакллантиради.
Мактабгача ёш давридаги эҳтиёжлар, ҳис-туйғулар, сабаблар, мақсадларни тарбиялаш ва ривожлантириш шу даражага етадикн, у болага мактабдаги мунтазам ўқишга ўтиш имконини беради.
Кичик мактаб ёшида асосий нарса ўқиш бўлиб қолади ва уни болалар ижтимоий аҳамиятга молик фаолият сифатида тушуна-дилар. Боланинг жамиятдаги янги мавқеи ўз хатти-ҳаракатини ва тенгдошларининг хатти-ҳаракатини ўзгача нуктаи назардан — мактаб ўқувчнси нуқтаи назаридан баҳолашни шарт қилиб қўяди. Бола фаоллик, ижодкорлик кўрсатиб, катталарнинг унинг хулқ-атворига ва фаолиятига қўяётган тобора мураккаблашиб бораетган талабларини бажаришга интилади.
Ҳар бир фаолият турининг мазмуни ва тузилишининг ижти-моий-тарихий табиати ҳар бир ёш авлодга объектив равишда берилган бўлади. Одамларнинг ишлаб чиқариш қуролларида, билимларда, санъатда, аҳлоқда ва ҳоказоларда жамланган сермаҳсул фаолияти натижалари биргаликдаги фаолиятда ва мулокотда бўлган пайтда тарбия ва таълим воситасида катта авлоддан кичикларга берилади. Одам шахсининг ижтимоий табиати ана шундай шаклланади.
Тарбия тарбияланувчида кучли фаолият эҳтиёжини уйғотиб, янги ҳулқ-атвор сифатларини шакллантиришга ёрдам бергандаги-на кутилган натижаларга эришади.
Болани тарбиялаш ва ривожлантиришда фаолиятнинг етакчи-лик роли тўррисидаги қоидадан келиб чиқиб, унинг ўқув-тарбия муассасаларидаги ва оиладаги ҳаётини у фаолиятнинг хил-хил турларига бой бўладиган қилиб уюштириш зарур. Бунда уларга мазмунни бойитишга, янги кўникмаларни ўзлаштиришга, мустақил-ликни ривожлантиришга қаратилган раҳбарлик таъминланиши ке-рак.
Тарбия ва таълимнинг мазмуни, воситалари, методлари бо-лаларнинг ривожланиш жараёни, уларнинг ёши бнлан изоҳланади. Жумладан, кичик ёшдаги болалар билан иш олиб борганда уларнинг мустақил ҳаётга бутунлай мослашмаганлиги ҳисобга олинади.
Кейинги ёш группаларида мактабгача ёшдаги боланинг муста-қиллиги ва мослашиши анча ошиб боради, шунга мувофиқ тарзда таълим-тарбиявий ишларнинг вазифалари, мазмуни, воситалари ва методлари ўзгаради. Боланинг мактабгача ёшнинг охирига бориб эришган ривожланиш даражаси улар билан олиб бориладиган тар-бия-таълим ишини мураккаблаштириш имконини беради.
Тарбия вазифалари мазмуни, методларини ёшга караб табақа-лаштириш ҳозирги фанда қабул қилинган одам ҳаётини даврларга бўлишга таянади. Бир томондан, вақтни оркага қайтариб бўлмаслиги, одам умрининг қанча давом этиши ва иккинчи томон-дан, тарбия ва таълим системаси билан изоҳланадиган руҳий ривожланишнинг олға ҳаракат қилиши ёшга қараб табакалаштиришнинг асоси ҳисобланади. Ёш даврлари — одам ривожланишининг мажбурий босқичларидир.
Ҳар бир ёш даври яшалган ёш, организм биологик система-ларининг етилиш даражаси, уларнинг вазифалари, шу билан бирга одамнинг ҳаётий тажрибаси, билимларининг ҳажми, фаолият турлари ва мазмуни билан белгиланади.
Ёш катталашган сари руҳий фаолият бойиб бораверади, шу билан бирга тескари жараён ҳам рўй беради, шу сабабли ҳар бир ёш учун шахснинг сенсор, ақлий, ҳиссий, иродавий, сабабий томонлари каби хусусиятлар хосдир; улар орасидаги ўзаро алоқа ўзгаради, бу эса ривожланишнинг умумий даражасига, хулқ-атвор-ни тартибга солишга таъсир кўрсатади. Еш билан бирга фаолият-нинг етакчи тури хам ўзгаради. Бироқ шахснинғ руҳий ривожла-ниш даражаси фақат яшаган йиллар натижаси эмас: ҳар қандай ёшда, айниқса болаликда тарбия ва таълим системаси, шахснинг фаолияти ва фаоллиги ҳал қилувчи таъсир кўрсатади. Еш билан боғлик. ривожланиш муддатларида ўзига хос силжишлар хам бўлиши мумкин.
Илк ёшдаги болалар ёрдамга муҳтож, кўнгли 	нозик  бўади.   Шу  билан  бирга  бу  ўсиш  ва 	ривожланиш  суръатлари  жуда   юкори  бўлган ёшдир. Шу сабабли тўлақонли ривожланишни таъминлаш учун болаларнинг соғлиғини муҳофаза қилиш ва мустаҳкамлаш, уларнинг ҳаётини тўғри ташкил этиш учун ҳар бир боланинг ҳиссий ижобий ҳолатига кўмаклашувчи шарт-шароитларини яратиш тўғрисида ғамхўрлик қилиш зарур.
Илк ёшда болалар эмаклаш, тирмашиш, бирор нарсага осилиб
ўзини кўтариш, юриш каби хилма-хнл ҳаракатларни эгаллайди-
лар. Харакат айрим турларининг ўз вақтида пайдо бўлиши ва кет-
ма-кетлиги болаларнинг ўзига хос хусусиятларига ва тарбия сис-
темасига борлиқ бўлади. Зотан, болаларни яхши овқатлантириш,
парвариш килкш, улар билан тез-тез мулокотда бўлиб туриш ту-
файли улар бу шароитлар йўқ бўлган пайтдагидан анча эрта
мустакил юра бошлайдилар. Илк ёшда сенсор ривожланиш, ақ-
лий ривожланиш асослари, ҳис-туйғуларни, идрок этишни, тасав-
вурларни такомиллаштириш катта аҳамиятга эга.
Нутқнинг шаклланиши 3 ёшгача бўлган болаларнинг муҳим еш хусусияти ҳисобланади, 3 ёшга борганда болалар она тилининг деярли барча жиҳатларини эгаллаган бўладилар ва катталар ҳамда тенгдошлари билан нуткдан муомала воситаси сифатида фойдаланадилар.
Илк ёшда буйшлар билан йш юритишнинг асосий йўналиш-лари, ўйин фаолияти, тасвирий, конструкторлик фаолиятининг энг оддий шакллари таркиб топади. Болалар ўзига-ўзи хизмат кўрса-тишнинг энг содда кўникмаларини эгаллайдилар, бу боланинг ўзига хос мустақиллигини белгилаб беради. Кичкинтойларда дастлабки уч ёшда тенгдошлари билан ўзаро муносабатлар ривожланади: улар биргаликдаги ўйинларда бир-бирлари билан муомалада бўлишни ва ўзларини ўйин қоидаларига мувофиқ тутишни ўрганадилар.
Еш хусусиятлари фақат ақлий соҳагагина эмас, шу билан бирга ҳиссий, иродавий, сабаб соҳаларига ҳам тааллуқли бўлади: ҳаётнинг дастлабки йилларида болаларнинг хулқ-атвори асосан бевосита ҳис-туйғулар билан тартибга солннади, лекин шу ёшдаёқ иродани тарбиялашни бошлаш, уларга умумий қабул қилинган нормалар ва қоидаларни тушунишни ўргатиб бориш керак.
Болаларни ҳар томонлама ривожлантириш ва тарбиялаш учун уларнинг ёш ва ўзига хос хусусиятларини билиш керак, бу ишни илк ёшдан бошлаб амалга ошириш зарур.
Илк ёшдаги болаларни тарбиялаш системаси ёш авлод уму-мий таълим-тарбия тайёргарлигининг таркибий қисми ҳисоблана-ди.

2.4	Мактабгача ёшдаги болаларнинг ёш хусусиятлари ва уларни тарбиялаш.

Мактабгача  ёшда  бола  организмининг такомиллашиши давом этади: 3 ёшдан 5 ёшгача боланинг ўсиш суръати аввалги ёш даврига нисбатан бирмунча сусаяди, лекин 5 ёшдан 8 ёшгача _А_ кучаяди. Умумий ўсиш ва тана оғирлигининг ошиши билан бир вактда боланинг барча асосий тўқималари ва органлари анатомик ўзгаришлари ва функционал ривожланиши рўй беради. Аста-секин скелет қотиб боради, мускуллар ҳажми ошади, бола организмининг ишлаш қобилияти кучаяди. Шу билан бирга асаб ҳужайралари тез чарчайди ва мадори қурийди. 6—7 ёшга келиб бола юриш, югуриш, сакраш, арқонга осилиб чиқиш, улоқтириш ва ҳатто чанғида юриш, конькида учишдек мураккаб ҳаракат турларини муваффақиятли эгаллайди.
Жисмоний тарбия мактабгача ёшдаги болалар билан иш олиб боришда марказий ўрин тутади. Боланинг имкониятларига муво-фик оилада ва болалар боғчасида таъсир кўрсатишнинг аниқ воситалари ва методларнни қўллаш системаси: ҳаёт, овқатланиш тартиби, гимнастйка _А_ ва харакатли ўйинлар, чиниқиш усуллари белгиланади. Мактабгача ёшдаги болада мия қобиғи функционал фаоллиги такомиллашиб боради. Асаб системасининг юксак даражада таъсирчанлиги идрок этишнинг ёркинлиги, ўткир-лигини, болалар таъсирланувчанлигини шарт килиб қўяди, шунинг учун мактабгача ёшдаги болани тарбиялаш ва унга таълим бериш-да таассуротлар ва билимларни (бу асосан атрофдаги хаёт ҳақи,-даги энг оддий билимлар бўлади) танлаш муҳим аҳамият касб этади.
Мактабгача ёшда тарбия _А мувофиқ тарзда олиб бо-рилганда кўриш, эшитиш, ҳид билиш каби идрок этиш усуллари, кўргазмали-таъсирчан ва образли фикрлаш, иродавий, ҳисснн ва сабаб жараёнлари ривожланади. Болалар билиш жараёнини эгаллаб борар эканлар, энг оддий таҳлил эти шва умумлаштириш, таснифлашга қодир бўлиб борадилар, ўзларини ўраб турган буюмлар ва ходисалар тўғрисида мулоҳаза билдира бошлайдилар. Умуман мактабгача ёш синчковлик, қизиқувчанлик билан ажралиб туради.  
Назорат учун савол.

1.	Ривожланишнинг асосий мазмуни нима?
2.	Шахснинг ривожланиши учун зарур омиллар қайсилар?
3.	Бола шахсини ривожлантиришда тарбиянинг моҳияти нимада?
4.	Қайси фаолият жараёнида ўринли ривожлантириш мумкин?
5.	Мактабгача ёшдаги болаларни ёш ҳусусиятларини изоҳланг.
6.	МАктабгача тарбия ёшидаги болаларни жисмоний ривожланишини асослаб беринг. 

3.БОБ  Ўзбекистонда халқ таълими тизими.

3.1 Ҳалқ таълими тизими ва унинг турлари. 
 	Аниқ мақсадни кўзлаб мамлакатимиз ёшларига таълим-тарбия берадиган муассасалар халқ таълими тизимидир.
	Халқ таълими тизимининг тараққиёти шу мамлакатда ишлаб чиқариш кучларини ривожига, жамият тараққиётига таъсир этадиган ижтимоий-иқтисодий масалаларга, миллий хусусиятларга боғлиқ.
	Халқ таълими тизими Ўзбекистон Республикасининг Конститутцияси ва Ўзбекистон Республикасининг давлат мустақиллиги асослари тўгрисидаги қонунга мувофиқ ташкил этилади. ва назорат қилинади. Конститутциямизнинг 18- , 41-моддасида кўрсатилганидек, барча  фуқаролар жинси, ирқи, миллати, тили, дини, ижтимоий келиб чиқиши, ижтимоий мақеидан қаътий назар билим олиш ҳуқуқига эгадирлар. Фуқароларнинг бепул умумий таълим олишлари давлат томонидан кафолатланган.
	Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг 1997 йил 29 августда ўтказилган IX сессиясида умумхалқ мухокамасидан ўтган «Кадрлар тайёрлаш миллий дастури» қабул қилинди.
	Кадрлар тайёрлаш миллий дастурининг мақсад ва вазифалари босқичма-босқич амалга оширилиб борилади. Ҳар бир босқич муайян вазифаларни хал этишни назарда тутади.
	I-босқич (1997-2001) -  мавжуд кадрлар тайёрлаш тизимининг ижобий салоҳиятини сақлаб қолиш асосида ушбу тизимни ислоҳ қилиш ва ривожлантириш учун илмий-услубий, молиявий шарт-шароит яратиш.
	II-босқич (2001-2005) – миллий дастурни тўлиқ рўёбга чиқариш, меҳнат бозорини ривожлантириш ва реал ижтимоий, иқтисодий шароитларни ҳисобга олган ҳолда аниқликлар киритиш.
	III-босқич (2005 йил ва ундан кейинги йиллар) тўпланган тажрибаларни таҳлил этиш, умумлаштириш асосида мамлакатни ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш истиқболларига мувофиқ кадрлар тайёрлаш тизимини янада ривожлантириш.
	Самарали таълимни ташкил этиш жамият тараққиётини миллатнинг, халқнинг порлок келажагини таъминлайди. Шу боис таълимни ташкил этиш нафақат давлатнинг балки умумҳалқ ишдир. Таълим муассасаларида ташкил этилган ота – оналар кўмитаси ўквчилар ўз - ўзини бошқариш органларининг кучи ва имкониятларидан шунингдек оталик ташкилотларнинг молиявий маънавий қуллаб қувватлашлари эвазига таълим  самарадорлигини ошириш мумкин. Ушбу принцип манна шу ғояни очиб беришга ҳизмат қилади. Таълим тизими деб муаййан жамиятда ижтимоий тарихий жараёнда таркиб топган маълум талаблар асосида бошқариладиган хамда бир – бири билан боғланган барча типдаги ўкув тарбия муассасаларининг йиғиндисига айтилади.
	Таълим муассасаси юридик шахс бўлиб, қонун ва хужжатларда белгиланган тартибда фаолият олиб борилади. таълим тизими ижтимоий – тарихий характерга эга бўлиб, муаййан жамиятнинг ижтимои- иқтисодий маданий тараққёти даражасида, ҳамда сиёсати мазмуни билан боғлик холда таркиб топади. Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг IX – сессиясида (1997 йил 29 август) қабул қилинган таълим тизими қуйидагиларни ўз ичига олади: 
а) давлат таълим стандартларига мувофиқ, таълим дастурларини амалга оширувчи давлат ва нодавлат таълим муассасалари;
б) таълим тизимининг фаолият кўрсатиши ва ривожланишини таъминлаш учун зарур бўлган илмий – тадқиқот ишларини бажарувчи илмий педагогик муассасалар;
в) таълим соҳасидаги давлат бошқарув органлари шунингдек уларга қарашли корхоналар, муассасалар ва ташкилотлар. Ўзбекистон Республикаси таълим тизими ягона ва узлуксиз бўлиб, мазкур тизим доирасида фаолият юритувчи муассасалар таълимни босқичма – босқич амалга ошриш учун хизмат қиладилар.
	Ўзбекистон Республикасида таълим қуйидаги турларда амалга оширилади. 
Таълим турлари: 

•	Мактабгача таълим
•	Умумий ўрта таълим 
•	Ўрта махсус касб - ҳунар таълими
•	Олий таълим
•	Олий уқув юртидан кейинги таълим
•	Кадрлар малакасини ошириш ва уларни қайта тайёрлаш таълими
•	Мактабдан ташқари таълим.

	Ўзбекистон Республикаси «Таълим тўғрисидаги қонуни», «Таълим турлари» хусусидаги 10-моддасида шундай дейилади:
	- Мактабгача таълим.
Уч ёшдан бошлаб, олти-етти ёшгача оилада, болалар боғчасида ва мулкчилик кўринишларидан қаътий назар, бошқа таълим ташкилотларида олиб борилади.
	- Бошланғич таълим. 1-4 синфларни ўз ичига олади. Ўқиш 6-7 ёшдан бошланади.
	- Умумий таълим. Ўқувчиларга 5-9 синфлар доирасида билим ва тарбия бералида.
	- Ўрта махсус билим ва касб-ҳунар билими. Ўқиш муддати 3 йилдан кам бўлмаган академик ва касб-ҳунар лицейлари ва коллежлари.
	- Олий мутахассислик таълими Тўрт йилдан кам бўлмаган муддатда давом этади.
	Олий мутахассислик таълими: бакалаврлик, магистратурага бўлинади.
	Бакалаврлик – базавий олий таълим бериш демакдир. Унда ўқиш камида 4 йил давом этиб, олий маълумот ва таянч мутахассислик дипломи олиш билан тугайди.
	Магистратура – аниқ мутахасислик бўйича олий касбий таълим бўлиб, бакалаврлик негизида камида 2 йил давом этади. Унда  таҳсил якуний квалификацион давлат аттестацияси ва магистрлик диссертациясини ҳимоя қилиш билан якунланади.
	- Олий ўқув юртидан кейинги таълим Аспирантура ниҳоясига етказилган магистрлик негизида 3 йил давом этади. Аспирантура академия ва квалификацион имтихонлари, номзодлик диссертацияларини ҳимояси билан якунланади.
	Докторантура – фан номзоди илмий даражаси негизида 3 йил давом этади, диссертация ҳимояси билан якунланади.
	- Кадрлар малакасини ошириш ва қайта тайёрлаш.
	- Мактабдан ташқари таълим.

	3.2 Мактабгача таълимнинг вазифалари ва турлари.

Мактабгача таълим узлуксиз таълим тизимининг бошланғич тури ҳисобланади, ҳамда Ўзбекистон Республикасининг «Таълим тўғрисида», «Кадрлар тайёрлаш миллий дастури» тўғрисида қонунлари талаблари асосида ташкил этилади. 
Мактабгача таълим бола шахсини соғлом ва етук мактабда ўкишга тайёргарлик даражасида шакллантириш мақсадида ташкил этилади. Ушбу таълим боланинг олти – етти ёшга тўлгунга қадар оилада мактабгача таълим муассасалари (яслилар уч ёшгача бўлган болалар учун болалар боғчалари 3 ёшдан 6-7 ёшгача бўлган бола учун) ва мулк шаклидан катъий назар таълим муассасаларида олиб борилади. 
Мактабгача таълим муассасаларида болалар ривожланадилар  ва таълим – тарбия оладилар. Уларнинг соғлиги мустахкамланади ўз – узига хизмат курсатиш кўникмаларини ҳосил қилади. Уларда меҳнатга муҳаббат уйғонади. Катталарга ҳурмат ватанпарварлик тўйғулари тарбияланади. Болалар мактаб таълими учун тайёргарлик кўрадилар. Мактабгача таълим муассасалари   умумий ўрта таълим мактабининг бошланғич синфлари билан узлуксиз алоқани амалга оширилиши лозим.
	Мактабгача таълим соғлом, ҳар томонлама етук болаларни тарбиялаш учун зарур ташкилий, услубий, психологик, педагогик шарт-шароитлар яратади. Болаларни мактабда мунтазам равишда таълим олишга тайёрлашда ота-оналарга ёрдам беради.
	Мактабгача таълим бола 6-7 ёшга етгунча оилада, давлат ва давлатга шли бўлмаган мактабгача болалар муассасаларида амалга оширилади ва мактабгача таълим муассасасининг Устави Ўзбекистон Республикаси Вазирлар махкамасининг 1998 йил 5-январдаги 5-сон қарорига, Мактабгача таълим тўғрисидаги Низомга мувофиқ ишлаб чиқилади. Туман, шаҳар халқ таълим бўлимлари томонидан тасдиқланади.
	Мактабгача таълимнинг вазифалари:
•	болаларни халқнинг бой миллий. маданий-тарихий мероси ва  умумбашарий қадриятлар асосида ақлий ва маънавий-аҳлоқий жихатдан тарбиялаш;
•	болаларда миллий ғурур, ватанпарварлик ҳисларини шакллантириш;
•	мактабгача ёшдаги болаларда билим олиш эҳтиёжини, ўқишга интилиш майлларини шакллантириб, уларни мунтазам равишда таълим жараёнига тайёрлаш;
•	болаларнинг тафаккурини ривожлантириш, ўзининг фикрини мустақил ва эркин ифодалаш малакаларини шакллантириш;
•	болаларнинг жисмоний ва руҳий соғлиғини таъминлаш.
Мактабгача таълим муассасалари ҳудудларининг демографик, ижтимоий-иқтисодий ва бошқа хусусиятларини ҳисобга олган ҳолда ташкил этилади. МТМни ташкил этишда ва тугатиш қонунига мувофиқ равишда амалга оширилади.
МТМлари йўналишига қараб қуйидаги турларга бўлинади:
- болалар яслиси, облалар боғчаси, болалар ясли боғчаси, хонадон болалар боғчаси;
- боғча-мактаб мажмуаси;
- тарбияланувчиларни бир ёки бир неча устувор йўналишларда ривожлантирадиган мактабгача таълим муассасаси (тил ўргатувчи, мусиқа, спорт йўналишлари бўйича);
- тарбияланувчиларнинг жисмоний ва руҳий ривожланишидаги камчиликларини бартараф этишни устувор равишда амалга оширувчи махсус МТМ;
- санитария-гигиена, профилактика ва соғломлаштириш тадбирларини муолажалари устивор равишда амалга ошириладиган соғломлаштирувчи болалар боғчаси;
- аралаш турдаги МТМ.
	Мактабгача таълим турлари ота-оналар томонидан танланади.
	Хулоса қилиб айтганда Ўзбекистон мустақилликка эришгач, барча соҳалар қаторида таълим-тарбия соҳасида ҳам туб ижобий ўзгаришлар юз беради. Бугунги болакай ва қизалоқлар зиммасида XXI асрда соғлом, иблимли, ақилли бўлиб жамиятимизнинг фаол аъзоларига айланишдек улкан вазифа турибди. Бунда эса улар сизу бизга – катталарга умид, ишонч нигоҳи билан боқадилар.

Назорат учун савол.
1.	Таълим тизимида мактабгача таълимнинг тутган ўрнини изоҳланг.
2.	Таълим тизими доирасида фаолият кўрсатувчи муассасалар ҳақида нималар биласиз?
3.	Таълим тизимини бошқаришни қандай тушунасиз?
4.	Кадрлар тайёрлаш миллий дастурининг асосий боскичлари қайсилар?
5.	Таълим тизимида мактабгача таълим муассасаларининг вазифаларини аниқлаб беринг.
6.	Мактабгача таълимни асосий турлари қайсилар? 

4. БОБ Мактабгача таълим муассасаси тарбиячиси 

	4.1 Тарбячи ва унинг жамиятда тутган ўрни.

		Ўзбекистон Республикасида амалга ошириладиган улкан ислоҳатларнинг муваффақиятга энг аввало одамларнинг ўз ишларига маъсулият билан қарашларига, кундалик меҳнат фаолиятида мамалакат тараққиётига ҳисса бўлиб қўшиладиган савобли ишларни қила ошиларига боғлиқ. Жамиятда педагог (ўқитувчи, тарбиячи) биринчидан, ўсиб келаётган авлодни тарбиялаш, иккинчидан меҳнаткаш халқимизга ҳар томонлама билим беришдек савобли ва маъсулиятли вазифаларни бажаради.
	Педагогика – бу келажак, истиқбол учун мерос қилиб қолдириладиган бойликдир. Бу бойликнинг қадр-қиммати шу қадар буюкки, у одамни маънавий жиҳатдан бой қилиб, қалбини бахтга, илоҳий нурга тўлдиради. Дунёда бирор кимса йўқки, унинг устози бўлмаса. У хукумат раҳюарими, буюк алломами, шифокорми, халқ мехрини қозонган  ёзувчими ёки қўлигул косибми, қўйингки, барча-барчанинг ўз устози ва ҳаёт йўлини чароғон этиб турувчи йўлбошчисибўлади.
	Устознинг энг буюк бурчи – унинг халққа нафи тегадиган, ақл-идрокли, қобилиятли, уқувли шогирдлар тайёрлашдир.
Тарбиячи ёш авлодни ҳалқимизнинг муносиб фарзандлари қилиб тарбиялашдек муҳим ва фаҳрли шу билан бирга маъсулиятли вазифани бажаради. Тарбиячининг сиёсий етуклиги болаларнинг тарбиялаш сифати учун ҳалқ ва жамият олдидаги ўз маъсулиятини англашга таълим - тарбия ишларини ҳал этишга ижодий ёндошишга ўз махоратини доимо фаоллаштириб бори шва ҳамкасбларнинг ишдаги ўсишга кўмаклашувига ёрдам беради. Тарбиячи ўзи яшаб турган ўлка хаётини билиши табиат ва жамият омилларини тушуниши ижтимоий фаол бўлиши керак. 
	Республикамиз раҳбарияти педагоглар фаолиятини юқори баҳоламоқда. Маълумки Узбекистон Республикаси президенти фармонига биноан октябрь ойининг Ҳалқ таълими ҳодимлари – ўқитувчи мураббийлар куни деб эълон қилинди. Бу воқеа давлатимизни ўқитувчиларни жамиятда тутган ўрни нақадар юксаклигидан далолат беради. Ёш авлодни баркамол қилиб тарбиялашда эришган ютуқлари учун, педагог ишидаги ижодий меҳнатлари учун, илғор тажрибаларни умумлаштиришда эришган ютуқлари учун ўқитувчи, тарбиячилар «Методист ўқитувчи», «катта ўқитувчи», «Методист - тарбиячи», «Халқ маорифи аълочиси» ваш у каби шарафли унвонлар билан тақдирланадилар. Халқ таълими ходимлари орасидан республика бўйича депутатлар сайланиши ҳам уларга бўлган чуқур хурмат-эҳтиромни билдиради.
	Жумхуриятимизда педагог ходимларнинг ойлик маошлари йилдан-йилга оширилиб, турмуш шароитлари яхшиланиб келинмоқда. Педагог ходимларни малакасини ошириш илмий-методик  марказлари кенгайтирилмоқда, уларнинг сиёий тайёргарлигига талаб кучайтирилмоқда; ҳар 4-5 йилда қайта тайёрлашдан ўтишлари учун шарт-шароит яратилмоқда.

	4.2  Педагог – тарбиячи  шахсига қўйилган талаблар
	Педагог-тарбиячи болаларга кундалик ҳаётда, ўйинларда, машғулотларда, бигаликдаги меҳнат фаолиятида ва улар билан бўладиган муомалада таъсир кўрсатади. У ҳар бир болани диққат билан ўрганиши, унинг шахсий хусусиятларини, қобилиятларини билиши, педагогик назокатини намоён қилиши, болаларнинг хулқ-атворини, иш натижаларини ҳаққоний баҳолаши керак, уларга ўз вақтида ёрдам кўрсата олиши, оиладаги аҳволи билан қизиқиши зарур. Ҳозирги замон тарбиячисининг асосий фазилатларидан бири ўз касбига садоқатлилиги, гоявий эътикодлилиги ўз касбини севиши ва бу касбга бўлган чексиз садоқат ўкитувчи – тарбиячи бошқа касб эгаларидан ажратиб турилади. Педагог – тарбиячи шахсига қуйиладиган муҳим талабларидан бири шуки, у ўз предметини, унинг методиккасини чуқур ўзлаштирган бўлиши зарур.  Предметни ва унинг назарияси чуқур билиши болаларни билишга бўлган қизиқишларини оширади.Бу педагог – тарбиячининг обрўсини кўтаради. Тарбиячи касбига хос бўлган мухим фазилатларидан талабларидан  бири болаларни севиш уларнинг хаёти билан қизиқиш ҳар бир шахсни хурмат қилишдан иборат.  Болани севган бутун куч ва билимини болаларни келажаги буюк ватанга содиқ фуқаро қилиб тарбиялашга сафарбар килаоладиган одамгина ҳакиқий тарбиячи педагог бўла олади. Болага бефарқ унинг келажаги ва қизиқмайдиган тарбиячилик касбига лоқайд одам ҳақиқий педагог – тарбичи бўла олмайди.     
		Болаларни севиш – педагогнинг мураккаб меҳнатини жозибали ва енгил қилади. Ўқитувчи тарбиячининг болаларга муносабати педагогикада тарбияланувчи шахсга хурмат, унга талабчанлик билан бир қаторда туради. Бу муносабат болада педагога нисбатан ишончни уйғотади, ўқитувчига болаларга чинакам маънавий мураббийси бўлишга имкон беради.
	Педагог фаолиятининг муваффақияти педагогик қобилиятларининг мавжудлигига ҳам боғлиқдир. Педагогик қобилиятлар -  педагогик маҳоратига эришишнинг заминидир. Педагогик қобилиятлар таркибига: педагогик кузатувчанлик, педагогик тасаввур, диққатни тақсимлаш, ташкилотчилик қобилияти ва педагогик муомала киради.  Педагогик қобилиятлар педагогик фаолияти жараёнида, шунингдек уни бу фаолиятга тайёрлаш жараёнида шаклланади. Педагогик маҳорат – бу ёш авлодга таълим-тарбия беришни юксак даражада ва доимий равишда такомиллаштириб бориш санъатидир.

	4.3 	Педагог – тарбиячи шахсини шакллантириш. 
	Тарбиячи мактабгача ёшидаги болаларга табиат, жамият ходисалари, катталарнинг меҳнати ҳақида бошланғич билим ва тушунчалар беради, уларга маданий аҳлоқ, ўз тенгдошлари ва катталар билан маданиятли маносабатда бўлиш одатларини сингдиради, яхшилик, ҳақиқатгўйлик, адолат, жасурлик, камтаринлик, катталарга хурмат билан қараш, табиатга қизиқиш, кузатувчанлик, ўсимлик ва ҳайвонларга ғамхўрлик билан қараш, меҳнатсеварлик, катталарни меҳнати натижаларини асраб-авайлаш каби аҳлоқий сифатларни тарбиялайди.
 Халқ санъати, мусиқа, ашула, адабиёт, тасвирий санъатни билиш, санъатга муҳаббат тарбиячини маданиятли қилади, болалар билан олиб борадиган ишида ёрдам беради. Педагог керакли билим, малака ва кўникмаларни маълумбир изчиллик билан эгаллаб борсагина болаларни тарбиялаш ва уларга таълим бериш ишида яхши натижаларга эришади. Тарбиячи ўз касбининг моҳир устаси бўлиш учун махсус тайёргарлик кўриши керак. У қуйидаши шартларга амал қилиши керак:
1.	Педагог ёш авлодни тарбиялаш учун юқори маълумотли, керакли билимларни эгаллаб, керакли адабиётларни танлай оладиган, илмий адабиётлар билан ишлай оладиган, илғор тажрибали педагогларнинг тажрибасини ўрганиб, ўз ишига тадбиқ эта оладиган киши бўлиши керак.
2.	Педагог болаларни кузата оладиган, уларнинг хулқи, хатти-ҳаракати сабабларини тўғри таҳлил қилиб, унга ижобий таъсир этувчи воситаларни топа олиши керак.
3.	Ёш авлодни керакли билим, малака, кўникмалардан хабардор қилиш учун педагогнинг нутқи равон, аниқ, мантиқий, ихчам бўлиши лозим.  Таълим беришда техникавий воситалардан самарали фойдалана олиши керак. Болалар билим, малака, кўникмаларни яхши ўзлаштириб олишлари учун фаоллаштириб саволлардан фойдаланиши керак.
4.	Тарбиячи ўзига юкланган вазифани бажариш учун болаларда ўша фаолиятига нисбатан қизиқиш уйғота олиш, уларнинг диққатини жалб қилиб, фаоллигини ўстириш, болаларнинг хулқини, хатти-ҳаракатини ҳаққоний баҳолай олиши керак.
5.	Ҳар бир фаолият учун керакли материалларни олдиндан тайёрлаб қўйиши керак.
6.	Кун тартибини тўғи ташкил эта билиши, болалар жамоасига ундаги ҳар бир аъзони эътиборга олган ҳолда раҳбарлик қила билиш.
7.	Болаларнинг руҳий ва жисмоний ҳолатини аниқлай билиши ва буни болалар билан амалга ошириладиган таълим-тарбиявий ишларида эътиборга олиши лозим.
8.	тарбиячи ота-оналар билан мунтазам равишда суҳбатлар, учрашувлар ўтказиб, ахборот алмаштириб туриши керак.
9.	Педагог болаларга нисбатан ҳайриҳохлик муносабатда бўлиши, ҳар бир бола учун қулай шароит яратиши, ҳафа бўлса овунтара олиши керак.
10.	Кун тартибида олиб борган таълим-тарбия ишини таҳлил қила билиши ва уни янада яхшилаш йўлларини топа олиши керак.
Энг муҳими – тарбиячи болаларга ишонч билан қараши, уларнинг меҳнатсеварлиги, мустақиллиги, ташаббускорлигини тўғри тақдирлаши ва мустақил фаолият қилишлари учун имконият яратиши керак. Буни болалар юқори баҳолайдилар. 

4.4 Педагог – трабиячининг нутқ маданияти.

Ўзбекистон Республикаси ўкитувчи кадрлар маънавий қиёфаси унинг салоҳияти ҳамда касбий махоратига нисбатан жиддий талаблар қуйилмоқда. Шунинг учун бу борада Ўзбекистон Республикасида Олий Мажлисининг IX сессиясида (1997 йил 29 август) сўзлаган нутқид билдирилган фикрларга диқкатни қаратиш максадга мувофиқдир. «Тарбиячиларнинг ўзига замонавий билим бериш уларнинг маълумотини малакасини ошириш каби қайсарга солиб бўлмайдиган долзарб масалага дуч келмоқдамиз. Ўкитувчи – тарбиячи болаларимизга замонавий билим бериш учун аввало мурраббийнинг ўзи анна шундай билимга эга бўлиши керак.» 
Тарбиячи нутқ маданиятига эга бўлиши унинг нутқи қуйидаги ҳусусиятларни ўзида акс эттира олиши керак.
а) нутқнинг туғрилиги
б) нутқнинг аниқлиги
в) нутқнинг ифодалилиги.
г) нутқнинг софлиги
д) нуткнинг равонлиги
ж) нутқнинг бойлиги. 

Назорат саволлари.
1.	Тарбиячи – педагоглик касби қандай касб ва бунга сизнинг муносабатингиз?
2.	Тарбиячининг шахсий сифатлари ва педагогнинг одоби қандай бўлиши керак?
3.	Ҳозирги давр ўкитувчисига қуйилган педагогик талаб нималардан иборат ?
4.	Касбий лаёқат деганда нимани тушунасиз?

5 БОБ.  Мактабгача ёшдаги болаларни ривожлантириш ва мактабга тайёрлаш таянч дастури.

5.1 Мактабгача тарбия ёшидаги болаларни тарбиялаш дастурининг яратилиши ва тарихи.
Тарихдан ижтимоий мактабгача тарбиянинг ривожланиши билан биргаликда тарбиялаш дастури ҳам такомиллашиб боради. Мактабгача муассасалар ишини ташкил этиш, унинг мазмуни ва  методлари юзасидан  асосий кўрсатмалар 1919 йилда Маориф ҳалқ коммисияларининг  мактабгача тарбия бўлимининг вазифаси «Оила ўчоғи ва болалар боғчасини юритиш юзасидан инструксия»да баён қилиб берилган эди. Мактабгача тарбия сифатини яхшилиш учун болалар боғчасининг ишининг илмий асосланган дастурини яратиш катта аҳамиятга эга бўлди. Программага оид ҳар бир хужжат муайян тарихий босқичда вужудга келди ва мактабгача тарбия назаряси  ва амалиёти ривожланишининг тегишли босқичини акс эттиради.
	Дастурнинг  дастлабки лойиҳаси 1932 йилда чиқарилган эди. Бу хужжат болалар фаолиятининг тегишли турларига мос келадиган билимлардан: ижтимоий-сиёсий тарбия, меҳнат тарбияси, мусиқа-ҳаракат тарбияси, тасвирий фаолият, математика, савод бўлимларидан иборат эди. Унда болалар боғчасидаги болалар билан ишлаш вазифалари ва хажмини белгилашга уриниб кўрилган эди. «Дастур»нинг вужудга келиши эса мактабгача тарбия муассасалари ишини тартибга солишга, тарбиячи-педагоглар фаолиятига кўпроқ йўналиш ва мазмун бағишлашга ёрдам берди. 1934 йилда такомиллаштирилган «Тарбиялаш дастур» нашр этилди. Унда болалар боғчасида болаларнинг кўп қиррали хаётини ташкил этиш ва унинг мазмуни масалаларига катта эътибор берилди. 
«Дастур»да қуйидаги: ижтимоий тарбия, жисмоний тарбия, расм чизиш, лой ва пластелиндан нарсалар ясаш, меҳнат машғулотлари, нутқни ўстириш, китоб ва расмлар билан машғулотлар, табиат ҳақидаги билимларнинг куртаклари, дастлабки математик тасаввурларни ривожлантириш, савод чиқариш машғулотлари бўлимлари бор эди. Шу билан бирга унда муҳим камчиликлар мавжуд эди, чунончи, мураккаб билиш материалининг киритилганлиги, болаларни ёш ҳусусиятларни ҳисобга олинмаганлиги, педагогик жараённи ташкил этишда тарбиячининг рахбарлик ролига етарли баҳо берилмаганлиги шулар жумласидандир. 1938 йилда «Болалар боғчасининг тарбиячи учун қўлланма» нашр этилди. Унда мактабгача тарбия ёшдаги болаларни тарбиялаш вазифалари тўғри ёритилди. Шахсни ҳар томонлама камол топтириш, болаларнинг ёш хусусиятларини ҳисобга олиш ҳақида аниқроқ гап юритилади. «қўлланма» илгаригидек, болалар билан ишлаш мазмунини ёш гуруппаларга қараб эмас, балки тарбиянинг айрим бўлимлари бўйича белгиланган эди. Бу эса тарбиячини у ёки бу ёшдаги болалар билан ишлаш учун программа материалини танлашда қийин аҳволга солиб қўяр эди.  Жисмоний, ақлий, ахлоқий тарбиянинг кўпгина масалалари  «қўлланма»да етарли даражада ўз аксини топади.  Мактабгача тарбия ёшидаги болаларга таълим бериш масалалари илмий асосида очиб берилади. Ота-оналар билан ишлаш ҳам етарли ёритилган эди. 
	1953-йилда болалар боғчасида таълимнинг жорий этилиши муносабати билан таълим-тарбия ишлари  сифатини ошириш ва болаларни мактабгача тайёрлаш мақсадларида «қўлланма» қайта ишлаб чиқилади. дастурда тарбиячининг раҳбарлик роли таъминланган ҳолда ташкил этилган машғулотларда болалар ўзлаштиришлари керак бўлган билим мундарижаси анча аниқ кўрсатиб берилган. 
	1959 йил май ойида «Мактабгача тарбия муассасаларини янада ривожлантириш, мактабгача ёшдаги болаларга тарбия бериш ва медицина ҳизмат кўрсатишни яхшилиш тадбирлари тўғрисида» қарор қабул қилинди.  +арода жумладан маҳаллий шароит ва имкониятларни ҳисобга олган ҳолда болалар муассасаларининг иккита типини-ясли ва болалар боғчаларини ягона мактабгача муассасасига (ясли боғча) бирлаштирилиши ҳамда ясли ва мактабгача тарбия ёшдаги болаларнинг тарбиялашнинг ягона дастурини  ишлаб чиқиш кўзда тутилди. 
	Янги хужжатда мактабгача тарбия педагогикаси, болалар психологияси, ҳамда болаларни ўсишини ўрганадиган ёндош фанлар тўплаган маълумотлар ҳамда  мактабгача тарбия ёшдаги болаларни тарбиялашнинг энг яхши  тарбиясини умумлаштириш асос қилиб олинди. Атрофларнинг катта коллективи томонидан тайёрланган илк ёшдан то мактабгача кириш ёшгача бўлган болалар билан олиб бориладиган тарбия таълим ишларининг ягона программаси биринчи марта 1962 йилда эълон қилинди.
	«Дастур» эътибор тарбия жараёнида ёш давомийлиги ўртасидаги алоқа узилиб қолишини тугатишга қаратилган эди. Илгари программа методик жиҳатларига қараганда унда мактабгача тарбия ёшдаги болаларга таълим бериш  масалалари кўпроқ акс эттирилди. «Машғулотларда таълим бериш» бўлимида тақдим этилган программа материали таълим беришда системалиликни амалга ошириш, болаларнинг билим минимумини  тўла ўзлаштириш, уларнинг аторфдаги воқелик предмедлар ва ходисаларнинг  ўзаро боғлиқлигини англай олишлари учун қулай шароитлар яратади.
	«Дастур» шунингдек, бола шахсиятини ҳар томонлама камол топтириш учун зарур бўлган муайян билимлар, кўникмалар ва малакалар, юриш-туришдаги ижобий одатлар, аҳлоқий фазилатларни  шакллантиришни ҳам кўзда тутади. Унга машғулотлар, дам олиш, кўнгил очиш, уйқу, овқатланиш, сайр қилиш режими киритилган. Тарбиячи «Болалар боғчасида тарбия дастури»га кўра, мактабгача тарбия ёшдаги болани ўйинлар кўнгил очиш ва меҳнатда таълим бериш  ва турмуш жараёнида тарбиялашнинг кўп томонлама вазифалари хал этилишини таъминламоғи керак эди. 1969 йилда такомиллаштирилган. «Болалар боғчасида тарбия дастури» Чоп этилди. У илмий тадқиқот ва энг яхши иш тажрибасидан фойдаланиш асосида тузилган бўлиб, мактабларнинг бошланғич таълимнинг  янги программаларга ўтиш билан боғлиқ бўлган талабларни ҳисобга олади. Шундан кейинги йилларда бу «Программа» баъзи қўшимча ва тузатишлар билан бир неча марта қайта нашр этилди. Масалан, 1978 йилда, 1988 ва 1995 йилларда.
	Мамлакатимиз мустақилликка эришгач, барча соҳалар сингари таълим-тарбияда ҳам кўпгина янгиланишларни амалга ошириш эхтиёжи туғилди. Бунинг учун эса пишиқ-пухта ишлаган маълум мақсад ва вазифаларни узи мужассамлаштирган истиқболли дастур талаб этиларди. Бола дунёга келган кунидан бошлаб, давлат ва жамият ҳамда ота-она зиммасига уни соғлом ақлли, ҳушхулқли тарбиялаш вазифаси қўйилади. Давлат ва жамиятнинг келажаги ёш авлоднинг қандай вояга етишга кўп жиҳатдан боғлиқдир. Ўз навбатида жамият тараққиёти миллатнинг маънавий даражаси билан белгиланади. Соғлом авлодни тарбиялаш давлат ва жамиятнинг устувор йўналишидир.
	Давлат ва жамият мактабгача ёшда бўлган болаларни ягона талаб асосида ривожлантириш вазифасини қўяди. Шунга кўра «Мактабгача ёшдаги болалар таълим-тарбиясига қўйиладиган давлат талаблари»га таянган ҳолда мактабгача ёшдаги болаларга интеграл тарзда  таълим  тарбия бериш мақсадида 2002 йилда  «Учинчи минг йилликинг боласи» дастури ўзбек олимлар томонидан яратилади. Бугунги кунда мактабгача ёшдаги болаларнинг 17 фоизи таълим тарбия муассасаларида, қолган 83 фоизи эса бевосита оилада тарбияланади. Шу боис, тақдим этилган дастур тарбиячилар ва ота-оналарга мўлжалланган. 

5.2 Мактабгача ёшидаги болаларни ривожлантириш ва мактабга тайёрлаш таянч дастури.

Ўзбекистон Республикасининг «Таълим тўғрисида»ги қонуни ва «Кадрлар тайёрлаш миллий дастури» талаблари асосида мактабгача ёшдаги болаларнинг таълим-тарбия беришнинг мақсади ёш авлодни истиқлол мафкураси асосида соғлом, ҳар томонлама ривожланган шахс сифатида тарбиялаш ва уларни мактабгача ёшдаги болалар таълим тарбиясига қўйилган давлат талабларига мувофиқ мактаб таълимига тайёрлашдан иборат. 
Мактабгача ёшдаги болаларни ривожлантириш жараёни олдига қўйилган мақсад ва вазифаларини бажаришига эришиш. «Учинчи минг йилликнинг боласи» таянч дастури асосида амалга оширилади. 
«Учинчи минг йилликнинг боласи» дастури мактабгача таълим билан шуғулланадиган барча муассасалар учун бажарилиши зарур бўлган таянч дастури бўлиб ҳисобланади. 
Дастур мактабгача тарбия назаряси ва амалиёти ривожлантиришдаги ҳамма янгиликларни мужассамлаштириб мазкур ёш босқичининг инсон жисмоний ва маънавий ривожланишдаги ғоят катта аҳамиятни ишончли равишда кўрсатиб беради. 
Мактабгача таълим узлуксиз таълим тизимининг бошланғич босқичи ҳисобланади ва Ўзбекистон Республикасининг «Таълим тўғрисида», «Кадрлар тайёрлаш миллий дастури» тўғрисида қонунлар талаблари асосида ташкил этилади. 
Мактабгача таълим соғлом ҳар томонлама етук болаларни тарбиялаш учун зарур ташкилий, услубий, психологик, педагогик шарт-шароит яратади, болаларни мактабда мунтазам равишда таълим олишга тайёрлаш ота-оналарга ёрдам беради. Сўнги йилларда мактабгача таълим тизимини такомиллаштириш, таълим-тарбия мазмуни шакли восита ва методларини янгилашга алоҳида эътибор берилмоқда. Давлат ва жамият мактабгача ёшда бўлган болалрни ягона талаб асосида ривожлантириш вазифасини қўйди. Мактабгача ёшдаги болаларга қўйиладиган давлат талаблари Ўзбекистон Республикаси Вазирлар махкамасининг 1998 йил 5 янвадаги 5 сон қарори билан тасдиқлаган. «Давлат таълим станданртлари ҳақидаги низом»га мувофиқ белгиланади. Давлат талабларида мактабгача ёшдаги болаларга бериладиган таълим тарбия мазмунининг асосий ўйналишлари ҳамда уларнинг мактабга тайёргарлик даражасига қўйиладиган минемал талаблар белгилаб берилган бўлиб, у давлат ҳужжати сифатида эътироф этилади ва барча таълим муассасалари учун мажбурийдир. Ўзбекистон Республикаси мактабгача ёшдаги болалар таълим тарбиясига қўйиладиган давлат талаблари қуйидаги бўлимлардан иборат: 
1-бўлим. Мактабгача ёшдаги болаларга бериладиган таълим тарбиянинг мақсад ва вазифалари. 
2-бўлим. Таълим тарбиянинг асосий йўналишлари. Бу бўлим ўз навбатида қуйидаги қисмлардан иборат. 1) болаларни жисмоний ривожлантириш. 2) болаларни нутқ ва тафаккурини ривожлантириш. 3) маънавий ва маданий етуклик. 
3-бўлим. Болаларни мактабга тайёргарлик даражасига қўйиладиган талаблар. Бу бўлимни қисмлари. 1) жисмоний ривожланганлик даражаси
2) нутқ ва тафаккурни ривожланганлик даражаси 3) маънавий ва маданий етуклик. 
4-бўлим. Давлат талаблари  амалиётга жорий этиш. 
	Мактабгача ёшдаги болаларни ривожлантириш ва мактабга тайёрлаш жараёни олдига қўйилган мақсад ва вазифаларни бажарилиши ушбу «Мактабгача ёшдаги болалар таълим-тарбиясига қўйиладиган давлат талаблари» орқали назорат қилиниди. 
	Лекин бу жараён мураккаб бўлганлиги учун у босқичма босқич амалга оширилади. Талабларда берилган кўрсаткичга эришиш учун давлат томонидан зарурий шарт-шароитлар ва имкониятлар яратилади. 
Болаларни билим, кўникма ва малакалари ҳар ўқув йили якунида назорат машғулотлар орқали текширилиб борилади. 
	6-7 ёшдаги болаларнинг мактабга тайёргарлик даражаси  ушбу давлат талаблари кўрсаткичлари асосида текширилади. 
Юқорида кўрсатилган давлат талабларига таянган ҳолда мактабгача ёшдаги болаларга интеграл тарзда таълим-тарбия бериш мақсадида, яни у ўз ичига барча таълим-тарбия йўналишларини мужассамалаштирилган таянч дастури яратилди. Дастур педагогика ва психалогия фанининг сўнги ютуқларига асосланиб яратилган. «Учинчи минг йилликнинг боласи» дастури мактабгача таълим билан шуғулланадиган барча муассасалар учун бажарилишга зарур бўлган таянч дастури бўлиб ҳисобланади. 

5.3	«Учинчи минг йилликнинг боласи» дастурини тузилиш тамоиллари ва омиллари.

Дастурининг мазмуни қуйидаги тамойиллар асосида танланди: 
1.	Мактабгача таълимнинг давлат ва жамият талабларига мослиги
2.	Мактабгача таълимнинг болаларни соғломлаштиришга йўналтирилганлиги.
3.	Болаларни қобиляти, эҳтиёжи, имкониятига мослиги.
4.	Мактабгача таълимда ўйин фаолиятини етакчилиги.
5.	Мактабгача таълимнинг инсонпарварлиги.
6.	Мактабгача таълимнинг ижтимоий турмуш билан мослиги.
7.	Мактабгача таълимнинг оила ва бошланғич таълим билан узвийлиги.
8.	Мактабгача таълимни демократлилиги.
«Учинчи минг йилликнинг боласи» дастурида болаларни ривожлантириш ва мактабга тайёрлаш тизими қуйидаги омилларга таянади: 
-	давлат ва жамиятнинг баркамол шахсга бўлган эхтиёжининг кучайганлиги
-	миллий ўзликни англаш туйғуси ривожланганилиги
-	миллий умуминсоний тарихий анъаналарга ва ўзбек халқининг интелектуал меросига бўлган ижобий муносабатнинг шаклланганлиги.
Дастурни билиш ва уни гурппа хаётининг конкрет шароитларни ҳисобга олган ҳолда бажариш мактабгача тарбия соҳасидаги хар бир мутахасис учун мажбурийлигидир. 
Тарбиячига ёрдам тариқасида «Учинчи минг йилликнинг боласи» да кўзда тутилган бутун материални болалар муваффақиятлироқ ўзлаштиришини таъминлаш мақсадида методик кўрсатмалар, қўлланмалар тафсия этилмоқда тарбиячининг методик кўрсатма ва тафсияларини билиши, турли қўлланмалардан фойдалана олиш хар бир ёш босқичида боланинг муваффақиятли тарбияланиши ва камол топишини таъминлайди. 
Дастурнинг тузилиши.
«Учинчи минг йилликнинг боласи» ёки болаларни ривожлантириш ва мактабга тайёрлаш таянч дастури мактабгача тарбия ёшдаги бола жисмоний ва психик ривожланганининг 6 ёш босқичини: чақалоқлик (1 ёшгача), илк ёш (1-3 ёш), кичик ёш (3-4 ёш), ўрта ёш (4-5 ёш), катта ёш (5-6 ёш) ва мактабга таёрлов даври (6-7 ёш) қамраб олади. Сўнги босқичда мактабга тайёргарлик даври алоҳида ажратилади. 
Болалар боғчасида болалар билан олиб бориладиган таълим ва тарбия ишнинг бутун мазмунини тарбия вазифалари билан белгиланади. Мактабгача ёшдаги болаларга таълим тарбия беришнинг мақсад ва вазифалари: 1)болаларни жисмоний ва ақлий жиҳатдан ривожлантириш 2)уларнинг руҳият, шахсий қобилиятлари, интилиши ва эҳтиёжларини қондириш: 3) миллий ва умуминсоний қадирятларга, мустақиллик ғояларига содиқ ҳолда вояга етиб боришини  таъминлаш: 4)уларни мактабгача ёшдаги болалар  таълим-тарбиясига қўйилган давлат талабларига мувофиқ мактабгача таълимига тайёрлашдан иборат.
	«Дастур» болаларга таълим ва тарбия беришнинг мазмуни, бола ўз ривожланишининг турли босқичларида  эришиши керак бўлган поғонага нисбатан талабларни очиб беради. У тарбияланиш ва камол топишда  ўйин фаолиятининг етакчи роли ҳақидаги қоидани ҳисобга олиш асосига қўйилган. Масалан, сюжетли ролли ўйинлар-аҳлоқий фазилатларни тарбиялашнинг яхши мактабидир. Улардан бола кишиларни хулқ-атворининг нормаларини, меҳнатга, ижтимоий ҳаётга муносабатини  актив ва ижодий ўзлаштиради. Шуни айтиш керакки, ўйиннинг у ёки бу тури юқорида  айтиб ўтилган тарбиявий вазифаларни бажаришдан ташқари болалар шахсиятини ҳар томонлама камол топтиришга ёрдам беради. 
	«Учинчи минг йилликнинг боласи» дастури болаларни ривожлантириш ва мактабга тайёрлаш жараёни қуйидаги уч йўналишда амалга оширилиши лозим:
1.	Болаларни жисмонан ривожлантириш.
2.	Болаларни нутқи ва тафаккурини ривожлантириш.
3.	Болаларни манан ривожлантириш.
Биринчи йўналишдаги бўлган бўлим болаларни жисмонан ривожлантириш. Болаларни мактабга тайёргарлигини белгиловчи муҳим  кўрсаткичлардан  бири уларнинг жисмоний жиҳатдан ривожланганлик даражасидир. Болалар ўз ёшларига мос бўлган ҳарактерлари, шу жумладан миллий ўйинлар номларини, қоидаларини билиш ва уларда фаол иштирок эта олиши, югуриш ва сакраш, ёшига мос ҳолда белгиланган  нормативларни бажариш, сафланиш, чаққон ҳаракат қилиш, чиниқтириш машқларини бажариш кабиларга ўрганиш мактабгача ёшдаги болаларнинг  жисмоний ривожланишини  таъминловчи таълим-тарбия мазмунининг асосини ташкил этади. 
Иккинчи йўналиш бу- болаларнинг нутқи ва тафаккурини ривожлантириш. Бу йўналишда бориладиган таълим-тарбия мазмуни ўзида қуйидаги йўналишларни мужассамлаштиради: нутқ ва тафаккурнинг ривожланганлиги, сўз бойлиги, илк математик тасаввурлар, табиатга оид билимлар, ҳуқуққа ва иқтисодга оид энг дастлабки билимлар берилади.
	Нутқ ва тафаккурнинг ривожланганлиги сўз бойлигига оид белгиланган талабларга эришиш, болаларни атроф-муҳит билан таништириб бориш, уларга эртак ва ҳикоялар айтиб ўқиб бериш, шеърларни ёд олдириш фикрий мушоҳада қилишга ўргатиш, таълимий ўйинлар воситасида тафаккурни ишлаш каби фаолиятлар орқали амалга оширилади. Теварак атрофдаги нарса ва ҳаётда  юз берадиган ҳодисалар бола нутқи ва тафаккури мазмунининг асосини ташкил қилади. Бола атрофда содир бўлган ҳодисалар билан танишиш жараёнида зарур билимларни эгаллаш билан бир вақтда, уларнинг номи, вазифаси, ҳусусиятларини билдирувчи сўзларни ўзлаштириб боради. Катталар, тарбиячилар ва тенгдошлари билан мулоқотда шу сўзлардан фойдаланиб ўз фикрини ифодалайди. 
	Болаларнинг тафаккури ривожланишини таъминлашда уларнинг илк математик тасаввурларини узлуксиз ўстириб бориш муҳим ўрин тутади. Мактабгача ёшдаги болалар учун математикага оид таълим-тарбия мазмунинг асосини теварак-атрофдаги нарса ёки буюмларни санаш, таққослаш, ўлчамлари жиҳатдан қиёслаш, уларни турган ўрнини кўрсатиш (пастдан, балантдан, чапдан, ўнгдан каби), турли геометрик шаклларни фарқлаш, бир неча шакллардан бошқа бир шаклларни ясаш кабиларни ташкил этади. Болаларнинг математик тасаввурларига асосан турли хил ўйинлар орқали эришиш мақсадга мувофиқдир.
	Болаларга мактабга оид билимлар бериш илк ёшдан бошланади. Улар туғилгандан бошлаб теварак-атрофни қизиқиб кузата  бошлайдилар, улғая бошлаган сари ўзларини ўраб турган  нарсаларни, буюмларни, юз бераётган табиат ходисаларни билгилари келади. Бу борада ота-оналар ёки катталар табиат ҳақида тушунчалар бериб боришлари болаларни дунёқарашини ўстиришга ҳизмат қилади. Мактабгача ёшдаги болалар учун мактабга оид билимлар мазмунининг асосини улар ўраб турган табиат, яъни ўсимлик ва ҳайвонлар, буюмлар, турли хил ҳодисалар, фасллар табиатни  муҳофаза қилиш ҳақидаги илк тушунчаларни бирини ташкил этади. 
	Учинчи йўналиш бу- маънавий маданий етуклик.
Ватан туйғуси, ватанпарварлик хислари, миллий ғурур, мустақиллик ғояси ҳамда ўз ҳудуди, ўлкаси, ҳалқига меҳр ва садоқатли болани ёшига мос равишда шакллантириш мактабгача таълимда маънавий-маданий ишларнинг асосини ташкил қилади.
	Мактабгача ёшдаги болаларнинг одоб-аҳлоқли бўлиши ва  меҳнатга муҳаббат қўйишга катта эътибор берилади. Болалар илк ёшдан бошлаб  уйда, кўчада, боғчада, меҳмонда ўзини тутиш қоидалари, муомала маданияти, овқатланиш, кийиниш, ечиниш, сарамжон-сариштали юриш одоби, меҳнатсевар бўлиш, бошқалар меҳнатини қадрлаш каби одатларга ўргатилади. Ана шу одатлар болани одоб-аҳлоқли, меҳнатга лаёқатли қилиб тарбиялаш мазмунининг асосини ташкил этади. 
	Болаларнинг маънавий жиҳатдан баркамол бўлишида нафосат тарбияси асосий ўрин тутади. Тасвирий санъат асарларидан завқлана олиш, мусиқани тинглаш ва ундан шодлана олиш, қобилиятлари болаларда илк ёшдан ривожлантириб борилади. 
	Нафосат тарбияси мазмунининг асосини чиройли расмларни ҳис этиш, улардан завқлана олиш, асосий рангларни билиш ва фарқлай олиш, айрим миллий чолғу асбобларни билим, мусиқа оҳангига мос равишда рақсга тушишни ва қўшиқ айта олиш кабиларга ўрганишни ташкил этади. 
	«Учиничи минг йилликнинг боласи» таянч дастурини яратиш мақсадида эълон қилинган танловда Гулистон шаҳридан «+увонч» 31 боғча-мактаб  мажмуи директори  Сабоҳат  Миржалилова, Тошкент шаҳрида   педагогика фанлар доктори +умри Абдуллаева, доцент Муҳаббат Расулова, +ўқон шаҳридан М.Каримова бошчилигидаги мутахасислар томонидан яратилган дастурлар  мужассамлаштириб  дастур яратилади. Бу жиҳатдан  мактабдаги ёшдаги барча болаларни ривожлантириш учун асос бўладиган дастур сифатида  тавсия этилган. Ушбу дастурни ҳаётга тадбиқ этиш мақсадида мазкур хужжат мазмуни асосида ўқув методик адабиётлар мажмуи яратилди.
Амалий машғулот.

1)	«Мактабдаги ёшдаги болалар таълим-тарбиясига қўйиладиган давлат талаблари»  хужжатини ўрганиш.
2)	«Учинчи минг йиллик боласи» дастурни тамойиллари.-Семинар ўтказиш.
3)	Таянч дастурини ҳаётга тадбиқ этиш бўйича тузилган методик қўлланмани ўрганиш ва турли ёш гуруҳлар бўйича берилган билимларни солиштириш. Реферат тайёрлаш. 

Назорат саволлари.

1.	Мактабгача таълим дастурини яратилиши тарихи ҳақида нима билдингиз?
2.	Учинчи минг йилликни боласи дастурини мазмунини асослаб беринг.
3.	Мактабгача таълим таянч дастурини асосий бўлим ва мазмунини изохланг.
4.	Дастурни такомиллаштиришга сизни фикрингиз.   

6 БОБ. ЖИСМОНИЙ ТАРБИЯ.

1 § Жисмоний тарбиянинг мазмуни.

Асосий тушунчалар. Ўсиб келаётган ёш авлодниуйғун ривожлантириш ҳар томонлама жисмоний тарбиялашни кўзда тутилади. У тарбия – таълим муассасалари. оила жамоат ташкилотларининг биргаликдаги куч ғайратлари билан амалга оширилади. Жисмоний тарбия соғлиқни  яхшилашга, жисмоний сифатларни ривожлантиришга, ёшларни меҳнатга ва Ватани ҳимоя қилишга тайёрлашга қаратилгандир.
Жисмоний тарбия тўғисидаги таълимот педагогиканинг таркибий қисми ҳисобланади. Педагогика фанининг мазкур соҳасига қарашли турли ҳодисаларга таъриф берилганда, «Бадантарбия», «жисмоний баркамоллик»,  «жисмоний тарбия», «жисмоний ривожланиш» деган асосий тушунчалардан фойдаланилади.
«Бадантарбия» тушунчаси энг умумий ҳисобланади. У халк умумий маданиятининг бир кисми сифатида қаралади. Бадантарбия жамиятнинг одамлари жисмоний жиҳатдан мукаммаллаштириш учун тўпланган, вужудга келтирилган ва фойдаланиладиган моддий ҳамда маданий қадриятлари йиғиндисидир.
Бадантарбиянинг мазмуни қуйидагилардан  иборат: 1) мехнат ва турмушдаги кўникмаларни (тартиблилик, кийимларнинг озодалиги, хоналарнинг тозалиги) ва гигиеник режимга доир одатларни (фаолият ва дам олишнинг окилона тартиби, уқу, овқатланиш гигиенаси ва ҳоказолар)ни; 2) табиатнинг табиий шароитларида организмни чиниқтириш (хаво, қуёш ва сув)ни; 3) жисмоний машқларни ўз ичига олади.
Жисмоний баркамоллик – одамнинг таихан шарт қилиб олинган уйғун жисмоний ривожланиши, саломатлиги, жисмоний тайёргарлиги даражаси бўлиб, у жамият талабларига энг мақбул тарзда мос келиши керак.
Жисмоний ривожланиш – одам организмининг таркиб топиши, унинг шакллари ва вазифаларининг ўзгаришини ифодалайдиган биологик жараёндир. Тор маънода бу антропометрик ва биометрик кўрсаткичлар: бўйи, тана оғирлиги, кукрак қафаси айланаси, ўпка сиғими, қадди - қомат ва бошқалардир. Жисмоний ривожланиш биологик ҳаёт қонунлари- муҳит ва организмнинг бирлиги, миқдор ўзгаришларининг сифат ўзгаришларига мунтазам равишда ўтишга мувофиқ тарзда амалга ошади. Зотан, турмуш  шароитини, жумладан жисмоний тарбия методларини ўзгартириб, организмнинг функционал имкониятлари даражасини анча ошириш, жисмоний ривожланиш кўрсаткичларини ўзгартириш мумкин.
Жисмоний тарбия билан тарбиянинг бошқа жиҳатлари ўртасидаги боғланиш.   Жисмоний тарбиянинг бошқа жиҳатлари билан ўзаро алоқаси, бир томондан, тарбия мақсади ва вазифалари бирлиги билан, бошқа томондан, шахс тузилиши ва унинг ривожланишида биологик ва ижтимоий нарсаларнинг бирлиги билан белгиланади. Жисмоний тарбия жараёнида онгни ривожлантиришга, аҳлоққа мвофиқ одамлар ҳулқ атворига фаол таъсир этиш мумкин.
Мустаҳкам саломатлик ва тўлақонли жисмоний ривожланиш умумий юксак ишчанликни, турли ҳилдаги вазифаларни бажаришга тезда мослашишни белгилайди.  Жисмоний машқлар организмнинг ўсиши ва ривожланишига, унинг функционал имкониятлари кенгайишига чуқур таъхсир кўрсатади. Ҳаракат фаоялити миянинг пешона қисмидаги бўлимлари ривожланишига ижобий таъсир кўрсатади, у ақлий фаолиятни амалга оширишда етакчи ўрин тутади. Қўллар ва  бармоқларнинг ҳаракати нутқ харакати  маркази ривожланишини рагбатлантиради. Шу муносабат билан боланинг нутқи, шу билан бирга фикрлаши эртароқ ва тўлақонлироқ ривожланади. Ҳаракат барча анализатор системаларнинг ишини фаоллаштиради. Шу тариқа ҳиссий органлар тезроқ ва муваффақиятлироқ рифожланади. Жисмоний ва аклий тарбиянинг мустаҳкам алоқаси фазодаги мўлжал олишларини ривожлантиришда ҳам намоён бўлади. Улар ақлий фаолият хилма – хил турларининг зарур жихати бўлиб, факат кўриш органи орқалигина эмас, шу билан бирга ҳаракат органлари ва бошқа анализаторлар иштирокидаги жисмоний машқлар ёрдамида айниқса фаол ўзлаштирилади. 
Режим жараёнларини, жисмоний машқларни ўтказиш, чиниқиш пайтида болаларнинг дунёқараши ўзгаради, улар айрим энг оддий махсус билимларни эгаллаёдилар. Мустаҳкам соғлиқ фаол ақлий фаолиятнинг асоси ҳисобланади.
Жисмоний тарбия аҳлоқий тарбия билан боғликдир.Болалар гигиена, чиниқтириш тадбирларини, харакатли ўйинларни бажариш чоғида фақат ахлоқий ҳулқ - атвор (мардлик, ҳалолллик, тартиблилик ва ҳоказолар) тўғрисидагина тасаввурларга эга бўлиб қолмай, шу билан бирга анна шу ҳулқ -  атвор  ҳусусида машқ қиладилар, уларда иродавий сифатлар (қатъият, мустакиллик ва ҳоказолар) ривожланади. Аксарият  жисмоний машқларнинг ҳис – туйғуга бойлиги уларнинг бола шахсини шакллантиришга таъсирини кучайтиради.
Жисмоний тарбия асосан ишнинг жамоа шаклларида амалга оширилади. Жисмоний машғулотларда, ҳаракатли ўйинларда болаларда жамоатчилик туйғуси шаклланади, уюшқоқлик, интизом тарбияланади.
Жисмоний тарбия билан эстетик тарбиянинг алоқаси даставвал шунда ўз ифодасини топадики, тўлаконли жсмоний ривожланиш – бола эстетик ташқи кўринишининг гаровидир. Болаларда чиройли қадди  - қомат, умумий эстетик қиёфа (чиройли кийинган, тартибли ва ҳоказо) тўғрисида тасаввурлар шаклланади. Болалар машқларни бажарар эканлар, эркин. чиройли ифодали харакат қилишга ўрганадилар, бу эса эстетик тўйғуларни тарбиялашга кўмаклашади. 
Жисмоний тарбия меҳнат тарбияси билан чамбарчас боглиқдир. Умумий чидамлиликни ривожлантириш – ишчанликни тарбиялаш асосидир. Жисмоний машқлар жараёнида харакат тажрибасини тўплаш, харакатлар уйғунлигини, кучни, чамалашни ва бошқа қобилиятларни ривожлантириш меҳнат харакатларини эгаллашда ўз таъсирини кўрсатади. Иродавий куч - ғайрат сарфлаш одатини тарбиялаш ҳам муҳимдир. Соғлом, чакқон бола меҳнат топширикларини осон бажаради.

Жисмоний тарбиянинг табиий – илмий асослари.   Боланинг биологик ривожланиши жараёнини табиий фанлар мажмуи ўрганади, уларнинг асосини И.М.Сеченов, И.П.Павлов, ва улар издошларининг организм ва мухит бирлиги, организмнинг яхлитлиги ва унинг ҳаётий фаолиятида марказий асаб системасининг тартибга солувчилик роли ҳақидаги таълимоти ташкил этади. 
Олий асаб фаолияти, шартли рефлекторла воситалари организмнинг муҳит билан ўзаро алоқасини ва унга энг кўп даражада мослашувини таъминловчи асосий қонунларнинг кашф этилиши болани тўлақонли жисмоний ва ижтимоий ривожлантиришда тарбиянинг ролини тўғри тушунишга, болалар организмининг функционал имкониятларини кенгайтиришга ёрдам берди.
Организмдаги барча жараёнларнинг бирлиги тўғрисидаги қоида кўп қиррали масала сифатида кўриб чиқилади.
Биринчидан, организм ягона бир бутунликдан иборат бўлиб, ундаги алоҳида органлар ва системаларнинг ишини ўзаро боғлиқ қилиб қуяди. Бу қоида жисмоний тарбия, болага алоҳида ёндашиш вазифаларини ҳал этишнинг асосини ташкил этади: «жумладан чиниқтириш факат шамоллаш касалликларни олдини олиш учун эмас, шу билан бирга организмнинг атроф муҳитнинг турли  ноқулай таъсирларига чидамлилигини ошириш учун ўтказилади; ҳар томонлама жисмоний ривожланиш шунинг учун керакки, органлар ва системалар ривожланишидаги номутаносибликлар улардан ҳар бирининг ишлашига ўз таъсирини ўтказади, бу эса соғлиқнинг ахволида ҳам, ҳаракат сифатларида ҳам намоён бўлади.» 
Иккинчидан, организм – ягона бир бутун бўлиб, унда жисмоний ва руҳий жараёнлар бир – бирини шарт қилиб қуяди. Бу қоида мактабгача тарбия муассасасида бутун ишни ташкил этиш учун айниқса муҳимдир. Жисмоний тарбия воситалари нормал жисмоний ривожланишни, яхши кайфиятни, болаларнинг босиқ ва айни пайтда шодон ҳолатини уларнинг ишчанлигини таъминлашга даъват этилгандир. Бусиз болада руҳий жараёнларнинг тўлақонли кечиши, унинг ҳар томонлама ривожланиши мумкин эмас.
Учинчидан, организм яхлит бир нарса сифатида атрофдаги мухит билан ўзаро алоқада бўлади. Ўзгариб бораётган мухит шароитларига юксак даражада мослашиш мураккаб динамик андазаларни ва шартли рефлекторли алоқаларни вужудга келтириш билан таъминланади. И.П.Павловнинг беихтиёр ҳаракатларнинг шартли рефлектор табиатига боғлиқлиги биринчи ва иккинчи сигнал системаларининг ўзаро алоқаси ҳакидаги таълимотинегизида жисмоний машқлар дидактикаси ишлаб чиқилади, болаларнинг маданий – гигиеник кўникмаларни ва одатларни ўзлаштириши рўй беради.
Олий асаб фаолияти типлари тўғрисидаги таълимот катта аҳамиятга эга, чунки болаларнинг ўзига ҳос ҳусусиятларини ўрганиш, алоҳида иш олиб бориш методикаси шунга асослангандир.

Жисмоний тарбиянинг максад ва вазифалари.   Жисмоний тарбиянинг максад ва вазифалари жамиятнинг эҳтиёжлари билан белгиланади. Бу эҳтиёж тарбиянинг умумий мақсадидан келиб чиқади, бу мақсад ўзида маънавий бойликни, ахлоқий покликни ва жисмоний баркамолликни  мужассамлаштирган уйғун ривожланган шахсни шакллантиришдан иборатдир. Мактабгача ёшдаги болаларнинг жисмоний тарбияси вазифаларини ҳал этишда уларнинг ёш ҳусусиятлари ҳисобга олинади.Жадал ўсиш ва ривожланиш мактабгача ёшдаги бола организмининг ўзига ҳос хусусиятидир. 
Лекин системалар ва улар вазифаларининг шаклланиши хали тугалланмаган бўлади. Шунинг учун мактабгача ёшдаги бола жуда нозик бўлади. Шу муносабат билан қуйидаги соғломлаштириш вазифалари биринчи ўринга қўйилади: 
1)	ҳаётни муҳофаза қилиш, касалликка қарши кураш олиб бориш, оргнизмнинг ташқи муҳит таъсирига қаршилигини ошириш;
2)	организмнинг барча системаларини тўғри ва ўз вақтида ривожлантириш, уларнинг функционал имкониятларини кенгайтириш тўғри қадди - қомат ва товонни шакллантириш уйғун жисмоний ривожлантириш.
Болалар организмининг номукаммаллиги, нозиклиги билан бирга унга қудратли ривожланишни таъминловчи ҳусусиятлар ҳам ҳосдир. Бу барча тўқималарнинг жуда эгилувчанлиги, тезкорлиги, мода алмашинуви жараёнларининг  жааллигидир. Унинг жуда катта мослашиш имкониятлари шунинг натижасидир.Бола шароитларнинг ўзгаришига, жисмоний зўриқишга катталарга нисбатан анча тезроқ ва яхшироқ мослашади. У ўзига тушунарли билим ва кўникмаларни ўзлаштиришга идроки баланд бўлади, бу эса бир қанча таълимий вазифаларни ҳал этиш имконини беради:
1)	жисмоний машқлар билан шуғулланиш ва маданий – гигиеник кўникмаларни ўзлаштириш билан боғлиқ дастлабки билимларни шакллантириш;
2)	шахсий ва ижтимоий гигиена кўникмаларини сингдириш;
3)	келгусида спорт билан шуғулланиш учу насос бўлиб ҳизмат қиладиган ҳаётий зарур харакатлар малака ва кўникмаларини шакллантириш.
Жисмоний машқлар болаларнинг тўлақонли аклий, аҳлоқий, эстетик ва меҳнат тарбиясига ёрдам бериб, уларнинг маънавий – иродавий сифатларини (жасурлик, ҳалоллик, қатъият ва бошқаларни) ривожлантиради.
Жисмоний тарбия мақсадлари ва вазифаларини муваффақиятли амалга оширш учун бизнинг мамлакатимизда ягона давлат системаси бирпо этилган.

Ўзбекистонда жисмоний тарбия тизими. Ўзбекистонда жисмоний тарбия тизими мафкуравий, илмий – методик, дастурий – меъёрий, асослар бирлигидан иборат. Ўзбекистондаги жисмоний тарбия тизими ўзини ғоявийлиги, халқчиллиги ва илмийлиги билан ажралиб туради. У баркамол авлодни тарбиялаш, ривожлантириш, соғломлаштириш билан боғлиқдир. шунингдек жисмоний тарбиянинг меҳнат билан алоқасига боғлиқдир.     
Мактабгача ёшдаги ва кичик мактаб ёшдагиболалар билан иш олиб боришда бу қоидалар қуйидагиларда ўз ифодасини топади. Шахсни ҳар томонлама ривожлантириш қоидаси ҳаракат маданияти асосларини шакллантиришни ва айни вактда аклий қобилиятларни (топқирлик, кузатувчанлик, қизиқиш ва бошқалар), аҳлоқий фазилатларни (интизомлилик, жамоатчилик, ва бошқалар), эстетик дидни ривожлантиришни таъминлайди. У ёки бу алоҳида жисмоний машқ турларига эрта ихтисослашувига йул қўйиб бўлмайди. У бола саломатлигига ва унинг уйғун жисмоний ривожланишига зарар етказиши, янги кўникмалар, кейинчалик спорт маҳорати таркиб топишида, шаклланишида қийинчилик туғдириш мумкин.
Соғломлаштириш йўналиши қоидаси материаллар ва воситалар мазмунини, ҳажмини танлашни кўзда тутади, у саломатликни мустаҳкамлашни, шифокор – педагог назоратини амалга оширишни таъминлайди.
Жисмоний тарбиянинг мехнат тажрибаси билан алоқаси қоидаси болаларни ижтимоий асосланган хар ҳил ҳаракатлар тажрибаси билан бойитишда намоён бўлади. Турли воситалардан фойдаланиб, болаларда аниқлик, ҳаракатлар тезлиги, шароитга боғлиқ тарзда ўзини қайта қура олиш, ўқув, мехнат, маиший каби ҳар кандай янги фаолиятда тезда ўз ўрнини топиш тарбияланади.
Мактабгача тарбия болалар муассасаларида жисмоний тарбия системаси жисмоний тарбия вазифалари  рўёбга чиқариладиган илмий асосланган мазмун, воситалар, методлар ва шартларнинг комплекс мазмунидан иборатдир. 

Жисмоний тарбия шартлари. Асаб системасинимухофаза қилиш болани тўлақонли жисмоний ва руҳий ривожлантиришнинг мухим шартларидан биридир. Даставвал у фаолиятнинг турли хилларини алмаштиришни белгилаб берувчи оқилона режимни ташкил этиш орқали таъминланади, бунда турли шакллардаги харакатларга катта ўрин берилади. Боланинг кундузги ва тунги тўлақонли уйқусини таъминлаш хам жуда муҳим аҳамиятга эгадир, бу якка  тартибдаги эҳтиёжлар ва олий асаб фаолиятининг иши ҳусусиятларига мувофиқ амалга оширилади.      
Асаб системасининг  босиқлиги учун қулай руҳий иқлим яратиш катта аҳамиятга эгадир. Ижобий хис – тўйғулар бош мия қобиғи ишини яхшилайди, ундаги биотокларнинг бир меъёрда бўлишига таъсир этади. Бу барча анализатор системаларини   ривожлантиришга, турли – туман рухий жараёнларнинг муваффақиятли кечишига ёрдам беради. 
Ҳиссий ҳолатнинг ўзгариши билан барча органлар фаолияти ўзгаради. Ижобий хиссиёт физиология системалари вазифаларини фаоллаштиради, салбийлари – чарчатади: юрак уриши тезлиги камаяди, томир уриши сусаяди,қонга кислороднинг келиши пасаяди.
Ижобий хис – тўйғу ҳолатидаги бола яхши овқат ейди, яхши ухлайди, атрофдаги болаларга ва катталарга ҳайриҳоҳлик билан муносабатда бўлади, кам касал бўлади, тўлақонли ривожланади, унда ишонч, дилкашлик, некбинлик шаклланади.
Мактабгача тарбия муассасаларидаги жисмоний тарбиянинг навбатдаги шакли оддий муҳитни барпо этиш зарурлигидир, яъни хона ва участкани  оқилона ривожлантириш, болалларнинг ёшига мувофиқ тарзда мебель ва бадантарбия ускуналари билан таъминлашдир.
Зал ва участка болаларнинг ҳаракатга бўлган эҳтиёжини қондириш учун энг кўп даражада мос бўлиши керак. Бунинг учун залда камида тўрт қатор гимнастика девори, тўртта скамейкаси, бордон тўшаклар, бир неча дарвозачалар, тахтачалар, нишонлар ва болаларнинг сонига қараб кичик ускуналар бўлиши керак.
Участкада физкультура анжомлари бўлган спорт майдончаси, сакраш чуқурчаси бўлган югуриш йўлкаси, спорт таркибий қисми бўлган ўйинлар учун турли мосламалар бўлиши керак. Қишда спорт майдончаси яхмалак қилинади, югуриш йўлкаси эса чанғи учиш жойи бўлади.
Мавжуд нормативларга мувофиқ тарзда санитария – гигиена вазиятини барпо этиш ҳам жисмоний тарбиянинг мухим шартидир. Бу шарт хона ва участкада озодалик ва тартибни саклашни, хонада окилона ёруглик, ҳаво ва ҳарорат режимига риоя этишни шунингдек болалар ва катталар кийими гигиенасини кузда тутади.

2 § Мактабгача ёшдаги болаларни жисмоний тарбиялаш мазмун ва воситалари.
Жисмоий тарбия мазмуни ижтимоий – тарихий тажрибанинг шундай кисмики, у одам саломатлигини сақлашни  ва мустахкамлашни шунингдек харакат маданиятини таъминловчи билимлар,  малакалар, кўникмаларни ўз ичига олади. 
Мазмун – санитария – гигиена маданияти ва нормалари ва коидаларини (тана, овқат ейиш, турар жой ва ҳ.қ ) билишни ва уларни бажара олишни ўз ичига олади. 
Ҳаракат маданияти турли ҳаракатларни ишлаб чиқилган нормативларини эгаллашни ва шу асосда мувофиқлик, чаққонлик, тезлик, чидамлилик каби сифатларни ривожлантиришни назарда тутади. 
Мактабгача тарбия педагогикасида бола эгаллаши лозим бўлган маданий - гигиеник кўникмаларни қуйидаги гуруҳлари ажратилади: 
а) овкат ейиш кўникмалари (овқатни тартиб билан олиш,  яхшилаб чайнаш, қошикдан, санчикдан, салфеткадан фойдаланиш ва ҳ.к);
б) ўз танасини парвариш килиш кўникмалари (ювиниш, соч тараш ва ҳ.к);
в) хонада тартибга риоя этиш, киймлардан фойдаланиш ва унга қараш кўникмалари (тез кийиниш ва ечиниш, кийимларни тартибли, озода саклаш ва ҳ.к).
Болалар ҳаракат кўникмалари ва малакаларини эгаллайдиган жисмоний машқлар хам белгиланган:
а) асосий ҳаракатлар (юриш, югуриш, сакраш, тирмашиб чиқиш, улоктириш, мувозанатни сақлаш машқлари); умумий ривожлантирувчи машқлар, сафга туриш ва қайта сафга туриш;
б) спорт машқлари (сузиш, чангида юриш, коньки учи шва ҳ.к).
Ҳаракатли  ўйинлар (мазмунли, мазмунсиз спорт таркибий қисмлари бўлган ўйинлар ва бошқалар) ҳам кўрсатилган, ёзги ва қишки даврда участкадан ташқарига қилинадиган узоқ сайрлар кўзда тутилган.
Жисмоний тарбия ишининг мазмунини белгилаб берувчи асосий  хужжат «Учинчи минг йилликнинг боласи» таянч дастуридир. У болаларни изчил ҳаракат малакалари ва кўникмаларига ўргатиш имконини беради, ҳаракатларнинг мувофиқлилигини ривожлантиради, жисмоний сифатлар (чаққонлик, тезлик, чидамлилик)ни тарбиялайди.
Жисмоний тарбия тизимидаги ишлар хилма-хил воситалар ёрдамида амалга оширилади: гигиеник омиллар (тўғри режим, мақсадга мувофиқовқатланиш, гигиеник вазият, маданий-гигиеник кўникмаларни шакллантириш, мустаҳкамлаш учун), жисмоний машқлар.
Режим (тартиб). Болалар ҳаётининг режими (тартиби) – бу бедор юриш, ухлаш, овқатланиш, фаолият хилма-хил турларининг ҳар куни муайян изчилликда такрорланиб, оқилона алмашиниб туришидир. Тартиб ривожланиш учун қулай шароит таъминлаши керак, шунинг учун у боланинг ёши, унинг саломатлиги, катталар меҳнатининг хусусиятлари, бола тарбияланаётган оила турмуши ва муассасага боғлиқ тарзда ўзгаради. 
Муайян вақт ичида тартибнинг асосий таркибий қисмлари бир маромда ва доимий бўлиши унинг ажралмас хусусиятларидир. 
Тартибнинг бир маромдалиги табиат ҳодисаларининг мароми, организм фаолиятининг маромига асосланади. Бу бедор юриш ва ухлашнинг, тана ҳароратининг ўзгариши, нафас олиш, юрак уришининг қисқариш маромида, овқат хазм қилиш трактининг иш маромида намоён бўлади ва ҳоказо.
Оқилона тартиб: 1) бедор юриш ва ухлашнинг энг мақбул  нисбати асосида қурилади, бу вақтда бошмия қобиғи участкалари ўртасидаги вазифалар қайта тақсимланади, олинган ахборот қайта ишланади; 2) ақлий ва жисмоний ишларнинг  нисбати, овқат ҳазм қилиш маромини ҳисобга олиш асосида қурилади.  
	Тартибдан четга чиқиш дарҳол боланинг кайфиятида, шу билан бирга унинг хулқ-атворида намоён бўлади.
	Тартибни тузишда қуйидагиларни ҳисобга олиш зарур:
1.	Олий асаб фаолиятининг ёш хусусиятларини.
2.	Овқат хазм қилиш системаси ишидаги ёш хусусиятларини.
3.	Алоҳида хусусиятлар: асабий болалар ва асаб тизими заиф бўлган болалар кўпроқ ухлашлари керак.
4.	Ҳаракатга бўлган ёш эҳтиёжлари: бир кеча кундуздаги ҳаракат миқдори 3 ёшли болаларда 10-19 минг қадамни, 7 ёшли болаларда 14-25 минг қадамни ташкил қилади.
5.	Йил фасли, иқлим шароитларини болаларни уйқусини ташкил этишда ҳисобга олиш лозим.
Овқатланиш. Тўғри ташкил этилган овқатлани болаларни тўлақонли жисмоний тарбиялашнинг муҳим жиҳати ҳисобланади. Овқатланиш ўсиб бораётган организм учун ғоят муҳимдир, чунки у барча тўқималарнинг нормал ўсиши ва ривожланишини таъминлайди. 
Чиниқтириш. Чиниқтириш деганда организмнинг атроф-муҳитдаги турли табиий таъсирлар (ҳарорат, намлик, қуёш нури даражасининг ўзгариши)га энг кўп чидамлилиги, мослашишини тарбиялаш тушунилади. 
Болада фақат ҳарорат, иқлим ўзгаришларига тез таъсир билдиришгина таркиб топмасдан шу билан бирга гемоглабин миқдори ошади, уларнинг иммун тизими яхшиланади. Болалар турли касалликларга камроқ чалинадилар ва уларни организмлари касалликларни тезда енгади. 
Чиниқтиришни ташкил этишда қуйидагиларга эътибор қаратиш лозим.
1.	Чиниқтиришни бутун йил давомида мавсумий ҳолатларни ҳисобга олиб, мунтазам ўтказиш керак.
2.	Таъсир этувчи воситаларнинг кучини аста-секин кучайтириш зарур.
3.	Боланинг саломатлигини, ёш хусусиятини, ҳиссий ҳолатини, уй ва мактабгача таълим муассасасини шароитини ҳисобга олиш зарур.
Кундалик ҳаётда чиниқтириш тадбирларини жисмоний машқлар, боланинг хилма-хил фаолияти билан боғлиқ ҳолда олиб бориш чиниқтириш учун ҳам организмни мустаҳкамлаш учун ҳам яхши натижа беради. 
 Маданий-гигиеник кўникмалар ва одатларни тарбиялаш. Маданий-гигиеник кўникмаларга баданни озода тутишга, тўғри овқатланишга, атроф-муҳитда тартиб сақлашга риоя қилиш ва болаларнинг бир-бирлари билан, катталар билан, ўзаро маданий муносабатларига доир кўникмалар киради. 
Маданий-гигиеник кўникмаларни шакллантиришда қуйидаги шартларга эътибор қаратиш зарур:
1.	Мактабгача таълим муассасаси ва оилада ҳаракатлар ва топшириқларни бажариш учун қулай вазиятни (қулай мебель, жиҳозлар) яратиш.
2.	Ўзлаштирилаётган маданий-гигиеник кўникмаларни қатъий белгиланган тартибда бир вақтда бажаришга ўргатиш.
3.	Ҳар бир бола билан якка тартибда  иш олиб бориш.
4.	Болаларни маданий-гигиеник кўникмаларни ўзлаштиришларини назорат қилиб бориш.
5.	Болаларни катталарнинг барча гигиеник ва маданий талабларини сўзсиз бажаришга ўргатиш. 

Жисмоний машқлар ва массаждан фойдаланиш. Жисмоний машқлар – жисмоний тарбия вазифаларини ҳал этишга қаратилган махсус ҳаракатлар, шунинг ҳаракат фаолиятининг мураккаб турларидир. Жисмоний машқлар организмга кўп қиррали физиологик таъсир кўрсатади. У мода алмашинувини, қон айланиш жараёнларини фаоллаштиради, суякларнинг ўсишига ёрдам беради.
Массаж. Кичик болаларни тарбиялашда пассив гимнастика турларидан бири – массаж (уқалаш) қўлланилади. Уқалаш таъсирида қон таркиби, асаб тизими вазифалари, шунингдек тер ива мускулларнинг озиқланиши яхшиланади, иссиқлик  чиқиши кўпаяди, мускулларнинг чарчаши йўқолади. 

3	§ Илк ёшдаги болаларни жисмоний тарбиялаш

Уч ёшгача бўлган болаларни жисмоний тарбиялашнинг ёш тавсифи ва вазифалари. Илк ёшдан бола организмида жиддий ўзгаришлар юз беради. Скилетнинг тоғай тўқимасида суяк тўқимаси пайдо бўла бошлайди мускул ва пайлар заиф бўлади, лекин уларнинг қисқариш хусусиятлари  яхшиланади. Боланинг вазни ортиб боради, унинг асаб тизими ривожланади, миянинг тез ўсиши ва анализаторларнинг ривожланиши кузатилади.
Илк ёшдаги болаларнинг кун тартиби. Илк ёшдаги тартиб боланинг тўғри ривожланиши ва тарбияланишининг асосидир. Илк ёшдаги болалар учун ухлаш ва бедор юриш қонуниятларига боғлиқ равишда табақалаштирилган ёш режимлари ишлаб чиқилган. Илк ёшдаги болаларнинг биринчи гуруҳида учта кичик ёш гуруҳи учун табақалаштирилган тартиб ташкил этилади: 
1.	2,5-3 ойдан 5-6 ойгача; 5-6 ойдан 9-10 ойгача; 9-10 ойдан 1 ёшгача.
2.	1 ёшдан 2 ёшгача бўлган болалар гуруҳида 2 та режим мавжуд. 1,5 ёшгача бўлган болалар 2 марта ухлайдилар 1,5 ёшдан кейин эса болалар бир марта ухлашга ўтказилади.
3.	3 ёшга қадам қўйган болалар 1 та режимга ўтадилар. 
Илк ёшдаги болаларни овқатлантириш. Илк ёшдаги болалар ҳар 3-3,5 соатда гигиеник шароитда, белгиланган вақтда овқатлантирилади. 2 ёшга қадам қўйган болаларни овқатлантиришда улар кичик гуруҳларга бўлинади. 3 ёшли болалар эса овқатларни мустақил ва тартибли ейишга ўргатиб борилади. 
Илк ёшдаги болаларда маданий-гигиеник кўникмаларни тарбиялаш. Илк ёшдаги болаларда кийинишга, ювинишга, овқатланишга ижобий муносабатларни  яратиш, ўзига-ўзи хизмат қилиш кўникмаларини мустақил ҳаракатларни шакллантиришга тайёргарлик бўлиб хизмат қилади. 
1,5-2 ёшли бола деярли ҳамма кийимларини ўзи еча олади, тахлаб қўяди ва кийимларини айримларини кия олади. Бу ёшдаги болалар ўзлари ювинадилар ва артинадилар. 
2-3 ёшли болалар мустақил овқат ейишга кийимларини кийиб ечишга ўрганадилар. 
Илк ёшда жисмоний машқлар ва уқалаш.  Бола ҳаётининг дастлабки йилида уқалаш ва гимнастика ҳар куни якка тартибда ўтказилади. 
2 ёшга қадам қўйган болалар билан машғулотлар ўтказаётганда юришни, арқонга чиқишни, сакрашни, буюмни улоқтиришни, мувозанатни ривожлантиришга алоҳида эътибор берилади. 

4 § 3 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларни жисмоний тарбиялаш методикаси

3 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларни жисмоний тарбиялашнинг  ёш тавсифи ва вазифалари. Бу ёш даврида бола организмида ката ўзгаришлар содир бўлади. 7 ёшга борганда боланинг бўйи ўртача 120 см гача ўсади. Орган ва тизимларда морфологик ва функционал ўзгаришлар бўлади. Умуртқанинг эгилувчанлиги ортади, мускулларнинг куч даражаси кучаяди, ўпканинг хажми ўсади. Нафас олиш чуқурроқ ва узоқроқ бўлади. Овқат хазм қилиш аппарати барқарор ишлайди. 
Болаларнинг шу даврдаги  жисмони ва руҳий ривожланиши хусусиятлари муносабати билан қуйидаги ўзига хос вазифалар ўртага қўйилади:
1)	тўлақонли уйғун жисмоний ривожланиши юрак томир  ва нафас олиш тизимини машқ қилдириш  қадди қомат ва оёқни  шакллантириш;
2)	организимни чиниқтириш;
3)	барча асосий ҳаракатларни, спорт машқларини бажариш кўникмаларини тарбиялаш;
4)	жисмоний қобилиятлар, сифатларни ривожлантириш;
5)	озодалик, тартиблилик одатларини тарбиялаш.
Турли воситалардан комплекс фойдаланганда бу вазифаларнинг барчаси муваффақиятли амалга оширилади.
3 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларнинг режими.  (Кун тартиби) 3 ёшдан 5 ёшгача бўлган болаларнинг уйқуси 12-13 соат (шундан 1,5-2 соати кундузги), 5 1шдан 7 ёшгача бўлган болаларда 11-12 соат давом этади.
Ўйинлар учун салкам 4 соат, ҳаракат фаолияти учун (турли шаклларда) қарийб 5 соат, кундузги уйқуга 1 соату 5 минутгача ажратиш зарур.
Болаларнинг актив фаолияти – ўйин, ўқув, меҳнат ва турмуш фаолияти кун мобайнида бир неча бор ўзгаради.
Кичик мактабгача ёшдаги болалар 8 минутга яқин ақлли фаолият билан фаол шуғулланишлари мумкин, катта мактабгача ёшдаги болалар эса анна шундай фаолият билан 12-14 минут шуғуллана оладилар. Шундан кейин уларнинг диққати сусаяди. Агар машғулотлар орасида ва машғулотнинг ўзида ҳаракатли машқлар (жисмоний тарбия дақиқалари, жисмоний тарбия танаффусларидан) фойдаланилса, болаларнинг имкониятлари бирмунча кўпаяди.
Болалар боғчаси кун тартибида хилма-хил ўйинларга    алоҳида ўрин берилади. Вақтдан тўлақонли фойдаланиш учун тарбиячи ўйинчоқлар ва қўлланмаларни олдиндан танлаб қўйиши, болаларни бажариш кўникмаларини тарбиялаши зарур. 
Сайр қилиш ҳар томонлама тарбиявий ишлар учун кенгш имкониятлар беради. Сайр   чоғида, табиат ва ижтимоий ҳодисалар кузатилади, болаларнинг меҳнат ва ўйин фаолияти, спорт машқлари уюштирилади.
3 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларнинг овқатланиши. Мактабгача таълим муассасаларида бутун овқатланишни ташкил этиш болаларда таомни ейишга ижобий муносабатни яратишга қаратилган бўлиши керак. Муайян вақтда, 3,5-4 соат оралиғида болаларга мазали тайёрланган, чиройли ташқи кўринишга эга бўлган таомлар берилади. Овқатланиш учун зарур бўлган ҳамма нарса олдиндан тайёрлаб қўйилади, чунки кутиш иштаҳани пасайтиради, асаб тизимини қўзғатади. Столни энаганнинг ўзи безайди, ўрта гуруҳдан бошлаб эса бу ишда навбатчи болалар фаол иштирок этадилар. Навбатчиликнинг тартиби ва ҳаракатларнинг хусусиятлари тарбиячи томонидан пухта ўйланади ва болалар аниқ кетма-кетликда тушунтирилади. Нормал овқатланиш жараёни учун осойишта вазият ката аҳамиятга эга.  
3 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларда маданий-гигиеник кўникмаларни тарбиялаш. Бутун мактабгача ёш давомида  маданий-гигиеник кўникмаларни шакллантириш юзасидан ката ишлар олиб борилади. Ҳаракатлар мувофиқлигини ривожлантиришдаги, фикрлашдаги рўй берган ката силжишлар болаларнинг ўзига-ўзи хизмат қилиши, навбатчилик, жамоадаги мулоқот даврида зарур бўлган хилма-хил ҳаракатларни уддалаши учун имкон беради.
4 ёшга қадам қўйган болалар қўлларини  тўғри ювишни (қўлларни бир-бирига ишқаб совун суриш, совунни ювиб ташлаш ва ҳар бир бармоқни артиш) ни, тиш ювишни (дастлаб оддий хўл чўтка билан, 4 ёшдан бошлаб порошок билан), овқатдан кейин оғизни чайқашни, дастрўмолчадан фойдаланишни, стол атрофида ўзини маданий тутиш қоидаларига риоя этишни (қошиқдан, санчқидан фойдаланишни, овқатни тўкмасликни) билиши керак. Болалар ўйинчоқларга эҳтиёткорлик билан муносабатда бўлишни, озодалик ва тартиб сақлашни ўрганадилар.  
5 ёшга қадам қўйган болалар анча мустақил бўлиб қоладилар, улар энди совун билан юзларини, бўйинларини, қулоқларини юва оладилар, анча пухталик билан кийина оладилар, ҳар бир ҳаракатни бажариш тартибини биладилар, бир-бирларининг ташқи кўринишларидаги ёки атрофдаги нуқсонларни сеза бошлайдилар.
6-7 ёшли болалар ўзига ўзи хизмат  кўрсатишга доир барча ҳаракатларни анча тезроқ ва  аниқроқ бажара оладилар. Улар тез, тоза, кийимларини, полни ҳўл қилмасдан ювина олишлари, пухта ва тез кийина олишлари, ўз ташқи кўринишларини кузатиб боришлари керак. Овқатланиш кўникмаларига катта талаблар қўйилади: болалар санчқи, пичоқдан тўғри фойдаланадилар, тартибли овқат ейдилар. Ўйин бурчакларини йиғиштириш, навбатчилик турлари мажбуриятлари ва кўникмалари доираси кенгаяди, навбатчиларнинг вазифалари мураккаблашади.
Маданий гигиеник кўникмаларни мунтазам мустаҳкамлаб бориш керак. Тарбиявий ишлар тизимининг ўзгариши, малакаларни шакллантириш ва улардан фойдаланишга эътиборнинг йўқлиги уларнинг тезда йўқолишига олиб келиши мумкин.
3 ёшдан 7 ёшгача бўлган болалар учун жисмоний машқлар. Мактабгача ёшдаги болалар билан иш олиб боришда жисмоний машқлар катта ўрин тутади. 3 ёшдан 7 ёшгача бўлган даврда болалар тарбиячи раҳбарлигида ва мустақил равишда асосий ҳаракатларни, спорт машқларни эгаллаган, хилма-хил ҳаракатли ўйинларни ўйнашни ўрганган бўлишлари керак. Бу кенг дастур ишнинг хилма-хил воситалари ва шаклларидан фойдалангандагина бажарилиши мумкин.
Ҳар куни болалар бир неча бор жисмоний машқларни бажарадилар: эрталаб гигиеник гимнастика шаклида; ҳафтасига икки марта жисмоний тарбия машғулотлари тарзида бажарадилар, уларга турли хилдаги саф тортишлар, умумий ривожлантирувчи машқлар, асосий ҳаракатлар, ҳаракатли ўйинлар киради. Ўрта ва катта ёшдаги болалар билан ўтириб бажариладиган машқлардан жисмоний тарбия дақиқалари, машғулотлар орасида жисмоний тарбия танаффуслари ўтказилади. Сайр чоғида спорт машқлари, ҳаракатли ўйинлар уюштирилади, болаларнинг кичик гуруҳлари  билан иш олиб борилади. Кундузги уйқудан кейин саф тортишлар, қайта саф тортишлар, рақс ҳаракатлари, мароқли машқлар бажарилиб, улар чиниқтириш тадбирлари билан қўшиб ўтказилади. Сайр чоғида ва хонада болаларнинг турли қўлланмалар ва моторли ўинчоқлар билан мустақил ўйинлари уюштирилади.
Мактабгача таълим болалар муассасаларида жисмоний тарбиянинг қуйидаги ўзига хос воситаларидан фойдаланилади: 1) ҳаракатли ўйинлар ўтказилиб, уларга энг кўп ўрин берилади; 2) асосий гимнастика (асосий ҳаракатлар, умум ривожлантирувчи ва саф тортиш машқлари); 3) спорт машқлари (конькида учиш, чанғида юриш, сузиш, велосипеда учиш); 4) болалар туризми.
Кўрсатилган воситалардан уйғун бирликда фойдаланиш ҳар томонлама жисмоний ривожланишни таъминлайди.

Назорат учун саволлар
1.	Жисмоний тарбиянинг мазмуни.
2.	Жисмоний тарбиядаги асосий тушунчаларнинг «жисмоний тарбия», «жисмоний баркамоллик», «бадантарбия», «жисмоний ривожланиш» мазмунини очиб беринг.
3.	Илк ёшдаги болалар жисмоний тарбиясининг вазифалари.
4.	3 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларнинг жисмоний тарбиялашнинг мазмунини  очиб беринг.
5.	Режим (кун тартибини) ташкил этиш.
6.	Турли ёш гуруҳларида болаларнинг  овқатланишини ташкил этиш.
7.	Илк ёшдаги болаларда маданий-гигиеник кўникмаларни тарбиялаш.
8.	3 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларда маданий-гигиеник кўникмаларни тарбиялаш.
9.	Жисмоний тарбия воситалари.
10.	Чиниқтиришнинг моҳияти ва уни ўтказиш методикаси.

7 БОБ.ЎЙИН – БОЛАЛАРНИНГ ЕТАКЧИ ФАОЛИЯТИ ЭКАНЛИГИ
7.1.Ўйин бола тарбиясининг муҳим воситаси

	Жамиятнинг маънавий такомили унда амалга ошириладиган таълим - тарбия ишларининг мазмуни, шакл ва моҳиятига боғлиқдир. Шу боисдан ҳам таълимдаги янгиланишни, республикамизда амалга оширилаётган босқичма - босқич таълим тизимини педагогик талқин қилиш, бу жараённи самарадорли кечишини таъминлаш зарурияти юзага келади. 
Маълумки, болаларнинг асосий вақти ўйин билан ўтади.Ўйин - мактабгача ёшдаги болаларни ҳар томонлама ривожланишининг муҳим воситаси, уларнинг асосий фаолияти бўлиб ҳисобланади.Ўйин жараёнида бола шахси фаолият субъекти сифатида шакллана бошлайди.Ўйин узоқ даврлардан бери машҳур олимлар, педагог-психологлар, файласуфлар, социологлар, этнографлар ва маданият арбоблари диққатини ўзига қаратиб келган.
	¤рта Осиё маданияти тарихида  оилада фарзанд тарбиясига жуда катта эътибор қаратилганлиги, машҳур алломалардан Абу Наср ал Форобий, Абу Рай?он Беруний, Абу Али ибн Сино, Юсуф xос Xожиб Аxмад Югнакийлар ўз асарларида халқимизга хос бўлган фарзанд тарбияси муҳим омиллари устида фикр юритганлар.
	Халқ педагогикасини ўрганиш давомида олимларнинг фарзанд таълим - тарбияси ва одоб – ахлоққа оид асарларида, болаларни тарбиялашда тарбиявий ишнинг энг таъсирчан услуби - ўйин шаклидан жуда кенг фойдаланганлигини кўрамиз.Ўтмиш педагог олимларидан П.Ф.Лесгафт, К.Д.Ушинский томонидан ўйин назарияси ишлаб чиқилган.Ўйиннинг меҳнат жараёни асосида пайдо бўлганлиги ва унинг ёш авлодни меҳнат фаолиятига тайёрлашдаги роли, ўйин мазмунининг бола шахсини шакллантиришдаги аҳамиятини К.Д.Ушинский асослаб берди. 
 В.Г.Плеханов санъатнинг келиб чиқишини тадқиқ қилаётганда болалар ўйинларига эътибор қилади. Унинг фикрича, кишилик тарихида ўйинлар санъат каби меҳнат пайдо бўлгандан сўнг ва унинг асосида вужудга келган. У,- “Ўйинда катталарнинг меҳнат фаолияти ўз аксини топади, ўйин меҳнат фарзанди, у меҳнатдан олдин пайдо бўлган ?одисадир”,- деб ёзган эди.
	Жамият ҳаётида меҳнат жараёнида болалар катталар меҳнатига тақлид қилиш орқали ўйнайдилар, худди шу ўйин кейинчалик болаларни меҳнат фаолиятига тайёрлашда муҳим босқич бўлиб ҳисобланишини асослаб, ўйинни образли, ҳаётни ҳаққоний акс эттирувчи жараёндир,  деган эди В.Г.Плеханов.
		П.Ф.Лесгафт “Боланинг дастлабки ўйини теварак – атрофдаги воқеа - ҳодисаларга тақлид қилади, ўйин ижтимоий воқеликни акс эттиради”,- деб изоҳлаган эди.
	Буюк психолог Д.В.Эльконин ўйиннинг келиб чиқишида янги Қояни илгари суради жамиятнинг дастлабки тараққиётидаёқ боланинг катталар ҳаёти ва меҳнатида иштирок этиши болаларнинг меҳнат қилишлари учун қулай ўйинчоқ меҳнат қуроллари ишлаб чиқилган.Ўйинчоқ қуроллар пайдо бўлиши натижасида ролли ўйинлар пайдо бўлади. Д.В.Эльконин катталар меҳнатида иштирок этиш ор?али болада меҳнат қилишга интилиш ҳиссини уйғотиш зарурлиги Қоясини исботлаб берган.
	Мактабгача педагогикада ўйин назарияси ижтимоий фаолият ҳисобланиб, меҳнатнинг тарихий ривожланиш жараёнида пайдо бўлади.	Ўйин доимо  ҳаётни акс эттиради. Шунинг учун унинг мазмуни ижтимоий воқеликда ўзгариб туради.Ўйин – мақсадга қаратилган ўйланган жараёндир.Ўйин жараёни асосида уқув фаолияти ривожланади. Бола ёшлигида қанча кўп ўйнаса, мактабда яхши ўқишига ва кейинчалик меҳнат фаолиятига ижобий таъсир кўрсатади.

7.2.Ўйин назариясининг асосий масалалари

	Ўйин назариясининг асосий масалалари ?уйидагилардан иборат:
1.	Ўйиннинг моҳияти ва ўзига хос хусусиятлари;
2.	Ўйиннинг бола ҳаёти ва тарбиясидаги ўрни.
Ўйиннинг моҳияти ва ўзига хос хусусиятлари.
	Ўйин - буюмли-предметли ва ижтимоий воқеликда ҳаракат қилиш ва уни англашга йўналтирилган жараёндир. У ўзининг келиб чиқиши кўра, йўналиш ва мазмунига кўра ижтимоий воқелик ҳисобланади.Ўйин, бу бола фаолиятининг ёрқин тури. Унда мақсаднинг мавжудлиги, сабаблар, амалга ошириш воситаларининг режали ҳаракатлари натижанинг мавжудлиги унинг ўзига хослигидир. Хусусиятларнинг орасида сабабларнинг ўзига хослиги асосий ҳисобланади.Ўйин жараёнида боланинг психик билиш жараёни, иродаси, ?иссиёти, эҳтиёжи ва қизиқишлари, таъсирчанлиги – унинг бутун шахсияти шаклланади.
	Бола ўйинда амалий эҳтиёжларга қарам бўлмайди. Бунда у ўзининг бевосита эҳтиёж ва қизиқишларидан келиб чиқади. Болаларнинг ўйинлари ўзининг ранг – баранглиги билан ажралиб туради.Ўйин ўз мазмуни ва ташкил этилишига кўра, болаларга таъсир кўрсатиш даражаси, буюмларнинг турлари ва келиб чиқишига кўра ижодий ва қоидали ўйинларга бўлинади. 
	Ижодий ўйинлар бу болаларнинг мустақил ижодий, ўзлари ўйлаб чиққан ўйин мажмуидир. Бунда болалар ўз таассуротлари, борлиқ ҳаётдаги тушунчалари ва унга бўлган ўз муносабатларини акс эттирадилар. Ижодий ўйинлар қуйидаги туркумларга бўлинади: 
- сюжетли-ролли; 
- драмалаштирилган;
- қурилиш;
- табиат материаллари билан ўйналадиган ўйинлар. 
	Ижодий ўйинлар ва уларга раҳбарлик.	Ижодий ўйинлар бошқа тур ўйинлардан қуйидаги хусусиятлари билан ажралиб туради:
1.	Ўйин мазмунининг ўзига хослиги.
2.	Ролларнинг мавжудлиги.
3.	Хаёлий вазиятнинг мавжудлиги.
	Ўйин мазмунининг ўзига хослиги унинг энг муҳим хусусиятларидан биридир. Педагог ва психологларнинг тадқиқотлари шуни кўрсатадики, катталарнинг ижтимоий ҳаёти ўзининг ранг-баранг кўринишлари билан сюжетли-ролли ўйинларнинг мазмуни бўлиб хизмат қилар экан.	Улар болалар катталар ижтимоий ҳаётининг намунасини оладиган фаолият тури ўйин эканлигини асослаб бердилар. 
Ижодий ўйинлар сюжетлари ва мазмунининг ранг-баранглиги, уларни тавсифлаш заруратини келтириб чиқаради. Сюжет ўйин фаолияти тизимида асосий компонент сифатида ўз ичига персонажни, ҳаётий вазиятни, ҳаракат ва персонажлар муносабатини олади. Ижодий ўйинларда хаёлий вазиятнинг мавжуд бўлиши боланинг тафаккурини ўстириб сюжет ва роллар ўйин  мазмунини такомиллаштиради. Ижодий сюжетли-ролли ўйинларнинг ўзига хос сабаблари мавжуддир. Бунинг энг асосий сабаби – болаларнинг катталар билан биргаликда ижтимоий хаёт кечиришга интилишидир. Бу сабаблар боланинг ёшига қараб, ўйин мазмунига қараб ўзгариб боради. Кичик ёшдаги болаларда асосий сабаб буюмлар билан бажариладиган қизиқарли ҳаракатлар бўлса, бола катта бўлган сари ўйиндаги катталар ҳаракатларини ва муносабатларини қайта акс эттириш асосий сабаб бўлиб хизмат қилади. Шунга кўра, ўйинларни сюжети, мазмунига кўра 3 гуруҳга бўлиш мумкин.
1.	Маиший ўйинлар (оила, болалар боғчаси ва бошқа воқеликни акс эттирадиган).
2.	Меҳнат мавзуидаги ўйинлар (оила ва катталар меҳнатида иштирок этиш, ўз-ўзига хизмат ва бошқ.).
3.	Ижтимоий мавзудаги ўйинлар.
	Болалар ролларни танлаб ўйнайдилар. Сюжетли-ролли ўйинларда хатти-ҳаракатларни, қоидаларни эгаллаш асосида, ролда мужассамлаштирилган ахлоқий қоидалар ҳам ўзлаштирилади.Ўйинда кишилар турмушига, ишларига, жамиятдаги хулқ-атвор меъёр ва қоидаларига ижобий муносабат шакллантирилади. Худди шу жараёнда ўйин  муомала маданиятини шакллантириш воситаси сифатида ҳам юзага келади. Ақлий тарбиянинг асосий воситаларидан бири бу сюжетли ўйин ҳисобланиб, унда бола атроф-муҳитдаги воқеа ва ҳодисаларни акс эттириб, хаёлан уларни қайта тиклайди.Ўйиннинг хаёлий вазияти боланинг ақлий фаолиятининг ривожланишига доимо таъсир кўрсатади.
	Д.Б.Эльконин сюжетли-ролли ўйинни биргаликда ўйналадиган ўйинда тасвирланаётган воқеаларга, ҳаракатларга, буюмларга нисбатан ўз нуқтаи назарини бошқалар нуқтаи назари билан жамлаш масаласи шаклланиши натижасида ялпи тафаккур босқичига ўтишга имкон берувчи билишга оид жараён юз беришини таъкидлаб ўтган. 
	Ўйиннинг санъатга яқинлиги сюжетли-ролли ўйинлардан эстетик тарбияда фойдаланиш имконини яратади. Бола ўйинидаги ижодкорлик билан боғлиқ бўлган туйҚулар эстетик туйҚуларга яқин туради.Ўйинда боланинг катта ҳаракат тажрибаси шаклланади. Турли ҳаракатларни ривожлантириш ва такомиллаштириш учун қулай шароит яратилади, бола ролга киради, ўз ролига оид хатти-ҳаракатларни амалга ошириш учун тасвирлаётган ролларнинг ўзига хос хусусиятларини онгли равишда ифодалайди. 
Икки ёшдаги болалар ҳаётида сюжетли ўйинчоқлар билан жуда оддий ўйинлар ўтказилади. Болалар бу ўйинчоқларни қўлда ушлаб юрадилар, сиқиб кўрадилар, ерга ташлаб кўрадилар, ўйинчоқларни Қилдиратадилар, ўйинчоқда нима тасвирланганлигига эътибор бермайдилар. Бу ёшда кундалик ҳаётда теварак – атрофдаги катта кишилар ва болалар ҳаракатини кузатиб боришни, бу ҳаракатларни ўз ўйинларида акс эттиришни ўргатиш лозим: қўҚирчоқни овқатлантириш, уйқуга ётқизиш ва бошқ.  
	Бу ёшда буюмли ўйин бир неча босқичда амалга оширилади:
1 босқичида болалар ўйинчоқлар билан катталар ҳаракатларига тақлид қиладилар.
2 босқичда ўзлаштирган ҳаракатларни мустақил бажара бошлайдилар, сўнгра бу ҳаракатларни бошқа буюмларга кўчирадилар.
3 босқичда тасвирий ўйин вужудга келади, унинг мазмунини шартли қуроллар билан бажариладиган ҳаракатлар ташкил қилади. 
	Бола кундалик ҳаётда кузатган буюмлар билан бажариладиган ҳаракатларга тақлид қилади (газета ўқийди, ер чопади, кир ювади), буларнинг ҳаммаси сюжетли – ролли ўйин учун шароит яратади. 
	Уч ёшга қадам қўйган болалар билан суҳбатлар, кузатишлар ўтказиш, ҳикоя ва эртаклар ўқиб бериш, маслаҳат бериш ва ўйинларга қизиқтириш керак.Ўйинда болаларни катта иш-ҳаракатининг фақат ташқи томонигагина тақлид қилдирмай, балки уларни одамларга, меҳнатга бўлган муносабатларига ҳам тақлид қилдириш, болаларда аҳиллик билан ўйнай олиш, ролларни тақсимлай билиш, кўзланган мақсадга эриша олиш, тортинчоқ ва уятчан болаларга лойиқ ролларни таклиф қилиб, уларнинг ўйинга қўшилишига ёрдам бериш керак. Болаларда хаёл тасаввурларини ўстириш уларда мустақил бирон янги ўйинни ижод этиш, бу ўйинга керакли нарсаларни танлаш, бинолар қуриш, баъзи ўйинчоқларни  ўз қўли билан ясаш, бадиий машғулотларда орттирган малакаларини ўйинда қўллаш, қўшиқлар айтиш, шеър ўқиш, чизган расмлардан ва ясаган нарсалардан фойдаланиш истагини уйғотади. 
	Жамоа ўйинининг пайдо бўлиши унинг мавзуи ва мазмунини ҳам, тузилишини ҳам тез ривожлантириш ва ўзлаштириш имконини яратади. Болалар ўйинлари мавзуининг ўзгаришида маиший ўйинлардан меҳнат, ишлаб чиқариш сюжетига эга бўлган ўйинларга, сўнг турли ижтимоий ҳаёт воқеа ва ҳодисалари акс эттириладиган ўйинларга ўтилади.Ўйиннинг мазмуни ҳам ривожланади. 
	Катта ёшли болалар ҳаётида ҳаракатлар қаторида хилма - хил ижтимоий муносабатлар, хатти-ҳаракатлар ҳам акс эта бошлайди.Ўйинлар мавзуи доирасининг кенгайиши, улар мазмунининг теранлашуви, ўйин шакли ва тузилишининг ўзгаришига олиб келади.

7.3.Ўйиннинг мазмун ва моҳияти ва унга раҳбарлик.

Тайёргарлик даври, ўйинга киришиш, ўйиндаги ҳаракатларни муҳокама қилиш, асосийларини белгилаб олиш жараёнларига бўлинади. Бу жараёнлар ўйин мазмунини тўлароқ ифода эта олишга, ўзаро илиқ муносабатларини ўрнатишда келишиб олишга ёрдам беради.Ўйинни ривожлантириш учун ўйинга қўйиладиган талаблар мазмунини ўзгартириш керак.Ўйин вазиятини танлаш ўйинга раҳбарлик қилаётган педагогнинг маҳоратига, қизиқишига боғлиқ.
	Сюжетли-ролли ўйинлар мазмунининг ўзига хослиги унинг энг муҳим хусусиятларидан ҳисобланади. Машҳур педагог ва психологлардан Д.Б.Эльконин, Д.В. Менджерицкий,  П.Е.Саморукова  ва бошқаларнинг фикрича, сюжетли–ролли ўйинлар катталарнинг ижтимоий ҳаётидаги ранг-баранг хатти-ҳаракатлари, кўринишлари – болалар ўйинларининг асосий мазмуни бўлиб хизмат қилиб, катталар ижтимоий ҳаётининг намунасини оладиган фаолият туридир.
	Сюжет ўйин фаолиятида асосий компонент бўлиб, у персонажни, ҳаётий вазиятни, ҳаракат ва персонажлар муносабатини ўз ичига олади. Сюжетли-ролли ўйинлар ўз мазмун ва моҳиятига кўра жамоа ўйини бўлиб ҳисоблансада, якка ҳолда ўйналмайди, деган фикрни келтириб чиқармаслиги керак.	Сюжетли-ролли ўйинлар боланинг ақлий, ахлоқий, жисмоний ривожланишларида муҳим аҳамият касб этиб, бунда бола эҳтиёжи ва малакаси тарбияланиб, шаклланиб боради.
	Сюжетли-ролли ўйинларга раҳбарлик қилиш қуйидаги асосий босқичларда амалга оширилади.
1 - босқич. Болаларнинг қизиқишларини, улардаги сюжетли ўйинлар ривожланиши даражасини ўрганишнинг асосий воситаси қуйидагилар:
	- болалар ўйинларини кузатиш,
	- ўйин ривожининг асосий йўналишлари, ўйин мавзуси, ўйин мазмуни, бола ўйин фаолиятининг ривожи, ўйинда ўзаро муносабатларнинг ривожланиши бўйича тавсифнома тузиш;	
- ўйинга раҳбарлик мақсадини аниқлаш.
2 – босқич. Катталарнинг ўйин мавзуи ва мазмунига таъсир этиши:
	- ўйин мавзуи бўйича саёҳат ва мақсадли сайрлар;
	- суҳбатлар;
	- бадиий асарлар ва ҳикоялар ўқиб бериш;
	- иллюстратив расмлар кўрсатиш;
	- мавзу бўйича турли машғулотлар;
	- тасвирий фаолият машғулотлари.
3 – босқич.Ўйинга тайёргарлик (ўйин ўйнаш учун махсус жой, ўйинчоқлар ва ўйин материаллари):
	- тайёр ўйинчоқларни танлаш;
	- қўлда ясалган ўйинчоқлар. 	Бунда болаларнинг мустақил шуҚулланишлари учун ўйин зонасини ташкил этиш.
4 – босқич. Болаларни ўйнашга ўргатиш (ўйин жараёни ва бошқа нарсаларни ўйинда акс эттириш):
	- ўйинчоқ ва унинг ўрнини босувчи буюмлар таъсирини ўрганиш;
	- ўйинда хаёлий тасаввурларни акс эттиришга ўргатиш;
	- ўйинда сўзлардан фойдаланишга ўргатиш;
	- ўйинда ҳаракатларни ҳисобга олиш малакаларини шакллантириш;
	- сўз ва ҳаракат;
	- ҳаракат ва ўйин материали,
	- сўз, ҳаракат ва ўйин материали  ўйиннинг тили ҳисобланади.
5 – босқич.Ўйинда ахлоқий муносабатларга таъсир этиш, болалар жамоаси, хулқ-атвор, маданият, ўйин фаолиятида ўйин маданиятини шакллантириш:
	- маълум ўйин мавзуига нисбатан болаларнинг ҳис-туйҚуларини уйғотиш;
	- болаларга ўйинни аввалдан режалаштириш элементларини ўргатиш;
	- ўйинда рол ва ўйинчоқларни оқилона тақсимлашга ўргатиш;
	- тенгдошлари билан аҳил ўйнай олиш маданиятини тарбиялаш;
	- аҳил жамоани шакллантириш: мустақил ўйнаш ва ўйинни охирига етказиш, ўйин жараёнидаги келишмовчилик, баҳсларни оқилона ҳал эта олиш малакаларини тарбиялаш;
	- катталарнинг ўйинга таъсир этиши – маслаҳат бериши, тушунчаларини тўлдириш, ўйинга тўлақонли ёрдам бериш;
	- болаларнинг ўйин фаолиятларини, ахлоқий муносабатларни баҳолаш.
	Саҳналаштириш ўйинларининг ўзига хос хусусиятлари. Саҳналаштириш ўйинлари, бу болаларнинг мустақил ижодий ўйин тури бўлиб, унда бадиий асар ва ҳикоялар болалар томонидан ролларга бўлиб ижро этилади. Бу ўйинлар болаларда ирода, интизом ва ўз хатти-ҳаракатларини бошқара олиш, бошқаларнинг ҳаракатлари билан ҳисоблашиш каби ижобий маънавий хислатларни шакллантиради.
	Саҳналаштириш ўйинларида болалар ўйин жараёнига кириб борадилар, воқеа ва эртак қаҳрамонларининг ички ҳаётига бевосита алоқадор бўлган қаҳрамонлик, жасурлик, меҳрибонлик, жонбозлик, жонкуярлик каби ижобий фазилатларни ўзларида яққол намоён қиладилар. Бу жараёнда болаларнинг нутқ фаоллиги, луҚат бойлиги, дунёқараши кенгайиб боради. 
	Саҳналаштириш учун бадиий асар, эртаклар танлаш катта ёшдагилардан болаларнинг ёш хусусиятлари, қизиқишлари, истакларини ҳисобга олишни талаб этади. 
	Адабий асарларни танлашда қуйидаги талаблар қўйилади:
1.	Асар мазмунининг Қоявий-маънавий баркамоллиги.
2.	Асарнинг бадиий жиҳатдан мазмундорлиги.
3.	Асардаги қатнашчи ва ролларнинг сони (қанча кўп бўлса, асар шунча аҳамиятлидир).
4.	Асарда мазмун яхши бўлиши билан бирга, ҳаракатларнинг тури ҳам кўп бўлиши.
5.	Асар ифодали ўқишга мос бўлиши.
6.	Асар мазмуни қизиқарли, ҳаёт билан боҚланган бўлмоҚи. 
	Болалар халқ эртакларини саҳналаштиришни яхши кўрадилар. Масалан, “ШолҚом”, “Зумрад ва Қиммат”, “БўҚирсоқ” ва бошқалар.	Болалар бошқа халқ эртакларини ҳам турли усулларда қўҚирчоқ, соя, стол театри орқали саҳналаштиришга эҳтиёж сезадилар. 
	Бадиий асарни эслаб қолишлари учун уни қайта ўқиб бериш, саҳна кўрсатиш, расмлар намойиш этиш, дидактик ўйинлардан фойдаланилади.
	Саҳналаштириш ўйинлари қизиқарли ўтиши ва узоқ вақт давом этиши учун керакли жиҳозлар тайёрланиши ва унга тўғри раҳбарлик қилиниши керак. Катталар  ўйин режиссёри ролини амалга ошира бориб, болаларнинг хатти-ҳаракатлари, қобилиятлари, интилишларини ҳисобга олиб борадилар.Ўйинда фаол иштирок этган болаларни алоҳида рағбатлантирилиб, келгусида қайси асарларни саҳналаштириш кераклигини аниқлайдилар.
	Болаларни ижодий қобилиятларини янада такомиллаштиришда  қурилиш материаллари билан ўтказиладиган ўйинларнинг роли каттадир.
	Педагоглардан  З.В.Лиштван, В.Г.Нечаева ўз тадқиқотларида қуриш-ясаш ўйинларининг ўзига хос томонлари ва аҳамиятини ёритиб берганлар.
	Қуриш–ясаш ўйинлари болада буюм образини фазовий ифодада тасвирлашни талаб қилади.Ўйин жараёнида бирор бир материал ёки буюмнинг хажми, катта-кичиклиги, бир-бирига мослиги, фазовий мўлжаллай олиш кўникмаси шаклланади, ривожланади. 	Қуриш–ясаш ўйинлари болаларда кузатувчанликни шакллантиради, буюмларни фазовий жойлаштира олишга ўргатади.  
	Бу ўйинларни ўтказиш қуйидаги босқичларда ўтказилади.
1 - босқич. Болаларнинг қуриш-ясаш қобилиятлари кўникма-малакаларини, қизиқишлари даражасини ўрганиш. Қурилиш ўйинларига раҳбарлик мақсадини аниқлаш.
2 – босқич. Қурилиш иншоот ва биноларига саёҳат, экскурсия, мақсадли сайрлар ташкил этиш. Турли суратлар, расмлар, бадиий асарлар, суҳбат орқали катта шаҳар ва пойтахтдаги бинолар, қурувчилар меҳнати билан яқиндан таништириш. 
3 – босқич. 1. Болалар ўйинлари учун шароит яратиш. Қурилиш материалларини етарли тарзда тайёрлаш (гуруҳ ва якка-якка шуҚулланишлари учун).
2. Қурилиш материаллари турли ҳажм ва катта-кичикликда бўлиши мумкин.
3. Гуруҳда ва ер майдончасида қурилиш материаллари ҳамда иш қуролларнинг сақланиши. 
4. Қурилиш материалларининг тўғри ва қулай сақланиши.
5. Қурилиш бурчагидаги ўйинчоқлар ва материалларнинг жойланиши.
6. Ташландиқ материаллардан қўлбола ўйинчоқларнинг мавжудлиги.
7.Ўлкамиз ва унинг пойтахти, турли транспортлар акс эттирилган альбомлар.
8. Бино ва иншоотларнинг қурилишини болалар билан кузатиш.
4 – босқич. Болаларни қуриш-ясашга ўргатиш ва малакаларини шакллантириш. Бунда қуйидаги усуллардан фойдаланилади:
1.	Катталарнинг тушунтириб, кўрсатиб бериши.
2.	Катталарнинг бирор-бир қурилишни қуриб кўрсатиши, ҳар бир қисмни таҳлил қилиб бериши.
3.	Намуна сифатида тайёр қурилиш иншоотини кўрсатиш.
4.	Қурилишнинг айрим муҳим қисмлари ва уларнинг хусусиятлари билан таништириш.
5.	Тугалланмаган қурилиш объектини давом эттиришга  жалб этиш.
6.	Берилган мавзу асосида биноларни мустақил қуриш-ясашлари.
7.	Болаларнинг ижодий-ихтиёрий қуриш-ясашлари.
8.	Тайёр қурилишни таҳлил қилиш.
5–босқич. Болаларнинг ижодий қурилиш ўйинларини ташкил этиш.Ўйин жараёнида ўзаро муносабатларда ахлоқий сифатларни, ўйнай олиш маданиятини шакллантириш, шунингдек, ёз ойида қум, сув, қиш ойида эса қор билан ўйнашга раҳбарлик қилиш. 
	Қум билан ўйнаш. Қум болаларнинг  ўйнашлари учун энг қулай ўйин воситаси бўлиб ҳисобланади. Қумлар махсус яшикларда нам ҳолатда сақланади. Қумни сақлашга гигиеник талаблар қўйилади: а) қум турли хил тош, шишалардан тозаланган бўлиши; б) қум фақат намроқ ҳолда сақланиши; d) болаларнинг саломатлигига хавф солмаслиги керак.
	Кичик ёшдаги болаларни қум билан ўйнашлари учун байроқчалар, ўйинчоқлар тайёрлаб қўйилиши керак.
	 Сув билан ўйналадиган ўйинлар. Бу ўйинлар билан кичик ёшдан бошлаб шуҚулланиш мумкин. Сувда қўҚирчоқни чўмилтириш, ўйинчоқлар билан сувда ўйнаш, катта ёшдаги болалар эса сувда чўмилишлари мумкин. 
	Қор билан ўйналадиган ўйинлар болаларда қувноқ кайфиятни уйғотади. Бунинг учун болаларга ёҚоч белкуракча, қорни ташиш учун яшикча ортилган чана бўлиши шарт. Катталар ёрдамида қор уюмларидан турли шакллар, қорбобо, қорқиз, ҳайвонларнинг қиёфасини ясайдилар. 

7.4. ДИДАКТИКЎЙИНЛАР

	Дидактик ўйинлар  таълимий ўйин сифатида болаларнинг ёш хусусиятларига мос келадиган ўйинлар сирасига киради. Дидактик ўйинларнинг муҳим белгиси ундаги қоидаларнинг мавжудлигидир.Ўйинда ўйин нияти, ўйин қоидалари, ўйин ҳаракатлари ўртасида узвий алоқа мавжуд.Ўйин нияти ўйин ҳаракатларининг табиатини белгилайди.Ўйин қоидаси эса, ўйин ҳаракатларини, вазифасини ҳал этишга ва ўйиндаги ҳаракатларни амалга оширишга ёрдам беради. 
	Дидактик ўйинлар орқали болаларга янги билимлар, тушунчалар бериб борилади. Бу ўйинларда боланинг ҳар томонлама ривожланиши, билим жараёни, сенсор маданияти, нутқ фаолияти, ақлий қобилиятлари такомиллашади.Ўйин қоидасига риоя қилиш, унга амал қилиш ўйин мазмунини бойитади. 
Дидактик ўйинларда табиий нарса ва буюмлардан кенг фойдаланилади. Боланинг кун тартибида дидактик ўйин учун вақт ва жой ажратилиши керак. Бундай ўйинлар машғулот жараёнида ва ўйиндан ташқари вақтларда гуруҳ ёки якка-якка ўтказилади. Бунда ўйин мазмуни ва натижаси пухта аниқланади. Дидактик ўйинларда қуйидаги қоидаларга амал қилиниши керак: 
1.	Навбатма-навбат таъсир этиш.
2.	Сўралганда жавоб бериш.
3.	¤ртоқлари фикрини эшита олиш.
4.	Ўйин жараёнида бошқаларга халақит бермаслик.
5.	Ўйин қоидасини бажариш.
6.	¤з хатосини тан олиш.
	Дидактик ўйинларда болаларнинг ёш, индивидуал хусусиятларини ҳисобга олиш лозим.Ўйинда ўйин темпи ва ритми катта роль ўйнайди, жуда секин ва бир текисдаги темп болани кўп куттиради, жуда тез темп эса болаларни ҳаяжонга солади, турли баҳс-мунозараларга олиб келади. Катталар томонидан ўйин иштирокчиларини тўғри баҳолаш муҳим аҳамиятга эга.
	Дидактик ўйинларнинг қуйидаги турлари мавжуд: а) буюм ва ўйинчоқлар билан ўйналадиган; б) стол-босма; d) оҚзаки-сўз ўйинлари. 
	Буюм ва ўйинчоқлар билан  ўйналадиган ўйинлар боланинг илк ёшидан бошлаб, то мактаб ёшига етгунга қадар ўйналадиган ўйин тури ҳисобланади. Бунда болаларнинг тасаввурлари, диққатлари ўйин асосини ташкил этади. Уларда теварак-атрофдаги нарса ва буюмлар, уларнинг сифати, фойдали томонлари тўғрисида умумий тушунча ҳосил бўлади.Ўйинда ўйналадиган ҳар бир буюм ёки ўйинчоқ ўзининг ташқи кўринишига эга бўлиши, нарсанинг асосий белгисини ажрата  билиш имконини бериши лозим. Бундай ўйинлар болаларнинг нарсаларнинг шакли, ҳажми, белгиси, сифати ҳақидаги билимларини кенгайтиради. 
	Стол–босма ўйинлари болаларнинг теварак-атроф ҳақидаги тасаввурларини аниқлаш, бир тизимга солиш, тафаккурини (таҳлил қилиш, синтез, умумлаштириш, тавсифлаш) ўстириш имконини берувчи ўйин усулидир. Бу ўйин турига а) лото; б) жуфт расмлар; d) домино; e) лабиринт киради. 
	ОҚзаки сўзли ўйинлари  катта мактабгача ёшдаги болалар билан ўтказилади. Улар боланинг эшита олиш, зудлик билан жавоб топа олиш, ўз фикрларини тез ва аниқ ифода эта олишга ўргатади. Тадқиқотчиларнинг фикрича, бундай ўйинлар боланинг ақлий ривожланишида катта аҳамиятга эга. Юқорида кўрсатиб ўтилган ўйин турларида дидактик мақсад ва ўйин материалларининг мавжудлиги муҳим аҳамият касб этади. 
	 Қоидали-ҳаракатли ўйинлар асосини боланинг жисмоний ривожланишига қаратилган ҳаракатлар тизими эгаллайди. Бунда асосан юриш, югуриш, сакраш, чирмашиб чиқиш, улоқтириш, эмаклаш каби ҳаракатлар ўйин мазмунини белгилайди. Қоидали-ҳаракатли ўйинлар келиб чиқишига кўра: а) халқ миллий ўйинлари; б) муаллифлик ўйин турларига бўлинади. 
	Ўар иккала ўйин турида ҳам асосий мезон ўйин қоидаси бўлиб ҳисобланади. Ўаракатли ўйинлар ҳаракатларнинг аниқлиги, ифодалилиги, болаларда тезкорлик, эпчиллик, қўрқмаслик, мардлик каби олижаноб фазилатларни тарбиялаб боради. Кўпчилик ҳаракатли ўйинлар жамоа бўлиб ўйнашга мос бўлиб, бу жамоада уюшган ҳолатда ҳаракат қилиш қобилиятини шакллантиради. Қоидали ҳаракатли ўйинларни ўтказишда болаларга ролни тўғри тақсимлаш ўйин жараёнини кузатиб бориш, унга раҳбарлик қилиш, ўз вақтида яхши ҳаракатларни рағбатлантириш ўйин нуфузини оширади.Ўйин жараёнида қувноқ кайфият, ижобий ҳис-туйҚулар юзага келади. 
	Кичик ёшдаги болалар учун ўйин сюжети очиқ характерга эга бўлади. Масалан, “Тўпни қувла!”, “Тўпни ушлаб ол!”. Катта ёшдаги болалар учун ўйин мақсади, қоидаси ва ўйинни ташкил этиш мураккаблашади. Қоидали-ҳаракатли ўйинлар аввал жисмоний тарбия машғулотида ўрганилади. Сўнгра бошқа жараёнларда такроран ўйнатилиши лозим. “Учинчи минг йилликнинг боласи” дастурида турли ёш гуруҳлари бўйича ўтказиладиган ҳаракатли миллий ўйинлар туркумлари киритилган. 
7.8. Миллий халҳ ўйинлари икки гуруҳга бўлинади: 1. Миллий ҳаракатли ўйинлар. 2. Миллий халқ ўйинлари.
	Миллий ҳаракатли ўйинлар спорт турлари билан ҳамда халқимиз қадриятлари билан алоқадор бўлиб, улар асрлар давомида даврларга мос равишда ривожланиб, такомиллашиб, эъзозланиб келинган. У болаларнинг жисмонан бақувват, соҚлом, жасур, қатъиятли, чаққон, уддабурон бўлиб ўсишларида муҳим омил бўлиб ҳисобланади. Халқ миллий ўйинларида миллатнинг ўтмиш тарихи, маънавий ва маданий ривожланишининг характер хусусиятлари, урф-одатлари, анъаналари жамлангандир.
	Халқ миллий ўйинлари орқали болаларни маънавий, ақлий, жисмоний, эстетик жиҳатдан тарбиялаб бориш жараёнида болаларда ўз Ватанини севиш, унинг бойликлари қадрига етиш, буюк аждодларимиз меросларини ҳурмат қилиш, миллий куй ва қўшиқлардан завқланиш туйҚулари, шунингдек ўсиб келаётган ёш авлодда чидамлилик, сабр-тоқатлилик, тезкорлик, илдамлик, ботирлик каби шахсий сифатлар шаклланиб боради.
	Халқ миллий ўйинларини мактабгача таълим муассасаларида ташкил этишда қуйидаги вазифалар амалга оширилиши лозим:
- халқ миллий ўйинларининг турлари ва уларни ташкил этиш йўллари, усуллари ҳамда услубларини ишлаб чиқиш;
- миллий ўйинларни ташкил этишда маънавий қадриятлар ва урф-одатларимизни кундалик ҳаёт жараёнига сингдириб бориш;
- мактабгача ёшдаги  болаларни миллий истиқлол руҳида тарбиялашда халқ миллий ўйинларидан мақсадли фойдаланиш;
- халқ эртаклари, халқ оҚзаки ижоди дурдоналаридан унумли фойдаланиш;
- болаларнинг ўйнашлари учун шарт-шароит (ўйин учун жиҳозлар, атрибутлар) яратиш;
- мактабгача таълим муассасалари, оила ва маҳаллалар ўртасида миллий ўйинлар бўйича кўрик танловлари ва мусобақалар ўтказиш.
Миллий ҳаракатли ўйинлар болаларнинг ёш хусусиятларига, ўйиндаги ҳаракатлар ривожига қараб такомиллашиб боради. 
1-2 ёшли болалар билан ўйналадиган ўйин турлари: “Бармоққа-бармоқ”, “ўоз-Қоз”, “ўоз турсин”, “Бўп-бўп”, “Той-той”, “Поезд”, “Ачом-ачом” ўйинлари, гўдак энди бир-икки қадам ташлашни ўрганаётган вақтда гавдасини тўғри тутишга ёрдам берадиган ўйинлар ҳисобланади.
3-4 ёшли болалар билан ўйналадиган ўйин турлари:  “От ўйин”, “Кесак қўйди”, “Кўз бойлагич”, “Чорий чамбар”, “Аввалакам”, “Таёқ ирҚитиш”, “Қулоқ чўзиш”, “Читти гул”, “Холам меҳмонга келди”, “Учди-учди”.
4-5 ёшли болалар билан ўйналадиган ўйин турлари:  “Чир айланма”, “Чиллак”, “Тортишмачоқ”, “Лафта”, “Дор ўйин”, “Кўпкари”, “Беркинмачоқ”, “Жами”, “Чертан девор гир-гир айлан”.
Катта ёшдаги болалар учун ўйинлар  “Чавандозлар”, “Доирага торт”, “Дўппи яширма”, “Сапалак”, “Беш тош”, “Оқ терак-ми кўк терак”. Бу ўйинлар орқали болаларда чаққонлик, ўз-ўзини бошқара олиш ва ўзига ишонч тарбияланади, қатъиятлилик кўникмалари шаклланади, фикрлашга ўргатилиб борилади, топқирлик қобилиятлари ривожланади, ҳозиржавоб бўлишга тайёрланиб борилади.
	Халқ ҳаракатли ўйинларини ташкил этиш ва болаларга ўргатишда қуйидаги қоидаларга риоя қилиш зарур. 
1.	Болани руҳий жиҳатдан ўйинга тайёрлаш.
2.	Ўйин жараёнида болаларнинг жисмоний тайёргарлиги ва ёш хусусиятларига эътибор бериш.
3.	Ўар бир ўйиннинг педагогик томонларини назардан қочирмаслик.
4.	Ўйинларни ижтимоий-фойдали меҳнат билан боҚлаган ҳолда ҳаётга татбиқ этиш.
5.	Ўйин давомида ўзаро муносабатларни янада мустаҳкамлаш.
6.	Жамоа бўлиб биргаликда ҳаракат қилиш, жамоа манфаатига ҳурмат ва эътиборли бўлиш.
Миллий ҳаракатли ўйинларнинг спорт кўринишидаги турларидан “Кураш”, “Чавандозлар” болаларда кучли ва чаққон, ҳалол ҳаракат қилиш малакаларини орттиради.Ўзбек халқининг эрмак ва овутмачоқ ўйинларидан асосан боланинг илк ёш давридан бошлаб шуҚулланиб борилади. Бу ўйинлар асосан катталарнинг бевосита раҳбарлигида ҳаракат ва сўзларнинг уйҚунлашуви билан ўйнатилади. Масалан, “Бармоқлар”, “Сичқон-сичқон” ўйинлари орқали болаларда хушчақчақлик кайфиятлари ҳосил қилиниб тасаввурлари ўсиб боради. Халқимизда “Боланинг илонни чангаллайдиган даври” деган ибора бор. Бу хикмат бола хали қўрқиш ҳиссини билмайдиган даврида, яъни яхши-ёмонни ажрата олмайдиган вақтида қўлланилади. Худди шу даврда “Сичқон-сичқон” ўйини қўл келади. 
	Илк ёшдаги болалар дастрўмолдан ясалган “сичқон”нинг ҳаракатланишидан қаттиқ завқланиб, қийқириб яйрайдилар. “Сичқон”ни ҳаракатлантирувчи катта одам унинг жуда чаққонлигини намойиш этиши керак. Бу овутмачоқ гўдакка сичқон шакли ва унинг жуда югурдаклиги тўғрисида тасаввур ҳосил қилишга кўмаклашади. Эрмак ўйинлардан “Оймома”, “Боққа кирсам майлими”, “Алла”, “Ажи-ажи”, “Бойланди”, “Чапакка-хо-чапакка” орқали болаларни мулоқотга ўргатиб борилади. Бу жараёнда болаларнинг эшитиш, кўриш, сезиш, ҳис қила олиш каби сенсор ҳолатлари фаоллашади. Болаларнинг нутқ фаоллигини ўстириш мақсадида айтишма ўйинларидан кенг фойдаланилади. Бундай ўйинларга “Бойланди”, “Холам келди”, “Мунди-мунди”, “Булбулим-булбулим”, “Кўз бойлоҚич”, “Оқ шоли, кўк шоли”, “Ада хорманг” лар киради. Яна, халқимизда азал-азалдан ўйнаб келинадиган сўз ўйинларидан “Яраштиргич”лар ҳали-ҳанузгача болалар орасида “тинчлик – ярашув” тимсоли сифатида қўлланилади. Бу ўйинлар болалар  тилидан ана шундай жаранглайди: 
Каримга бердим тойчоқ,
У олавермади ҳар чоқ.
ТойчоҚимни ким олса,
Мен у билан чин ўртоқ.

Ялинчоқ-ялинмачоқ,
Писта пўчоқ.
Қиличми, тўқмоқ, қирқ йилгача ўртоқ,
Тўқмоқ - тўқсон йилгача ўртоқ.

Болаларнинг математик тасаввурларини ўстиришга ёрдам берадиган ўйин турига “Санамалар” киради. Бу ўйин жараёнида болалар шеърий сатрлар орқали сон-саноқдан топишмоқ тарзида фойдаланиб қатнашадилар. Бунда болаларнинг тасаввурлари, фикрлаш доиралари кенгайиб, шеърий оҳангда тўғри жавоб қайтаришга ўргатилиб борилади. Асосан бу ўйинлар қуйидагича жаранглайди:
Дадаму-ойим,
Бор иккита синглим.
Баҳодир, Дилдор,
Боғчага кетар,
Санаб кўр чаққон,
Бизлар нечта жон.

¤збек халқи ниҳоятда сўзга чечан, топқир бўлиб, ўзининг ал-ёру-қўшиқларига бойдир. Бу фикримизнинг исботи сифатида халқ орасида машҳур бўлган “Қиқилламалар”дир. Бу сўз ўйинларида содир бўлаётган воқеа-ҳодисалар, кечинмалар шеърий оҳангда ижро этилади. Масалан:
Шов-шов этади ариқ,
Карим экади тариқ.
Ёки:
Эчки келади маъраб,
¤з эгасига қараб.
Юқорида кўрсатиб ўтилган ўйинлардан эрталаб ва кечки соатларда кенг фойдаланиш мумкин.
      
Бола тарбиясида ўйинчоқнинг аҳамияти
	Ўйинчоқ - бола ҳаётининг дастлабки даврларидан бошлаб уларга йўлдош қувонч манбаидир.Ўйинчоқ боланинг ўйнаши учун мўлжалланган ва бошқа мақсадларда фойдаланилмайдиган буюм ҳисобланади. Унда буюмларнинг типик хусусиятлари умумий тарзда акс этади. 
	Педагог А.С.Макаренко, “Ўйинчоқ ўйиннинг “материал асоси”, ўйинчоқ ўйинни яратишда иштирок этади, боланинг ўзига хос шериги сифатида намоён бўлади, унинг шахсига таъсир кўрсатади”, - деб таъкидлайди. Рус педагоглари ўйинчоқ болаларга атрофдаги мавжуд воқеликни ўрганишга ёрдам берадиган, ранглар, буюмлар кўламини уларнинг материалларини фарқлаш малакасини ривожлантирувчи восита деб таъкидлаб, бола дунёқарашини кенгайтиришдаги аҳамиятини кўрсатиб бердилар.
	Халқ педагогикасида ўйинчоқларнинг бутун бир тизими ишлаб чиқилган бўлиб, булар боланинг сенсор қобилиятини ривожлантиришга қаратилган.	Ўйинчоқлар болаларнинг нутқий фаоллигини уйғотади, луҚат бойлигини оширади, уларда таҳлил қилиш, яхлит ҳолатга келтириш, умумлаштириш, таққослаш, тавсифлаш, диққатни жамлаш каби қобилиятларни ривожлантиради.
	Ўйинчоқ болаларда – маънавий-ахлоқий туйҚуларни (меҳрибонлик, авайлаш, эътиборлилик) шакллантиради, атроф-муҳитга ижобий муносабатни уйғотади.Ўйинчоқлар танлашда боланинг ёш ва индивидуал хусусиятлари, қизиқишлари, истаклари ҳисобга олинади. Мақсадга қаратилган бундай ёндошув - ўйинчоқ танлашга бўлган талабни янада оширади. Асосан, педагогик, гигиеник, бадиий талаб орқали ўйинчоқ танланади.
	Педагогик талаб.Ўйинчоқ образи ва мазмунининг бола тарбиясига мувофиқлиги; жамиятимиз Қояси нуқтаи назарига мос келиши, Қоявий жиҳатдан қимматли бўлиши педагогик талабнинг муҳим белгиси ҳисобланади.Ўйинчоқ болада олижаноб туйҚуларни уйғотиши, бошқа миллат болалари билан дўстона муносабатларни тарбиялаш, воқеликка нисбатан олижаноб туйҚулар уйғотиши, ижобий ахлоқий тажриба тўплашга ёрдам бериши лозим. Боланинг фаолликка бўлган интилишини қониқтириши ва уни уйғотиши керак. Образли ўйинчоқ реал ҳақиқатни ифода этади, буюм, унинг хусусиятлари ва ҳаётдаги аҳамиятини акс эттиради.
	Ўйинчоқнинг динамиклик хусусияти ундан кўп маротаба режали тарзда фойдаланиш имконини яратади. Бу хусусиятидан келиб чиқиб, ўйинчоққа қуйидаги талаблар қўйилади:
	Гигиеник талаблар.Ўйинчоқ қандай материалдан ва рангдан тайёрланганлиги, боланинг ҳаётига ҳеч қандай хавф солмаслиги, яхши тозаланиши мумкинлиги асосий талаблардан ҳисобланади.
	Бадиий талаблар.  Шакл, бўёқ ва безакларнинг ҳар томонлама уйҚунлашуви, бир-бирини ранг ва шакл жиҳатдан тўлдириб, таъкидлаб, ўйинчоқнинг бадиий ифодалилигини оширади.Ўйинчоқларнинг тузилиши ва безалиши болаларнинг турли ёш босқичларида идрок этиш хусусиятларига тўла мос келмоҚи лозим. 
	Тўғри танланган ўйинчоқ - боланинг жисмоний, ахлоқий, ақлий ва бадиий-эстетик тарбияси ривожига ижобий таъсир кўрсатади. Болани ақлий жиҳатдан тарбиялашда дидактик ўйинчоқларнинг бутун бир тизими катта аҳамият касб этиб, сенсор ва нутқ ривожига таъсир этади, фикрлаш жараёнлари ва диққатини тарбиялайди, буюм ва унинг хусусиятларига, қурилишига бўлган қизиқиш шаклланади, билими,тушунчалари бойиб боради.
	-Ўйинчоқ болани қувонтиради, атрофдагиларга нисбатан ижобий муносабат ҳосил қилади, биргаликда ўйнаш туйҚусини уйғотади ва ижобий ҳис-туйҚуларни таркиб топтиради. Ахлоқий ҳис-туйҚуларни шакллантиришда қўҚирчоқ муҳим аҳамиятга эга. Миллий қўҚирчоқ  болаларни бошқа миллатга мансуб бўлган тенгдошларига бўлган ижобий муносабатини тарбиялаш  манбаларидан ҳисобланади. Санъатни биринчи ёрқин образли ва энг тушунарли буюми бўлган ўйинчоқ эстетик ҳислар ва кечинмаларни уйғотади, эстетик тарбияни тўплашга ёрдам беради ва бадиий дидни шакллантиради. Шу ўринда болаларга яқин ва тушунарли бўлган халқ ўйинчоқларининг аҳамиятини алоҳида таъкидлаш лозим.
	Ўйинчоқ болаларни турли ранг-баранг ҳаракатларга ундайди ва боланинг фаол ҳаракатга бўлган эҳтиёжини қондиради. Тезкор жавоб реакциясини, ҳаракатларнинг аниқлиги ва мувофиқлаштиришини ривожлантиради.
	Илк ёшдаги болаларга мўлжалланган кўп ўйинчоқлар (шақлдоқлар, резина коптокчалар, шаклчалар ва бошқ.) болада кўриш ва эшитиш диққатини ривожлантиради, ушлаш ҳаракатлари ва буюмли ҳаракатларни ўстиришга ёрдам беради. 
	Ўйинчоқларнинг турлари ва кўринишлари бўйича қуйидаги туркумларга ажратилади:
- Сюжетли-образли;
- техника ўйинчоқлари;
- қуриш–ясаш, қурилиш материаллари ўйинчоқлари;
- дидактик ўйинчоқ ва ўйинлар;
- спорт ва ҳаракатли ўйинлар учун мўлжалланган ўйинчоқлар;
- йиҚма–бўлинма ўйинчоқлар;
- театр ва декоратив ўйинчоқлар (соя ва қўҚирчоқ театрларининг персонажлари, драмалаштирилган ўйинлар учун кийимлар, арча ўйинчоқлари);
- ўйинчоқ-эрмаклар;
- оҳанг чиқарувчи мусиқавий ўйинчоқлар;
- қўлбола ўйинчоқлар ва ўйин материаллари, турли-туман ўйин жиҳозлари.
	- Сюжетли-образли ўйинчоқлар сюжетли-ролли ўйин учун фойдаланилади. У болаларда ижобий характер қирраларини, мулойимлик, Қамхўрлик, ёрдам беришга эҳтиёж, шунингдек катталар меҳнатига ҳурмат ва тенгдошлари билан ўйнай олиш малакаларини тарбиялайди.
	- Техника ўйинчоқлари болаларда техникага ва техника асбобларига бўлган қизиқиш уйғотиб, уларни ўз ўйинларида қўллай олиш имконини яратади. Болаларга техникага бевосита алоқаси бор буюмнинг (машиналар, механизмлар, транспорт турлари, алоқа воситалари) ташқи кўриниши, образини ва унга хос ҳаракатларини таништирувчи техник ўйинчоқлар яқин туради.
	- Қуриш-ясаш ўйинчоқлари содда, бошқариш ва фойдаланиш жиҳатдан қулай ва осондир. Бу ўйинчоқларни ўйнаш буюмнинг асосий вазифаларига тақлид қилиш имконини яратиши лозим. (автомобилда Қилдираклар ҳаракатланиши, эшик очилиши). Қурилиш материаллари билан ўйналадиган ўйинчоқларнинг асосий 2 типи мавжуд:
а) кублар, призмалар, конуслар, пирамида, целиндрлар, пластинкалар, геометрик шакллар тўплами.
б) турли блок - девор, фронитон, колонка, том, арк ва бошқа архитектура ва қурилиш материаллари. Майда (стол ўйинлари учун) ва йирик (полда ва майдончада) ўйнашга мўлжалланган бу қурилиш материалларининг ранги ҳар хил  бўлиши мумкин.
	- Дидактик ўйинчоқларнинг асосини халқ ўйинчоқлари ташкил қилади. Улар ўйнашда бола ўз-ўзини назорат қилади. Хилма-хил мозайкалар сенсор қобилиятларини ривожлантиради. Улардаги ўйин вазифаси нақшлар, расмларни танлаш ва жойлаштиришдан иборат.
	Ҳаракатли ўйинларга мўлжалланган ўйинчоқлар: сув, қум билан ўйналадиган ўйинчоқлар, коптоклар, арҚамчилар, чамбараклар, кегли ва бошқалар. Уларнинг асосий вазифаси болаларни жисмоний жиҳатдан тарбиялашдир. 
	- Мусиқали ва театрлаштирилган ўйинчоқлар болаларнинг мусиқавий оҳанг ва ритмни эшита олиш қобилиятини ўстиришга ёрдам беради. Катта ёшдаги болалар  эртакларни саҳналаштирадилар. 
	-Ўйинчоқ-овутмачоқлар ҳаракатчан, кўпинча овоз чиқарадиган бўлади. Улар болаларни ўзларининг ажойиб хатти-ҳаракатлари билан қувонтирадилар, сюжетлари эса вақтичоҚлик баҚишлайди.
	- Қўлбола ўйинчоқларни катталар болалар билан биргаликда тайёрлайдилар ва турли эртак, ҳикояларни саҳналаштирадилар.
	Ўйинчоқларни материалига кўра: ҳунармандчилик, қўлбола усулида, фабрикада тайёрланади. 
	Таниқли педагог А.С.Макаренко ўйинчоқларнинг 3 турини ажратиб кўрсатган эди: тайёр ўйинчоқлар, ярим тайёр ўйинчоқлар ва ўйин материаллари. Биринчи тури болаларни буюмлар ва нарсаларнинг ранг-баранглиги билан таништиради, тасаввурини ўстиради. Иккинчи тури боладан фаол фаолиятни талаб қилади, мантиқан ва ақлан ўсишга ёрдам беради. Учинчи тури бевосита боланинг ижодий фаолиятини таъминлайди.
	
МАКТАБГАЧА ТАЪЛИМ ТИЗИМИДАЎЙИНЛАР ТЕХНОЛОГИЯСИ
Ўйин технологиясининг назарий асослари.
Бугунги кунда таълим тизимига, жумладан мактабгача таълим тизимига ҳам янги педагогик технологиялар, интерфаол усуллар кириб келмоқда. Бу технологияларнинг мазмун-моҳиятини, асосий тамойилларини, қонуниятларини, улардан самарали фойдаланиш йўлларини амалиётчи тарбиячи ва ўқитувчиларга етказиб бериш педагогика фани олдида турган долзарб муаммолардан биридир.  
“Технология” юнонча сўз бўлиб, “techne” – “маҳорат”, “санъат” ва “logos” – “тушунча”, “ўрганиш” демакдир. Технология сўзи замирида жараёнларни амалга ошириш усуллари ва воситалари ҳақидаги билмлар йиҚиндиси, шунингдек, объектда содир бўладиган сифат ўзгаришлари тушунилади.
 Таълим технологияси тушунчаси таълим мақсадига эришиш қуроли, яъни олдиндан лойиҳалаштирилган таълим жараёнини яхлит тизим асосида босқичма-босқич амалиётга жорий этиш ва шу мақсадга эришишнинг метод, усул ва воситалари тизимини, таълим жараёнини бошқаришни ифодалайди. 
Педагогик технологиянинг марказий муаммоси бола шахсини ривожлантириш орқали таълим мақсадига эришишни таъминлашдан иборат. Педагогик технологиянинг тамойиллари қуйидагилардир:    кафолатланган якуний натижа, таълимнинг самарадорлиги, қайтувчан алоқанинг мавжудлиги, таълим мақсадининг аниқ шаклланганлиги.
Ўйин технологияси ҳам ўйин методидан ўзининг аниқ мақсади, амалга ошириш керак бўлган жараёнларнинг мантиқий кетма-кетлиги ва ўзаро боғлиқлиги, олдиндан белгиланган натижаларга эришиш кафолати билан фарқ қилади.
Л.С. Вигодский ўйинни боланинг ички ижтимоий дунёси, ижтимоий буюртмаларни ўзлаштириш воситаси сифатида таърифлайди.
Ўар қандай ўйин муайян вазифаларни бажаради:
•	мафтункорлик;
•	коммуникативлик;
•	ўз имкониятларини амалга ошириш;
•	ташхис;
•	ўйин иштирокчилари ўртасидаги мулоқот;
•	ижтимоийлашувлик.
С.А. Шмаковнинг таъкидлашича, ўйинлар  қуйидаги тўртта асосий хусусиятга эга:
-	эркин ривожлантирувчи фаолият, яъни бола  ўйинни ўзи танлайди, унда фаол иштирок этади. Бунда биринчи навбатда якуний натижа эмас, балки  ўйин  жараёни муҳим аҳамиятга эга;
-	ижодий характер, яъни  ўйин жараёнида болалар учун ижод қилишга катта имкониятлар мавжуд;
-	эмоционал таъсир – бола ўйинда марказий ўрин эгаллашни хохлайди,  Қолиб бўлишга  интилади, бу боланинг фаоллигини оширишга ёрдам беради;
-	асосий ва қўшимча қоидалар ўйин мазмуни, уни мантиқий кетма-кетлигини белгилайди.
Ўйин структурасига мақсад, режалаштириш, мақсадга эришиш, натижаларни таҳлил қилиш каби компонентлар киради.Ўйиннинг энг асосий хусусияти унинг  ижодийлигидадир.  У ўзаро кураш, мусобақалашиш, рақобат шаклида намоён бўлади. 
Назарий жиҳатдан ўйинга фаолият, жараён ва ўқитиш методи сифатида қараш мумкин.
Ўйин фаолият сифатида мақсадни белгилаб олиш, режалаштириш ва амалга ошириш, натижаларни таҳлил қилишни қамраб олади ва бунда шахс субъект сифатида ўз имкониятларини тўла амалга оширади.
Ўйинли фаолиятни мотивациялаш ўйин характерининг мусобақалашиш шартлари, шахснинг ўзини намоён қила олиши, ўз имкониятларини амалга ошириш эҳтиёжларини қондиришдан келиб чиқади.
Жараён сифатида ўйин тузилмаси (Г.К. Селевко таъбирича) қуйидагиларни қамраб олади:
•	ўйнаш учун олинган роллар;
•	бу ролларни ижро этиш воситаси бўлган ўйин ҳаракатлари;
•	ҳақиқий нарсаларни шартлиларга алмаштириш;
•	ўйинда иштирок этувчиларнинг реал ўзаро муносабатлари;
•	ўйинда шартли равишда яратилган сюжет (мазмун).
Ўар қандай технологияда, жумладан, ўйин технологияларида ҳам,  ўқув мақсади аниқ белгиланиши зарур. Бу технологиянинг асосий негизидир. Мақсад тўғри қўйилиши учун тарбиячи  болага нимани ўргатмоқчи бўлганлигини  билиши керак. Битта машғулотда битта мақсад қўйилиши мақсадга мувофиқ. Масалан, болаларни 3 рақами билан таништириш ёки  йил фасллари ҳақида тушунча бериш ва ҳ.к. 
Ўйин технологиялари (айниқса, боғча болалари учун) ривожлантирувчи мақсадларни (боланинг идрок, хотира, диққат, тафаккури ривожлантириш)  амалга ошириши ҳам мумкин. Бунда ўйин жараёнида якуний натижа кўра муҳимроқ бўлади. 

Мактабгача таълим тизимида педагогик ўйинларнинг шакллари ва амалга ошириш методлари. Педагогик ижрочилик ўйинларини бола уч ёшдан бошлаб ўзлаштира бошлайди. Шу ёшга келиб бола одамлар ўртасидаги муносабатлар билан таниша бошлайди, ҳодисаларнинг ички ва ташқи томонларини ажрата бошлайди, ўзида ички кечинмаларни сеза бошлайди. Уларга муносабат билдиради. 
Мактабгача ёшда болалар ўйин фаолиятини ўзлаштира бориб ижтимоий қадрли ва ижтимоий баҳоланувчи фаолиятга тайёрлана бошлайдилар. Мактабгача таълим тизимида қўлланиладиган педагогик ўйинларнинг қуйидаги турлари мавжуд: 
1. Болалар кайфиятини кўтарувчи.
2. ҳамкорликка чорловчи.
3. Болаларни ўзлигини намоён этишга чорловчи.
4. Болаларда ўзига ишонч ҳиссини  шакллантирувчи, жисмоний ва интеллектуал муоммоларни йўқотишга қаратилган.
5. Мактабгача болалар хатти-ҳаракатидаги чекланишларни тавсифловчи (диагностика).
6. Болалар шахси структурасига ижобий коррекциялар берувчи.
7. Миллатлараро баҚрикенгликни шакллантирувчи.
8. Болаларда ижтимоий, жамоавий муносабатларни шакллантирувчи ўйинлар.
	Педагогик ўйинларни қуйидагича таснифлаш мумкин:
Фаолият турларига қараб: ижтимоий интеллектуал, меҳнат, ижтимоий ва психологик ўйинлар.
Педагогик жараёнларнинг характерига қараб:  таълим-тарбиявий, ривожлантирувчи, маҳсулотли, ижодий, психотехник ўйинлар.
Ўйинлар методларига қараб: предметли, сюжетли, бадиий ролли, ҳодисаларни тасаввур этувчи ва драмалаштирувчи ўйинлар.
Предметлар асосидаги ўйинлар: математик, биологик, экологик, мусиқали, техникавий, жисмоний тарбияловчи, иқтисодий тежамкорлик ва ишбилармонлик, тадбиркорликни ривожлантирувчи ўйинлар.Ўйин воситалари бўйича: ўйин воситалари (копток, пирамида, куб ва бошқ.) билан амалга ошириладиган ўйинлар ва ўйин воситаларисиз амалга ошириладиган ўйинлар хонтахта устида,  хонада ва далада ўйналадиган ўйинлар, комьпютер ва телевизор ўйинлари, ўйиннинг техник воситалари ҳаракатланувчи ва стационар намуналар воситасидаги ўйинлар.
	Мактабгача таълимда ёши катталарнинг тўплаган тажрибасини кичик ёшдагиларга сингдириш жараёнида ўйинлар таълим методи сифатида намоён бўлади.Ўйин методларига қараб мактабгача таълим вазифаларидан келиб чиқиб, предметли, сюжетли-ишчан, драмалаштирилган ўйинлардан кенг фойдаланилади. 
Мактабгача таълимда ривожлантирувчи педагогик ўйинларни ўқув тарбия жараёнида қўллаш қуйидаги ўзига хос характерга эга бўлади. Биринчидан, ривожлантирувчи педагогик ўйинлар махсус топшириқлар мажмуасидан иборат бўлади. Иккинчидан, ўйин фаолиятидаги топшириқлар рангли кублар, Қиштчалар, квадратлар, пластилин, картон қоғозлар, конструктор–механик мажмуаларида турли орнамент, расм ва жимжимадор предметлар воситасида амалга оширилади. Учинчидан, топшириқлар мустақил бажарилишини таъминлаш мақсадида уларни осондан қийинга томон, аниқ вақт оралиғида сифатли бажарилишини таъминлаш даркор. 
Мактабгача таълим муассасаларида  интерфаол ыйинлардан фойдаланиш ижобий натижаларга олиб келади. Бу ўйинлар  жараёнида бола пассив объектдан фаол субъектга айланади. Тарбиячининг асосий вазифаси эса ўйинни ташкил этиш, болалар ижодига шароит   яратишдан иборат.  
Интерфаол ўйинлар жараёнида бола мустақил фикрини тўғри баён этишга, бошқаларни тинглашга ўрганади, бошқача қилиб айтганда интерфаол ўйинлар орқали келажакда ҳар бир бола учун зарур  бўлган ижобий сифатлар шакллантирилади. Интерфаол ўйинларни самарали ўтказиш учун қуйидаги қоидаларга эътибор бериш лозим:
1.	Машғулот олдидан болалар ўйин қоидалари ва мазмунини қай даражада тушунганликларини аниқлаш.
2.	Болаларни ёш хусусиятлари ва бир-бирларига  бўлган муносабатларини ҳисобга олиш.
3.	Ўар бир боланинг қобилияти ва психологик хусусиятларини эътиборга олиш.
4.	Ўйин жараёнида  болаларга қизиқ бўлган материаллардан фойдаланиш.
5.	Диққат ва эътиборни жалб этадиган услубларни излаб топиш.
6.	Болаларга ролларни тўғри тақсимлаш.
7.	Ўйиндан қандай мақсадда фойдаланиш мумкинлигини билиш.
8.	Ўйиннинг асосий босқичлари ҳақида тасаввурга эга бўлиш ва  натижаларини прогноз қилиш.
	Педагогик нуқтаи назардан тўғри ташкил этилган ўйин боланинг ахлоқий, иродавий хусусиятларини шакллантириш билан бирга уни билим олишга, атрофдаги олам сирларини очишга қизиқиш уйғотади. Шунинг учун мактабгача таълим муассасаларида ўйин технологияларидан кенг фойдаланиш керак. 
	Ўйинлар технологияси тушунчаси педагогик технологиянинг таркибий қисмидир.Ўйин технологияси анъанавий таълимдаги ўйин методидан ўзининг аниқ мақсади, амалга ошириш керак бўлган жараёнларнинг мантиқий кетма-кетлиги ва ўзаро боғлиқлиги, олдиндан белгиланган натижаларга эришиш кафолати билан фарқ қилади. 
Хулоса қилиб шуни таъкидлаш керакки,  юқоридаги назарий асослардан фойдаланиш мактабгача таълим-тарбия жараёни самарадорлигини оширишга хизмат қилади. 

Мустақил иш
Жадвални тўлдиринг
	Қайси ўйинлар болаларни меҳр, шафқат ва садоқатга ўргатади? Номларини ёзинг.
1.			
2.			
3.			
4.			
5.			
6.			
7.			
8.			
9.			
10.			

Назорат учун саволлар
1.	Ўйин фаолиятига таъриф беринг.
2.	Ўйин турлари ва уларнинг ўзига хос хусусиятларини ёритиб беринг.
3.	Болалар ўйинчоқларига қўйиладиган асосий талаблар нималардан иборат?
4.	Мактабгача таълим тизимида ўйин технологиясининг  мақсад ва вазифалари нимадан иборат?
5.	Интерфаол ўйинларнинг ўзига хос томонлари нималардан иборат?

                         8. БОБ  Ақлий тарбия

8.1 Ақлий тарбия ҳақида тушунча.

Бозор иқтисодиётида келиб чиқаётган янгидан-янги  муаммоларни илмий асосда ҳал қила оладиган шахсни тарбиялаш бош масала ҳисобланади. Бунинг учун эса ақлий қобилиятни ривожлантириш, ақлий меҳнат қилиш маданиятини ўргатиш зарур.  Ақлий тарбияни шакллантиришда фақат тушунча ва фактлардан фойдаланишнинг ўзи етарли эмас, бунинг учун фикрлаш, исботлаш, хулоса чиқариш, умумлаштириш, системалаштириш, таққослаш, асосий маълумотни ажратиб олиш каби жараёнларни ҳам фаол қўллаш лозим бўлади.  Буларнинг ҳаммаси дарс вақтида амалга оширилиб, ақлий меҳнатни тўғри ташкил қилиш, талабаларга мустақил билим олишда энг муҳим элемент бўлиб ҳисобланади. Ақлий тарбия ўқувчиларни ақлий меҳнатни тўғри ташкил этиш, ўз-ўзини бошқариш, ўз-ўзини назорат қилиш, малакасини ҳосил бўлишига кўмаклашади, хотирасини мустаҳкамлаш, фикрлаш операцияларини рационал ўтказиш каби малакаларни ўстиради.
	Ақлий тарбияси етук, ўткир зеҳнли, зукко ва заковатли инсонларни халқимиз донишманд кишилар деб атайдилар. Донишмандлик – бу донолик. Донолик инсоннинг энг буюк ва олижаноб фазилатидир. Донолик шундай бир ноёб неъматдирки, у ҳар кимга ҳам насиб этавермайди. Шунинг учун бўлса керак, халқ донолигида “Ақл тожи олтиндан, олтин ҳар кимда ҳам бўлмас”, - дейилади. 
Ақл – кенг маънода сезиш ва идрок этишдан бошланиб то тафаккур ва ҳаётни ўз ичига оладиган билиш жараёнлар йиҚиндисидир.
	Ақлий фаолият диққатнинг ҳар доир маълум мақсадга қаратилган бўлишини талаб этади. Кишининг ақли унинг асосий фаолиятида эришган муваффақияти хусусияти билан боҚланади.
	Инсоният пайдо бўлгандан бери одамлар орасида етишиб чиққан барча олиму фозиллар, шоиру-ёзувчиларнинг барчаси мукаммал илм эгаллаш орқали ўз даврининг эътиборли кишилари даражасига кўтарилганлар.
	Абу Райҳон Беруний, Абу Наср Форобий, Ибн Али Ибн Сино, Маҳмуд ҚошҚарий, Алишер Навоий, Абдулла Авлоний ва бошқалар, Қарб олимларидан Ян Амос Коменский, К.Д.Ушинский, Ж.Ж.Рессо ва бошқалар мукаммал илм эгаллаш орқали фаннинг барча соҳаларида буюк кашфиётлар яратганлар.
	¤з даврининг йирик маърифатчиларидан ҳисобланган АбДулла Авлоний ҳам ёшларни илмли бўлишга чақиради. У ақл ва илмни улуҚлайди ҳамда “Ақл инсоннинг пири комили, муршиди ягонасидир. Руҳ ишовчи, ақл бошловчидир” деб ёзади.
	Муаллиф ўз фикрини аниқроқ ва равшанроқ англаши учун шундай деб айтади. “Ўайвонлар ўзларига бўлаклар тарафидан қиладурҚон зулм ва жабрларни шох, тиш, тирноқлари ила қайтарурлар. Лекин инсон ақл идроки соясида ўзига келадурҚон зарар ва зулмлардан сақланур. Ер юзидаги ҳайвонларни асир қилиб, бўйнидан боҚлаб иплари учини қўлларига берган инсонларнинг ақлидир”.
Абу Али Ибн Сино ақлнинг ривожланиш босқичларини ишлаб чиққан.
Мушохада билан идрок этишнинг биринчи босқичи ақлий категорияларини тушунтиришдир. Иккинчи босқич. Икки хил фикрни идрок этиш. Учинчи босқич.Ўзлаштирилган били, фикрларни идрок этиш билан эришилади. Шунда у ҳақиқий ақл дейилади.
Олим ақлни 3 босқичга бўлар экан, биринчи босқичда ёдлай оладиган, лекин хали харфларни ҳам, ёзишни ҳам билмайдиган болаларни назарда тутган.
Иккинчи босқичда таёқчаларни чиза бошлаган, қаламдан фойдаланишни ўрганаётган болаларнинг ақли тасаввур қилинади.
Учинчи босқичда инсон ақлий шаклларини ва уларга мувофиқ ҳиссий образларни эгаллаган бўлади.
Ибн Сино ақл деганда инсонинг туҚма истеъдодини, билиш жараёнида шаклланадиган фикрлаш қобилиятини тушунади.
Ақлни икки хил категорияларга бўлади.
1.	Назарий ақл – борлиқдаги умумий нарсаларни идрок этишдир.
2.	Амалий ақл – буюмларни танлашда туртки сифатида кўринадиган қобилиятлардан.
Мактабгача тарбия ёшдаги болаларга таълим бериш Қояси биринчи бўлиб чет эл педагогикасида чеҳ педагоги Ян Амос Камнский (1592-1670) томонидан яратилган. У она раҳбарлигида 6 ёшгача бўлган болаларга таълим-тарбия бериш мумкинлигини кўрсатиб берди. Шу даврда болани ёшини эътиборга олган ҳолда киши ўрганиши лозим бўлган ҳамма нарсага ўрганиш лозим дейди. Демак, мактабгача ёшдаги болаларга яъни биз таълим-тарбия берадиган болаларга ҳар томонлама билим кўникма ва малакаларни сингдиришимиз мумкин. У 13 бўлимдан иборат мактабгача таълим дастурини тузди. Я.А.Каменский “Оналар мактаби” китобида кичик болаларни таълим-тарбиясига, ўқиш методикасига катта эътибор берган.
Мактабгача ёшдаги болаларни ақлий тарбилаш болани фаол фикрлаш фаолиятини ривожлантиришга катталарнинг маълум мақсад билан таъсир этишидир. У болаларга теварак-атрофдаги олам ҳақида билимлар беришни, уларни системалаштиришни, болаларда билишга қизиқиш уйғотишни, ақлий малака кўникмаларини таркиб топтиришни, билиш қобилиятларини ривожлантиришни ўз ичига олади.
Болаларни 6-7 ёшдан бошлаб мактабда ўқишга ўтиши муносабати билан уларни,  мактаб таълимига тайёрлаш учун ақлий ривожланиш етарли даражада бўлишини таъминлаш тарбиячиларнинг жавобгарлигини янада оширади.
Ақлий камолот – бу ёшнинг ўсиб тажрибанинг бойиб бориши муносабати билан тарбиявий ишлар таъсирида боланинг ақлий фаолиятида рўй берадиган миқдор ва сифат ўзгаришларининг мажмуасидир. Мактабгача ёшдаги болаларда билим тез суръатлар билан бойиб боради,  нутқ шаклланади, билиш жараёнлари такомиллашади. Хуллас,  бола энг оддий ақлий фаолият усулларини эгаллаб боради. Мактабгача ёшдаги болаларнинг ақлий ривожланиши таъминлаш уларни келажакдаги бутун фаолияти учун катта аҳамиятга эга.Бола ижтимоий муҳит таъсирида ақлий томондан ривожланиб боради. Атрофдаги кишилар билан муомала қилиш жараёнида у тилни ва билан таркиб топган тушунчалар системасини ўзлаштиради. Натижада мактабгача таълим ёшдаги бола тилини шунчалик эгаллаб оладики, унда муомала воситаси сифатида эркин фойдаланадиган бўлиб қолади.
Ақлий ривожланиш фикрнинг тенглигида воқеаларни ҳар хил боғланишларида, муносабатларда кўра билиш, умумийлаштириш қобилиятида намоён бўлади.

8.2 Мактабгача ёшдаги болаларни ақлий ривожланиши.

 Мактабгача ёшдаги болаларни ақлий ривожланиши  дастлаб муомалада бўлиш, нарсалар билан бажариладиган фаолият натижасида кейин эса ўқув меҳнат, самарали фаолиятлар жараёнида (расм чизиш, лой) амалга ошириб борилади. Ўозирги замон педагогика фани билимлар системасини ўзлаштириб олиш, уларни жамғариш, ижодий тафаккурни ривожлантириш ҳамда янги билимлар ҳосил қилиш учун зарур бўлган билиш фаолияти усулларини эгаллаб олиш ақлий ривожланишнинг асосий кўрсаткичлари деб ҳисобланади.
Ақлий тарбиянинг вазифаси унинг мазмуни, метод ива ташкил этилишига қараб белгиланади.
Педагогика-психология фани ақлий тарбия бериш вазифаларини самарали хал этиш 1) боланинг имкониятларидан тўғри фойдаланиш, 2) бола организмининг умумий чарчашига савоб бўлиши мумкин бўлган ортиқча нагрузка бўлмаслиги йўлларини топиш учун мактабгача тарбия ёшдаги болаларнинг ақлий ривожланиши қонунлари ва имкониятларини ўрганиш билан шуҚалланади.
Кейинги йилларда олиб борилган психологик-педагогик тадқиқотларнинг натижалари мактабгача тарбия ёши даврида болаларнинг ақлий ривожланишида жуда катта имкониятлар мавжудлигини кўрсатади. Буларнинг ҳаммаси мактабгача тарбия ёшидаги болаларга бериладиган билим, малака ва кўникмаларини янада чуқарлаштириш, хажмини кенгайтириш мақсадга мувофиқ.
Мактабгача таълим ёшининг охирига келиб болалар теварак атроф тўгрисида каттагина хажмдаги энг оддий билим ва тушунчаларга эга бўлиб қоладилар, асосий фикрлаш жараёнини эгаллаб оладилар, нарса ва буюмлардаги воқеалардаги муҳим ва муҳим бўлмаган томонларини ажрата оладиган баъзи бир сабаб натижали боҚланишларни билиб оладиган бўлиб қоладилар. Улар ўқув фаолиятининг дастлабки кўрсаткичлари шаклланди. Шунинг учун боғча ёшидан бошлаб ривожлантириб бориш катта аҳамиятга эга.
Мактабгача тарбия ёшининг дастлабки босқичларида болаларда тасаввур таълими бўлади. Ўаётий тажрибанинг ортиб бориши ва тафаккурнинг ривожланиши билан ижодий ҳаёл таркиб топади. Кичик мактабгача тарбия ёшидаги болалар учун кўргазмали-харакатли, кўргазмали образли тафаккур хосдир. Бунинг асосида сўз, мантиқий тафаккур, тушунчали тафаккур ривожлантирилади. Тарбиячи болаларда аналитик-синтетик тафаккур фаолияти таркиб топтирилади бу ҳодисаларни, воқеаларни, чуқур англаб олиш, уларни муҳим бўлган ва муҳим бўлмаган томонларини ажратишга ўргатиш лозим.
Қизиқувчанлик болага хос хусусиятдир. У болани теварак-атрофдаги воқеа-ходисаларга, нарса ва буюмларга қизиқиш билан қарашга, ҳамма нарсани ушлаб ҳис қилиб, диққат билан томоша қилишни кузатишда намоён бўлади. Тарбиячи кузатишлар ташкил этиб, болаларда пайдо бўлган саволларга ўз вақтида жавоб беришга ҳаракат қилади,  уларни фикрини мустақил жавоб қидиришга йўллаб, мактабгача тарбия ёшидаги болаларда қизиқувчанликнинг сусайишига йўл қўймайди.
Ақлий тарбиянинг  вазифаси болалар қизиқувчанлигини улар ақлининг синчковлигини ривожлантириш ва шулар асосида билишга қизиқиш ҳосил қилишдан иборат.
Болалар боғчаси олдида болаларнинг ақлий қобилиятини ривожлантирш вазифаси турибди. Қобилиятлар тегишли фаолият жараёнида намойн бўлади ва ривожланади. Инсоннинг ақлий қобилияти ақлининг зийраклик – фаҳм фаросатлилик, танқидий кўз билан қараш, сермулоҳазалик кабс сифатлари билан ажралиб туриши мумкин. Ақлий кўникма ва малакаларни ривожлантириш, яъни энг оддий фаолият усуллари, предметларни текшириш, улардаги муҳим ва муҳим бўлмаган белгиларни ажратиб кўрсатиш бошқа предметлар билан таққослаш ва ҳоказоларни таркиб топтириш мактабгача тарбия ёшидаги болаларга ақлий тарбия бериш вазифаларидан биридир.  Бу кўникма ва малакалар билиш фаолиятининг таркибий қисмлари бўлиб, болани билимларини муваффақиятли эгаллаб олишга ёрдам беради. Масалан: ўсимликлар ва ҳайвонлар билан таништириш бўйича системали машғулотлар олиб борилгандан кейин болалар айрим конкрет ўсимликлар ёки ҳайвонлар тўғрисида маълум бир тасаввурга эга бўладилар. 
Сўнгра болалардаги ақлий-кўникма ва малакаларни ривожлантириш мақсадида тарбиячи болалар биланқуйидаги машғулотларни ўтказишни режалаштириши мумкин: “Пахта ўсимлигини, момақаймоқ ўсимлиги билан солиштириш”, “Қафасдаги икки хил қушни бир-бирига солиштириш” дидактик ўйини ва шунга ўхшаш тадбирлар ўтказиш.  Энг муҳими шундаки, болаларга билим берибгина қолмасдан, уларни олган билимларидан ақлий ва амалий вазифаларни хал этишда фойдаланишга ўргатиш зарур.
Илк ва боғча ёши даврида болаларда теварак-атрофга бўлган қизиқиш жуда тез ўсади. Қизиқиш боланинг ақлий ривожланиши харакатга келтирувчи қудратли кучдир. Катталар боланинг қизиқувчанлигини, билишга бўлган ҳар қандай ҳохишини сезишлари ва рағбатлантириб боришлари керак.

8.3 Ақлий тарбия вазифалари.

Болани мактаб таълимига тайёрлашда ақлий тарбиянинг роли каттадир. Болани билимларини эгаллаболишлари уларни ақлий фаоллигини ривожлантириш ақлий малака ва кўникмаларини эгаллаб олишлари уларни мактабда мувофаққиятли ўқишлшари учун бўлажак меҳнат фаолиятига тайёрланишида манба бўлиб хизмат қилади. Мактабгача ёшдаги болаларни  ақлий тарбиялашнинг асосий вазифалари қуйидагилардан иборат.
1. Болаларда табиат ва жамият тўғрисидаги билимлар ситемасини илмий дунёқарашини шакллантириш. Бола теварак атрофдаги нарсалар уларнинг вазифаси баъзи сифатлари баъзи хоссалари ҳақида қайси материалдан тайёрланганлиги тўғрисида аниқ тассаввурга эга бўлиши керак. У табиат ходисалари уларнинг ўзаро боғлиқлиги ва қонуниятларини билиб олади. Жонсиз табиат ўсимликлар ҳайвонларни кузатиш жараёнида болаларда борлиқ тўғрисидаги тасаввурлар шаклланиб боради.
2. Билишга доир рухий жараёнларни ривожлантириш: сезги, идрок хотира, хаёл тафаккур нутқ. Билишга доир рухий жараёнларни ривожлантириш ақлий тарбиянинг муҳим вазифасидир. 
3. Билишга қизиқиш ва ақлий қобилиятларни ақлий меҳнат маданиятини ривожлантириш. Аклий тарбиянинг вазифаси болалар қизиқувчанлигини улар ақлининг синчковлигини ривожлантириш ва шулар асосида билишга қизиқиш ҳосил қилишдан иборат.  Болалар боғчаси олдида болаларнинг ақлий ?обилиятларини ривожлантириш вазифаси турибди.
4. Ақлий малака ва кўнималарни ривожлантириш. Ақлий кўникма ва малакаларни ривожлантириш, яъни энг оддий фаолият усуллари, предметларни текширишни улардаги мухим ва мухим бўлмаган белгиларни ажратиб кўрсатиш, бош?а предметлар билан та??ослаш мактабгача тарбия ёшидаги болаларга ақлий тарбия бериш вазифаларидан биридир. Бу кўникма – малакалар билиш фаолиятининг таркибий қисмлари бўлиб, боланинг биоимларини чу?ур эгаллаб олишга ёрдам беради.           
Боладаги қизиқувчанлик ва ақлий фаолликнинг қай даражада ривожланганлигини боланинг ақлий кўрсаткичининг юқорилигидир.

8.4 Мактабгача ёшидаги болаларга таълим беришнинг ўзига хослиги. 

Таълим – мактабгача ёшдаги боланинг билиш қобилиятларининг мунтазам – режали равишда ривожлантириб бориш, болалар боғчаси тарбия дастурида белгиланган энг оддий билимлар системаси билан қуроллантириш, малака ва кўникмаларни шакллантиришдан иборат.  Мактабгача тарбия ёшдаги болаларга ақлий тарбия беришда таълим етакчи роль ўйнайди. Чунки у таълим жараёнида ақлий тарбияга доир ҳамма масалалар ҳал этилади. Таълим – болаларга изчиллик билан билим беришни, бу билимларни аниқлаш ва системалаштиришни, билиш жараёнларини, тафаккур фаоллигини ривожлантиришни назарда тутади.
Таълим кузатувчанлик, қизиқувчанлик ва ақлнинг сингчковлик, зийраклик, танқидийлик каби сифатларни ривожлантиришга ёрдам беради. Таълим жисмоний, эстетик ва меҳнат тарбиясини муваффақиятли амалга ошириш учун ҳам зарурдир. Боғчада болаларга маданий – гигиеник кўникмалар, асосий харакатлар ўргатилади, улар маданий аҳлоқий қоидаларини ўзлаштириб оладилар.
Таълим жараёнида болаларда ўқув фаолиятлари асослари ҳосил қилинади,  уларни мактабда муваффақиятли ўқиш учун муҳим шарт-шароитлар яратилади.
Таълимни икки йўл билан амалга ошириш мувофиқдир:
Биринчи йўл -  болаларни билим, малака, кўникмаларни катталар билан ўзаро муносабатда бўлиши орқали эгаллаб боришидир. Бу муомала меҳнат фаолияти ваш у кабилар билан белгиланади.
Иккинчи йўли – махсус тайёргарлиги бор кишиларнинг махсус ўқув муассасаларида болаларни керакли билим, малака, кўникмалардан режали равишда хабардор бўлиб боришидир.  Бундай йўл билан таълим беришдан мақсад ёш авлодни замонавий ишлаб чиқаришда, жамиятнинг ижтимоий-сиёсий, маданий ҳаётида фаол қатнаштириш учун зарур бўлган Фан ютуқлари билан таништиришдир.

8.5	Ақлий тарбия ва таълим методлари.
8.6	
Болаларга таълим бериш жараёнида тарбиячи ҳар хил методлардан, усуллардан фойдаланиш:

Кўргазмали	Оғзаки	Амалий	Ўйин методлари	
Кузатиш	Тушуниш	Машқ	Дидактик ўйинлар	
Кўрсатиш	Ўикоя қилиш	Мустақил иш	Ўаракатли ўйинлар	
ТВ дан фойдаланиш.	Сўзлаб бериш	Оддий тажриба	Машқли ўйинлар 	
	ўқиб бериш		Инценировкалар	
	Суҳбат			

Кузатиш методи: Болаларни теварак атроф билан таништириш имконини беради. Бунда болалар кўриш, эшитиш, сезиш идроклари орқали билимларни эгаллаш имкониятига эга бўладилар. Бу эса асосан янги билим беришда қўлланилади.
Кузатиш – болаларнинг нарса, воқеаларнинг маълум мақсади билан режали идрок этишидир. Кузатиш методи маълум объектларни кузатишда  етакчи ўринни эгаллайди.
Намойиш этиш методи: Бу метод тарбиячи болаларга нарсани ўзини ёки тасвирини кўрсатади.  Бу бевосита кўриб бўлмайдиган нарсалар (бошқа табий зонадаги ҳайвонлар, ўсимликлар, кишилар ҳаёти билан) қўлланилади.
Ўикоя қилиб бериш -  материални аниқ, образли, таъсирчан баён қилиш.Ўрта гуруҳдан бошлаб бадиий асарларни ифодали ўқиб бериш.
Суҳбат методи: 3-4 ёшли болалар билан ўтказилмайди. 4-5 ёшли болалар билан ҳам қисқа суҳбат ўтказилади. 6 ёшдани бошлаб  суҳбат мустақил машғулот сифатида ўтказилади.

Назорат саволлари.
1.	“Ёш авлодни ақлий тарбиялаш моҳиятини очиб беринг ва унинг хозирги вазифаларни белгиланг
2.	Ақлий фаолият кўникмалари ва малакаларини шакллантириш билиш жараёнлари ва қобилиятларини ривожланишини ифодалайди.
3.	Мактабгача ёшдаги болаларни ақлий тарбиялашни асосий воситаларни таърифланг.
4.	Болаларга таълим бериш жараёнига тарбиячи томонидан ?ўлланиладиган метод ва усулларни ифодаланг.
5.	Билишга доир рухий жараёнларни кўрсатинг.

9.БОБ.  Аҳлоқий тарбия

9.1  Аҳлоқий тарбия

 Аҳлоқ сўзи лотинча «moros», яъни мораль, мантиқ сўзидан келиб чиқиб, у ҳеч қаерда қаътий ёзиб қўйилмаган ижтимоий қонундир. Инсон кундалик ҳаётида ундан (аҳлоқ нормаларидан) норма сифатида фойдаланади. Аҳлоқий тарбия нормалари ҳар бир жамиятнинг ҳуқуқий нормаларига асос бўлади Аҳлоқий тарбияда киши аҳлоқий билимларни ўзлаштирибгина қолмай, ҳар қандай вазиятларда ўзини ана шу нормаларга муносиб тута оладиган кишилар аҳлоқий тарбияланган ҳисобланади. Аҳлоқий тарбияланган кишида барқарор маънавий мотивлар шаклланган бўлади. Бу мотивлар эса ўша кишини жамиятда муносиб хулқ-атворга рағбатлантиради. Ёш авлодни жамиятга, меҳнатга, ўзига муносабатни очиб берувчи маънавий фазилатларга мувофиқ равишда тарбиялаш тарбияланувчи шахсни, аҳлоқий тарбиянинг педагогик ва психологик асосларини чуқур билишни талаб қиладиган мураккаб жараёндир.  Аҳлоқий билимларни онгли равишда ўзлаштириб олишгина ўқувчиларга атрофдаги кишилар хатти-ҳаракатидаги қайси жиҳатлар яхши-ю, қайсилари ёмон эканлигини англаб олишга ёрдам беради. Аҳлоқий тушунчаларнинг турли ёш даврларида шаклланиш даражаси турличадир. Жумладан: 1. Аҳлоқий онглилик, 2. Аҳлоқий қадриятлар, 3. Аҳлоқий ҳис-туйғулар. 
Аҳлоқ ижтимоий онг шаклланишидан бири бўлиб,  муайян жамиятда яшовчи кишилар амал қилиши зарур бўлган маълум хатти-ҳаракат қоидалари йиғиндисидир.
	Аҳлоқ одамларнинг бир-бирига. жамиятга,  давлатга, халқ мулкига, оилага муносабатини муайян тартибга соладиган хатти-ҳаракат қоидалари тизимида намоён бўлади.
	Аҳлоқ - кишининг  ички олами, эътиқоди,  фазилатлари сифатида мавжуд бўлса, одоб-шахснинг кўзга ташланадиган мулозамати, хулқ-атвори, муомала-муносабатларида намоён бўлади.
	Қадимги файласуфлар-у, донишмандлар ижодида одоб-аҳлоқ маласалари марказий ўринни эгаллаб келган. Улар аҳлоқ-одобни жамиятнинг «пойдевори» деганлар. Шунинг учун жамиятнинг ҳар бир аъзосининг хулқи-одобига алоҳида эътибор билан қаралади.
	Муқаддас Қуръони Каримда ва пайғамбаримиз Муҳаммад Алайҳиссаломнинг хадисларида инсоний аҳлоқ-одобнинг барча қирраларида ифодасини топган.
	Қуйидаги ҳадисларни мисол тариқасида келтиришимиз мумкин:
	«Фарзандларингиз иззат-икром қилиш билан бирга аҳлоқ-одобини ҳам яхшилангизлар».
	«Мен барча яхши аҳлоқни такомиллаштириш учун юборилганман».
	«Мўмин кишида қуйидаги икки хислат бўлмаслиги керак: бахиллик ва аҳлоқсизлик».
	Абдулла Авлонийнинг «Туркий гулистон ёхуд Аҳлоқ» китобининг «Ҳаққоният» деб аталган бобида ростлик ва тўғри сўзликни инсоннинг энг инсоний сифатларидан бири деб ҳисоблайди. У бола тарбиясида ўсаётган шарт-шароит ва тарбиянинг ролига алоҳида эътибор берилади.
	А.Навоий ижодида ҳам аҳлоқ-одоб масалаларига катта аҳамият берилган.
	«Одобли инсон барча одамларнинг яхшисидир ва барча одамлар учун ёқимлироғидир» - дейди мутафаккир А.Навоий.
	А.Навоийнинг «Маҳбуб-ул қулуб» асарида одоб, аҳлоққа оид ғоялар илгари сурилган. Инсонпарварлик ғоялари улуғланган.
	Педагогика фани ёш авлодни аҳлоқий ривожланишида тарбия ва таълимни муҳим омил деб ҳисоблайди. Педагогика ва руҳиятга оид тадқиқотлар натижаларининг кўрсатишича, мактабгача тарбия даври боланинг  маънавий шаклланашида энг муҳим босқичидир. Шу даврда маълум мақсадга тилган таълим-тарбия таъсирида шахснинг аҳлоқий сифатлари шакллана бошлайди. 6-7 ёшда ижобий хулқ нормаларининг анча барқарор шакли юзага келади. Бола атрофдагилар билан бўладиган муносабатларида эгаллаб олган аҳлоқ нормаларига асосланган холда иш тутадиган бўлиб қолади.  Шунинг учун болаларга илк ёшдан бошлаб аҳлоқий тарбия бериш бориш муҳимдир.

9.2 Мактабгача таълим ёшидаги болаларни ахлоқий жиҳатда тарбиялаш вазифаси ва амалга ошириш воситалари.

Мактабгача таълим ёшидаги болаларни аҳлоқий жиҳатдан тарбиялаш вазифаси ва мазмуни боланинг маънавий дунёсини, унинг онгини, аҳлоқий ҳисларини, шахсий сифатларини тарбиялаш ва ривожлантиришни тақозо этади. Аҳлоқий тарбия вазифалари қуйидагилар:
1.	Болаларда аҳлоқий ҳис-туйғулар, тасаввурлар ва хатти-ҳаракатларни тарбиялаш.
2.	Хулқ маданияти ва ижобий муносабатларни тарбиялаш.
3.	Болаларда аҳлоқий ҳис-туйғуларни тарбиялаш.
4.	Хулқдаги салбиф сифатларни бархам топтириш.
Мактабгача Таълим Муассасаларида аҳлоқий тарбия бериш ҳар хил воситалар ёрдамида амалга оширилади. Биринчи галда болаларни ҳар хил фаолиятлар воситасида катталар меҳнати билан таништириш, машғулотларда ва машғулотлардан ташқари вақтларда, таълим бериш орқали амалга ошириш.
Ҳар хил байрамлар, ижтимоий ҳаёт воқеалари, болалар адабиёти, мусиқа, ўйин материаллари, оммавий ахборот воситалари – ойнаи жаҳон, радио ва бошқалар болаларнинг аҳлоқий тарбясига катта таъсир кўрсатади.
Кичик ёшли болалар аҳлоқий тасаввур ва билимларни фақат ўйин машғулотларида яхши ўзлаштириб оладилар. Болалар томонидан ўзлаштириб олинган аҳлоқий тасаввурларни улар онгли равишда тушуниб етишлари дастлаб машғулотларда, кейинчалик ўйин, меҳнат жараёнларида, сайрда, мусатқил фаолиятлар орқали амалга оширилади.

9.3	Аҳлоқий тарбиянинг асосий принциплари (тамойиллари) ва методлари.

Аҳлоқий тарбиянинг асосий тамрйиллари қуйидагиларни ўз ичига олади.
- ғоявий ва тарбия ишининг маълум мақсадга қаратилганлиги;
-  таълим-тарбия ишига бола шахсини хурмат қилган холда ёндашиш;
- аҳлоқий тарбия ишини ҳаёт ва замон билан бирга олиб бориш;
- болаларнинг фаоллиги;
- оила ва МТМларининг тарбиявий таъсирининг бирлиги;
- бола шахсидаги ижобий сифатларга суяниш;
- бола шахсини ҳар томонлама ривожланишини кўзда тутиш.
Аҳлоқий тарбия принципларини педагогик шарт-шароит билан қўшиб амага ошириш боланинг аҳлоқий ривожланишига самарали таъсир этади.
 Аҳлоқий тарбия методлари. Мактабгача таълим ёшидаги болаларга аҳлоқий тарбия беришда ҳар хил метод ва усулларни қўллаш муҳим аҳамиятга эгадир. Ақий тарбия методлари – болаларнинг аҳлоқий тасаввур ва билимларни эгаллаб олишга қаратилган фаолият усулидир. Аҳлоқий тарбия методлари қуйидаги гуруҳларга бўлинади:
1-	гуруҳ. Аҳлоқий онгни, аҳлоқий тасаввур ва билимларни, уларни бажариш хохишини шакллантиришга қаратилган методлар.
2-	гуруҳ. Маданий хулқ-атвор, ижобий муносабатларни шакллантиришга қаратилган методлар.
3-	гуруҳ. Аҳлоқий ҳис туйғулар ва муносабатларни рағбатлантиришга тилган ёрдамчи методлар.
Юқорида келтирилган ҳамма методлар орқали болаларга аҳлоқий норма ва қоидалар, ижтимоий ҳаёт воқеалари ўргатилади. Уларда аҳлоқий тасаввур ва тушунчалар шакллантирилади.
Бу гуруҳ методларига қўйиладиган асосий талаблар:
Болаларнинг яхшилик, ёмонлик тўғрисидаги тасаввурларини эътиборга олиш; аҳлоқий хулқ-атвор тормаларини мухокама қилиш учун махсус яратилган вазиятда болаларнинг ўзларини фаол қатнаштириш; ҳар бир боланинг ҳис-туйғусига эҳтиётлик билан муносабатда бўлиш.
Болани ноўрин тадқид қилиш, унинг устидан кулиш, унга нисбатан эътиборсизлик қилиш қаътиян манн қилинади. Ҳамма методлардан изчиллик билан комплекс равишда фойдаланилади.

9.4	Жамоа – шахс аҳлоқий камолатининг асоси.

Жамоа сўзи лотинча «коллективус» сўзининг таржимаси бўлиб, омма, бирлашма, йиғилма, гуруҳ маъноларини англатади. Аниқроқ айтиладиган бўлса,  жамоа бу кишилардан иборат гуруҳ демакдир. Шахсни шакллантиришда жамоанинг етакчи аҳамияти тўғрисидаги фикрлар педагогика фанининг илк ривожланиш давриданоқ билдирилган.
Кишиларнинг жамиятда бирга яшаши, ўзаро бир-бирини қўллаб-қувватлаши, озчиликдан-кўпчиликнинг афзаллиги ҳақида пайғамбаримиз С.с.а.в.нинг ҳадисларида: «Икки киши бир кишидан яхши, уч киши икки кишидан яхши, тўрт киши уч кишидан яхши, кўпчилик билан бирга бўлинглар. Тангри умматларини фақат тўғри йўлда боришликка бирлаштиради», - дейилган. Кишиларнинг бошига яхши кун ҳам, ёмон кун ҳам тушганда албатта хал, қариндош-уруғ мададкор бўлади. Буни биз уруф-одатларимизда кўришимиз мумкин. М: ҳашаротлар, тўйга тўёна билан келиш ва ҳаказо.
Шахсни шакллантиришнинг муҳим омиллари бўлган жамоа тўғрисидаги таълимот аҳлоқ тарбиясида муҳим ўринни эгаллайди. Бунинг учун болаларни аста-секин,  аввал бир неча кичик-кичик гуруҳларда уюштириб, сўнг биргаликда Бирон ишни бажаришга тортиш керак. Бунда қўйилган мақсад болаларга тушунарли бўлиши керак. Умумий иш ҳар  бола озгина бўлса ҳам иштирок этадиган қилиб ташкил этилиши лозим. Бундай хусусиятларни тарбиялашда санъат, болалар байрамлари,  биргаликдаги меҳнат ва фаолиятларнинг тутган ўрни каттадир.
Болалар ўйинлари ва меҳнатининг жамоа  тусида бўлиши алоҳида аҳамиятга эга. Булар болаларни бирга харакат қилишга, ўз интилишларини умумий мақсадга йўналтиришга, ўз ишини ва мақсадини бошқариш иши ва харакатига бўй сунган ҳолда бошқаришга ўргатади.
Бола ёшлиган бошлаб, ўзида бошқалар билан болалар жамоаси билан мулоқотда, биргаликда бўлишга эҳтиёж сезади. Аммо кичкина бола жамоани ўзи танлай олмайди. У бирон жамоага шароит тақозоси билан келиб қолади.  Яшаб турган жойдаги ёки ота-онасини иш жойидаги мактабгача таълим муассасаларига қатнай бошлайди. Бу муассасаларга бола ўз хохиши билан бормайди. Шунга қарамай бола бу жамоанинг қонун-қоидаларига бўй суниши, унинг тартибларига риоя қилиши шарт. Акс холда уни жамоа кечирмайди. Натижада бола ўзи яшаётган аҳлоқ,, одоб тадрибаларини эгаллашга мажбур бўлади.  Шунинг учун буюк мутафаккир А.Навоий бола ёшлигидан оқил ва фозил кишилар  жамоасида қатнашиб, уларнинг суҳбатларидан бахраманд бўлишларини тавсия этади.
Болалар ўзаро яшаётган жамоага бўлган муносабатига қараб бир неча гуруҳга бўлинади.  Биринчи гуруҳ ижобий хулқли болалар бўлиб, уларни жамоа аъзолари хурмат қиладилар.  Бу тоифадаги болалар жамоасининг фаоллари бўлиб, тарбиячи жамоа муносабатларини ўрнатишда уларга суянади.
Иккинчи гуруҳга кирувчилар фаоллар ташаббусига қўшилади, аммо барқарор бўлишади.
Учинчи гуруҳдагилар тортинчоқ бўлиб, ўйинда қатнашмайди, машғулотларида ҳам суст бўлишади, бундай болаларга алоҳида эътибор ва ёрдам бериш зарур.
Тарбиячининг ҳар бир болага нисбатан диққат эътиборли бўлиши ва педагогик шароит билан ёндашиши талаб этилади.
Жамоатчиликнинг тарбиялаш жараёнида аҳлоқий сифатларни такомиллаштириш.

9.5	Жамоатчиликни тарбиялаш жараёнида аҳлоқий сифатларни шакллантириш.

Инсонпарварлик ҳиссини тарбиялаш. Мактабгача ёшдаги болалар тарбияланадиган аҳлоқий хусусиятлар, хулқ-атвор қоидалари орасида инсонпарварлик муҳим ўрин тутади. Инсонпарварлик ҳисси аҳлоқ нормалари ва қоидалари ўргатиш асосида ривожланади.
Бунинг учун болаларни яхши ишларни қилишга ўргатиб бориш керак. Инсонпарварликни тарбиялашда болаларнинг ёшини эътиборга олиш зарур. Кичик болага яхши бўл деганингиз билан яхши бўлиб қолмайди, чунки унда яхшилик билан ёмонликни тўғри таҳлил қилиш ҳаётий тажрибаси етишмайди. Бу ёшдаги болаларни яхши ишлар қилишга ўргатилади:  йиқилиб тушган болани турғазиб қўйишга ёрдам бериш, унинг устки кийимларини қоқиб қўйиш, юпатиш, ўсимлик ва ҳайвонларни парвариш қилиш, ўйинчоғини ўртоғига бериб туриш, тик турган кишига жой кўрсатиш, энг муҳими бошқаларга кўрсатишган хизматдан хурсанд бўлишга ўргатиш.
Камтарлик, тўғрилик, ҳалолик ва қувноқлик хусусиятларини тарбиялаш.
Бу хусусиятлар соғлом шахсни тарбиялашнинг энг муҳим омилларидан ҳисобланади.
Камтарлик ҳар бир кишининг энг муҳим ва олижаноб фазилатларидан биридир. Бу асосан мактаб ёшидан тарбияланади. Аммо мактабгача ёшидан бошлаб, болаларга камтарлик ҳиссини сингдириш, манманлик, такаббурлик ва мақтанчоқликни йўқотиб бориш зарур.
Мактабгача ёшдаги болалар ўзларини бошқа болалардан устун қўйишга уринадилар, баъзан ота-оналарининг касби билан ҳам мақтанадилар. Бундай холатда болаларнинг ота-оналари билан тегишли иш олиб бориш, ҳар бир касбнинг зарурлиги ва муҳимлиги тўғрисида аниқ мисоллар билан тушунтириш зарур. Болалар айрим айрим ишларнинг уддасидан чиқиб, бошқа болаларни камситсалар, тарбиячи болага бирор нарсани билмаган ўртоғига ўргатиш кераклигини, ўз-ўзини мақташ ярашмаслигини тушунтиради.
 Софдиллик ва ростгўйликни тарбиялаш ёлғончилик ва виждонсизлик пайдо бўлишининг олдини олиш ва унга қарши кураш билан узвий боғлиқдир.
Баъзи болалар ўзлари тўқиган, катталардан эшитган эртакларини тушларида кўргандек қилиб кўрсатишга уринадилар. Бундай ҳолда ҳам урушмасдан «Эртак» тўқишни яхши билгани учун мақташ керак.
 Шандай қилиб, болалардаги характернинг ижобий намуналарини, уларнинг ёш хусусиятларини эътиборга олган ҳолда аҳлоқий тарбиянинг ҳамма самарали усуллари билан тарбияланиб борилса, ижобий натижаларга эришиш мумкин.
Ватанпарварликни тарбиялаш.
Ватанпарварлик ижтимоий, тарихий ва аҳлоқий ҳис-туйғулар сифатида одамнинг ижтимоий тараққиёти давомида пайдо бўлади. Ибтидоий жамоа тузумида ватанпарварлик фақат ўз уруғдошларига, она ерига, урф-одатларига боғлиқ ҳис бўлган бўлса, синфлар пайдо бўлиши билан ватанпарварлик ғоялари чуқурлашиб, ижтимоий ҳаётнинг тобора кўпроқ соҳаларига чуқуррроқ кириб борди. Даврлар ўтиши билан бу туйғу буюк қудратга айланди.
Ватанга муҳаббатни тарбиялаш.
Ватанга муҳаббат – энг чуқур ижтимоий ҳислардан биридир. Бизнинг давлатимизда Ватанга муҳаббат ҳисси байналминалчилик ҳисси билан уйғунлашиб кетган. Ватанга муҳаббат ҳисси мактабгача ёшдаги болаларда катталар томонидан болаларнинг руҳий тараққиётини ва улар тафаккурининг аниқ ва образлилигини эътиборга олган ҳолда маълум изчиллик билан тарбияланиб борилади. Шунинг учун бу ёшдаги болаларда ватанга муҳаббат ҳиссини, уларга яқин ва таниш бўлган аниқ фактлар, ёрқин мисоллар орқали тарбиялаб боради.
Байналминал тарбия.
Бизнинг республикамиз ўз моҳияти билан байналминалдир. Шунинг учун мактабгача ёшдаги болаларда байналминалчилик, халқлар дўстлиги ҳисларини тарбиялаб бориш муҳим аҳамиятга эгадир.
Мактабгача ёшдаги болаларни байналминалчилик руҳида тарбиялаш асосида бошқа миллат ва халқларга ижобий муносабат, турли халқлар ҳаётига қизиқиш ҳиссини пайдо қилиш мақсади ётади. Бундай ҳис-туйғуларни ривожлантириш асосан тақлид қилиш орқали мукаммаллашиб боради. Мактабгача ёшдаги болаларга байналминал-чилик ҳис-туйғулари асосини шакллантиришда қардош жумхурият-ларда яшайдиган ҳар бир миллат вакиллари билан  учрашувлар ўтказиш; махсус машғулотларда уларнинг урф-одатлари, маданияти, санъати, табиати тўғрисидаги адабиётларни ўқиб бериш, суҳбат ўтказиш, расмлар кўрсатиш, диафильмлар намойиш этиш, миллат болалари ҳаёти тўғрисидаги хикояларни ўқиб бериш фойдали бўлади. 

9.6 Болалар жамоасини шаклланишига ёрдам берувчи шарт – шароитлар:

 Болалар жамоасини шакллантириш учун маълум шарт – шароитлар зарур.
- Боғча ходмларининг ақл жамоаси мавжуд бўлиши 
- Болалар хаётини тўғри ташкил этиш
- Ўйинчоқларнинг болалар ёшига қизиқишига мос келиши  
- Болаларда ўзаро ахиллик, ғамҳурлик, жамоатчилик, инсонийликни тарбиялашга ёрдам берувчи машғулотлар
- ҳар ҳил қизиқарли фаолиятларни ташкил этиб бориш
- Оила билан мустахкам алоқа ўрнатиш.
- Болаларни  аҳлоқ нориалари ва қоидаларга ўргатиб бориш 
- Болалар муассасаларида ижобий ҳайрхохлик мухитини яратиш
	ҳар бир ёш гуруҳ болаларининг жамоатчилик муносабатларига рахбарлик қилиш «Болалар боғчасида таълим тарбия дастури» да белгилаб берилган  дастурда хар бир ёш гуруҳи учун жамоадаги ахлоқ нормалари ва қоидалари белгиланган. 
Назорат саволлар.

1.	Ахлоқий тарбия тушунчасининг мазмунини очиб Беринг
2.	МАктабгача ёшдаги болалаикнинг турли босқичларида жамоа турмуш тарзини ташкил этишнинг ва болалар ўртасидаги муносабатларни шакллантиришнинг ҳусусиятлари қандай?
3.	Мактабгача таълим ёшидаги болаларни аҳлоқий тарбиялаш вазифаларини кўрсатинг.
4.	Болалар жамоасини шакллантиришга ёрдам берувчи шароитларни кўрсатинг.

10. БОБ Меҳнат тарбияси

10.1 Мехнат тарбиясининг моҳияти.

Меҳнат инсон ҳаёти учун, унинг фаровон турмуш кечириши учун ҳамиша асос бўлиб келади.
	Меҳнат – фақат шахсий моддий фаровонлик манбаигина эмас, балки эл-юртга хизмат қилиш,  ватанимиз гуллаб-яшнаши ва унинг қудратини ошириш ҳамдир.
	Барча тирик мавжудод ниманидир исътемол қилиш ҳисобига яшайди, умрини давом эттиради. Ерда яшовчи майда қурт-қумурсқадан тортиб, сув остида яшовчи жонворлардан тортиб, улкан ҳайвонларгача овқатсиз яшай олмайди. Меҳнат жараёнидаги  тирик жонзодлар ҳаёти сермазмун фаровон бўлади. «Озод» Дея аталмиш буюк мавжудод меҳнат қилиш жараёнида ўз соғлиғини мустаҳкамлайди. обрў-эътиборга эришади ва ўз келажагини яратади.
	Ота-боболаримиз асрлар давомида меҳнатни улуғлаб келишган. Бунга аждодларимиздан меърос бўлиб қолган – илмий бадиий китоблар, меъморчилик обидалари, санъат асарларининг барчаси шу меҳнатнинг маҳсулидир.
	X асрнинг охири XI асрнинг бошларида яшаб ижод этган Абу Райҳон Беруний инсон камолотида меҳнат ва меҳнат тарбияси ҳақида муҳим фикрларни баён этган. У ҳар бир ҳунар эгасини меҳнатига қараб турларга бўлган. Оғир меҳнат сифатида бинокор, кўмир қазувчи, ҳунарманд, фан соҳиблари меҳнатини келтиради. Айниқса, илм-аҳли олимлар меҳнатига алоҳида эътибор бериш, ҳайрихох бўлишга чақирган.  Уларни маърифат тарқаьувчилар деб билади. Шу билан бирга оғир меҳнат қилувчилар кончилар, деҳқонлар ҳақида гапириб, улар меҳнатини рағбатлантириб туриш керак дейди.
	Олим болаларни меҳнатга ўргатиш методлари, йўллари ҳақида фикр юритади. Болаларни энг кичик ёшдан меҳнатга ўргатиш керак дейди.
	Берйний инсон ҳар томонлама камолга етиши учун илмли бўлиши ҳам керак деган ғояни илгари суради. 
	Буюк ўзбек шоири, мутафаккир Алишер Навоий меҳнатсеварликни чинакам инсоннинг энг асосий хусусияти деб билган. Меҳнат кишини безашини, уни ҳар тамонлама камол топтиришини юксак кўтаринки руҳ Билан ифода этган. Ёш авлодни сидқи дилдан меҳнат қилишга, меҳнатни қадрлашга чақирган.
	Шарқнинг буюк марифатпарварлари ёш авлодни меҳнат таълими ва тарбияси масалаларига алоҳида эътибор берганлар. Улар ўз асарларида ёш авлодни қизиқувчанлик, тежамкорлик, дўстлик-одамийлик каби инсоний фазилатлар фақат меҳнат орқалигина вужудга келишини ғоятда таъсирчан ифода этганлар.
	Ўзбек маърифатпарварларнинг намоёндаси Абдулла Авлониё ёшларнинг бирор касб Билан машғул бўлишини биринчи галдаги муҳим иш деб ҳисоблаган. «Туркий гулистон ёхуд ахлоқ» асарида дангасалик, ялқовликни қоралаб, харакатчанликни улуғлаб шундай ёзган: «Сиҳатимиз, саодатимиз, қаноатимиз, сабримиз, фазилатларимиз, бутун ҳаётимиз харакатимизга боғлиқ.  Ҳаракатсиз кишилар ҳар нарсадан маҳрум, доим бошқаларнинг ёрдамига муҳтож бўлиб қолурлар. Шунинг учун болаларни ҳунар ўрганишга чақириб, кишиларни бирор касб билан шуғулланишга ундаб, «ёшлар» - бу   кўмирчилик, бу темирчилик менга муносиб иш эмас, деб дангасалик қилиб, ишсиз юрса «зўр» айиб ҳисобланишини уқтирган».
	Ёш авлодни меҳнатсеварлик руҳида тарбиялашда халқимиз томонидан яратилган меҳнатни улуғловчи мақолларнинг ўрни беқиёс. Ўзбек халқ мақолларида меҳнат туфайли инсон ўз бахтини топиши мумкинлигига меҳнат орқали саодатга эришиш калити эканлик ғояси биринчи ўринда туради: 

Ҳалол меҳнат – яхши одат,
Берур сенга саодат.

Меҳнатли нон – шакар,
Меҳнатсиз нон – заҳар.

Узоқ умрнинг сири меҳнатда.

	Меҳнат шахсини ҳар томонлама камол топтиришнинг асосий омилидир. Шунинг учун ҳар бир бола мактабгача таълим ёшидан бошлаб меҳнат   жараёнида ищтирок этиши керак. Болалар боғчасида, оилада бажариладиган, мураккаб бўлмаган ҳар бир топшириқ боланинг кундалик вазифасига айланиши лозим.
	Бола меҳнатнинг аҳамиятини, моҳиятини тушуниб етиши учун тарбиячи катталар меҳнати, болаларнинг ўзлари бажаридиган меҳнат турларини кузатиш бўйича экскурсиялар уюштиради.
	Қурувчилар меҳнатини кузатиш жараёнида болалар ғишт терувчининг, бўёқчи, дурадгорнинг меҳнати билан танишади. Болалар қуриш билан танишиш давомида билиб олган барча тасаввур ва тушунчалари, уларнинг кўзи олдида ажойиб бино барпо этган кишилар меҳнатининг  гўзаллиги намоён бўлади.
	Меҳнат болалардан диққат, ўткир зеҳнлилик, топқирлик, ижодкорлик, қобилиятларини эгаллашни талаб этади. Меҳнат жараёнида болалар қоғозларн буклаш, шаклларни қирқиб олиш каби харакатларни бажарадилар ва бир қанча янги атамалар билан бойитадилар.  Бу жараён болани нутқини  янги сўзлар билан бойитади.

10.2 Боғча ёшидаги болаларга меҳнат тарбияси

Мактабгача таълим муассасаларида меҳнат тарбияси икки хил йўналишда амалга оширилади:
1.	Болаларнинг ўзларини меҳнатга ўргатиш.
2.	Катталар меҳнати билан таништириш.
Меҳнат қилиш мунтазам равишда бўлиб, унда ҳамма болалар иштирок этса, катталар меҳнати билан таништириб борилса, у тарбия воситасига айланиб боради.
Мактабгача таълим ёшидаги болаларни қуйидаги меҳнат турларига жалб қилиб борилади:
Ў-ўзига хизмат қилиш, хўжалик-маиший меҳнат, табиат кучоғидаги меҳнат, қўл меҳнати.
Ўз-ўзига хизмат қилиш 0  бу болалар меҳнатининг бир тури бўлиб, унда болалар илк ёшдан бошлаб, мустақил овқатланишга, ечиниб-кийинишга, ўйинчоқларини  йиғиб қўйишга ўргатилади. Болалар меҳнатининг бу тури болаларни тартибли, интизомли, одобли бўлишга ундайди. Мустақиллик сифатлари ривожланади.
Болалар хўжалиги – маиший меҳнатга болалар боғчасида ва оилада ўргатиб борилади. Машғулотдан сўнг стол устидаги буюмларни йиғиштириш, чой идишларини, ўйинчоқларини йиғиштириш ва ҳаказолар мисол бўла олади.
Табиатдаги меҳнат – боланинг ҳар томонлама ривожланиши муҳим аҳамиятга эга. Меҳнатнинг бу тури орқали болалар тупроқни экин экиншга тайёрлаш, кўчатни ўтказиш, ҳайвонларни  парваришлаш каби малакаларни эгаллаб оладилар.
Қўл меҳнати -  машғулот, ўйин, меҳнат фаолияти учун болаларнинг ўз қўллари билан тайёрлаган буюмлари. 
Қўл меҳнати орқали болаларда ижодкорлик, топоғонлик, билимдорлик ҳислатлари ўсади.
Мактабгача таълим муассасаларида болаларнинг мустақил меҳнатини ташкил этишинг икки шаклидан: якка тартибдаги меҳнат ва жамоа тартибдаги меҳнатдан фойдаланилади. Тарбиячининг вазифаси – болаларни тарбиялаш мақсадида уларнинг имкониятларини энг кўп даражада рўёбга чиқаришдир.
Якка тартибдаги меҳнат. – турли мақсадлар билан амалга оширилади. Кўп ҳолларда у тарбиячи томонидан болалардан кимдир таълим берувчи машғулотда қатнаша олмаган ёки ўз шахсий хусусиятлари туфайли бирор меҳнат жараёнини ўзлаштира олмаган такдирда ташкил этилади. Тарбиячининг вазифаси болага меҳнат жараёнини яхлит ёки унинг энг огир қисмини бажаришини ўргатишдан иборат.  Якка тартибдаги меҳнат бола мазкур меҳнат жараёнига қизиқиш билдириб, уни хатосиз бажаришини ўрганишга имнтилганда унинг ташаббускори бўлиб, майдонга чиқганда юз беради. М: 5 ёшли қизалоқ тарбиячидан ўзини эртага навбатчи қилиб тайинлашини сўраб мурожат қилади: «Мен қошикларни тахлашни ўрганиб оламан. Бугун янглишиб, уларни нотўғри тахладим. Эртага албатта уларни тўғри жойлаштираман».  Бу ўринда меҳнатга рахбарлик қилиш ҳали ўзлаштириб олинмаган меҳнат усулларини шакллантиришга қаратилади. Кўп ҳолларда тарбиячи маслахат беришдан, ўз - ўзини назорат қилиш, меҳнат усулларини эслатишдан фойдаланади.  Катта гуруҳлардаги якка тартибдаги меҳнат у ёки бу меҳнат жараёнларига қизиқишининг шаклланиш кўрсатгичи  бўлиб қолади. Болалар жонворларни парвариш қиладилар, ўйинчоқлар ясайдилар, бирор нарса тикадилар. Умуман ўз ташаббуслари билан ўзлари учун қизиқарли бўлган меҳнат турлари билан шуғулланадилар.
Болаларни жамоа бўлиб меҳнат қилишини мактабгача ёшдаёқ кузатиш мумкин. Жамоа меҳнатига қуйидаги ҳусусиятлар хосдир:  умумий мақсад, ишловчилар ўртасида меҳнат тақсимоти, меҳнатнинг жамоа натижаси, меҳнат иштирокчиларининг умумий маъсулияти, уларнинг бир бирига боғлиқлиги. Жамоа меҳнатининг энг оддий тури умумий меҳнат бўлиб, у болаларни икки жиҳатдан бирлаштириш билан ажралиб туради, у ҳам бўлса – умумий мақсад ва меҳнатнинг умумий натижасидир. Меҳнат жараёни худи якка тартибдаги каби кечади. М: Ҳар бир бола биттадан ўсимликни артади, умумий якунида эса ҳамма ўсимликлар тоза бўлади. Натижаларни ягона меҳнат натижаси қилиб умумлаштриш ҳар кимга ўзи ишлаётган жамоа аъзоси қилган ишига боғлиқлигини тушуниш имконини беради. Бироқ болалар тегишли меҳнат жараёнини ўрганиб олганларидан кейинги умумий меҳнати жорий қилиш мумкин. 
Умумий меҳнат тарбиячининг умумий мақсадини қуйишгдан, умумийц иш ҳажмини белгилашдан,  нима учун меҳнат болалар гуруҳи томонидан бажарилиши мумкинлигини тушунтиришдан бошланади. «Бизнинг ишимиз кўп, қўғирчоқни ҳамма идишларини ювишларимиз керак. Ҳар ким биттадан буюмни ювса, ҳамма идишлар тоза бўлади».
Сўнгра болалар ўз иш ўринларини мустақил ташкил этадилар: зарур меҳнат жиҳозларини танлаб оладилар, уларни қулай қилиб жойлаштирадилар. Шундан кейин меҳнатга кириши учун рухсат сўрайдилар.
Меҳнат жараёнида тарбиячи болаларнинг ишини назорат қилади, қўшни жамоадагилар диққатини натижанинг сифатида қаратади. Агар керак бўлса улардан маслаҳат сўрайди. Меҳнатни тез уддалаган болаларга Яна бита буюм ювишни таклиф этиш мумкин.
Мактабгача таълим муассасасида болаларнинг навбатчилик қилиши. Навбатчилик кундалик меҳнатнинг бир тури сифатида, болалар меҳнат машғулотларида  тегишли меҳнат жараёнларини бажаришни билиб олганлигидан кейин жорий этилади. Навбатчилик вақтида болаларнинг мустақил меҳнат фаолияти такомиллашади. Унинг ижтимоий йўналиши ва сабаби чуқурлашади, чунки навбатчининг иши катталарга ёрдам беришга, болалар эҳтиёжини қондиришга қаратилган бўлади. Навбатчилик вақтида болаларда топширилган иш учун маъсулият, одамларга нисбатан ғамхўрлик қилиш, меҳнат вазифаларини бажара олиш одати таркиб топади. Навбатчилик турлари «Болалар боғчаси таълим-тарбия дастурида» белгилаб берилган бўлиб, буларга  ошхонада, табиат бурчагида, машғулотларда навбатчилик қилиш турлари киради.
Ошхонада навбатчилик - ўрта гуруҳда йил бошидан, машғулотларда навбатчилик - ўрта гуруҳда йилнинг иккинчи ярмидан, табиат бурчагидаги навбатчилик – катта гуруҳда жорий этилади.
Меҳнат болаларга қувонч бағишлайдиган қилиб режалаштирилиши, у маълум изчиллик билан амалга оширилиб бориши,  вақти болалар ёшига қараб тўғри белгиланиши керак кичик ёшли болалар учун 10-12 дақиқа, катта гуруҳ болалар учун  15-20 дақиқа меҳнат қилиш мақбул ҳисобланади. 

10.3   Мактабгача ешдаги болаларнинг уйидаги меҳнати меҳнатга ўргатиш 

Мактабгача ешдаги бола серҳаракат, cepғайрат 6ўлиб, у ўзини ўраб олган дунёни тезроқ билишга интилади. Боланинг ҳаракатчанлиги, ҳар нарсани билишга қизиқиши, ҳаваскорлиги ва мустақил иш қилишга интилиши - мактабгача тарбия ёшидаги боланинг характерли хусусиятларидандир
Бу хусусиятлар аввало, боланинг ўйинларида акс этади. Боланинг ташқи дунёга бўлган муносабати ўйинларда ўз ифодасиии топади. Уйин боланинг жисмоний ривожланиши учун ҳам зарурдир.
 Болалар ўз ўйинларида атрофдаги ҳаётни акс эттирадилар. Мактабгача ёшдаги болаларда атрофдаги буюмларни сезиш ва идрок қилиш воситаси билан жуда кўп аниқ тасаввурлар пайдо бўлади. Бу ёшдаги болаларнинг фикрлаши жуда конкретдир Улар ўзларининг ўйинларида катталарга тақлид қилишни яхши кўради-лар. Масалан, ўғил болалар кўпчилик вақтда аскарларга таклид қилиб, душман устидан ғалаба қозонишни ўзларига ўйин  қилиб олсалар, қиз болалар кўпинча қўғирчоқ, ўйнайдилар ҳамда ўз ўйинларида уй рўзгор тутишга тегишли ҳамма ишни қиладилар: уй йигиштириш, овқат пишириш, болаларини ухлатиш, уларни кийинтириш, овқатлантириш, кинога олиб бориш ва ҳоказолар. Мактабгача ёшдаги болаларнинг ўйинларида баъзан уларнинг касбларга бўлган қизиқишлари ҳам намоён бўлади. Масалан, оиладаги бешта боладан тўртталаси оқ халат кийган шифокорни кўриши билан онасининг пинжига кириб, қўрқиб йиғласалар, онаси берган дорини ичмасалар, бешинчи қиз дорини гапсўзсиз ичади, чунки у кўпчилик вақт «доктор опа» бўлиб ўйнаган. У ўз опа-сингилларига чўпдан ясалган термометрни қўйиб, уларнинг иссиқлигини ўлчаган, гугурт билан «укол» қилган. Болалар мактаб – мактаб ўйинини яхши кўрадилар ҳар-ҳил рўзнома,  китобларни кўтариб «Мактабга» келадилар, «Ўқитувчи» нинг гапларини диққат билан тинглайдилар.   
Баъзан болалар стулини ерга ётқизиб, уни автомашина қилиб ҳайдаганини, машина юрғизишдаги қоидаларни амалга оширишга ҳаракат қилаётганини кўриш мумкин. Лекин шу нарсани эсдан чиқаришимиз ярамайди, боланинг ўйинида меҳнат элементлари бор. Бола ўйинчоқларини бир бурчакка тартиб билан териб қўяди, қўғирчоқларини жой-жойига ўтқазади, машинасига юк юклайди ёки юкни туширади, қумдан «печенье» пиширади, «мороженое» қилади, уй-жой қуради. Бола меҳнат уйини билан чегараланиб қолмайди. У ўзига сотиб олиб берилган ўйинчоқлардан ташқари қўлига тушган ҳар бир нарсани тўплаб боради. Масалан, конфет этикеткалари, гугурт, чарм, папирос қутичалари, дарахт барглари, мих, сим, ип ғалтакларни тўплайди ва уларни ўз ўйинида қуллаб, ўзининг қурилиш ишларида ишлатади. Болалар туп-туп бўлишиб ўйнаганларида раҳбар бўлишни, ҳаммаси фақат инсоний, «яхши» ролни ўйнаш ва албатта, ғалаба қозониишни истайдилар.
Бошланғич мактаб ўқувчисининг ҳаётида ўйин катта ўрин тутади. Мактабниинг кичик ёшдаги ўқувчилари бўш вақтларининг кўпини уйин билан ўтказадилар. Кўпгина йирик педагоглар ўйинни меҳнатга тайёргарлик кўриш, деб ҳисоблайдилар. А. С. Макаренко: «Бола ўйинда қандай булса, катта бўлганида ишда ҳам кўп жиҳатдан  шундай  бўлади», дейди. Буюк педагогнинг айтиши бўйича, яхши ўйин яхши ишга ухшайди, ҳар бир яхши уйиннииг биринчи хусусияти ишчанлик ва фикрни зўр бериб ишлатишдир.
Ўйин   болани қувонтиради, яхши   иш ҳам   худди   ана шундай шодлик беради; Ишдаги жавобгарлик қанчалик катта бўлса, ўйиндаги жавобгарлик ҳам бамисоли шундайдир. Бу айниқса болаларнинг кўпчилик бўлиб, коллектив бўлиб ўйнайдиган  ўйинларига  кўпроқ тааллуқлидир.	Шуни ҳам айтиш керакки, тарбиячилар, ота-оналар болаларнинг ўйинларини ташкил  қилганда ва ўтказганда уларга ўйинчоқлар олиб берганда «хеч кимга берма» дейиш ярамайди чунки биз фақат ўзимизнигина деювчи эгоисгларни эмас, балки коллектив аъзосини тарбиялашимиз керак.
Болалар ўйини билан болалар меҳнатининг ўзаро узвий алоқаси бўлиб, ўйин болалар ёшига органик боғланган фаолиятдир. Бу тўғрида А.М. Горький: «Бола уч ёшгача кўнгил очадиган ўйинларни истайди, унииг истаги биологик жиҳатдан қонунийдир. У ўйнашни хоҳлайди, у хамма ўйинларни ўйнайди ва ўз атрофидаги дунёни ҳаммадан кўра ўйинда, ўйин орқали яхши ва осонроқ билади, танийди», деб ёзган эди.
Ўйинда болаларнинг мойиллиги ва қизиқишлари, атрофдаги ҳаётга бўлган муносоабатлари аниқ кўринади. Хуллас, ўйин болаларни тараққий эттиршининг энг муҳим воситаларидан биридир. Шунинг учун моҳир тарбиячилар, ота - оналар томонидан усталик билан яхши ташкил этилган ўйин болаларни ақлий, жисмоний ва ахлоқий жиҳатдан тўғри тарбиялашга ёрдам беради ва шу билан уларни ҳаётга, амалий фаолиятга тайёрлайди.
2—3 ёшар болада ҳамма ишни «ўзи» бажаришга интилиш катта. Унинг ҳар бир нарсани ўзи олишига, ҳар бир ишни ўзи қилишга интилиши, табиийдир. Уни ҳеч ким мажбур қилмайди, лекин қилган ишининг самараси уни хурсанд қилади. Демак, шундай экан, ота-оналар болаларни ёшлигиданоқ меҳнат ,қилишга психологик жиҳатдан тайёрлаб боришлари керак.
Аввало, болани ўзига-ўзи хизмат қилишга ўргатиш керак. Чунки, боланинг ишни ўзи қилишга бўлган қизиқиши аста-секин оилада тарбияланади. Ота - онанинг талаби бўйича ,бола ўзининг кийим - кечакларини кияди, ювинади. Агар 2—3 ёшар болага кийиниш ва ювинишни ўргатмасдан, уни ўзига қўйиб берсангиз, у бу ишни «мустақил» бажаради: пайпоғининг товонини албатта оёғининг юзига қилиб кияди, тугмасини қўшни тугма тешигига тугмалаб қўяди, ботинкаларини пойма-пой кияди. Юз ювишда эса, фақат ҳўл қўллари билан юзини ишқалаб, уни тозалаш бир ёқда турсин, аксинча, ифлос қилиб қўяди. Шу билан бирга бола ўз ишини бажариб бўлгандан кейин жисмонан ҳам, маънан ҳам чарчайди, афти - башараси кулгили, ўзи бесўнақай бўлади. Сабаби: болада мана шу ишларни бажариш иқтидори ва кўникмаси йўқ.
Баъзи oтa-оналар болаларини биронта ишни бажаришда бесўнақайлигини, ишни тез бажара олмаслигини кўриб, 'болаларига иш топширмайдилар ёки топширган тақдирда ҳам «болага иш буюр, кетидан ўзинг югур» деган мақолга асосланиб, ишми ўзлари адо қилиб қўяқоладилар. Натижада бола кундан-кунга мехнат қилишдан узоқлашади ёки бола қилаётган ишини охиригача етказмасдан «ойимнинг ўзлари қилиб оладилар» деб тинчиб, доимо бирорта кишининг ёрдамига таяниб, шунга ўрганиб ўсади.
Ота-оналар, тарбиячилар, оила аъзолари болалар олдига янги ва янги вазифалар қуйиб (ботинкангни кий, ҳовлининг маълум бир жойини супур ишлари сингари вазифаларни топшириб), ишни бажаришни ўргати6, тушунтириб ва асосан ишни бажариш тартибини шошилмасдан, баъзан бир неча мapтa такрорлаб, кўргазиб беришлари лозим. Болани меҳнат ўргатишда ота - оналар уни ҳурмат (қиламоғи керак. Боланииг қилган ножўя иши устидан кулмасдан, уни масхара қилмасдан, жеркиб бермасдан, аксинча унинг меҳнатидаги кичкинагина бўлса ҳам муваффақиятни кўра билишлари «керак Шу билан бирга ота-оналар бирорта иш қилаётганларида болаларига тез-тез мурожаат қилиб, уларнинг кучига яраша топшириқ бериб туришлари, «менга ёрдам бер»,— деб мурожаат қилишлари яхши натижа беради. Болалар ўзларига нисбатан қилинган мана шундай мурожаатни жони-дили билан бажарадилар. Масалан, 4 ёшар бола ўзининг ўйинчоқлари турган бурчагини ўзи йиғиштира олади.
Мактабгача ёшдаги болани ўзига ўзи хизмат қилишидан ташқари уй учун фойдали бўлган меҳнатга ҳам ўргатиш керак. Бола ота-оналар раҳбарлигида ўз ёшига. кучига яраша аста-секин оддий, енгил, аммо фойдали меҳнатни бажаришни ўрганади. Бунда, биринчи навбатда, оиладаги катталарнинг шахсий намунасининг аҳамияти катта.
Икки яшар ўғилчасининг уй меҳнатида ёрдам беришини билган дадаси ташқаридан кириб, жўрттага ҳамма эшитсин деб, баланд овоз билан ўчоққа олов ёқиш учун ўтин олиб келиш керак эканлигини айтади. Буни эшитган ўғли катталарга имо-ишора билан мурожаат қилиб, ўзи ўтирган болалар стулидан пастга тушириб қўйишларини илтимос қилади ва стулдан тушиб катта қа- дамлар билан ташкарига чиқиб кетади. У жиддий тус билан битта тарашани кўтариб келиб, ўчок олдига кўяди ва енгил нафас олиб, қўлини-қўлига артади, ҳаммага бир назар ташлаб чиқади, катталар-нинг «баркалла» сини эшитиб, ишини давом қилдиришга кетади.
Бу боланииг ўзига ишончини орттиради, кучига куч қўшади, уни илҳомлантиради.
 	Баъзи бир меҳнатсевар, серғайрат ота-оналар ўғли ёки қизи қўлидан иш келмайдиган нўноқ, меҳнатдан ўзини олиб қочадиган ишёқмас бўлиб ўсаётганини кўриб ҳайрон бўладилар. «Бу кимга ўхшади экан?» деб ашабланадилар. ҳолбуки, фарзандининг ўқувсиз ёки ялқов бўлишига ота-она ҳам сабабчи бўлади. «ҳали бу ёш, суяги қотгани йўқ. Иш бўлса қочиб кетмас, катта бўлганда қилар», деб уни авайлайдилар. Бу хунук оқибатларга олиб келиши табиийдир. Болани ёшлигидан бошлаб меҳнатга ўргатиб бориш муҳимдир.
Баьзи ота-оналар болаларга қайчи, болға, мих, игна ушлашни ман қиладилар. Бу нотўғридир. ҳаёт ва кузатишлар шундай хулосага олиб келдики, болаларга шу оддий асбоблар билан муамола қилиш ўргатилс.а, улар катталарнинг қилган ишларига қараб ҳам оддий асбобларни тўғри ушлашни, улардан тўғри фойдаланишни ўрганадилар. Картошка тозалайдиган махсус пичоқ билан муомала қилиш ўргатилса, 5—6 ёшар бола катталарнинг илтимосига кўра картошка, сабзи тозалаши мумкин.
Болани ме,ҳнат қуроллари билан таништиришни аста-секин, даражама-даража^ амалга ошириш мумкин. Бунда асбоблардан қандай фойдаланишни кўрсатиб, тушунтириб бериш лозим.
Бола меҳнатининг самараси ва маҳсулоти катта ёки кичик бўлишига қарамасдан, у ҳурмат қилиниши керак. Боланинт ёш хусусиятларини эътиборга олиб, ишни бажариш жараёнида тез-тез далда бериб турмоқ керак. Бола ишни секин бажарса, уни шошилтирмаслик агарда иш бажаришда қўпол ҳаракатлар қилса, унга таъна қилмаслик керак. Баъзан шундай ҳолларни ҳам учратамизки, бола биронта ишни номаъқул қилса, айрим ота-оналар буни болага ҳар доим эслатиб, унинг иш бажара олмаслигини таъна қилиб, камситиб, болани ишдан совутадилар.
Мехнат килиш жараёнада болани зериктириб қўймаслик учун унга давомли иш бермаслик керак. Шунинг билан бирга ҳамиша бир хил иш топширмасдан, ишнинг вақтини чегаралаб, уни хилма-хил қилиб туриш зарур. Акс холда бола ишдан безор бўлади ва иш болани зериктиради. Масалан, уйни безатиш учун парвариш қилинадиган гуллардан олеандр (толгул)нинг барглари чангини артишни топшириш болани зериктириб қўяди. Чунки, бу гулнинг барглари майда ва кўп. Агарда фикус гули баргларинияг чангини артиш топширилса, бу болага маъқул тушади, чунки унинг барглари катта ва япалоқ.
Болага топшириш мумки бўлган ишлардан картошка тозалаш, идиш-товоқ ювиш, уйни йиғиштириш, уй олдидаги гулзорда ишлаш, дўкондан нон сотиб олиб келишни кўрсатиш мумкин. Яхшиси, дўкондан ҳамиша бирорта нарса (нон, чой, қанд, қатиқ, газета, гугурт, совун, тиш пастаси) олиб келиб туришни болага топ-шириш фойдалидир. Шундай қилганда бола жавобгарликни сезади. Ўрни билан шу нарсани ҳам қайд қилиш керакки, болаларга папирос, спиртли ичимликлар сотиб олиб келишни топшириш мутлоқо мумкин эмас. Меҳнат жараёнида иш ўнгидан келиши, зерикарли бўлмаслиги, вақтнинг тез ўтишини таъминлаш учун ишга доир ашулаларни айтишни болага ўргатиш яхши.
Агар оилада битта бола бўлса, уни ҳам, албатта меҳнатга ва айниқса жамоа бўлиб меҳнат қилишга ўргатиш керак. Бунинг учун энг яхши воситалар: барча оила аъзолари иш қилаётганда болага ҳам ёшига яраша вазифа топшириш ёки қўшни болалар билан 6иpгалашиб ишлашни ташкил қилиш зарур.
А. С. Макаренконинг ота-оналарга берган маслаҳатларига асосланиб, болага беш ёшгача яхши тарбия бериш керак. Чунки, бу вақтда бола конкрет фикрлайди, унииг ташқи сезги органлари ниҳоятда тараққий этган бўлади. Оиладаги катталар, ота-оналар бола учун мўътабар бўлиб, бола «катталарга тақлид қилади, улар-нииг гапи-сўзига эътибор қилади. Кейинги тарбия оилада берилган дастлабки тарбияга асосланса, мактабдаги тарбиявий иш оиладаги тарбиянинг табиий давоми бўлади. Худди шундай болага меҳнат тарбиясини ҳам, кичик ёшиданоқ оилада бермоқ керак
Болаларни мехнатга психологикжихатдан тайёрлаш назарда тутилганда, бу фақат меҳнат малакалари билан чегараланиб қолмаслиги лозим. Асосий мақсад болада ҳар қандай меҳнатга ҳам ҳурматнн тарбиялашдан иборатдир. Болани меҳнат қилишга ўргагиш бу оддий механик машқ бўлмасдан, балки асга-секин болага меҳнатнинг  моҳиятини меҳнат бу ижтимоий ҳодиса экан-лигини тушунтиришдан ҳам иборатдир.
Боладан бошлаган ишни охиригача етказишни, уни ўлда-жўлда қолдирмасликни талаб қилиш муҳимдир. Бу болада ирода кучини тарбиялайдн. Агар болада кичик ёшлигидан бошлаб ишни бажаришда тиришқоқлик тарбияланмаса, у ишга киришишдан олдин, ишни бажариш давомида ишни ёқтирмасдан, қийналиб бажаради. Меҳнат унга маъқул тушмайди. Ота оналарнинг баъзилари меҳнаткаш ва серғайрат бўлишларига қарамасдан, фар-зандларидаги нўноқлик ва ялқовликни кўриб ажабланадилар. Мабодо улар болаларидаги ишёқмаслик каби  хусусият билан қизиқиб кўрсалар, унинг сабабини аниқлаб олишлари қийин эмас.
Эркин ўйиндан мажбурий меҳнатга ўтиш боланинг ички дунёсида катта ўзгариш ясайди, унинг тараққиётида янги давр очади. Чунки, ўйиндаги тиришқоқлик билан меҳнатдаги тиришқоқлик ўртасида, унинг мазмунидан қатьий назар фарқ бор. Энди фақат ўйиндагина эмас, балки меҳнатда мақсадга эришиш зарур. Меҳнатда мақсадга эришишда тиришқоқликка одатланиш системали равишда меҳнат қилиш, зўр бериб ишлай билишнинг аҳамияти катта.
Бола ёшлигидан ўз кучига яраша меҳнат қилишга ўргатилар экан, меҳнат қилиш боланинг тинкасини қуритмасдан, балки унинг ҳамма вақт меҳнат фаолиятига тайёр эканлигидан дарак беради. Ўйиндан меҳнатга ўтиш тайёргарлигига зга бўлмаган болада эса, қандайдир бир қарама қаршилик пайдо бўлади. Унда ф.аолият иштиёқи бўлиши билан бирга, меҳнат қилишдаги зўр беришга нафрат туйғуси ҳам бор. Агар мана шу қарама-қаршиликлар ўз вақтида бартараф қилинмаса, бола эринчоқ бўлиб қолади ва умуман боланииг активлиги пасайиши мумкин.
Меҳнат қилишга ўрганган боланинг ҳолати эса бошқачадир, у ҳамиша меҳнат қилишга тайёр. Меҳнатдаги муваффақият эса унинг кайфиятини ҳам ўзгартиради: бола қаноат ҳосил қилади, унда ўз кучига ишонч пайдо бўлади ва ғайратига-ғайрат қўшилади.
Меҳнат қилишга одатланиш тарбияланмаса, болада ҳар қандай меҳнатга нафрат билан қараш, киши меҳнатидан фойдаланиш каби ёмон одат тарбияланади.
Тажриба яна шуни кўрсатадики, ишёқмас, ялқов болаларга нисбатан меҳнатсевар болалар ахлоқий жиҳатдан юксакдир. Шунинг учун ҳам меҳнат  ахлоқ тарбиясининг асоси ҳисобланади.
Меҳнат қилишни тушунтириш ва ишонтириш билан бирга қўшиб олиб борилган вақтдагина болаларда юксак ахлоқий сифатлар тарбияланади

БОЛАЛАРНИНГ ЎЗ-ЎЗИГА ХИЗМАТИ

Оилада ўқувчининг меҳнатини уюштиришдан аввал, ота-оналар ўзларининг болалари ўқийдиган синфларда ўқиш дастурида қандай талаблар қўйилганлигини билиб олишлари фойдалидир. Улар болаларнинг мактабда ортирилган ўз-ўзига хизмат қилиш, уй-рўзғор ишлари, ижтимоий-фойдали меҳнат малакаларига мувофиқ оилада меҳнатни ташкил қилишлари зарур.
Макта6 билан оила, ўқитувчи билан ота-она ҳамкорликда иш олиб борганларидагина, бир-бирларига тегашли ёрдам бериб турганларидагина меҳнат тарбиясини муваффақиятли амалга ошириш мумкин. 
Меҳнат тарбияси қиз ва ўғил болаларга тика билишни, ўзининг оқ ёқаси, галстуги, пайпоқ ва рўмолчалари ҳамда чойнак, пиёла, идиш-товоқ, полни ювишни баравар ўргатишда, «бу иш қиз болаларники», «бу иш ўғил болаларники» деб қараб турмайдиган, ҳар ишдан ўзини четга олмайдиган болаларни тарбиялашдаўз ифодасини топмоқда.
4-синф ўқитувчиларидан бирининг ҳикоя килишига қўл меҳнати дарсида оқ ёқа тикишда қизлар эпчил ҳаракат қилиб, чаққон тикишар, ўғил болаларнинг кўпи эса тегишли кўникмага эга бўлмаганларидан секин тикар эканлар. Ёқани майда қилиб, тепчиб тикиш, игнани олдинга қаратиб юритиш ўрнига худди тугма қадагандай синчиб тикар эканлар.
Ота-оналар ўз болаларига мактаб дастурига асосланган ҳолда оилада меҳнатни ўргатиб боришлари зарур. Дарсда олинган билимни уйда такрорлаб турилмаса, оилада боланинг қилаётган иши билан қизиқиб турилмаса, фақат ўқитувчининг ўзигина бу вазифани бажариши, яъни меҳнат тарбиясини сингдириши оғир бўлади
Биз айрим мактабларнинг бошланғич сииф ўқитувчилари баъзи ота – оналар ши мумкин бўлган ишлари тўғрисида суҳбатлашдик.
Баъзи бир ота-оналар мана шундан сўнг ўқувчиларга «Менинг уйда 
қиладиган ишларим» темасини уч-тўрт кун ичида ёзиб
келиш топширилган. 2—3 синф ўқувчилариниг ёзма
равишда берган жавобларидан шу нарса маълум бўлдики, ўқувчилар (ўғил ёки қиз бола бўлишидан қатъи назар) ўз-ўзига хизмат қилар ва уй-рўзғор ишларида ота-оналарига кучларига яраша ёрдам берар эканлар, Ўтказилган ёзма ишларда ўқувчилар, асосан, қиладиган ишларининг рўйхатини берганлар. Ишни
қандай бажаришларини аниқлаш мақсадида биз ҳар бир синфда ўзимиз тахминан танлаб олган айрим ўқувчилар билан суҳбат ўтказдик. Шундай сухбатлардан бири кўп йиллик педагогик тажрибага эга бўлган, 
2 синфда ўқитувчиси ўртоқ М Шокированинг ўқувчилари билан олпб борилди. Шокирова (Тошкент шаҳар Чилонзор тумани 138-мактаб) ижодкорлиги,  ёш ўқитувчиларга беғараз ёрдам бериши билан катга ҳурмат қозонган педагогдир. Унинг меҳнат тарбиясини муваффақиятли амалга ошириш соҳасидаги ишлари ҳам диққатга сазовордир.  Бу ижодкор ўқитувчи ўқувчиларнииг ота-оналари билаа тез-тез суҳбатда бўлиб, уларга амалий маслаҳатлар бериб туради.  Моҳир ўқитувчи аввало ўқувчилар билан синф хонасини йиғиштириш тўғрисида суҳбат ўтказди ва уни кўрсатиб берди. Уларга эшик, дераза, парталар ва синф шкафларининг чангини хўл латта билан артиш, синфдаги гулларга сув қуйишни ўргатди. Шунингдек, ечган кийимларни осиб қўйиш, оёқ кийимларнинг чангини тозалаш, уйдаги нарсаларнинг чангини артишни ўргатди. Кейинчалик эса болалар ўқитувчи раҳбарлигида 2—3 та ўқувчининг уйига бориб, ўқувчининг хонасини, иш бурчагини йиғиштирдилар. Ёзма ишлардан шу нарса аниқ бўлдики, ўғил ва қиз болаларнинг кўпчилиги уйда укаларига қарар, ҳовлини супурар, ўзларга яраша челакларда сув олиб келар, ювилган кичик буюмлар (оқ ёқа, лента, рўмолча, галстук)га дазмол босар эканлар. Биз айрим ўқувчиларга саволлар бериб, ишларни қандай қилиб бажараётганликларини аниқлаб олдик: «Ётган жойингни қай тартибда йириштирасан?», «Кир ювганда (лента, пайпоқ,  ва бошқалар) аввало қайсисини ювасан?», «Нима учун кир ювганда оқ нарсадан бошлайсан?», «Кирни қандай сув билан ювасан?», «Чой ичган чойнак-пиёла-ларигни ва овқат еган идиш товоқларингни қандай сув билан ювасан?», «Уйни супурганда нима учун супургини ҳўллайсан?».  
Ўқувчилар қўйилган саволларнинг ҳаммасига тўғри ва тўла жавоб бердилар. Лекин болалар кўп ишларни ўзлари билиб, ҳамма вақт ўзларича қилмасликлари ҳам маълум бўлди. Баъзи ўқувчилар «Иш бўлса, онамга қарашаман», «онам овқат пиширганда, баъзан картошка, сабзи, пиёз тозалаб бераман», деб жавоб беришди. Ўғил .болалардан бири «чой ичиб бўлгандан кейин баъзан пиёлаларни юваман»,— деди. 
Суҳбат давомида шу нарса аниқландики, ўғил болаларнинг баъзилари уйда, укаларини ўйнатар- ва аҳён-аҳёнда оқ ёқаларига, дазмол босиб, кийимларига тугма тақар эканлар.
Бир синфда суҳ'бат ўтказганимизда икки қизни барча ўқувчиларга намуна қилиб кўрсатдик. Булар Ситора ва Шохистадир. Биринчиси «яхши» баҳолар ва иккинчиси эса «ўрта» баҳолар билан ўқийди. Улар ўқувчилар орасида ўзларининг озодаликлари билан ажралиб турадилар. Улар уйларида доимо меҳнат қиладилар. Ситора тўғрисида бир синфдоши: «Биз янги йилда унинг уйига борганимизда Ситора халат кийиб, идиш-товоқ ювиб турган экан»,—деди
Тажрибали ўқитувчилардан Д. Муҳаммаджонова 2 синфда меҳнат дарсида: «Болалар, биз меҳнат дарсимизда ўрганаётган ишларимизни фақат синфдагина, мактабдагина эмас, уйда ҳам қилишимиз керак. Мен бу тўғрида ота-оналарингиз билан суҳбатлашиб турибман. Аниқлашимча, баъзиларингиз уйингизда иш қилмаётган экансизлар. Баъзиларингиз эса, оилаларингизга яхши ёрдам берар экансизлар. Мана Баҳодир, уйни супурар,- сув олиб келар, кичик буюмларни ювиб, ўзи дазмоллар экан. ҳаммангиз шундай бўлишингиз керак..  Мен уйларингизга бориб, текшириб тураман»,— деб дарсни якунлади.
Болаларнинг доимо ўз-ўзита хизмат қилишини ташкил этиш ва назорат қилиш вазифаси ота-оналарга, оиладаги катта ёшдаги кишиларга юклатилади. Оилада тўғри ташкил қилинган болалар меҳнати тарбиявий аҳамиятга эга бўлиши билан бирга, оилага катта ёрдам ҳамдир. Кичик мактаб ёшидаги болаларнинг психологик хусусиятларини эътиборга олган ҳолда уларга доимо: «Сен энди катга қиз боласан» ёки «сен ҳам энди катта бола бўлиб қолибсан, менга яхши ёрдам бераётирсан»^ дейилса, бу сўзлар болаларга жуда маъқул тушади, чунки улар тезроқ катта бўлишни орзу қиладилар
Оилада болаларнинг меҳнат тарбияси билан шуғулланганда кичик мактаб ёшидаги болаларга кучларига яраша вазифаларни аста-секин мураккаблаштириб бориш ва топширилган ишга масъулиятни талаб қилиб туришни унутмаслик керак. Масалан, сут, қатиқ, нон, сув келтириш, уйдаги қуёнларни ва паррандаларни парвариш қилиш каби вазафаларни 3 ва 4 синф ўқувчиларига топшириш мумкин. Жавобгарликни сезган бола ўз вазифаларини яхши бажариб туради. Чунки биладики, агар бу вазифалардан бири бажарилмай қолса, оила ўз вақтида керакли нарсалар билан таъминланмай қолиши мумкин. Севаранинг онаси фаррош бўлиб ишлайди, у ҳар куни кечқурун хоналарни йиғиштириши,  хона чангларини артиши керак. Буни кўрган Севара (IV синфда ўқийди) ҳар куни кечқурун онасининг ишхонасига келиб, унга ёрдам берадиган бўлиб қолди. Онасига сув олиб келиб беради, у пол юваётган пайтда хоналардаги чангни артади.
 
10.5  Мактабгача катта  ёшдаги  болаларнинг оилдаги мехнат тарбияси мазмуни  ва  методлари.

		Ота-оналарни  мактабгача катта  ёшдаги болаларни мактабга тайёрлаш масаласи кизиктиради. Бу   тушунарлидир. Чунки укув   мехнати зур  беришни,  харакатни,  катъийликни, натижага эриша билишни талаб килади. Мактабгача  ёшдаги бола мехнатнинг бу янги турига факат машгулотлар жараёнидаги эмас, балки исталган мехнат топширикларини  бажариш вактида  тайёрланади.
	Мактабгача катта  ёшдаги болалар,  одатда уз-узига  хизмат курсатиш ва оддий  маиший-хужалик мехнати   малакаларини  яхши  эгаллаган буладилар.  Доимий  мажбуриятлар: уст-боши ва оёк кийимига  караш  (уст ва оёк кийимини чутка билан тозалаш),  уз-урнини йигиштириш, майда нарсалар (носки, даструмол, лента)ни  ювиш, тугмача, илгакларни  кадашлар – болалар мехнатини  ташкил этишнинг  асосий шакли хисобланади.  Улар бутун оила  аъзолари  учун  ахамиятли  булган ишларни  бажарадилар:  чойнак-пиёлаларини ювадилар, чангни артадила ва шу кабилар.
		Агарда  топширилган ишга  кизикиш сунса, бошка ишни топшириш мумкин. Оилада  икки – учта бола  булганда  уй  иши  улар уртасида таксимланади.  Мехнатни  яхширок ташкил этиш учун  навбатчилик киритилади. Мусобака болаларни  мехнатга  кизиктиришнинг  яхши   омилидир.
		6-7  ёшли  болаларнинг усган тажрибасини,  билим ва  куникмаларини  назарда  тутиб, уларга  янги  куникмаларни ургатишда  курсатишлардан камрок  фойдаланиш  ва купрок  мустакиллик бериш керак.    Бирок катта  ёшдагиларнинг  назорати жуда  зарур, албатта  Бажарилган ишнинг сифатига  талаб кучаяди. Унга  бериладиган бахо  самимий  эмоционал  булиши керак.
	Мактабгача  катта ёшдаги  болаларнинг  катталар билан ишлашлари  алохида  ахамиятга эгадир.  Болалар ота-оналари билан  биргаликда  ишлашга хар доим  интиладилар ва бу интилиш куллаб-кувватланиши мумкин.   Бола катталар билан биргаликда ишлаганда  улардан иш  усулларини,  мехнатга муносабатни узлаштиради. Мактабгача катта ёшдаги болалар ота-оналарига уй йигиштиришга ёрдам берадилар. Масалан. Она полни  ювса, бола  мебеллардаги  чангни артади ёки  она идишларни  ювса, бола  уларни  артади ва бошкалар, пишган сабзавотларни  (салат ва винегрет)  туграйдилар. 6-7  ёшли болаларга  жонивор  ва кушларнинг  кафасларини  тозалаш, уларга  озука  ва сув  беришни  топшириш мумкин,  улар  бог  ёки экинзорда ишлаганларида  тупрокни  юмшатишлари,   уруг экишлари, кучат экишлари,  уток  килишлари, ягана килишлари зарур.
	Усимлик ва хайвонлар  хаёти  хакидаги хикоялар табиатдаги  максадга йуналган кузатишлар болаларнинг  мехнатга кизикишларини  оширади, тафаккурларининг усишига  ёрдам  беради. Урмон,  дарахтзорларга  уюштирилган сайрларда  нарсалар  ясашда  керак буладиган  хилма-хил табиий ашёлар – сута, чучка-ёнгок, куриган шохчаларни  туплашлари мумкин. Агар оилада   бичиш=тикиш ва чеварлик билан шугулланиладиган  булса,  бу яна хам  яхши.  Мактабгача катта ёшдаги  бола кул мехнати билан бажонидил шугулланади. Вакти-вакти билан  ота-оналар болалари билан уйинчокларни,  китобларни  куриб чикадилар, йиртилганларини тузатадилар ва елимлайдилар.
	Мактабгача катта  ёшдаги  болаларда  атроф-борлик хакидаги   тасаввурларининг  кенгайиши  улардаги  муомалага булган  катта  кобилият ва кулларидан келадиган мехнатда катнашиш буйича  шахсий тажриба,  бола  олдида   мехнатнинг ижтимоий  ахамиятини,  купгина  кишиларнинг мехнатдаги  узаро  алокасини  очиб бериш имконини  беради. Масалан:  китобнинг  яратилиши  мисолида  болаларга уни тайёрлашда куп одамлар: ёзувчилар, рассомлар, босмахона ходимлари, когоз  фабрикаси
	Ишчилари мехнати  килганлигини, уларнинг умумий  мехнати туфайлигина  китоб ана шундай кизикарли  ва чиройли, ёркин расмли  чикканлигини  айтиб  бериш мумкин. Бунда харакатлар  узаро  келишилган холда  ва  хамкорлик  билан  амалга оширилганлиги учун хам яхши натижага  эришилганлиги таъкидлаш  лозим.
Бадиий  адабиётларни укиб бериш хам боланинг катталар мехнати  хакидаги  тасаввурларни  шаклланишига, уларга  нисбатан  хурмат  хиссини  тарбиялашга  ёрдам беради. 
	Агар  мактабгача  болалик  даврида  ота-оналар  болаларнинг   мехнат тарбиясига  жиддий   эътибор  бериб келсалар,  албатта  уларда мехнат малакалари, ишга  эмоционал – ижодий муносабат шаклланади.
ҳаётда бунга ўхшаш мисоллар кўп. Оилаларда ёлғиз бола бўлса ҳам уларни эркатой, меҳнатдан қочадиган қилиб эмас, балки меҳнат ва мехнаткашларни ҳурмат ҳилишни, оила аъзоларига ёрдам беришни биладиган қилиб тарбиялаш зарур. Мана шундагина болада жамият, коллектив учун ижтимоий фойдали иш қила билиш, ишдаги масъулият туйғулари тарбияланиб боради.
Шуни ҳамма вақт эсдан чиқармаслик керакки, ота-она болани ўзлари учунгина эмас, шунингдек жамият учун, давлат учун тарбиялайди, болани тарбиялаш ота-онанинг шахсий иши бўлибгина қолмасдан, у катта ахамиятга эга бўлган ижтимоий ишдир.
Агар оила бошлиқлари, оила аъзюлари аҳил ва уюшқоқ бўлса, уларнинг оиласидаги иш ҳам уюшган, меҳнатда тартиб бўлади. Борди-ю, оила аъзолари ўзаро келиша олмасалар, аҳил бўлмасалар, шубҳасиз, бундай оилаларда болаларнигина эмас, ҳатто катталарнинг ҳам қиладиган ишларининг тайини бўлмайди, уйда ҳам, хўжаликда ҳам тартиб бўлмайди. 
Кўп болали ота-оналар ўз болаларига меҳнат тарбиясини тўғри беришни таъминлаш мақсадида уйдаги меҳнатни тўғри ташкил қиладилар. Бундай оилалар бизда жуда кўп. Бу ўринда қуйидаги мисолни келтириш мумкин. Оилада тўртта бола бўлиб булар: Замира (12 ёш), Дилмурод (11 ёш), Зулфия (10 ё,ш), Рашид (8 ёш)лардир. Буларнинг ота-оналари ўқитувчи бўлиб ишлайдилар. Улар ижтимоий ишларда актив қатнашадилар. Оналари бошланғич мактаб мудири бўлгани учун кун бўйи мактабда иш билан банд. Шунинг учун ҳам оилада болаларга вазифа қуйидагича тақсимлаб берилган. Катта қизи Замира укалари ва ўзининг кирларини ювади. Полни ювиб, уйни озода тутиш ҳам унинг вазифаси. Дилмурод ўзидан кичкина укаси — Рашиднинг мактабга бориб келиши, вақтида овқатланиб, дарсини тайёрлаши, дам олиши, ўз вақтида ўйнашини назорат қилиб туради. Онаси нон ёпганда тандирга ўт ёқишда ёрдам беради. Зулфиянинг уйдаги вазифаси эса, идиш-товоқларни ювиш, уйдаги ўрдак ва товуқларни парвариш қилиш, ҳовлини супуриб, товуқхонани озода сақлашдан иборат. ҳар куни эрталаб болалар йигиштирадилар. Сўнгра бадантарбия машқларини қилишади, Ювиниб, кийиниб, нонуштага ўтирадилар. Овқатлангандан сўнг мактабга жўнайдилар.
Оилада меҳнат тарбияси яхши йўлга қўйилган бўлиб, бу ерда болаларга топширилган ишнинг натижаси албатта текширилиб борилади. Текшириш шундан иборатки, ота-она ишдан қайтиши билан, болалар бажарган ишлари хақида гапириб берадилар. Бола-лар ҳамма ишни уй тартиби асосан бажарганликлари туфайли уларнинг уй ишлари, ўқиш вазифаларини бажариш ва ўйин учун ҳам вақтлари етарлидир.
Баъзи бир кўп болали оила бошлиқлари педагогик маълумотга эга бўлмасалар ҳам, болаларни тарбиялашда яхши тажрибаларга эгадирлар. Одатда 8—9 та боласи бор оилаларда ҳар бир катта ёшдаги болага бир кичик ёшдаги бола топшириб қўйилади. Каттаси кичигининг ўз вақтида ётиш-туриши, овқатланиши, кийим-бошларининг озода бўлиши, ясли, боғча, мактабга ўз вақтида бориб келиши, дарсини тайёрлаши, уйдаги ишларни ўз вақтида бажаришлари билан қизиқиб, унга ёрдам бериб туради. Ота-она эса берган топшириқларни текшириб боради. Акс ҳолда, табиий, шунча кагта оилага фақат ота билан онанинг қараб улгуриши қийин. Оилада тарбия тўғри ташкил қилинса, тўс-тўполонсиз, шовқинсиз, тартиб билан ҳамма иш ўз вақтида бажарилади  Оила аъзолари орасида жамоа бўлиб ишни бажаришни тўғри ташкил қилиш натижасида ота-оналар болаларини жамият учун ижтимоий-фойдали меҳнат қилишга тўғри муносабатда бўлиш руҳида тарбиялайдилар.
Оиладаги ҳар бир боланинг қиладиган иши аниқ бўлса, у ўзининг ака-укалари, опа сингилларидан «ялқов»», «ишдан қочади» «ҳеч кимни   ҳурмат қилмайди», «ҳа, бу бизнинг оқбилак ойим!» «ишга навбат келса, бунинг касал бўладиган одати бор»,— деган таъна танбеҳлар эшитишдан кўра, ўзига топширилган ишни бажаришни афзал кўради.
Оилада боланинг қиладиган ишига қараб ҳурмат қилинса, бу болага қандай ёқимли! Шундай қилиб оилада ҳам бола меҳнати туфайли ҳурматга сазовор бўлади муҳими шуки, бола умумий меҳнатга ўзининг ҳиссасини қўшганлигини  жамоанинг муносиб аъзоси эканлигини билади. Унинг меҳнатга бўлган қизиқиши ва муҳаббати чуқур ижтимоий мазмунга эга бўла боради.
Болани оилага, фойда келтирадиган хилма-хил ишларга жалб қилиш хам тарбиявий, ҳам амалий аҳамиятга эга. Бундай ишлардан  гулзорни парвариш қилиш, ниҳол ўтқазиш, ҳосилни йиғиш ва уйдаги қурилиш ишларига ёрдам беришни кўрсатиш мумкин. Кичик ёшдаги ўқувчилар юқори синфларга кўчганда  жамоа бўлиб ижтимоий-фойдали иш қилишга тайёрланган бўладилар. Мактаб ҳовлисини кўкаламзорлаштириш мактаб каби ишлар уларни чўчитмайди. Болаларнинг оилада меҳнат қилиши уларнинг келажак фаолияти учун ҳам муҳимдир.
Айрим ота-оналар ўз болаларини жамоа учун меҳнат қилишга ўргатмаганлари туфайли уларни мактабда ижтимоий-фойдали меҳнат қилишларига тўсқинлик қиладилар. Бу нотўғридир, албатта. Улар ўзларининг бундай хатти-ҳаракатлари билан болаларида ижобий фазилатларни тарбиялашга путур етказадилар, уларнинг манман, ялқов, ишёқмас бўлиб ўсишларига сабабчи бўладилар. Бу фикрлар фақат жисмоний меҳнатгагина эмас, шунингдек ақлий меҳнатга ҳам тааллуқлидир.
Болалар оилада ва мактабда ижтимоий-фойдали меҳнатда тарбияланиб борсалар, тўққиз йиллик мактабдан психологик ва амалий жиҳатдан ижтимоий фойдали меҳнатга яхши тайёргарликка эга бўлган билимдон ёшлар бўлиб етишиб чиқадилар.

10.6   Болалар меҳнатини баҳолаш
	
Ота-оналар болалар меҳнаини тўғри, объектив баҳолай билишлари керак. Боланинг ёшига, қилган ишига қараб катта ёшдагилар уни рағбатлантириб туришлари лозим. Бу болада ишга қизиқиш, ўз кучига ишонч, ишни охиригача сифатли қилиб бажариш каби ҳислатларни тарбиялайди. Айниқса, кичик мактаб ёшидаги бола бажарган ишига катталарнинг алоҳида эътибор беришини талаб қилади.
Ота-оналар болаларига биронта вазифа топшираётганларида вазифани қандай бажариш кераклигини тушуниб олишни улардан талаб қилишлари керак. Баъзан эса «нима киласан», «уни қандай бажарасан» каби саволлар бериб, боланинг вазифани тушунганлигини аниқлаб олгандан кейингина ишга киришишга рухсат бериш керак. Бу ҳол боланинг дикқатини ишга тўла сафарбар қилади.
Боланинг ишлаши учун шароит яратиб бериш лозим. Шундан кейингина боланинг қилган ишига баҳо бериш лозим: очиқ чеҳра билан қарши олиш, ўрни билан «бал-ли» деб далда бериб туриш, бир болани иккинчисига намуна қилиб кўрсатиш зapyp. Шунингдек боланинг қайси ишга кўпроқ мойиллиги борлигини, қизиқишини аниқлаб, унга керакли бўлган асбоб - ускуналар сотиб олиб бериш, иш кийими тикиб бериш керак. Бола ўзига топ-ширилган ишни яхши бажарганда, уни янада рағбатлантириш мақсадида далага, шаҳарга, кино, театрларга юбориш, китоблар совға қилиш лозим
Аммо, шуни ҳам эслатиб ўтиш керакки, болага топширилган ишни бажаргани учун пул ёки бирор нарса олиб бериш нотўғридир. Афсуски, баъзибир ота - оналар борки, бола «тўрт» ва «беш» баҳо олса пул беришни ёки биронта қимматбаҳо буюм сотиб олиб беришни (соат, велосипед) ваъда қиладилар «Рағбатлантириш»нинг бундай усули болани пулга ўргатади, унинг тарбиясига путур етказади, Боладан ўз бурчини ҳалоллик билан бажаришни талаб қилинмаса, бола кейинчалик мактабда, ишхонада биронта иш қилса, ҳар бир ишнинг тақдирланишига умидвор бўлади. Бордию унинг ҳар бир ишини тақдирланмасдан қолинса, у ишни юзаки бажаришга ёки бажармасликка ўрганиб боради. Бунга асло йўл  қўймаслик керак.
Агар бола ўзига топширилган ишни вақтида бажармаса, ишни охиригача етказмаса ёки сифатсиз бажарса, буни очиқдан - очиқ айтиш керак. Иш яхши бажарилмаган бўлса, уни қандай қилиб бажаришни яна бир марта кўрсатиб бериш лозим. Ишни янгидан қилишни топшириш, ишни яхши бажарган бошқа болаларни (ака-ука, опа-сингилларни) ибрат қилиб кўрсатиш, вақтинча бўлса ҳам навбатсиз иш топшириш, топширилган ишни бажармагунча ўйин, дала, кино, шаҳар, театрларга боришдан маҳрум этиш, жиддий оҳанг билан ишнинг бажарилишини талаб қилиш лозим. Турли тарбиявий усулларни қўллаб бўлсада, болани топширилган ишни бажаришга мажбур қилиш керак. Бола қийинчиликларни енгиб, ишни охиригача етказишга ўрганиши лозим   
Баъзан бола ишни бажармаса уни ҳа деб жеркиш, заҳархандалик қилиш, ишдан умуман маҳрум қилиш, мутлақо иш топширмасдан қўйиш, болани ҳақорат қилиш, айникса болани калтаклаш яхши эмас Агарда ота-оналар, айниқса, кичик ёшдаги боласига нисбатан юқорида айтганимиз каби қаттиқ қўллик қилсалар ёки қўрқитиб иш буюрсалар, бола қўрқиб, касал бўлиши, ўз кучига ишончини йўқотиши мумкин. Шунингдек, у иродасиз ёки иродаси бўш, ишёқмас, топширилган ишга қизиқмайдиган, масъулиятни яхши ҳис этмайдиган бўлиб ўсиши мумкин.
Ўзларининг болаларга буюрганини қилдира олмайдиган, болани калтаклаб «тарбиялашни» ўз олдига мақсад қилиб қўйган ота-оналар тарбия масалаларида кучсиз, қобилиятсиз кишилардир. Бола катта бўлаверган сари бундай ота-оналарни ҳурмат қилмасдан, улардан узоқлашишга ҳаракат қилади.

10.7  Меҳнат гигиенаси ва мехнат

Оилада бола меҳнат қилишга ўргатилар экан, унинг кун тартибида, албатта, меҳнат қилиш учун маълум бир вақт ажратилтан бўлиши, иш гигиенаси талабларга риоя қилинган ҳолда бажарилиши керак. Шунинг учун ҳам ота-оналар Ўқитувчи, мактаб шифокори билан маслаҳатлашиб ҳамда боланинг соғлиғини эътиборга олиб, меҳнат режими тузишлари ҳамда бу режимнинг бола томонидан бажарилишини таъминлашлари керак. Шу билан бирга боланинг соғлом бўлишини назарда тутиб унинг, меҳнатини очиқ ҳавода ташкил қилиш ёки меҳнат қиладиган жойни тез-тез шамоллатиб туриш лозим.
Болага ёшлигиданоқ меҳнат маданиятини ўргатиб бориш, ишида тартиб бўлишини талаб қилиш муҳимдир. Ота-она қуйидаги оддий, лекин зарур нарсаларни боладан талаб этмоғи зарур: ишлаётган жойни елим билан ифлос қилмаслик учун қоғоз клеёнка, яхшиси махсус тaxтaчa ишлат. Ишинг тамом бўлгандан кейин хас-чўпларни   йиғиштир.   Елимни бармоғинг   билан эмас, балки махсус чўп ёки  мўйқалам билан сурка.
Тикиш ишларига киришишдан олдин қўлингни яхшилаб юв. Овқат пиширишга ёрдам қилганингда ёки идиш-товоқ, пол, кир ювганда, белингга фартук тут, сочинг халақит бермаслиги учун бошингга махсус қалпоқча кий ёки рўмол ўра; ишни тамом қилгандан сўнг меҳнат қуролларингни тартиб  билан йиғиштириб, ўрни-ўрнига қўй (челак, болға, аррачаларни маълум бир жойга қўй); ип, игна, қайчи, пичоқ, қоғоз, латталарни бир қутичага солиб қўй; иш кийимларингни маълум бир жойга осиб қўй. Ишдан кейин 
юз-қўлларингни ювиб, арт. Биронта иш қилишга киришар акансан, албатта, иш давомида керак бўладиган нарсаларни олдиндан тай-ёрлаб қўй.
Бу талабларни бажаришда ота-онанинг ўзи ҳам болага намуна кўрсатиши керак.
Меҳнат маданиятини эгаллаш, иш қуролларини маъ-лум жойда, маълум тартибда сақлаш саранжом бўлиш, вақтни тежаш, ишни тез, сифатли ва озода бажариш учун катта аҳамиятга эга эканлигини болага тушунтириш зарур.

МЕҲНАТ ВА МЕҲНАТКАШЛАРГА ҲУРМАТ

	Мактаб дастурига асосан «Ота-оналар ва бошка аъзоларнинг касби   улар меҳнатининг жамият учун 	 фойдаси» бор. 
Ота-оналарнинг энг муҳим вазифаларидан бири бола да ҳар қандай меҳнатга ҳурмат ва фидокорона меҳнати туфайли моддий бойликлар яратувчи меҳнаткашларга муҳаббатни тарбиялашдан иборатдир.
Кичик ёшдаги болалар кўп нарсаларни ўзлари ту-
шуниб етолмайдилар ҳамда катталардек зарур хулоса-
ларни чиқаролмайдилар. Масалан, қурувчи инженернинг ўғилчаси отаси ёнига келиб, Эркинни отасининг иши яхши, у ўғлини машинасида олиб юради. Сиз эса ҳамма вақт алланималарни чизасиз, ёзасиз дейди. Сўнгра, мен катта бўлганимда албатта шофёр бўламан, деб хулоса чиқаради. Бундан кўриниб турибдики, бу
бола билан ҳали ҳеч ким касб тўғрисида суҳбат қилган
эмас. Бундай муҳим вазифага ота-оналар масъулият
билан қарашлари керак.
Бола аввало, оила аъзоларининг касби, меҳнати билан таниш бўлиши керак. Ота-оналар болага оила аъзоларининг ҳамда қариндош-уруғларнинг ишлари, улар касбларининг аҳамияти тўғрисида сўзлаб бермоқлари лозим. Бола ёшлигиданоқ шуни англаб борсинки, ҳар бир ишнинг, ҳар касбнинг ўзига хос гашти бор,
Меҳнаткашлар ҳақида моҳирона олиб борилган мароқли суҳбатлар боланинг ўзига нисбатан бўлган талабчанлигини ҳам тарбиялайди. 
Ота-оналар алоҳида вақт ажратиб, болаларини ўз ишхоналарига олиб бориб,  меҳнат қилаётган ҳамкасблар ва уларнинг меҳнат маҳсулотлари билан таништирсалар  жуда яхши бўлади.
Ота-оналар болаларини ўзлари ишлаётган корхоналарга экскурсияга олиб борар эканлар, албатта уларга технология бўйича баъзи бир элементар тушунчалар берадилар. Бола аввало, оила аъзоларининг касби, меҳнати билан  таниш бўлиши керак.    
Оилада кечқурунлари ва дам олиш кунларида шарафли меҳнат ва меҳнат қаҳрамонлари тўғрисидаги китобларни ўқишни уюштириш фойдали. Болаларга меҳнат тўғрисида ҳикоя қилувчи қуйидаги китобларни тавсия қилиш мумкин: Зафар Диёр: «Кичик боғбон ҳақида қисса», «Теримчи қиз қўшиғи», «Меҳнат қўшиғи», «Пахтакор», қ. Муҳаммадий: «Менинг орзум», «Мен дадамга ёрдамчи», «Уктамнинг пианинаси», «Пашмак холанинг ҳикояси», «Аҳрор ботир», «Мадраим токар», «Мен ҳам кичик пахтакор», С. Айний: «Эсдаликлар»дан «Уста амаки», F. Ғулом: «Тирилган мурда», Уйғун: «Теримчи қиз қўшиғи», «Гул ўтқаздим боғимга», қудрат ҳиммат: «Бувимнинг деганлари», «Меннинг Ватаним», Пўлат Мўмин: «Обод ўлкам», «Тиш чўтка, порошок ва атирсовун эртаги», «ҳунардан унар» ва ҳоказолар.
Мактаб таълимининг турмуш билан алоқасини мустаҳкамлаш ҳақидаги қонунни муваффақиятли амалга оширишда оиланинг, ота-оналарнинг ёрдами катта бўлмоғи зарур. Чунки, мактаб билан оила бир мақсадни — ёш авлодни амалий ҳаётга яхши тайёрлашни назарда тутади. Ота-оналар мактаб билан яқиндан алоқада бўлиши зарур
Ўқитувчи ўқиш йилининг бошида, ҳар чоракда меҳнат тарбиясининг режани ва вазифалари билан ота-оналарни таништириб туриши керак. Шубҳа йўқки, агар ота-оналар мактабнинг ўқувчиларга берган меҳнат тарбиясининг ижобий натижаларини амалда кўрсалар, улар бениҳоят хурсанд бўладилар ҳамда болаларининг меҳнат қилиш малакаларини янада оширишга ҳаракат қиладилар.
Маълумки,  ўқувчилар,    айниқса бошланғич синфлар ўқувчилари кўпчилик вақтни оилада ўтказадилар. Тарбия ишида   буни эътиборга    олмоқ керак.   Мактабнинг оилага ёрдами шундан иборат бўлиши   керакки, у ота-оналар орасида педагогик билимларни ташвиқот қилиши зарур.   Чунки, ҳали ота-оналарнинг   «кўпчилигида болаларни тўғри ва яхши тарбиялаш учун зарур бўлган билимлар етарли эмас. Шунинг учун ҳам мактаб уларни ўзларининг ўтказаётган тарбиявий    ишларига жалб қилмоғи даркор.  Мактаб ота-оналар  мажлислари  ташкил қилиши.   «Мактабгача ёшдаги болаларнинг оилада меҳнат тарбияси»,  «Бошланғич синф ўқувчиларининг меҳнат тарбияси»,  А. С Макаренко «оила тарбияси туғрисида», «Оиладаги меҳнаг тарбияси тажрибаларидан» «баъзи бир оила, ота-оналарнинг тажрибаларини ўрганиш» «Маданиятли киши — меҳнатсевардир», «Меҳнат-меҳнатнинг таги роҳат»,    «Ишламаган — тишламас» каби мавзуларда  маърузаларни ташкил қилиш, оилада меҳнат тарбиясига доир савол-жавоб кечалари, диспутлар уюштириш мақсадга мувофиқдир. 
ҳозирги даврда   мактаб ва оила олдида маънавий бой, ахлоқий соф ва жисмоний камолотни ўзида    мужассамлантирган янги инсонни тарбиялаш вазифаси турибди. Бу вазифани шараф билан бажариш учун барча имкониятга эгамиз.

МЕХНАТ  БАХТ  КЕЛТИРАДИ.

	Халкимиз  мехнатни  бош тарбиячи  деб атайди. Сабаби  инсон  тарбияси  асосан мехнатга булган муносабатларга  караб  белгиланиши бежиз эмас.  Мехнат хаёт демакдир. Мехнат   бахт калитидир.  Мехнат  тарбияси эса  тарбияни мағизини, мехнаткашларнинг  тарбиявий фаолияти  мазмунини ташкил этади. 
Хамма халкларнинг энг илғор анъаналари мехнат жараёнида пайдо бўлади, такомиллашади.  Халк оммаси хар доим энг илғор анъаналари,  яхши ва улуғ нарсаларнинг  ижодкори хисобланган. Халк хаётини, яшаш  тарзини  ўрганиш учун  хам мехнат анъаналарини  билиш лозим. 
	Мехнат анъаналарининг   тарбиявий ахамиятини унутмаслик лозим. Чунки мехнатни  муносабатни  қарор топтириш ёш авлод тарбиясининг  асоси хисобланади. Мехнат анъаналарининг таянчи сифатида ёшларни хаётга, ижтимоий мехнат фаолиятида иштирок этишига тайёрлаш хам мухим рол ўйнайди. Чунки мехнат  анъаналари замирида  шахснинг  ахлоқий сифатлари – мехнатсеварлик, ерга ва табиатга  мухаббат, сувни исроф этмаслик, сахийлик, хар бир пулнинг кадрига етиш, қахрамонлик, мехнат бахт келтиришини  карор топади. 
	Болаларнинг мехнатга  мухаббат  қўйиб  ўсишида  оиладаги
 ижтимоий  мухит  жуда катта роль ўйнайди.
	Ўзбек оилаларида болаларнинг мехнатга мехр қўйишида  қадимдан катталар намуна кўрсатиб келганлар. Одатда  қизлар уй хўжалигида  онага ёрдам беришган,  укаларига қараган, уйни саришта қилишиб, тикиш-бичишни ўрганишган. Ўғил болалар  эса экин экиш  уни парваришлаш, йиғиш, янчиш, хайвонларни боқиш каби юмишларни  бажаришган. Оила аъзолари  етиштирган  қишлоқ хўжалиги  маҳсулотларини йиғишда, айниқса пахта  полиз экинлари, узум  ва мевали дарахт хосилини йиғиб териб олишда  катта-ю  кичик баробар иштирок этишади.
Халкнинг донолиги шундаки  у болаларнинг узига хос  хусусиятларини  хисобга ола билган ва оилавий  тарбияни  халк фаолияти билан  чамбарчас боглик  холда  олиб борган. Яна бир жихатга эътиборни каратамиз. Шарк халклари иш ёкмас   бекорчиларни  хамиша коралаб келган. Шунинг учун оилада ишсиз юриш хиссини  тарбиялашга эътибор берилган. “Бекор тургунча, бекор ишла”, “Ишлаган- тишлайди, ишламаган  кишнайди” “Ишлаган хор булмас” “Ялковликнинг  охири хурлик” “Бекордан худо безор” каби маколларда  халкнинг мехнатсеварлик рухида акс  этиб,  максадсиз хаёт кечириш кораланган. 
	Бир доно кишидан:
Яна донодан: - ким бахтли? Бахтнинг узи нима? -деб сўралганда.
Ким экса,  тикса ва хосилини  йигиштириб олишга муяссар булса – шу киши бахлидир, агар  улимидан олдин хамма нарсани  туплаб олса – бахтсиздир,  - деган экан. 
	Бу ва шунга ухшаш ибратли  хикматлар,  макол ва маталлар, накллардан кекса авлод  вакиллари   уз тажрибасида  жуда окилона фойдаланиб келган. Ана шулар  хакида уйлаганингда халк хикматлари  ва макол ва маталлари бежиз дунёга келмаслигига, улар халк топкирлигини ифодалабгина колмай мухим вокеа ва ходисаларнинг, ижтимоий жараёнларнинг  акси эканлиги хам  ишонч хосил  килсан. 

Ҳунарли – зар,  ҳунарсиз хор.

Ҳзбек оилаларидаги эътиборга лойик яхши удумларнинг яна бири шундаки, улар болаларни   ёшлигиданок  хунарга,   маълум бир касбга, умуман  мехнатга ургатиб борадилар. Куп оилаларда ёшларни  биринчи навбатда  бирон хунарли  булишига харакат  килинади. Хозир куп оилаларда  болаларнинг    мактабда яхши укишига,  келажакда   бирон олий укув  юртига кириб укишига  харакат килинади.  Лекин шундай оилалар борки, уларда авлоддан авлодга утиб келаётган анъанавий хунарлари, касблари мавжуд:
Бундай оиладаги болаларнинг хаммаси яхши укиган, олий маълумот эгаси булса-ларда, оиланинг анъанавий хунарини  яхши  эгаллайдилар. 
Оилада   касб-хунар эгаллаш анъаналарини давом эттириш шарафли ишдир.  
Касб кандай танланади?
Бу мухим масалани  хал этишда  ёшларга  оила  ёрдам бериш керак. Бунда оиладагиларнинг  мехнат анъаналарини, ота-оналарнинг шахсий   наъмунаси катта ахамиятга эгадир. Бунда биринчи навбатда ёшларнинг  кизикиши, укуви, оила имкониятлари, жамият эхтиёжи назарда тутилмоги керак.
Хозирги  пайтда  касб танлаш масалаларининг тула ва окилона хал килиниши  ота оналарнинг мактаб билан хамкорлиги кай даражада эканлигига богликдир. Ота- оналар  мактаб билан  мустахкам  алока богласалар, уз болалари калбида  бирон-бир касбга иштиёк уйготиб, уни мактабдаги касб танлаш иши билан   боглай олсалар,  уни таълим жараёни, дарсда фан асосларини чукур урганиш, амалий машгулотларини мувофаккиятли утказиш билануйгунлаштира олсалар, максадга мувофик булар эди. Мактаб ва ота-оналар камитети биргалик  халк хужалигида  намунали мехнат килиб, обру орттирган ишчи, дехкон, укитувчи, шифокор ва бошка касб эгалари, шунингдек  мехнатдан  бахт  топган кариялар билан   укувчиларнинг учрашувларини  уюштимриб турсалар,  укувчиларнинг узлари кизиккан касбларига  мехри ортади. Халк хужалигимиз учун  миллий кадрлар тайёрлаш масаласи тобора  олдинги уринда  бораётгани  хеч кимга сир эмас.  Бу муаммони хал этишда изланаётган маълум даражада ютукка эришган ташкилотларнинг  ишини оммалаштириш лозим. Бу хар бир ижодий ютук бошкаларга урнак булмоги керак.

Назорат саволлари.
1.	Шарқ мутафаккирларнинг меҳнат ҳақидаги фикрлари.
2.	Ёш авлодни меҳнатсеварлик руҳида тарбиялашда ҳалқимиз томонидан яратилган меҳнатни улуғловчи мақолаларнинг ўрни.
3.	Мактабгача таълим муассасаларида мехнат тарбиясига ўргатиш турлари.
4.	Мактабгача ёшдаги болаларни оиладаги меҳнат тарбияси мазмун методларни ёритиб беринг.
5.	Болалар меҳнатини баҳолаш, рагбатлантириш йўллари
6.	Мактабгача тарбия муассасаларида  меҳнат жараёнида
 фойдалананиладиган асбоб ускуналар.

М у н д а р и ж а

Кириш---------------------------------------------------------	3	
1 Боб. Мактабгача таълим педагогикаси фанининг баҳси ва баркамол инсон тарбиясидаги ўрни  ---------------------------------------------------------------	5	
1.1 Мактабгача педагогикасининг предмети мақсад ва вазифалари.	5	
1.2 Мактабгача таълим  педагогикасининг бошқа фанлар билан боғлиқлиги.	7	
1.3 Педагогик илмий тадқиқот методлари.	8	
II. Боб. Мактабгача таълим ёшидаги болаларни ривожланиши, тарбияси ва камолати. 	9	
2.1. Шахсни ривожлантириш ҳақида тушунча.	9	
2.2  Бола шахсини ривожлантиришда тарбиянинг ўрни.  	12	
2.3  Болани тарбиялаш ва ривожлантиришда фаолиятни роли.  --------------------------------------------------	13	
2.4  Мактабгача ёшидаги болаларнинг ёш хусусиятлари ва уларни тарбиялаш.	16	
III. Боб. Ўзбекистонда ҳалқ таълими тизими. 	17	
3.1 Халқ таълими тизими ва унинг турлари	17	
3.2 Мактабгача таълимнинг вазифалари	19	
IV.Боб Мактабгача таълим муассасаси тарбиячиси.  	21	
4.1 Педагог – тарбиячи ва унинг жамиятда тутган ўрни. 	21	
4.2 Педагог – тарбичи шахсига қуйилган талаблар.	21	
4.3 Педагог – тарбиячи шахсини шакллантириш 	22	
4.4 Педагог – тарбиячининг нутқ маданияти	23	
V.Боб. Мактабгача таълим муассасасида таълим тарбия дастури. 	24	
5.1 Мактабгача тарбия ёшидаги болаларни тарбиялаш дастурини яратилиши ва  тарихи. 	24	
5.2 Мактабгача таянч дастурини мазмуни	26	
5.3 «Учинчи минг йиллик боласи» дастурининг тузилиши тамойиллари ва омиллари.	27	
VI  БОБ. Жисмоний тарбия.	30	
6.1 Жисмоний тарбиянинг мазмуни.	30	
6.2 Мактабгача ёшдаги болаларни жисмоний тарбиялаш мазмун ва воситалари.	35	
6.3 Илк ёшдаги болаларни жисмоний тарбиялаш	37	
6.4  3 ёшдан 7 ёшгача бўлган болаларни жисмоний тарбиялаш методикаси	38	
VII. Боб. Ўйин – болаларнинг етакчи фаолияти эканлиги	41	
7.1. Ўйин бола тарбиясининг муҳим воситаси	41	
7.2. Ўйин назариясининг асосий масалалари	42	
7.3. Ўйиннинг мазмун ва моҳияти ва унга раҳбарлик.	44	
7.4. Дидактик ўйинлар	47	
7.5. Миллий халқ ўйинлари 	49	
VIII. Боб. Аклий тарбия	58	
8.1 Ақлий тарбия ҳақида тушунча.	58	
8.2 Мактабгача тарбия ёшидаги болаларнинг ақлий  ривожланиши.	59	
8.3 Ақлий тарбия вазифалари	61	
8.4. Мактабгача ёшдаги болаларга таълим беришнинг ўзига хослиги.	62	
8.5. Ақлий тарбия ва таълим методлари	62	
IX Боб. Аҳлоқий тарбия 	63	
9.1 Аҳлоқий тарбия 	63	
9.2 Мактабгача таълим ёшдаги болаларни аҳлоқий жихатдан тарбиялаш вазифаси ва амалга ошириш воситалари. 	 64	
9.3 Аҳлоқий тарбиянинг асосий тамойил ва методлари.	 65	
9.4 Жамоа шахс ахлоқий камолатининг асоси	66	
9.5 Жамоатчиликни тарбиялаш жараёнда аҳлоқий сифатларни шакллантириш	67	
X. Боб. Меҳнат тарбияси.	68	
10.1 Мехнат тарбиясининг моҳияти.	68	
10.2 Боғча ёшидаги болаларни меҳнат тарбияси.	71	
10.3 Мактабгача ёшдаги болаларни уйидаги меҳнатга ўргатиш. 	72	
10.4 Болаларни ўз - ўзига хизмати.	77	
10.5  Мактабгача катта  ёшдаги  болаларнинг оилдаги мехнат тарбияси мазмуни  ва  методлари.	78	
10.6. Болаларни меҳнатини бахолаш.	81	
10.7  Меҳнат гигиенаси ва мехнат	82