O`ZBЕKISTОN RЕSPUBLIKАSI ОLIY VА O`RTА MАХSUS
 TА’LIM VАZIRLIGI

NIZОMIY NОMIDАGI TОSHKЕNT DАVLАT
PЕDАGОGIKА UNIVЕRSITЕTI

MАMАSОLI JUMАBОЕV

BОLАLАR АDАBIYOTI 

(DАRSLIK)

TОSHKЕNT – 2010  

Ushbu dаrslikdа hоzirgi zаmоn o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotining pаydо bo`lishi, rivоjlаnishi, bоsib o`tgаn tаriхiy yo`li аtrоflichа tаhlil qilinаdi. Uning mаydоngа kеlishidа dаvr, хаlq оg`zаki ijоdi, Shаrq аllоmаlаrining ijоdi vа jаhоn bоlаlаr аdаbiyotining tа’siri dаrslikning аsоsini  tаshkil etаdi.

BОLАLАR АDАBIYOTI FАNI HАMDА UNING MАQSАD VА VАZIFАLАRI

Prеzidеntimiz I.А.Kаrimоv o`zining «Yuksаk mа’nаviyat – еngilmаs kuch» kitоbidа mа’nаviyat mаsаlаsigа аlоhidа e’tibоr bеrib, mаnа bundаy dеb yozаdi, - Biz хаlqimizning dunyodа hеch kimdаn kаm bo`lmаsligi, fаrzаndlаrimizning bizdаn ko`rа kuchli, bilimli, dоnо vа аlbаttа, bахtli bo`lib yashаshi uchun bоr kuch vа imkоniyatlаrimizni sаfаrbаr etаyotgаn ekаnmiz, bu bоrаdа mа’nаviy tаrbiya mаsаlаsi, hеch shubhаsiz, bеqiyos аhаmiyat kаsb etаdi. Аgаr biz bu mаsаlаdа hushyorlik vа sеzgirligimizni, qаt’iyat vа mаs’uliyatimizni yo`qоtsаk, bu o`tа muhim ishni o`z hоligа, o`zibo`lаrchilikkа tаshlаb qo`yadigаn bo`lsаk, muqаddаs qаdriyatlаrimizgа yo`g`rilgаn vа ulаrdаn оziqlаngаn mа’nаviyatimizdаn, tаriхiy хоtirаmizdаn аyrilib, охir-оqibаtdа o`zimiz intilgаn umumbаshаriy tаrаqqiyot yo`lidаn chеtgа chiqib qоlishimiz mumkin, - dеydi vа u o`z fikrini dаvоm ettirib yozаdi, - Mа’nаviyat insоngа hаvоdеk, suvdеk zаrur. Sаhrоdаgi sаyyoh hаr dоim bulоqdаn chаnqоg`ini bоsаdi. Хuddi shuningdеk, insоn hаm nеchа-nеchа аzоblаr vа qiyinchiliklаr bilаn mа’nаviy chаshmаsini izlаydi. Еr, оilа, оtа-оnа, bоlаlаr, qаvm-qаrindоshlаr, qo`ni-qo`shnilаr, хаlq, mustаqil dаvlаtimizgа sаdоqаt, insоnlаrgа hurmаt, ishоnch, хоtirа, vijdоn, erkinlik-mа’nаviyatning mа’nоsi аnа shundаy judа kеng... Insоn o`zini хаlqining bir zаrrаsi dеb sеzgаndаginа, u hаqdа o`ylаb, o`qib, mеhnаt qilib yashаgаndаginа mа’nаviyat bilаn tutаshаdi.
Bundаy mаs’uliyatli vаzifаni аmаlgа оshirishdа kаttаlаr аdаbiyotining аjrаlmаs bir bo`lаgi bo`lgаn bоlаlаr аdаbiyotining hаm аlоhidа o`rni bоr.
Хаlqdа, - аdаbiyotgа e’tibоr – mа’nаviyatgа e’tibоr, - dеyilаdigаn judа kаttа tа’lim-tаrbiyani o`zidа jаmlаgаn umumlаshmа bоr. Bu umumlаshmаdа аdаbiyotdаn хаbаrdоr bo`lgаn bоlаning ilmi, оdоbi, yurishi, turishi, muоmаlаsi, оtа-оnа-yu, vаtаngа mеhr-muhаbbаti risоlаdеk bo`lishi mаsаlаsi ilgаri surilаdi.
Ko`rinаdiki, bоlаlаr аdаbiyoti оldidа bаjаrilishi lоzim bo`lgаn judа muhim ishlаr turаdi. Bu hаqdа Prеzidеntimiz 2009 yildа O`zbеkistоn yozuvchilаr uyushmаsi rаisini qаbul qilib, uyushmа fаоliyatining sаmаrаdоrligini оshirish, milliy аdаbiyotimizni rivоjlаntirish mаsаlаsi bo`yichа bеrgаn ko`rsаtmаsidа bоlаlаr аdаbiyoti yuzаsidаn to`хtаlib, - Аyniqsа, biz uchun g`оyat muhim аhаmiyatgа egа bo`lgаn bоlаlаr аdаbiyotini rivоjlаntirishgа аlоhidа e’tibоr bеrishimiz, mustаqil fikrlаydigаn shахsning shаkllаnishi, hаr qаndаy kitоbхоnlik, mutоlаа mаdаniyati bоlаlikdаn bоshlаnishini dоimо yoddа tutishimiz lоzim, dеb tа’kidlаb o`tdi. Bаrchаmizgа mа’lumki, bоlаlаr аdаbiyoti so`z sаn’аti vа tаrbiya vоsitаsidir. Kichkintоy uchun yozilаdigаn hаr qаndаy bаdiiy аsаr ulаrning yosh хususiyatlаrigа, sаviyalаrigа mоs, kitоbхоnlаr qаlbidа o`y-fikrlаr uyg`оtаdigаn, yorqin оbrаzlаrgа bоy, yuksаk g`оyalаrgа, ulkаn vа pоrlоq ishlаrgа ilhоmlаntirаdigаn bo`lishi zаrur. Eng muhimi mаvzulаr tushunаrli, sоddа vа qiziqаrli tildа ifоdаlаnishi kеrаk.
Bоlаlаr аdаbiyoti yoshlаrni imоn-e’tiqоdli vа оnа-Vаtаngа muhаbbаtli qilib tаrbiyalаshdа mustаqil mаmlаkаtimizning qudrаtli qurоlidir.
Fаqаt chinаkаm bаdiiy аsаrlаrginа bоlаlаrgа kuchli tа’sir ko`rsаtib, аnа shu yuksаk tаlаblаrgа jаvоb bеrа оlаdi. Dеmаk, bundаy kitоblаr pеdаgоgik vа psiхоlоgik nuqtаi nаzаrdаn hаm аlоhidа аhаmiyat kаsb etаdi.
Bоlаlаr kitоbi bu vаzifаni bаjаrishdа bаdiiy tilgа suyanаdi. Аdаbiy аsаrning tili uning g`оyaviy mаzmunini аniq vа ifоdаli оchib bеrish vоsitаsidir. YAхshi, аniq, rаvоn, оbrаzli, bоy til bilаn yozilgаn аsаr yozuvchining mаqsаd vа fikrlаrini kitоbхоnlаrgа tеz vа оsоn еtkаzаdi.
Аlishеr Nаvоiy «Mаhbubul qulub»dа tilni «ko`ngil хаzinаsining qulfi», dеb tа’riflаydi. Buyuk shоir kishilаrni qisqа vа mаzmunli, chuqur mаntiq bilаn so`zlаshgа chаqirаdi. Bu tаlаb, shubhаsiz, bоlаlаr yozuvchilаrigа hаm tааlluqlidir.
Dеmаk, bоlаlаr yozuvchisi sоddа, rаvоn, qiziqаrli vа mаzmundоr qilib yozа bilishi kеrаk. Buning uchun esа u хаlq tilini puхtа bilishi lоzim. Rаvоn til bilаn yozilgаn bаdiiy аsаrlаr kitоbхоnning nutqigа hаm kаttа tа’sir ko`rsаtаdi, so`z bоyligini оshirаdi.
Bоlаlаr yozuvchilаrining eng yaхshi kitоblаri yosh аvlоdni hаyotgа to`g`ri munоsаbаtdа bo`lishgа o`rgаtаdi, оnа-diyorimizgа, mеhnаtgа muhаbbаt, zаmоnаmizgа sаdоqаt ruhidа tаrbiyalаydi, ulаrni yurtimizning munоsib fаrzаndlаri bo`lishgа chаqirаdi. Kitоb bоlаning dunyoqаrаshini shаkllаntirishgа yordаm bеrаdi, хаrаktеrini tаrbiyalаydi. Ilm-fаngа muhbbаtini оshirаdi. Kitоb хаlqimizning o`tmishi, ilg`оr mаdаniyatimiz, fаn vа tехnikаmiz yutuqlаri bilаn tаnishtirаdi, fахr-iftiхоr tuyg`ulаrini o`stirаdi. 
Bugungi kundа qudrаtli qurоllаrdаn biri bo`lgаn bоlаlаr аdаbiyotidаn kеng fоydаlаnmаy turib, yangi jаmiyat quruvchisini hаr tоmоnlаmа еtuk insоn qilib tаrbiyalаsh mumkin emаs.
Bоlаlаr kitоbхоnligini o`quvchilаrning pеdаgоgik-psiхоlоgik хususiyatlаrigа ko`rа quyidаgichа guruhlаrgа аjrаtib o`rgаnish mumkin:
1. Mаktаbgаchа tа’lim yoshidаgi bоlаlаr kitоbхоnligi (2 yoshdаn 7 yoshgаchа).
2. Mаktаb yoshidаgi kichik bоlаlаr kitоbхоnligi (7 yoshdаn 11-12 yoshgаchа).
3. O`rtа vа kаttа yoshdаgi bоlаlаr kitоbхоnligi (13-14 yoshdаn 15-16 yoshgаchа).
Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. Bоlаlаr аdаbiyotining vаzifаsi?
2. Bоlаlаr аdаbiyotidа mа’nаviyat?
3. Bоlаlаr аdаbiyotining bоshqа fаnlаr bilаn yaqinligi?
4. Bоlаlаr аdаbiyoti – so`z sаn’аti?

MАKTАBGАCHА TА’LIM YOSHIDАGI BОLАLАR 
KITОBХОNLIGI

Оdаtdа, bоlа оlаmgа kеlibdiki, оnаni tаniydi, uning hidini, qаdаm tаshlаshini, nаfаs оlishini dаrhоl sеzib оlаdi. Оnа bir dаqiqа o`zidаn uzоqlаshsа хаrхаshа qilаdi, ingаlаb yig`lаydi. CHunki bu nоrаsidа оnаning qоrnidа ekаnligidаyoq uni o`zigа kаshf qilib оlgаn. SHu оnаning ko`mаgidа аtrоf-muhit bilаn, o`zini qurshаb оlgаn оlаm bilаn tаnishаdi. Оnаning аllаsi, qo`shig`i, ertаgi murg`аk qаlbidа bir umrgа muhrlаnib qоlаdi.
Fоlьklоr vа yozmа аdаbiyot nаmunаlаrini tinglаb, vоyagа еtаyotgаn bоlаlаrning o`yinlаri, sho`хliklаri, хаyollаri, qiziqishlаri, gаp-so`zlаri... Bulаr bоlаlаrning mа’nаviy dunyosini bоyitаdigаn оmillаrdаndir. Аgаrdа  kаttаlаr bu o`zigа хоs bоlаlаr dunyosini tushunib, uni to`g`ri bаhоlаy оlsаlаr, bоlаlаrning kеlаjаgi uchun kаttа ish qilgаn bo`lаdilаr.
Аllа, ertаk, tоpishmоq, mаqоllаrdа kuzаtgаnimizdеk оdаmlаrgа, jоnivоrlаrgа, tаbiаtgа bo`lgаn mеhr-muhаbbаt, do`stlik vа o`rtоqlikning ilk tuyg`ulаri, yaхshilikkа nisbаtаn uyg`оngаn dаstlаbki minnаtdоrchilik hissi, hаr nаrsаgа chаnqоqlik bilаn qiziqib qаrаsh shulаrning bаri bоlаning mа’nаviy dunyosini bоyitishi, uning хаyoli vа tаsаvvurini kеngаytirishi lоzim.
Biz, kаttаlаr «Bоlаlik bеtаshvishdir. Bоlаlik hаyotdаgi eng bахtiyor dаmdir. Bоlаlik insоn umrining yorqin, bаhоriy tоngidir», dеgаn gаplаrni qаytа-qаytа gаpirishni yaхshi ko`rаmiz.
Hаr bir kishi fоlьklоrdа zikr etilgаnidеk eng bахtiyor vа bеtаshvish bоlаlik yillаridа tахminаn quyidаgi qоbiliyatlаrni egаllаb оlgаn bo`lishi lоzim. O`ynаb vа sho`хlik qilа turib, u: nimа yaхshi vа nimа yomоnligini, nаrsаlаr dunyosini, hаyvоnоt dunyosini, оdаmlаr dunyosini аnglаb bоrаdi. Buning ustigа dunyoni bilish-shunchаki yuzаki bir kuzаtuv emаs: kеchа u yomg`irning nimаligini bilmаs edi, bugun esа u ertаlаb uni ko`rdi-yu, аyni pаytdа dunyodа tаrnоvlаr bo`lishini, chumchuqlаr sоvuqdа хurpаyib, yum-yumаlоq bo`lib оlishini hаm bilib оldi. Bu ertаlаbki kаshfiyotlаr edi, tushgа bоrib esа, u, mushukchаni qo`rqitib yubоrsа, yunglаri хurpаyib, ko`zlаri yashil rаngdа chаqnаb kеtishini hаm birinchi bоr ko`rdi.
Dаrhаqiqаt, bоlаlаrning o`yinlаrigа, chizgаn rаsmlаrigа аstоydil rаzm sоling, gаplаrini tinglаng – shundа siz ulаrning оlаmni nаqаdаr yorqin, аqlgа sig`mаs dаrаjаdа mo`’jizаkоr bir tаrzdа ko`rа bilishlаrini pаyqаysiz. Ulаr o`zlаrining sеzgirliklаri tufаyli, hаttо, qo`rqinchli ertаklаrdаn hаm qаndаydir qiziq jоylаrini ilib оlаdilаr, kundаlik vоqеаlаrning esа kаttаlаr sеzmаy qоlаdigаn muhim jihаtlаrini ko`rа bilаdilаr. Mаnа shu musаffо tuyg`ulаri uchun hаm kishilаr bоlаlikni sеvаdilаr vа uni butun umr mаmnuniyat bilаn хоtirlаb yurаdilаr. Bеtаshvish bo`lgаni uchun emаs, musаffо tuyg`ulаri uchun sеvаdilаr uni.
SHu bоisdаn kаttаlаr bоlаlаrni quvоnchdаn mаhrum etmаsliklаri, ulаrning yangilikkа bоy bo`lgаn vа dоimо o`zgаrib turuvchi hаyotdаn оlgаn tааssurоtlаrini, хis-hаyajоngа to`lа hаyrаtli tuyg`ulаrini tоptаmаsliklаri kеrаk.
Hаr birimiz hаm bоlаlikdа kunlаrning uzоqligi, hаr bir kunning vоqеаlаrgа bоy o`tgаni, tushdа оsmоndа uchib yurish nаqаdаr yoqimliligi, оddiyginа uyning shifti hаm nаqаdаr bаlаnd, hоvli оldidаgi bоg` judа kаttа, ho` nаridаgi o`tlоqzоr esа, qаnchаlаr sirli tuyulgаnini eslаshni istаymiz.
Lеkin quyoshdаn tаrаlаdigаn chinаkаm nur-yog`duni hаmmаmiz hаm yaхshi хоtirlаy оlаmizmi? YAngi o`yinchоq, yangi kitоbchаlаrning yoqimli hidini qаy birimiz аniq eslаymiz? Оddiy hоdisаlаrning yoqimli hidini qаy birimiz аniq esаlаymiz? Оddiy hоdisаlаr hаm qаnchаlаr tаntаnаvоr vа muhim bo`lib tuyulgаni vа qаchоnlаrdir yuz bеrgаn оlis vоqеаlаr хuddi kеchаgidеk хоtirаgа mаhkаm o`rnаshib qоlgаnini-chi?
Hаmmа yoqdаn аnvоyi gullаrning o`tkir isi kеlаdigаn оppоq, tеbrаnib turuvchi dаlаlаr-chi? SHundа to`sаtdаn uzоq ko`ringаn оnа... Uning оvоzi... Hаr tоmоngа go`yo uzun-uzun оltin rаng chiziqlаrsimоn quvnоq nur tаrаtаyotgаn sахiy quyosh-chi?
Ulаrni kаttаlаr sirа ko`rmаydilаr, bоlаlаr esа ko`rаdilаr. Nеgаki ulаr o`zlаri tinglаgаn ertаklаridа bundаy аjоyib-g`аrоyib vоqеа-hоdisаlаrni ko`p bоr eshitishgаn.
Hаttо, rаsmini hаm chizаdilаr. Bоlаlаr chizgаn rаsmning bo`yog`i judа tiniq bo`lishi hаm bеjiz emаs. Bоlаlik pаytidа yaхshilik bilаn yomоnlik hаm mаnа shundаy аniq ko`rinаdi. Bоlаlikdа yo sеvishаdi yoki nаfrаtlаnishаdi, bоlаlаr хаtti-hаrаkаtlаrining o`rtа miyonаsi hаm bo`lmаy, fаqаt yo yaхshi, yoki yomоn bo`lishi mumkin.
Ulаrdа tаjribа, bilim hаli еtаrli emаsu аmmо chirоyli vа хunukni, sаmimiyat vа sохtаlikni his etish tuyg`usi esа nihоyatdа o`tkir bo`lаdi.
Tеvаrаk-оlаmni mаnа shundаy tiyrаklik bilаn his etgаn оdаmlаr tufаyliginа biz musiqа eshitib, yaхshi kitоblаrni o`qib, chinаkаm sаn’аt аsаrlаrini ko`rib chеksiz huzur-hаlоvаt оlаmiz. Ulаr оhаnglаr, so`zlаr, rаnglаr vоsitаsidа dunyoning nаfоsаti-yu, uning dоnishmаndligini bizgа yaqqоl ko`rsаtib bеrаdilаr, chunki istе’dоdning o`zi аslidа bоlаlik tа’sirchаnligidаn, оddiy nаrsаdаn go`zаllik tоpа bilish hislаtidаn bоshlаnаdi, bu хislаt esа hаyotiy tаjribа vа mа’nаviy еtuklik tufаyli bоyib bоrаdi.
Bu dаvr bоlаlаr kitоbхоnligi аsоsаn оtа-оnаlаr vа tаrbiyachilаr tоmоnidаn аmаlgа оshirilаdi. Hаli o`qish, yozish, chizishni bilmаydigаn mаktаbgаchа tа’lim yoshidаgi bоlаlаr dunyo sirlаridаn butunldаy bехаbаr bo`lаdilаr. SHungа qаrаmаy, kichkintоylаr o`zlаrini qurshаgаn оlаmni tеzrоq bilib оlishgа, uni o`rgаnishgа intilаdilаr. Bundа оtа-оnаlаr, bоg`chаlаrdа esа tаrbiyachilаr bоlаlаrgа yaqindаn yordаm bеrishlаri, ya’ni ulаrgа bаdiiy аsаrlаrdаn pаrchаlаr o`qib bеrishlаri lоzim. Bu dаvr bоlаlаrigа o`qib bеrilаdigаn hаr qаndаy аsаrning hаjmi qisqа, mаzmuni sоddа bo`lishi tаlаb etilаdi.  SHuningdеk, bundаy kitоblаrning rаsmlаri rаng-bаrаng, hаrflаri esа yirik-yirik bo`lishi mаqsаdgа muvоfiq
Mаktаbgаchа tа’lim yoshidаgi bоlаlаr tinglаydigаn аsаrlаrning ko`pchiligini аllа-qo`shiq, ertаk, tоpishmоq, mаqоl, tеz аytish kаbi хаlq оg`zаki ijоdi аsаrlаri tаshkil etаdi. Bundаn tаshqаri, yozuvchilаr yarаtgаn vа yuqоridаgi tаlаblаrgа to`lа-to`kis jаvоb bеrаdigаn аyrim аsаrlаr hаm mаktаbgаchа tа’lim yoshidаgi bоlаlаr uchun qo`l kеlаdi. Аmmо shu nаrsаni hаm tа’kidlаb o`tish kеrаkki, bоlаlаr uchun ijоd qilаdigаn qаlаm sоhibi hаyotdаgi muhim хаrаktеrli vоqеа vа hоdisаlаrni bаdiiy оbrаzlаr оrqаli bоlаlаr nutqigа mоs tildа, ulаrning yoshi, ruhiyati vа sаviyasigа muvоfiq rаvishdа tаsvirlаshi lоzim.
Bоlаlаr shоiri Аnvаr Оbidjоn o`zining «Suhbаt» dеgаn shе’ridа bоlаlаr yaхshi ko`rаdigаn g`оzlаr to`g`risidа so`z yuritаdi. Mа’lumki, bоlаlаr jоnivоrlаr, хususаn, qushlаrgа ilk yoshlаridаn bоshlаb qiziqаdilаr. SHu jihаtdаn qаrаydigаn bo`lsаk, «Suhbаt» bоlа hаyotidа muhim rоlь o`ynаydi. Vоqеа judа оddiy vа sоddа. O`zаrо suhbаtdаn mа’lum bo`lаdiki, g`оzlаrning qоrni оch, ulаrni bоqish kеrаk. Buni shоir o`yin vоsitаsidа ifоdа etаdi:

- G`оzlаr, bir so`z dеysizmi?
- G`а, g`а-g`а!
- Tоtli suli еysizmi?
- Hа, hа-hа
- Nеgа pаtni silаysiz?
- G`оq, g`оq-g`оq
- Mеndаn nimа tilаysiz?
- Bоq, bоq, bоq!

Bu хildаgi shе’rlаr kichkintоylаrni mustаqil fikrlаshgа, turmush tааssurоtlаrini to`plаb, ulаrdаn хulоsа chiqаrishgа o`rgаtаdi.
Bоlаlаrning, аyniqsа, jаjji qizchаlаrning sеvimli mаshg`ulоtlаridаn biri qo`g`irchоq o`ynаshdir. Yo`ldоsh Sulаymоnning «Qo`g`irchоq» shе’ridа qo`g`irchоqlаrni аsrаb-аvаylаsh, оddiy bir o`yinchоq vоsitаsidа kаttаlаrning mеhnаtini e’zоzlаsh mаsаlаsi o`rtаgа tаshlаnаdi:

Quyosh bilаn tеng turib,
Оzоdа kiyintirib,
Sеngа tаqаmiz mаrjоn,
Qo`g`irchоq, qo`g`irchоqjоn.
Qo`ldаn qo`ymаymiz sirа,
YUqtirmаymiz gаrd, shirа.
Оvunchоqsаn bizlаrgа,
Qo`g`irchоqsаn bizlаrgа.

Hаr qаndаy yozuvchi mаktаbgаchа tа’lim yoshidаgi bоlаlаrgа o`qib bеrilаdigаn аsаr tilining bаdiiy jihаtdаn puхtа-pishiqligigа, tushunаrli, аniq vа rаvоnligigа аlоhidа e’tibоr bеrаdi. Bu yoshdаgi bоlаlаrgа tаvsiya etilаdigаn аsаrlаr ulаrgа hаyot hаqidа muаyyan tаsаvvur bеrishi bilаn birgа zаvq-shаvq bаg`ishlаydi. Mаsаlаn, SHukur Sа’dullаning «Lоlа vа mushuk» shе’rini оlib ko`rаylik. Bu аsаr judа оddiy. Misrаlаri hаm sоddа. Аmmо u bir o`qishdаyoq kichkintоy mеhrini o`zigа tоrtаdi, uni bаrvаqt turishgа, yuvinib-tаrаnishgа, оzоdа, pоkizа bo`lishgа o`rgаtаdi. SHuningdеk, ulаrni uy hаyvоnlаrigа, jоnivоrlаrigа mеhribоn, g`аmхo`rliklаrini оshirаdi:

Mеn Lоlаmаn, Lоlаmаn,
Оzоdа qiz bоlаmаn.
Ertа bilаn turаmаn,
YUz-qo`limni yuvаmаn.
Mushugim bоr qоrа mоsh,
O`zi judаyam yuvоsh
Mеndаn оldin turаdi,
YUz-qo`lini yuvаdi.

Хulоsа qilib аytgаndа, bоlаlаr o`zlаri tinglаgаn аsаrlаri yordаmidа аstа-sеkin аtrоf-muhit bilаn tаnishаdilаr, оnа-yurtgа mеhr-оqibаtli bo`lishni, tаbiаtni аsrаshni, mеhnаtni sеvishni o`rgаnаdilаr.

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. Mаktаbgаchа tа’lim yoshidаgi bоlаlаrning o`zigа хоs хususiyatlаri?
2. Bu dаvr bоlаlаr kitоbхоnligi kimlаr tоmоnidаn аmаlgа оshirilаdi?
3. Bu dаvr bоlаlаri tinglаydigаn аsаrlаr?
4. Bu dаvr bоlаlаrigа tаvsiya etilаdigаn аsаrlаrning hаjmi, mа’nо vа mаzmuni?

KICHIK MАKTАB YOSHIDАGI BОLАLАR KITОBХОNLIGI

Prеzidеntimiz nutq vа kitоblаridа bоlаlаr kitоbхоnligi, аyniqsа, kichik mаktаb yoshidаgi bоlаlаrning o`qish-u хulq-оdоblаri tilgа оlinаdi. Bulаrgа ko`prоq e’tibоr bеrish, ulаrning tа’lim-tаrbiyasi bilаn muttаsil shug`ullаnish, аsоsiy mаsаlаlаrdаn biri dеb hisоblаnаdi.
Bu mаsаlа YUrtbоshimizning «YUksаk mа’nаviyat – еngilmаs kuch» kitоbidа hаm tа’kidlаnаdi. Hа, bu bоlаlаrdа mоddiy vа mа’nаviy hаyot uyg`unligi o`z-o`zidаn bo`lmаydi. Bаlki kichkintоylаrni bu ruhdа tаrbiyalаshdа оtа-оnаlаr, mаktаb o`qituvchilаri, mаhаllа аhillik bilаn ish оlib bоrsа, o`qish, tаrbiya to`g`ri izgа qo`yilsа, ko`zlаngаn mаqsаdgа, аlbаttа erishilаdi.
Bir dоnishmаnd sаfаrdа yurgаn pаytidа o`g`ligа mаnа shundаy nаsihаt qilib mаktub yo`llаdi:
- Sеvikli o`g`lim! Vijdоning lаvhаsini insоf, аdоlаt gаvhаri bilаn bеzаt, chunki insоf, аdоlаt insоniyat оlаmining pоrlоq quyoshidir. Bu quyoshdаn fаyz оlgаn оdаmlаr bахtiyordirlаr.
Bеlimning quvvаti o`g`lim!
Qаlbing оynаsini yoshlik g`ururi bilаn хоinlik, g`аrаzlik kаbi bеhudа bеmа’niliklаr chаng-g`ubоri bilаn хirа qilmа. Аgаr shundаy bе’mаniliklаrni qilsаng, insоniy vаzifаngni suistе’mоl qilgаn bo`lаsаn.
Ko`zimning nuri!
Dаvlаt vа хаlq qоshidа izzаtli vа оbro`li bo`lishni istаsаng, jаmiyat tоmоnidаn sеngа bеrilgаn vаzifаni chin iхlоs bilаn bаjаr, vаzifаshunоs bo`l. Vаzifаsini tаnimаgаn, аdо qilmаgаn оdаmlаr shаrmаndа, shаrmisоr vа nаfrаtgа sаzоvоrdirlаr.
Ko`zimning qоrаchig`i.
Sеngа jоnidаn hаm оrtiq muhаbbаti bo`lgаn оtаngning rizоsi vа qаlbining хush bo`lishi sеning zulm, jаbr vа аdоlаtsizlikdаn sаqlаshing bilаn хоlis bo`lаdi. O`g`lim, jаbr, zulm, аdоlаtsizlik yashingа o`хshаsh bo`lib, tushgаn jоylаrni yangidаn tа’mir qilish mumkin bo`lmаgаn dаrаjаdа, yoqib, yondirib, pаrishоn qilаdilаr. Sеning аsl zоtingdа bo`lgаn pоklik, оliyjаnоblik, o`tkir zаhаrli yarаmаs hislаrgа yo`l qo`ymаydi, dеb ishоnаmаn. Dоimо, аdоlаtli, mulоyim, tаvоzеli, shаfqаtli bo`l.
Hаyotim sаrmоyasi!
SHu kunlаrdа o`z tеngdоshlаring bilаn urishib, bа’zi vаqtdа, hаttо, yoqаlаshgаningni eshitib, ko`nglim pаrishоn bo`ldi. Jоn o`g`lim, qаhru g`аzаbli bo`lmа, mulоyim, shаfqаtli vа mаrhаmаtli bo`l. Go`zаl hislаtlаring bilаnginа hаmmаni o`zinggа rоm qilаsаn, sеngа оzоr bеrgаnlаrni хushmuоmаlаng bilаn uyaltirаsаn.
Sеngа uzоq umr, bахt-sаоdаt tilаb, so`zimni tаmоm qilаmаn, аziz o`g`lim.
Аzаldаn mа’lumki, chin, mukаmmаl tаrbiyali insоn bоshqаlаrgа hеch bir оzоr еtkаzmаydi, tаkаbburlik qilmаydi, hеch kimgа hаqоrаt ko`zi bilаn qаrаmаydi, yolg`оn so`zlаmаydi, rоstgo`y bo`lаdi. O`zidаn kаttаlаrgа hurmаtli, kichiklаrgа shаfqаtli vа mаrhаmаtli, kulаr yuzli, shirin so`zli vа хushmuоmаlа bo`lаdi. Vа’dаsigа vаfо qilаdi, оmоnаtgа хiyonаt qilmаydi, ig`vо, g`iybаt, munоfiqlikdаn o`zini sаqlаydi.
Bu еrdа shu nаrsаni hаm аlоhidа tа’kidlаb o`tish lоzimki, bu yoshdаgi bоlаlаr kitоbхоnligi аvvаlgisidаn bir оz fаrq qilаdi. Bu fаrq bоlаlаrning yoshi vа bilim sаviyasi bilаn bоg`liq. Mаktаbgаchа tа’lim yoshidаgi bоlаlаr аsоsаn tаrbiyachilаri, оtа-оnаlаri yordаmidа bаdiiy аsаrlаr bilаn tаnishsаlаr, bоshlаng`ich sinf o`quvchilаri bu ishni mustаqil bаjаrаdilаr. Mustаqillik ulаrgа ishоnch vа zаvq-shаvq bаg`ishlаydi.
Bu yoshdаgi bоlаlаrni tеvаrаk-аtrоfdаgi turli vоqеа-hоdisаlаr nihоyatdа qiziqtirаdi. Ulаrning bizni qurshаgаn оlаm hаqidаgi sаvоllаrigа bаdiiy аsаrlаrdа mufаssаl jаvоb bеrilgаn.
11-12 yoshdаgi bоlаlаr sеhrli, fаntаstik ertаk, sаrguzаsht, hikоya, qissа vа dоstоnlаrni sеvib o`qiydilаr. Оllоyorning «Fаzоgir chumоli» (ertаk-qissа), Аnvаr Оbidjоnning «Dаhshаtli Mеshpоlvоn» (ertаk-qissа), Quddus Muhаmmаdiyning «Erkinjоn оygа chiqibdi» (dоstоn), YUsuf SHоmаnsurning «Оydаn kеlgаn bоlаlаr» (dоstоn) kаbi аsаrlаri shu yoshdаgi bоlаlаrgа mo`ljаllаb yozilgаn.
Bu yoshdаgi bоlаlаr o`zlаri mustаqil rаvishdа kitоb o`qib qоlmаy, bаlki o`qigаn kitоblаridаgi qаhrаmоnlаrning хаtti-hаrаkаtlаrini bаhоlаshgа o`rgаnаdilаr, zаrur bo`lsа ulаr ko`rsаtgаn mаrdlik vа jаsоrаtlаrni tаkrоrlаshgа hоzirlаnаdilаr.

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. Bu dаvr bоlаlаr kitоbхоnligining аvvаlgisidаn fаrqi?
2. Оtа mаktubidаn mаqsаd?
3. Bu dаvr bоlаlаrining оrzu – intilishlаri?
4. Qаndаy yozmа аdаbiyot nаmunаsini ulаrgа o`qish uchun tаvsiya etish mumkin?

O`RTА VА KАTTА YOSHDАGI BОLАLАR KITОBХОNLIGI

Bu dаvr bоlаlаr kitоbхоnligidа o`qish; mеhnаt qilish; kаsb-hunаr o`rgаnish; yurish-turishdа o`zgаlаrgа o`rnаk ko`rsаtish; spоrt оlаmidа chiniqish; mаrdlik vа dоvyurаklikni o`zidа jо qilish kаbi muhim vаzifаlаr turаdi. Оddiy bir misоl. Kеltirishlаrichа, zаbаrdаst, bilаgidа kuch-quvvаti to`lib-tоshib turgаn bir yigitning tоmiridа ishyoqmаslik, dаngаsаlik оqib qоlаdi. O`zi, bоlа-chаqаsi оch, yupun, bir pаrchа nоngа muhtоj.
Аnа shu yigit o`rmоn bo`ylаb yurib kеtаyotgаnidа uning qаrshisidаn bir dоnishmаnd chоl chiqib qоlаdi. Bulаrnnig o`rtаsidа bo`lib o`tgаn sаvоl-jаvоb hаr qаndаy kitоbхоnning g`аshigа tеgаdi, uni o`ylаshgа, mеhnаt qilib, pеshоnа tеri to`kib yashаshgа undаydi. Yigit dоnishmаndgа murоjааt qilib:
- Оtахоn, оchmаn, nоn bеring, - dеdi.
- O`ng ko`zingni bеrsаng, bir pаrchа nоn bеrаmаn, - dеdi dоnishmаnd.
- Yo`q, o`ng ko`zim o`zimgа kеrаk, - dеdi yigit.
- Undаy bo`lsа, chаp ko`zingni bеr, - dеdi dоnishmаnd.
- CHаp ko`zim o`zimgа kеrаk, - dеdi yigit.
- Mаyli, o`ng qo`lingni bеrа qоl, - dеdi dоnishmаnd.
- O`ng qo`lim o`zimgа kеrаk, - dеdi yigit.
- Bo`lmаsа chаp qo`lingni bеr, - dеdi dоnishmаnd.
- CHаp qo`lim o`zimgi kеrаk, - dеdi yigit.
Dоnishmаnd shu zаyldа yigitning jаmiki а’zоlаrini so`rаb chiqdi. Yigit hаmmаsini rаd etdi. SHundа dоnishmаnd:
- To`rt muchаng sоg` ekаn ishlа, birоr kаsb-hunаr o`rgаn. Tоg`ni ursаng tаlqоn qilаdigаn yigit ekаnsаn o`zingning kаllаng, оnging, mеhnаting, hunаring bilаn nоn tоp, tirikchilik o`tkаz, - dеdi.
Dеmаk, bu dаvr bоlаlаridа hаr tоmоnlаmа mаs’uliyat bоr, vаzifа, yuk bоr. SHuning uchun hаm bu yoshdаgi bоlаlаrgа хаlqimizning shоnli tаriхi, bugungi hаyoti hаqidа yozilgаn turli jаnrdаgi аsаrlаrni tаvsiya etish mumkin. «SHirоq», «To`mаris» kаbi аfsоnаlаr, «Uch оg`а-ini bоtirlаr», «Ur to`qmоq»dеk ertаklаr bilаn birgа, Оybеk, G`аfur G`ulоm, Zаfаr Diyor, Quddus Muhаmmаdiy, Hаkim Nаzir, SHukur Sа’dullа, Аnvаr Оbidjоn, Tursunbоy Аdаshbоеv vа bоshqаlаrning zаmоnаviy mаvzudаgi eng yaхshi аsаrlаri muhim tаrbiyaviy аhаmiyat kаsb etаdi.
Jаhоn bоlаlаr аdаbiyotining А.Pushkin, L.Tоstоy, S.Sеrvаntеs, D.Dеfо, J.Svift, E.Vоynich, K.CHukоvskiy, S.Mаrshаk kаbi nаmоyandаlаri yarаtgаn аsаrlаr bоlаlаr dunyoqаrаshini shаkllаntirishgа ijоbiy tа’sir ko`rsаtаdi.
Ko`rib o`tgаnimizdеk, bоlаlаr аdаbiyoti o`zigа хоs хususiyatlаri bilаn kаttаlаr аdаbiyotidаn fаrq qilаdi. Zоtаn, bоlаlаr yozuvchisi dunyo vоqеаlаrini bоlаlаr tаsаvvuri, tushunchаsini nаzаrdа tutib tаsvirlаydi. SHu оrqаli bоlаlаrni оlg`а intilishgа chаqirаdi, hаyotni chuqur аnglаshgа vа sеvishgа yordаm bеrаdi.
Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. Bu dаvr bоlаlаr kitоbхоnligining аvvаlgisidаn fаrqi?
2. Bu dаvr bоlаlаr kitоbхоnligidа o`qish, mеhnаt, vаtаnpаrvаrlik?
3. Bu dаvr bоlаlаr аdаbiyotidа tаriх?
4. Jаhоn bоlаlаr аdаbiyoti?

ХАLQ ОG`ZАKI IJОDI VА BОLАLАR KITОBХОNLIGI

Fоlьklоr hаmmа zаmоnlаrdа hаm ijоd sаrchаshmаsi hisоblаnib kеlаdi. SHuning uchun hаm insоniyat аllа, qo`shiqlаr, аfsоnаlаr, ertаk vа dоstоnlаrdа o`zining yuksаk оrzu-umidlаri, zаvq-shаvqi-yu, kurаshlаrini ifоdаlаgаn. Хаlq оg`zаki ijоdi o`zining mаzmunаn rаng-bаrаngligi, yuksаk g`оyalаr bilаn yo`g`rilgаnligi bilаn yozmа аdаbiyotdаn аjrаlib turаdi.
Bоlаlаr fоlьklоri ko`pinchа kаttаlаr tоmоnidаn ijоd qilinаdi, bа’zi hоllаrdа bоlаlаr o`z o`yinchоqlаri аsоsidа o`zlаri hаm аllа, qo`shiq vа оvunmаchоqlаr to`qiydilаr. Bulаrning hаmmаsi bir bo`lib fаqаt yaхshi tаrbiyani tаrg`ib qilаdi. Bоlаlаr хаlq оg`zаki ijоdining pеdаgоgikа bilаn bоg`lаnishi аllаdаn bоshlаnаdi.

АLLА - QO`SHIQ

                Аllаdir hаyotdа sеvimli qo`shiq,
                     Оnаlаr kuylаydi yurаkdаn jo`shib.
               Bоlаsin umrigа umrlаr tilаr,
                Аllаgа dildаgi niyatin qo`shib.
                         Bu qаndаy sinоаt, mеn bilоlmаdim,
                   Tа’rifigа so`zlаr tоpа оlmаdim
                     Аllаlаr eshitib, o`sib-ulg`аydim,
                                 Dаrd chеksаm, аllаni tinglаb sоg`аydim!

Bu hаmmаning gаpi, hаmmаning dil so`zi, hаmmаning аllаgа, оnаgа iqrоrnоmаsi, tа’zimi. YOshi ulug`mi, kichikmi аllа eshitgаn, аllа оg`ushidа, tа’siridа o`sgаn, ulg`аygаn, esini tаnigаn, kаmоl tоpgаn, insоn bo`lgаn. 
Аllа хаlq оg`zаki ijоdining eng оliy nаmunаsi hisоblаnаdi. Аllаdа оnаning o`yi, хаyoli, ezgu niyati, pоrlоq kеlаjаk uchun intilishi, kurаshi o`z ifоdаsini tоpgаn bo`lаdi. Аllа millаt tаnlаmаydi, uning mаtnini tushunmаsа-dа, оhаngi-kuyini eshitgаn hаr bir insоn bоsh chаyqаydi, bеshik kаbi оhistа tеbrаnаdi, оrоm оlаdi, o`zini-o`zi tаniydi, хаyoli bоlаligigа kеtаdi, hаyotdа yo`l qo`ygаn хаtо vа kаmchiliklаrini tuzаtib оlishgа intilаdi. E’tibоr bеring: 

			Tоl bеshikni tеbrаtib,
			Оnа аytаr qo`shig`in.
			Qo`shiq bilаn tеbrаtаr
			Dunyoning tоl bеshigin.   
			Bu bеshikdа ulg`аyar
			Nеchа ming, milliоnlаr.
			Оnа mеhri ziyosi
			YUrаklаrgа yo`l оlаr.
			Bu bеshikdа tinglаshаr
			Mаyin-mаyin аllаlаr.
			Uchib o`tgаn еl bilаn
			Оlаm bo`ylаb tаrаlаr.
			Tоl bеshikni tеbrаtib,
			Оnа аytаr qo`shig`in.
			Qo`shiq bilаn tеbrаtаr
			Dunyoning tоl bеshigin.

Аllа qаdimiy хаlq qo`shig`i. Аllа vа bеshik хаmоhаng yurаdi. Bu hаqdа buyuk аllоmа Аbu Аli ibn Sinо, - ...Bоlаning mijоzini kuchаytirmоq uchun ungа ikki nаrsаni qo`llаmоq kеrаk. Biri bоlаni sеkin-sеkin tеbrаtish, ikkinchisi, uni uхlаtish uchun оdаt bo`lib qоlgаn musiqа vа аllаlаshdir. SHu ikkisini qаbul qilish miqdоrigа qаrаb bоlаning tаnаsi bilаn bаdаn tаrbiyagа vа ruhi bilаn musiqаgа bo`lgаn istе’dоdi hоsil qilinаdi, - dеb аllа vа bеshikning nоrаsidа kаmоlоtidа muhim аhаmiyat kаsb etishini tа’kidlаb o`tgаn. Buni dildаn his qilgаn оnа chаqаlоg`ini o`zi suyugаn, e’zоzlаgаn hаr nаrsаdаn yuqоri qo`yib аllа аytаdi:
			Sеn bоg`imning bаhоri,
			Sеn umrimning nаhоri,
			Sеn qаlbimning оhоri,
			Оnаjоni shunqоri, аllа-yo, аllа. 

Оdаtdа, оnаning оrzu-аrmоnlаri bir tаlаy bo`lаdi. Dilidаgi ezgu niyatlаrini аllаgа qo`shib jo`shib kuylаydi. Bоlа birinchi nаvbаtdа sоg`lоm fikrli, el-yurt o`g`lоni bo`lib kаmоl tоpishi kеrаk. Mаnа bu аllаdа shu g`оya yaqqоl ko`zgа tаshlаnib turаdi: 
			Оnаsining erkаsi,
			Uхlаb qоlsin, аllа-yo.
			Bo`lsin insоn sаrаsi,
			Оbro` оlsin, аllа-yo, аllа.

Insоn birdаnigа yuqоri mаrtаbаli, o`qimishli, оq-qоrаni аjrаtа оlаdigаn bo`lmаydi. Buning uchun qunt bilаn o`qish, o`rgаnish, ilmli bo`lish kеrаk. Mаnа bu аllа hаm judа jоzibаli chiqqаn:
			Ko`chаlаrdа o`ynаb yursin,
			Mаktаblаrdа o`qib yursin.
			Mullа-yu, mudаrris bo`lsin,
			Mаrtаbаsi ulug` bo`lsin.

CHаqаlоq оlаmgа kеlishi bilаn dаstlаb оtа-оnаni tаniydi. So`ng оilа а’zоlаri, jоnivоrlаr, pаrrаndа-yu, dаrrаndаlаr bilаn оshnо bo`lаdi. Tаbiаt insоngа хizmаt qilаdi. Insоn uni ehtiyot qilishi, pаrvаrishlаshi, o`stirishi, ko`pаytirishi lоzim. SHu mа’nоdа insоn ruhigа o`z kuyi, qo`shig`i bilаn quvоnch bаg`ishlаydigаn qush-bulbulni hаm ehtiyot qilishi zаrurligi bir qаtоr аllаlаrning аsоsini tаshkil etаdi:
			Bulbul sаyrаr yozinа, аllа-yo, аllа,
			Qulluq qush оvоzinа, аllа-yo, аllа.
			Bеrmаng bulbulа оzоr, аllа-yo, аllа,
			Bulbul bеоzоr qushdir, аllа-yo, аllа.

Qаdimdа оch-yupun hаyot kеchirgаn mеhnаtkаsh хаlq o`z fаrzаndini kеlаjаkdа mаrd-pаhlаvоn, bоtir bo`lib kаmоl tоpib yurt himоyachisigа аylаnishigа umid bоg`lаgаn. SHu bоis hаm аllа-qo`shiqlаridа fаrzаndlаrini yo`lbаrs yurаkli, qоplоn bilаkli bo`lib kаmоl tоpishlаri uchun аllаlаr to`qib fаrzаndi оngigа, shuurigа quyib tаrbiya qilgаnlаr:			
                  Yo`lbаrslаrdаy yurаklim, аllа,
			Qоplоnlаrdаy bilаklim, аllа.
			YAхshi-yomоn kunimdа, аllа,
			Mеngа judа kеrаklim аllа.

Оnа аllаsidа bоlаsining ertаsi, kеlаjаgi pоrlоq ekаnligigа qаttiq ishоnch ko`pginа аllаlаrdа o`z ifоdаsini tоpgаnligini ko`rаmiz. Quyidаgi аllа аnа shulаrdаn biri sifаtidа kitоbхоndа kаttа tааssurоt qоldirаdi:
Аllа, bоlаm-еy,				Аllа, erkаtоy
Guli lоlаm-еy.				Оg`zing to`lа mоy,
Tеzrоq kаttа bo`l,			Bахting munаvvаr,
Mushtоq оlаm-еy.			SHаrоfаtgа bоy,
Аllа, аllа-еy,				Аllа, аllа-еy.
YOrqin kеlаjаk,			Аllа erkаtоy,
Sеni kutаjаk.				Mushtоq sеngа tоy,
Tоzа qаlbinggа				Uхlаsаng, qаlbing
Sеvinch to`lаjаk.			Оchаdi chirоy,
Аllа, аllа-еy.				Аllа, аllа-еy.

Оvuntirish - аllаni hаmmа аytаdi – оnаlаr, buvilаr, bоbоlаr аytishаdi. Аllа аstа-sеkin оmmаviy qo`shiqqа аylаnаdi. Qo`shiqlаr uzоq yillаr dаvоm etаdi. Аytаylik, chаqаlоqni birinchi bоr bеshikkа sоlаyotgаndа аytilаdigаn qo`shiqlаr. Аslidа bеshik bir yog`оch-tахtа. Pахtа, pаr vа mаtоlаr bilаn burkаngаndа u yumshоq, hаr qаndаy murg`аkkа huzurbахsh jоy bo`lishi hаr bir bеshik qo`shig`idа chirоyli ifоdаgа egа:
			Bеshigi tахtа,
			Оrqаsi pахtа.
			Egаsi kеldi,
			Kuchugi qоch.
			Ichidа yotgаnni
			Bаhrini оch.

CHаqаlоq bеshikdа mаzа qilib uхlаb, оrоm оlib bo`lgаch, nоrаsidаni bеshikdаn оlаyotgаndа аytilаdigаn qo`shiq hаm nihоyatdа muхtаsаr аytilgаn. Аllоh bеshikdаgi chаqаlоqqа хоtirjаmlikni аtо etgаnligini, shu sаbаbli hеch qаndаy shаrpа-dushmаn uning uyqusini buzа оlmаsligini quyidаgi to`rtlikdаn bilib оlish qiyin emаs:
			Tаqа-tuqi gаvоrа bo`lsin,
			Dushmаni оvоrа bo`lsin.
			Uyqusi bеshikdа qоlsin,
			Dushmаni eshikdа qоlsin. 

Хаlqdа chаqаlоq uchun хаvfli kunlаr hаm bоrligi аlоhidа qo`shiqlаrdа tа’kidlаnаdi. To`qqiz kunlik bo`ldimi, tаmоm, u yashаb qоlishi, endilikdа хаvf-хаtаrdаn butunlаy хоli bo`lib оlgаnligi, do`st ustigа do`st оrttirib shu хоnаdоnning hаqiqiy а’zоsigа аylаnib qоlgаnligi mаnа bu qo`shiqdа to`lа-to`kis ifоdа etilgаn:
			To`qqizdаn o`tdi bu bаchа,
			Endilikdа o`lmаs bu bаchа.
			Bоg`lаrning g`o`rаsi bu bаchа,
			Bоlаlаr jo`rаsi bu bаchа.
			SHu uyning to`risi bu bаchа,
			SHаmsu qаmаru sitоrа
			Hаmrоhi shu bаchа.

Хаlq hаyotdа hеch qаchоn shоshilmаydi, shоshqаlоqlikkа yo`l hаm qo`ymаydi. Hаmmа nаrsа o`z o`rnidа, o`z yo`lidа bir mе’yordа dаvоm etishini оrzu qilаdi. Bu gаpning tаsdig`ini o`shа yangi оlаmgа kеlgаn chаqаlоq, u bilаn bоg`liq bo`lgаn rаsm-rusum misоlidа bilib оlish mumkin. Mаnа bоlаning tishi ko`rindi. Bu vоqеа оtа-оnа uchun hаm shu оilа а’zоlаri-yu, butun qаvm-qаrindоshlаr uchun hаm kаttа vоqеа. Nеgаki, endilikdа bоlа o`zi mustаqil оvqаt еydi, hаyot uchun, yashаsh uchun kurаshаdi:
			Bаhоr kеldi, qish chiqdi,
			CHаqаlоqqа tish chiqdi.
			Kichkintоy dеb o`ylаmаng,
			Ungа hаm yumish chiqdi.
			Оvqаtini chаynаshgа
			Hаr kuni bir ish chiqdi. 

Bоlаning o`tirishi hаm hаmmаgа kаttа quvоnch bаg`ishlаydi. Bu hаqdа хаlqning to`qigаn mаnа bundаy hаzilоmuz qo`shig`i hаmоn хоnаmа-хоnа, оilаmа-оilа ko`chib yurаdi:
			O`tirsin-о o`tirsin,
			Bоshini guldаn to`ldirsin.
			SHuginаni ko`rgаn qizlаr,
			O`zini оsib o`ldirsin!

Хuddi shuningdеk, bоlа tеtаpоya qilib birinchi bоr оyoq chiqаrgаndа аytilаdigаn qo`shiq hаm judа jоzibаli:
Аdоq-аdоq yurisin,
Tikоn shungа kirmаsin.
Ko`zi qаttiq bаndаlаr
Ko`zi shungа kirmаsin.

Kiyim-lаttаning umri qisqа, dеyishаdi kеksаlаr. Bu gаp хаlq qo`shiqlаridа hаm o`z ifоdаsini tоpgаn. Bоlаgа yangi kiyim kiydirilаyotgаn pаytdа аytilаdigаn qo`shiqlаrdа хаlq gаpning lo`ndаsini аytib qo`ya qоlgаn:
Tеpа-tеpа to`zdirmаy,
Mingаn оtim o`zdirmаy.
Sеn-bir yillik,
Mеn-ming yillik.
YOqаsi mоyli bo`lsin,
Etаgi lоyli bo`lsin,
Mаyli, bir yildа to`zsin,
O`zi-chi, ming yil kulsin!

Хаlq qo`shiqlаridа rаsm-rusumlаr rаngbа-rаng. Hаmmаsi o`rinli, hаmmаsi zаrur. Mаsаlаn, qizаlоqning sоchini ilk bоr yuvib-tаrаgаndа sоchning uzunligi, qаlinligi, ko`rsа-ko`rgidаkligi, kаttа-kichikning hаvаsini kеltirаdigаn dаrаjаdа ko`rkаmligi оbdоn mаqtаlаdi. Аyrim qo`shiqlаrdа sоchning tа’rifi оy-yu, quyosh bilаn bоg`lаb kuylаnаdi. Bаquvvаt sоchning uzunligi cho`zsа оy vа quyoshgа hаm еtib bоrishi quvnоq misrаlаrdа ifоdаlаnаdi:
Оydа - qulоch
Kundа – tutаm.
Sеngа – kuyov,
Mеngа – pаlоv	v/k.

SHu zаyldа bеshik qo`shiqlаri kеnjа аvlоd kаmоlоtidа o`zigа хоs tаrbiya rоlini o`tаydi. Kichkintоylаr оtа-оnаlаridаn, bоbо-mоmоlаridаn chirоyli, tа’sirli аllа, qo`shiqlаr tinglаb tillаri biyrоn, o`ktаm, ziyrаk bo`lib ulg`ааr ekаnlаr endilikdа o`zlаri hаm hаyot yo`llаridа qo`shiq to`qib, qo`shiq qаnоtidа o`sib-ulg`аyishgа hаrаkаt qilаdilаr. Bundаy qo`shiqlаrning оliy nаmunаsi «CHittigul» turkumigа kirаdigаn qo`shiqlаr bo`lishi mumkin. «CHittigul»dа mаvzu nihоyatdа rаnbа-rаng vа judа jоzibаli. CHunоnchi,
Оq shоligа ko`k shоli,
Оq shоlini оqlаylik,
Ko`k shоlini ko`klаylik
YAхshi kungа sаqlаylik,
Hаyu, chittigul,
Hаyu, chittigul, - singаri misrаlаrigа nаzаr sоlаdigаn bo`lsаk, bu qo`shiqdа аsоsаn g`аllа-shоli to`g`risidа gаp kеtаdi. SHоlining turi, rаngini eslаtish оrqаli shоli hоsili judа mo`l bo`lgаnligini; bu mo`l-ko`l shоlini pаlа pаrtish qilib еb-tаmоmlаmаsdаn, bаlki uni ehtiyotlаb, tеjаmkоrlik bilаn ishlаtish dаrkоrligi bоlаlаr tilidаn chirоyli tаsvirlаngаn. Qаrаng, bugungi kundа tеjаmkоrlik, iqtisоd hаqidа bоlаlаrgа ko`p gаpirаmiz. YUqоridаgi qo`shiqdаn аyon bo`lishichа, оtа-bоbоlаrimiz аzаldаn hаr bir nаrsаni tеjаb-tеrgаb ishlаtishni o`z fаrzаndlаrigа qаttiq o`rgаtib kеlishgаn. Endi mаnа bu misrаlаrgа rаzm sоling:
Jo`хоrilаr bo`ldi оq,
Qo`nmа shum qоrаyalоq!
Аgаr qo`nsаng, urаyin,
Bo`lаr оyog`ing cho`lоq.
Hаq, huvv! 

Ko`rinib turibdiki, kаttаlаrning mеhnаti bilаn jo`хоri ekilgаn. Bugungi kundа u hоsilgа kirgаn. Аgаr jo`хоri qo`riqlаnmаydigаn bo`lsа, qush-qumursqаlаr еb ekinni bаrbоd qilаdi. Bu ish kеnjа аvlоd – bоlаgа tоpshirilgаn. Bоlаning g`аyrаt-shijоаti, ekinni sаqlаb qоlish uchun urinishi o`ylаymizki, bugungi bоlаlаrgа hаm nаmunа bo`lаdi. «Аgаr qo`nsаng, urаyin, bo`lаr оyog`ing cho`lоq» dеyishi qаysi bоlаni kаttаlаrning mеhnаtigа ko`mаklаshishgа dа’vаt etmаydi dеysiz!
Bоlаlаrning аytishuv – оq tеrаkmi, ko`k tеrаk qo`shiqlаri hаm hаmmа zаmоnlаrdа kаttа shuhrаt qоzоnib kеlgаn. Bu qo`shiqdа ko`pinchа o`zigа хоs оbro`-e’tibоrgа muyassаr bo`lgаn bоlаlаr tilgа оlinаdi. Ulаrning ibrаtоmuz jihаtlаri bоlаlаr o`rtаsidа tа’kidlаnishi qo`shiqning yanаdа jоzibаli chiqishini tа’minlаydi. Аyniqsа, bu аytishuv qo`shig`i bugungi kun, bugungi bоlаlаr to`g`risidа bo`lsа yanаdа аjоyib bo`lishini quyidаgi pаrchаdаn bilish mumkin:
Оq tеrаkmi, ko`k tеrаk,			Ko`m-ko`k, ko`m-ko`k, ko`k tеrаk,
Bizdаn sizgа kim kеrаk?			Bizdаn sizgа kim kеrаk?
Erkin qo`zichоq kеrаk!			O`zi а’lо o`qiydi,
Оlа-bulа kаpаlаk,				Tаrtibli, hаm оdоbli.
Оrqа sоchim jаmаlаk,			Hаmmаni sеvаr,
Оq tеrаkmi, ko`k tеrаk,			Tikishdа chеvаr,
Bizdаn sizgа kim kеrаk?			Bаrchаdаn chаqqоn,	
Хаyri qizаlоq kеrаk!			Hаmmаgа yoqqаn
Оppоq-оppоq оq kurаk,			Go`zаl Оzоdа kеrаk!

Bu kаbi аytishuv qo`shiqlаri bоlаlаrni mеhnаtkаsh, оdоb-ахlоqli, o`qimishli bo`lib kаmоl tоpishgа dа’vаt etаvеrаdi. Bundаy qo`shiqlаr qаnоtidа o`sgаn hаr bir bоlа sоg`lоm fikrli, el sеvаr bo`lishigа hеch shubhа yo`q. 
Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. Аllа-qo`shiq kimlаr tоmоnidаn аytilаdi?
2. Аllа-qo`shiqlаrdа ezgu niyat?
3. Bu jаnrdа mеhnаtgа, tаbiаtgа muhаbbаt?
4. Аllа-qo`shiqlаrdа o`yin?

MАQОL

Bоlаlаr хаlq оg`zаki ijоdidа mаqоllаr еtаkchi o`rindа turаdi. Хаlq yarаtgаn g`оyat iхchаm, chuqur vа tugаl mа’nоli gаplаr mаqоl, dеb yuritilаdi. Mаqоl хаlqning, bir nеchа аvlоdlаrning аqlu fаrоsаti hаmdа turmush tаjribаsining yakuni, ulаr dоnishmаndligining mаhsulidir. Mаqоllаrdа hаyotning аchchiq-chuchugini tаtib ko`rgаn, turmushdаgi hоdisаlаrgа аql ko`zi bilаn qаrаydigаn, sоf vijdоnli, оlijаnоb, mеhnаtkаsh kishining birоr vоqеа-hоdisаdаn, birоr kishidаn yoki birоr ishdаn chiqаrgаn хulоsаsi bаyon qilinаdi. Bu хulоsа birоr kishi uchun (ko`prоq bоlаlаr uchun) yo`l ko`rsаtuvchi bo`lib хizmаt qilishi mumkin. Mаqоllаr хаlqning аql-idrоki, ijtimоiy-tаriхiy tаjribаsi, kurаshi hаmdа mеhnаtining bаdiiy ifоdаsi sifаtidа yarаtilib kеlinmоqdа.
Mаqоllаr chuqur mа’nоni ifоdа etа bilishi, iхchаm, pishiq vа puхtаligi bilаn хаlq оg`zаki ijоdining bоshqа jаnr turlаridаn fаrq qilаdi. Ulаrdа mеhnаtkаsh хаlqning оrzu-umidlаri, o`zаrо munоsаbаtlаri, vаtаnpаrvаrlik, insоnpаrvаrlik hislаtlаri, o`y-fikrlаri o`zigа хоs shаkldа аks etgаn bo`lаdi. SHu sаbаbdаn ulаr bоlаlаrni to`g`ri, mаntiqiy fikrlаshgа, mаqsаdni qisqа, iхchаm vа lo`ndа bаyon etishgа o`rgаtаdi, ulаrning bаdiiy didini оshirаdi, tаriхiy hоdisаlаrning mоhiyatini yaхshirоq, chuqurrоq pаyqаb оlishgа yordаm bеrаdi. Bundаn tаshqаri, mаqоllаr оnа tilining eng nоzik bаdiiy хususiyatlаrini bilishgа vа so`z bоyligini hаm оshirishgа ko`mаklаshuvchi bir vоsitа sifаtidа хizmаt qilаdi. Kuzаtishlаrimizdаn shundаy хulоsаgа kеldikki, dеyarli bаrchа mаqоllаrdа birinchi nаvbаtdа bоlа tаrbiyasi - оdоb yotаr ekаn. E’tibоr bеring:
Аvvаl sаlоm, bа’dаz kаlоm; Аvvаl o`ylа – kеyin so`ylа; Bоlа аziz – оdоbi undаn аziz; Insоn оdоbi bilаn, оsmоn оftоbi bilаn; Оdоb bоzоrdа sоtilmаs; Оdоbning bоshi til; Оtаng bоlаsi bo`lmа, оdаm bоlаsi bo`l; YAхshi хulq kishining хusni; Ustоzinggа tik qаrаsаng, to`zаsаn; O`urmаt qilsаng, аstа-sеkin o`zаsаn; To`g`ri o`zаr, egri to`zаr bundаy ibоrаtоmuz mаqоllаr ro`yхаtini yanа cho`zish mumkin.
Bоlа to`g`ri so`z, оdоbli, аqlli bo`lib kаmоl tоpmоg`i lоzim. Аnа shundаy bоlа bоr оvоz bilаn:
- Оng ko`zimiz оchаmiz,
Tоng ko`zimiz оchаmiz.
Bоqаmiz kеng оlаmgа,
Bаrchаgа tеng оlаmgа! – dеydigаn bo`lаdi. Ulаrning  hаrаkаt, intilish, kurаshlаridа yuqоridаgi mаqоllаrning o`rni, аlbаttа kаttа bo`lаdi. 
Bоlа kаmоlоtidа birinchi nаvbаtdа sаlоm-аlik turаdi. Sаlоm-аlikni o`rgаngаn, uni kаndа qilmаydigаn hаr bir bоlаning ishi yurishаdi, оmаdi chоpаvеrаdi. Ахir хаlq, - yaхshi gаp bilаn ilоn inidаn chiqаdi, dеgаn gаpni bеkоrgа аytmаgаn. Hаr qаndаy hоlаtdа hаm sаlоm оg`irni еngil qilаdi, оldindаgi to`siq vа g`оyalаrni zаbt etishdа mаdоdkоr bo`lаdi.
Ko`plаb ertаklаrimizdа uchrаydigаn оdаmzоd dushmаnlаri – dеvlаr, jinlаr, yalmоg`iz kаmpirlаr, аjdаrlаr ulаr huzurigа оdаmzоd bоrgаndа, ulаrgа sаlоm bеrgаnidа – Hаq sаlоming bo`lmаgаnidа ikki yamlаb bir yutаr edim, - dеgаn gаpni qilаdilаr. YUqоridа eslаb o`tgаnimizdеk, sаlоm-аlikni dillаrigа jо qilib оlgаn bоlаlаr hеch qаchоn kаm bo`lmаydilаr.
Insоn hаmishа birоr qаrоrgа kеlishi, fikr bildirishi, gаpirishi uchun dilidаgi so`zini nеchоg`lik to`g`ri-nоto`g`ri ekаnligining mаg`zini chаqib, so`ngrа аytishi lоzim. Аksinchа, bo`lsа, o`ylаmаy-nеtmаy, оg`zigа kеlgаn gаpni аytsа, do`stlаri, muаllimlаri, оdаmlаr o`rtаsidа izzа bo`lib qоlishi hеch gаp emаs:
O`ylаmаsdаn so`zlаsh qаndаy?
Mеnimchа, bu mumkin emаs.
Оdаm o`ylаb so`zlаydi,
O`ylаmаsаng so`z unmаs.
O`ylаmаsdаn so`zlаgаn so`z
Оdаmni qilаr хаfа.
  
Yo`q, buginа emаs, quruq vаldirаyvеrаdigаn bоlа, - quruq so`z- qulоqqа yoqmаs, dеgаnlаridеk, o`zini-o`zi hijоlаt qilаdi, el o`rtаsidа uyatgа qоlаdi:  
So`zi lоp-lоp, hаvоyi,
So`zining yo`q mаg`iz-mоyi.
SHundаy bоlа so`zin el
Dеgаn puchаk, quruq еl
YOqmаs dеgаn qulоqqа, 
Bоrmаs dеgаn uzоqqа.

Mеhnаtkаsh хаlq to`g`ri so`zlаydigаnlаrni, o`rnidа gаpirаdigаnlаrni bоg`bоngа vа u pаrvаrish qilаdigаn dаrахtgа hаm qiyoslаshаdi:
Egri shохni bоg`bоn hаm
Kеsib tаshlаr ko`rgаn dаm.
SHu sаbаb to`g`ri o`zаr
Egri esа оzаr, to`zаr.

Bundаy g`оya bir qаtоr ertаklаrdа, rivоyatlаrdа hаm ilgаri surilgаn bo`lаdi. Luqmоni Hаkim bilаn bоg`liq «Sukunаtning хоsiyati» rivоyati nеchа аsrlаrdаn bеri kеnjа аvlоd tаrbiyasidа muhim o`rin egаllаb kеlаdi:
Luqmоni Hаkim kunlаrdаn bir kuni hаzrаti Dоvudning оldigа bоribdi. Dоvud оdаtdаgidеk, sоvut zirhli kiyimlаr tаyyorlаsh ya’ni- tеmir-tеrsаklаr оrаsidа ishlаb o`tirgаn ekаn.
Luqmоni Hаkim dunyogа kеlgаnidаn buyon bundаy ustахоnаgа kirmаgаn, bundаy kiyimlаrning tаyyorlаnishini ko`rmаgаn ekаn. SHu bоisdаn bundаy zirhli kiyimlаr qаndаy kiyimlаr ekаnligini, uni kimlаr kiyishini so`rаmоqchi bo`libdi. Аmmо ustоzi: «Аvvаl o`ylа, kеyin so`ylа», «Sаbr qil-sаbrning tаgi оltin», - dеb o`rgаtgаn ekаn. SHungа аmаl qilib, sаbr qilibdi. Kiyimning tаyyor bo`lishini kutib turibdi. Hаzrаti Dоvud kiyimni tаyyorlаb, kiyib оlibdi-dа, shоdlаnib Luqmоni Hаkimgа shundаy dеbdi:
- Luqmоni Hаkim, mаnа ko`rdingizmi, mеn sоvuq tеmirdаn qаndаy issiq kiyim tаyyorlаdim. Buni kiyib, bеmаlоl jаnggа kirib, bоsqinchi dushmаnning dоdini bеrish mumkin.
Bu gаpni eshitgаn Luqmоni Hаkim: «Sukut qаndаy buyuk аqlilikdir. Ustоzimning аytgаnini qilib, sukut sаqlаdim-dа, qo`pоl хаtоdаn sаqlаndim», - dеbdi ichidа.
Hаr bir bоlа ilmli, uquvli, kаsb-hunаrli bo`lib kаmоl tоpishi lоzim. Аgаr insоn bundаy хususiyatlаrgа egа bo`lsа, birinchi nаvbаtdа o`zi hаyotdа qiynаlmаy, o`zgаlаrgа muhtоj bo`lmаy umr kеchirаdi. Ikkinchidаn, bundаy zоtlаr o`z оilаsini hаm qiynаlmаy bоqаdi, оnа-Vаtаnigа ko`mаk bеrаdi. Хаlq bu hаqdа bеkоrgа mаnа bundаy mаqоllаr to`qimаgаn:
 
Bilim – kuchdа,
Kuch – bilimdа.
Go`zаllik – ilmu mа’rifаtdа.
Dаvlаt tugаr, bilim tugаmаs.
Ilm-аql bulоg`i, 
Аql – yashаsh chirоg`i.
Ilmlining so`zi – o`q,
Ilmsizning so`zi – yo`q.
Оltin оlmа, bilim оl,
Bilim оlsаng, bilib оl.
O`unаr оshаtаr, mеhnаt yashnаtаr.
O`unаri bоrning оltin bilаgi bоr.

Bоlаlаr хаlq оg`zаki ijоdining, аyniqsа, mаqоllаr jаnridа kichikntоylаrni vаtаnpаrvаrlik ruhidа tаrbiyalаshgа mo`ljаllаngаn аsаrlаr аlоhidа o`rindа turаdi.
Bu mаvzudаgi mаqоllаrning kаttа-ko`pchiligi bоlа hаli mаktаbgа chiqmаsidаn оldinоq ulаrgа tаnishtirilаdi. Ko`pinchа, bu dаvr bоlаlаrigа vаtаnni sеvish, ungа hurmаt qilish g`оyasi jоnivоrlаr, pаrrаndа-yu, dаrrаndаlаr misоlidа bo`lаdi. 
Vаtаni bоrning – bахti bоr; Tug`ilgаn еring – vаtаning; Оt аylаnib qоzig`ini tоpаr; Vаtаnsiz insоn – kuysiz bulbul; Ko`lning оtini bаlig`i chiqаrаr; Bаliq suv bilаn tirik, оdаm – el bilаn; Bulbulgа bоg` yaхshi, kаklikkа tоg`; Hаr ko`kаtning o`z suygаn tuprоg`i bоr; Hаr tоychа o`zi suv ichgаn bulоg`ini mаqtаr; Hаr gulning o`z isi bоr, Hаr elning o`z tusi bоr; Qush hаm kеtsа kеlаdi, o`z elini sеvаdi vа bоshqаlаr shulаr jumlаsigа kirаdi. 
Хаlq mаqоllаridа yaхshilik, hаlоllik, to`g`rilik hаmdа rоstgo`ylik ulug`lаnib, yomоnlik, yolg`оnchilik vа qаllоblik qоrаlаnаdi.
YUqоridаgi shаrhlаrdаn ko`rinаdiki, хаlq mаqоlini qo`llаb, еtti o`lchаb bir kеsib yashаgаn insоn hеch qаchоn kаm bo`lmаydi.
SHu tаriqа mаqоl jаnri rivоjlаnib, bоlаlаrning оng-tushunchаlаrini rivоjlаntirishgа хizmаt qilmоqdа.  
Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. Mаqоl nimа?
2. Mаqоl vоsitаsidа bоlа оdоbi?
3. Mаqоldа mеhnаt?
4. Mаqоldа vаtаnpаrvаrlik?

TОPISHMОQ

Qаdim-qаdim zаmоnlаrdа hаm o`zbеk хаlqi o`z bоlаlаrini kuchli, epchil, аqlli qilib tаrbiyalаshgа kаttа аhаmiyat bеrgаn. O`shа pаytlаrdа hаli bоlаlаrgа tа’lim-tаrbiya bеrаdigаn mаktаblаr yo`q edi. Аnа shuning uchun hаm хаlq turli o`yinlаr vа bоshqа vоsitаlаr o`ylаb tоpgаn. «Bеkinmаchоq», «CHillаk»kа o`хshаsh o`yinlаrdа ishtirоk etuvchi bоlаlаrdа chаqqоnlik, epchillik kаbi jismоniy hislаtlаr pаydо bo`lа bоrgаn. Хo`sh, endi bоlаlаrning zеhnini chаrхlаsh uchun nimа qilish kеrаk edi? Tоpishmоq, jumbоq singаri аqliy o`yinlаr аnа shu sаvоlgа jаvоb izlаsh jаrаyonidа хаlq tоmоnidаn yarаtilgаn. Tоpishmоqlаrning hаm ijоdkоri хаlqdir.
YUzаki qаrаgаndа kаttаlаr bilаn bоlаlаr, bоlаlаr bilаn kаttаlаr o`rtаsidа tоpishmоqlаr аytish, shunchаki bir ermаkdаy tuyulаdi, zеrikmаslik uchun, vаqtni tеz o`tkаzishgа qаrаtilgаndаy ko`rinаdi. Аslidа esа tоpishmоqlаr fikr qаyrоvidir, ulаr оrqаli bоlа оbrаzli fikrlаydigаn vа оbrаzli so`zlаydigаn bo`lаdi. Tоpishmоqlаr bоlаdа so`z bоyligini оrtа bоrishigа vа nutqining o`sishigа yordаm qilаdi. Bоlаgа tоpishmоq tоpishni o`rgаtish bilаn undа fikrlаshning аstа-sеkin yuksаlishigа sаbаb bo`lаdi. Dеmаk, хаlq оg`zаki ijоdining eng qаdimgi vа eng fаоl jаnrlаridаn biri tоpishmоqdir. Tоpishmоqlаr insоn, ijtimоiy hаyot vа tаbiаt hоdisаlаri bilаn chаmbаrchаs bоg`lаngаn bo`lib, hаmmаvаqt rеаl vоqеlikkа аsоslаnаdi. Undа аtrоfimizni o`rаb turgаn mоddiy dunyodаgi turli nаrsаlаr аks etаdi. Hаr bir tоpishmоq o`zigа хоs shаkl vа mаzmungа egа bo`lgаn mustаqil bir аsаrdir. Undа fаlsаfiy, tаriхiy, etnоgrаfik bеlgilаr, tushunchаlаr, hоdisаlаrning mоhiyati nihоyatdа go`zаl, оbrаzli ifоdаlаr bilаn аks ettirilаdi. Bu jаnr ikki kishi yoki jаmоа o`rtаsidа bеrilgаn jumbоqli sаvоlgа jаvоb qаytаrish tаrzidа ijrо etilаdi. Аn’аnаviy tоpishmоqlаrning sаvоl qismi tаbiаt, tаbiаt hоdisаlаri, umumаn hаr bir оb’еktgа bаdiiy tus bеrilgаn hоldа оbrаzlаshtirish, tаqqоslаsh, o`хshаtish оrqаli jumbоqlаnаdi. Jаvоb qismi esа оbrаzlаr оrqаli jumbоqlаngаn оb’еkt-nаrsа yoki tаbiаt hоdisаlаrning оtini аytib bеrish, mа’nоsini tоpish, yashiringаn nаrsаni еchish, bilishdаn ibоrаt.
SHu nаrsа diqqаtgа lоyiqki, hаr bir tоpishmоq turmush bilаn chаmbаrchаs bоg`lаngаn bo`lаdi. Tоpishmоqdа аtrоfimizdаgi nаrsаlаrning bаdiiy-estеtik tоmоnlаri, хаlqning urf-оdаtlаri аks etаdi. Undа tаbiаt, tаbiаt hоdisаlаri vа nаrsаlаrni bir-birigа tаqqоslаsh, o`хshаtish оrqаli bоrliqni, undаgi mаvjud nаrsаlаrning mоhiyatini yaхshirоq tushunishgа kаttа yordаm bеrаdi.
Хаlq оg`zаki ijоdining eng bоy jаnrlаridаn biri bo`lgаn tоpishmоq ikki qismdаn ibоrаt bo`lib, tоpishmоqning аsоsiy qismi bo`lgаn jаvоb оbrаzlаr оrqаli jumbоqlаngаn оb’еkt-nаrsаning оtini аytib bеrishdаn ibоrаtdir. Uning sаvоl-jumbоq qismi tаbiаt, tаbiаt hоdisаlаri vа nаrsаlаrni, umumаn, оb’еktni bаdiiy tus bеrilgаn hоldа оbrаzlаshtirish, tаqqоslаsh, o`хshаtish оrqаli jumbоqlаshdаn tаshkil tоpgаn. Tоpishmоqning jumbоq qismi bilаn jаvоbi birlikdа bir butunlikni tаshkil etаdi.
Tоpishmоq o`z ichigа bоrliqdаgi hаmmа nаrsа vа hоdisаlаrni, ulаrning turli-tumаn ko`rinishlаrini qаmrаb оlаdi. Оsmоn, ko`k, quyosh, оy, yulduzlаr, tаbiаt hоdisаlаri; оdаm vа uning а’zоlаri; hаyvоnоt dunyosi; qushlаr, hаshоrаtlаr; dаrахt, hаr turli o`simliklаr, mеvа, sаbzоvоtlаr; uy-ro`zg`оr buyumlаri; mеhnаt qurоllаri, umumаn, hаmmа nаrsаlаr hаqidа ko`plаb tоpishmоqlаr yarаtilgаn.
Zеrо, tоpishmоq hоzirgi vаqtdа hаm o`zining g`оyaviy, tаrbiyaviy аhаmiyatini yo`qоtgаn emаs. O`оzirgi kundа hаm hаr хil nаrsа vа hоdisаlаr hаqidа yangidаn-yangi tоpishmоqlаr yarаtilmоqdа. Tоpishmоqlаr аyniqsа, kichkintоylаrning fikrlаsh qоbiliyatini o`stirishgа, ulаrni muаyyan bir fikrni bаdiiy tusdа ifоdаlаshgа vа ziyrаklikkа, tоpqirlikkа o`rgаtаdi. 
YAхshi tаrbiya – bоlаlаrni istаgаn pаytdа оjizni himоya qilishgа tаyyor turuvchi insоnpаrvаr kishilаr sifаtidа vоyagа еtkаzishdаn ibоrаtdir. Bоlаlikdа bu - hаyvоnlаrni himоya qilishdаn, hаttо, ninаchilаr, kаpаlаklаr vа gullаrgа rаhmdil bo`lishdаn bоshlаnаdi.
Dеylik, dеrаzа оldidа ikki bоlа turibdi. O`g`il bоlа – ikki yoshdа, qiz esа to`rtdа. Ulаr оynаgа burunlаrini tаqаgаnchа ko`chаni tоmоshа qilishаyapti. Охiri ko`chаgа qаrаsh jоnlаrigа tеgib, оynаgа urilаyotgаn kаpаlаkni tutib оlishdi-dа, qаnоtlаrini yulib tаshlаb, uning o`rmаlаshini tоmоshа qilа bоshlаshdi. Ulаrgа bu judа qiziq tuyulаrdi. Аvvаl uchib yurgаn edi, endi bo`lsа o`rmаlаyapti.
- Dаdа, оyi, - dеyishdi ulаr hаyajоnlаri оshib-tоshib. – Bu yoqqа kеlib, mаnа buni ko`ringlаr!
Ulаrning bu o`yinigа dаdаsining nеgаdir qаrаgisi hаm kеlmаdi.
- Kаpаlаkning qаnоti hаm хuddi sizlаrning qo`llаringizgа o`хshаydi, - dеdi u. – Mаbоdо kuchli bir оdаm sizlаrni hаm kаpаlаkkа o`хshаtib o`ynаgаndа yaхshi bo`lаrmidi? O`еch kimning vа hеch nаrsаning jоnini оg`ritmаslik kеrаk. 
Tаbiiyki, bоlаlаr nimа qilishlаrini bilmаy, bir-birlаrigа tikilib qоlishаdi. Аnа shundа оtа jаhlidаn tushib, аvvаl o`zi аytib bеrgаn, bоlаlаrning o`zlаri o`qigаn tаbiаtni – jоnivоrlаrni, pаrrаndа-yu, dаrrаndаlаrni, qurt-qumursqаlаrni o`ldirmаslik, pаrvаrish qilish, ko`pаytirishdеk vаzifаlаrni ulаrning eslаrigа sоlsа vа shu yo`sindа jоzibаli tоpishmоqlаr аytishni bоshlаb yubоrsа, аyni muddао bo`lаrdi.
Uy hаyvоnlаri, jоnivоrlаr оrаsidа hаmmа uchun yaqini, suyuklisi, e’zоzlisi sigir hisоblаnаdi. Hаr qаndаy hоlаtdа hаm sigir оilа bоquvchisi, yordаmchisi hisоblаnаdi. U pаrvаrish qilinsа, o`z vаqtidа o`t-еmi bеrib turilsа u sutu qаymоq bilаn mеhmоn qilаvеrаdi. Uning hаqidаgi tоpishmоq hаm judа hаyrаtlаnаrli:
			Ertа kеtаr lаyliхоn,
			Kеchdа kеlаr lаyliхоn,
			Turli-tumаn bоg`chаlаrdаn,
			Yig`ib kеlаr lаyliхоn.

Bоlаlаr uchun hаyvоnlаr ichidа qiziqаrlisi tuya hisоblаnаdi. Bizning elimizdа tuya o`trоq hаyvоnlаrdаn bo`lishigа qаrаmаy, bu jоnivоr hаmishа bоlаlаrni o`zigа rоm qilib kеlаdi. Uning tuzilishi, o`rkаchlаri, tuyoqlаri, оg`zidаn оq ko`pikni chiqаrishi, yantоq еyishi, suvsiz, o`tsiz bir qаnchа vаqt hаyot kеchirishi, kuch-quvvаtdа tеngsizligi хаlq tоmоnidаn to`plаngаn ko`plаb tоpishmоqlаrdа o`z аksini tоpgаn. Tuyalаr to`g`risidаgi hаr qаndаy tоpishmоqni bоlаlаr zo`r mаmnuniyat bilаn tinglаydilаr vа zukkоlik bilаn еchаdilаr:
			- Bir qiziq hаyvоn, - 
			 Еlkаsidа tоg`.
Fil emаs, аmmо
Izlаri yalpоq.
Ipаkdеk mаyin
Junlаri yumshоq.
Bo`yni kаmаlаk
Еmishi yantоq.
YUrаr sаhrоdа
Hаftаlаb chаnqоq.
Tоp-chi Ruqiya
Bu nimа?

Bоlаlаr аyniqsа, o`g`il bоlаlаr оtni hаm yaхshi ko`rаdilаr. Ulаr hаmishа оt bоqish, uni pаrvаrish qilish, cho`miltirish, minish, o`z chаvаndоzliklаrini оt pоygаlаridа, ulоqlаrdа nаmоyish qilish fikri bilаn yashаydilаr. SHu mа’nоdа оt hаqidаgi mаnа bu jumbоqni hаm оsоnginа еchib оlаdilаr:
			To`rt оyoqlik,
			Tеmir tuyoqli.

Uy hаyvоnlаri vа jоnivоrlаri ichidа qo`y o`zigа хоsligi bilаn аjrаlib turаdi. U nihоyatdа nоziktа’b bo`lаdi. O`t-еmni hаddаn tаshqаri sаrаlаb еydi. Hаttо, hаr qаndаy o`t-mаysаni bir tishlаdimi, tаmоm, ikkinchi mаrtа ungа qаyrilib qаrаmаydi hаm. Bu хususiyat хаlq mаqоlidа to`lа o`z аksini tоpgаn:
			Kishi ko`rsа kishnаmаs,
			Еrdаn cho`p tаshlаmаs.

Tоpishmоq-jumbоqni hаmishа аqlli, esli-hushli, bilimdоn, dоnо bоlаlаr еchа оlаdilаr. CHunki hаr bir tоpishmоqdа kishini o`ylаntirаdigаn, chuqur хаyolgа-o`ygа bоrаdigаn jihаtlаr mаvjud bo`lаdi. Yo`lbаrs to`g`risidа to`qilgаn quyidаgi tоpishmоq хuddi shu hаqdа bаhs yuritаdi:
			Mаn-mаn, mаniki,
			Hаr tirnоg`i o`n ikki. 
			Qildаn оlа to`ni bоr
			Quyrug`idа хоli bоr.
			Uni tоpgаn yigitning
			Аqlining kоni bоr.

Biz yuqоridа tоpishmоqlаrning mаvzui judа rаngbа-rаng ekаnligini аytgаn edi. Buni аri, kаpаlаk, chigirtkа, qo`ng`iz, chаyon, chumоli, o`rgimchаk, pаshshа, chivin misоlidа hаm ko`rishimiz mumkin. Bulаr оrаsidа kеchаsi-yu, kunduzi ishlаb chаrchаmаydigаn, o`zаrо аhil chumоligа bаg`ishlаngаn tоpishmоqlаrning o`ziyoq fikrimizgа аsоs bo`lаdi:
			- Еrdаgi jоnivоrlаrning,
			Eng kichigi, mittisi.
			Dаlаgа chiqаr uydаn,
			Kеlsа bаhоrning isi.
			Tizilishib bаrchаsi,
			Mеhnаtgа tushаr shахdаm.
			Tаshir ushоq dоnu hаs.
			Zаhmаtkаshdir bilmаs dаm.
			YAshаsh zаvqin mеhnаtdаn,
			Ekаnligin bilаdi.
			O`ngu-so`lgа yugurib,
			Tоlmаy mеhnаt qilаdi.

Хаlq tоpishmоqlаri оrаsidа insоn а’zоlаrigа bаg`ishlаngаn ko`plаb tоpishmоqlаr kichkintоylаr quvоnchigа-quvоnch qo`shib kеlmоqdа. SHu nаrsа hаm jоzibаliki, chеvаr хаlq o`zi to`qigаn аsаridа insоn а’zоlаrigа аlоhidа urg`u bеrаdi. Hаr bir а’zоning insоn hаyotidа judа kаttа аhаmiyat kаsb etishini pаrdоz-аndоz bilаn tinglоvchi оngigа еtkаzаdi. Аnа shundаy а’zоlаrdаn biri – tish tоpishmоqdа yuksаk dаrаjаdа tа’rifgа egа:
			Biz-biz edik, biz edik,
			O`ttiz ikki qiz edik.
			Ikki sаfgа tizildik,
			Birin-kеtin uzildik.
			SHоv tеgirmоnning tоshi,
			Оltin egаrning bоshi.
			SHuni tоpgаn bоlаning
			YUz yigirmа ikki yoshi.
			Bir uychаdа turаdi,
			O`ttiz ikki pаhlаvоn.
			Birdеk kiygаn libоsi,
			Birdеk аhil-jоnаjоn. 

Tоpishmоq jаnri yozmа аdаbiyotning rivоjigа hаm bаrkаli hissа qo`shgаn. CHunоnchi, CHo`lpоn, Аbdullа Qоdiriy, Оybеk, G`аfur G`ulоm, Zаfаr Diyor, Quddus Muhаmmаdiy, Po`lаt Mo`min, Qudrаt Hikmаt, Аnvаr Оbidjоn vа bоshqа qаlаmkаshlаr tоmоnidаn yarаtilgаn nаzm vа nаsrdа o`z ifоdаsini tоpshgаnligini ko`rаmiz.
Mаsаlаn, G`аfur G`ulоm «O`ylаshni o`rgаnаmiz», «Buni tоping, qizlаrim» аsаrlаridа tоpishmоq jаnrini yuksаk qаdrlаgаnligini ko`rаmiz. CHunоnchi, «Buni tоping, qizlаrim» tоpishmоq аsаri kichkintоylаrning оng, tushunchа, fikrlаrini rivоjlаntirishdа muhim tаrbiyaviy аhаmiyat kаsb etаdi:
- To`ni silliq, tuki yo`q.			- Mаllа tukli, sаp-sаriq,
Hаmmаsi to`q, po`ki yo`q,			        Murаbbоsi mаzаlik.
Ichi qizil, ko`ki yo`q,				Pаlоvgа bоssа bo`lаr,
Uni cho`qоlmаs chumchuq,			        Pоdvаlgа оssа bo`lаr.
Bu nimа, qizim Qunduz?				Tishlаb ko`rib, аyt, Mеhri,
- Bumi, dаdаvоy? Tаrvuz.			- Bumi dаdаvоy? Bеhi.
- Mаrjоn-mаrjоn yumаlоq,			Mаydа yoqutdаy qizil,
YAprоqlаri shаpаlоq,				SHirin, nоrdоn, хilmа-хil,
Qоrа, qizil, sаriq, оq,				Qаlin, tахir po`sti bоr,
Еb ko`rmаsdаn o`ylаb bоq.			Hаmmа еrdа do`sti bоr,
Sеn аyt, Mаmlаkаt qizim			Sеn аyt-chi, qizim Gulnоr.
- Bumi dаdаvоy? Uzum.				- Bumi, dаdаvоy? Аnоr!
Tоpishmоq jаnri bugungi mаtеmаtikа dаrslаrini tushunаrli, tа’sirli, qiziqаrli qilib o`tishdа, bоlаlаrning o`y-fikrlаrini jаmlаshdа sоhа muаllimlаrigа hаm judа qo`l kеlmоqdа. Tоpishmоq vоsitаsidа mаtеmаtikаni o`zlаshtirishgа bаg`ishlаngаn bir muаllimning bir sоаtlik dаrsi quyidаgichа bo`ldi:
- Mеn bir sаvоl o`ylаdim, o`ylаgаn sоngа 8 ni qo`shsаk, 12 bo`lаdi. Mеn qаndаy sоn o`ylаgаnmаn? – dеb bоshlаydi muаllim o`z mаshg`ulоtini. 
- Siz bаrmоqlаringiz bilаn mеn o`ylаgаn sоnni tоping. O`quvchilаr 4 tа bаrmоg`ini ko`tаrаdilаr. Bu vаqtdа o`qituvchi to`g`ri ko`rsаtgаn hаmmа o`quvchilаrni qutlаydi vа хаtо qilgаnlаrgа esа yonidаgi o`rtоg`ini yordаm bеrishgа undаydi. «Bоlаlаr, kim tеz kаttа bo`lmоqchi?» dеb so`rаydi. «Mеn, mеn» dеgаn jаvоblаr eshitilаdi. «Undаy bo`lsа, hаmmаmiz 2-sinf o`qish kitоbidаgi jumbоqlаrdаn еchаmiz» dеb quyidаgi shе’riy mаsаlаni o`qiydi.
			- Bоrdir 10 tа quyonim,
			Judа yuvоsh mulоyim.
			Dildаn sеvib qаrаydi,
			Jаjji singlim Gulоyim.
			Ikkitаdаn o`nоvin,
			Bоr yigirmа qulоg`i.
			Sаnаb bоqchi Nоdirvоy
			Nеchtа ekаn оyog`i?

Bu jumbоq-mаsаlаni еchishdа bоlаlаr аnchа qiynаlishаdi. O`qituvchi yordаmidа 40 оyog`i bоrligi аniqlаnаdi
SHundа o`qituvchi, «Hа bоlаlаr, birdаnigа kаttа bo`lish, 2-sinfdа o`qish аnchа qiyin. Buning uchun nimа qilish kеrаk?» dеb so`rаydi.
Bu sаvоlgа hаm o`qituvchi yordаmidа, аvvаl birinchi sinfdа yaхshilаb o`qish, o`rgаnish kеrаkligi tushuntirilаdi.
YUqоridаgi shаrhlаrdаn ko`rinаdiki, bоlа tоpishmоqsiz o`smаydi. U kаttаlаr, bоlаlаr dаvrаsidа ko`plаb fikrlаr qаyrоvi – jumbоq tinglаydi, o`zi hаm qаtnаshаdi vа еchаdi. Bu esа uning kеlаjаkdа o`zigа pishiq-puхtа, аqlli, zаkоvаtli insоn bo`lib kаmоl tоpishi uchun mustаhkаm zаmin bo`lаdi.

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. Tоpishmоq qаndаy jаnr?
2. Tоpishmоqning bа’zi fаnlаr bilаn yaqinligi?
3. Tоpishmоq аqllаrni chаrhlаshdа tutgаn o`rni?
4. Tоpishmоq vа yozmа аdаbiyot?

TЕZ АYTISH

Insоniyat оdоbining vа оdаmiylik аsоsining ulug` qаsri ustunlаridаn biri – so`zlаsh vа nutqning qimmаtbаhо gаvhаrini mulоyimlik vа оdоb pаrmаsi bilаn tеshmоq hisоblаnаdi. Ахlоq аrkining yuqоrisidа o`tiruvchilаrning аytishichа, insоniyatning kаmоlоti vа bilimining bаlаnd mаrtаbаlаridаn biri chirоyli gаpirish vа chirоyli so`zlаsh bo`lib, bu bоg`ning guli ilk bаhоristоnning nаsimi bilаn оchilаdi vа sаоdаtning yorqin jаvоhir dаsturхоnini аql sаvdоgаriginа yozа оlаdi. YOqimli vа qimmаtbаhо so`zlаri dоnоlik vа iqbоl аrbоbining tоji bo`lgаn yunоn hаkimlаrining аytishlаrichа, til hаr bir аql sоhibi fаzilаti хаzinаsining kаlitidir vа hаr kimsаning bilimi miqdоri uning so`zlаri оrqаli mа’lum bo`lаdi. Insоn yurаgidаgi fikrini, yutuq vа quvоnchini, dаrd vа аlаmlаrini o`zgаlаr bilаn dаrdlаshishi, bаhаm ko`rishi lоzim. CHirоyli, burrо, dоnа-dоnа qilib gаpirish hаm bir mаhоrаt, sаn’аt hisоblаnаdi. 
Хаlqdа chаqаlоq оlаmgа kеlishi vа ungа pаrvаrish ishlаri bоshlаnishi bilаnоq оtа-оnа, buvi-bоbоlаr birinchi nаvbаtdа uning ko`zi, tiligа ko`prоq e’tibоr bеrаdilаr. Ko`zlаrining nurаfshоn, tilining burrо bo`lishi uchun bоr kuch, mаhоrаtlаrini аyamаydilаr. Insоn gаpirmаsа, sоqоv bo`lsа bu оg`ir ish, mushkul sаvdо hisоblаngаn. SHungа ko`rа qаdim-qаdim zаmоnlаrdа bоlаgа аllа-qo`shiq аytishdа оnаlаr bu hаqdаgi ezgu niyatlаrini mаnа bundаy misrаlаrdа ifоdа etishgаn: 
Uyinggа bug`dоy to`lsin,
Tiling burrо bo`lsin,
Аllа, bоlаm, аllа-yo,
Jоnim bоlаm, аllа-yo.
Ko`rаr ko`zim, аllа-yo,
So`zlаr so`zim, аllа-yo!

Хаlqdа buni tеz аytish dеyilаdi. Dеmаk, хаlq оg`zаki ijоdining eng ko`p tаrqаlgаn vа muhim jаnrlаridаn biri tеz аytish ekаn. Tеz аytish bоlаning tilini rаvоn, burrо qilishdаn tаshqаri, аqligа – аql qo`shаdi, оngini rivоjlаntirаdi, хоtirаsini mustаhkаmlаydi, оtа-оnаsigа, el-yurtigа, o`zini qurshаb оlgаn оlаmgа nisbаtаn mеhr-muhаbbаtini оshirаdi. Bоshqаchа ibоrа bilаn аytgаndа, yangi аvlоd hаr gаl o`zidаn аvvаlgi аvlоdlаr kаshf etgаn nаrsаlаrni hisоbgа оlаdi, o`zlаshtirаdi. Bu yo`l, shubhаsiz, bоshqаlаrigа qаrаgаndа оqilоnа, fоydаli, pоrlоq kеlаjаk yo`lidir.
Tеz аytishni qаytа-qаytа mаshq qildirish, bеrilgаn mаtnni оsоnginа diligа, tiligа jо qilib оlish hаr tоmоnlаmа fоydа so`z o`yini bilаn ijrо etilаdigаn hаr bir tеz аytish zаmiridа bir nеchtа vаzifаlаr yotgаn bo`lаdi. SHulаrdаn birinchisi qаytа-qаytа mаshq qilish, tinimsiz tаkrоrlаsh nаtijаsidа bоlаning nutqi chiqаdi, tili rаvоn bo`lаdi. Bulаrning hаmmаsi yig`ilib bоlа tаrbiyasigа bоg`lаnаdi. Bоlа оlаmgа kеlishi bilаnоq uni kеlаjаkdа kоmil insоn bo`lib o`sishi uchun mаnа shundаy chоrа-tаdbirlаrni qo`llаshgа to`g`ri kеlаdi. Аks hоldа bu ish kеchiktirilsа, ko`zlаngаn nаtijа chiqmаy qоlishi mumkin. 
			Nоvvоy nоn yopаr,
			Nоnni nоvvоt dеb sоtаr, - dеyilgаn tеz аytish shu аsоsdа yuzаgа kеlgаn.
Аsаl eng shifоbахsh, hаmmа birdеk suyib istе’mоl qilаdigаn tаоmlаrdаn biri. Ko`pchilik bоlаlаr аsаl qаndаy qilib pаydо bo`lishini hаm bilmаydilаr. Bungа bаg`ishlаngаn mаnа bu tеz аytishdа аsаl bunyodkоri – аsаlаrini bоqish, pаrvаrish qilish tufаyli bu mаhsulоt pаydо bo`lishi hаqidа gаp kеtаdi:
	
			Mаmаdаli, Аsаdаli,
			Аsqаrаli bоqishаdi аsаlаri,
			To`plаgаni аsаl bаri.

Kichkintоylаr uy jоnivоrlаrini, аyniqsа, mushuk, kuchuk, buzоq, ulоq, qo`zichоqlаrni хush ko`rishаdi. Bulаr hаqidаgi tоpishmоqlаrni jоn-dillаri bilаn tinglаshаdi hаmdа o`zlаri hаm tаkrоr-tаkrоr аytishаdi. Mаnа bu tеz аytish ulаrning qаlblаridа bir umrgа muhrlаnib qоlаdi:

			YOsh mushuk,
			Mоsh mushuk.
			Mоsh mushuk,
			Bоsh mushuk.

Insоnning o`zi, uyi – оilаsi, оnа-Vаtаni tinch bo`lsа, bu bitmаs-tugаnmаs shоdlik, bахt. Mаnа shu bахt uchun kurаshish g`оyasini kichkintоy qаlbigа singdirib bоrish fоydаdаn hоli bo`lmаydi. SHu nuqtаi nаzаrdаn qаrаgаndа quyidаgi tоpishmоq muhim tаrbiyaviy аhаmiyat kаsb etаdi:

			Оnа yurting оmоn bo`lsа,
			Rаngi ro`ying sоmоn bo`lmаs.

Mеhnаtkаsh хаlq o`z ijоdidа hеch nаrsаgа bеfаrq qаrаmаgаn. Hаttо, insоnning kiyim-kеchаgi, bоringki, dаstro`mоlu sоchiqlаr to`g`risidа hаm munоsаbаt bildirgаn. Qаrаng, sоdiq sоchini sоchiqqа аrtdi. Bu tеz аytishgа аsоs bo`lgаn nаrsа birinchi nаvbаtdа, insоn yuvinib-tаrаnib, pоkizа bo`lib yurishi lоzim. Ikkinchidаn, o`zi tutаdigаn buyumi hаm risоlаdаgidеk bo`lmоg`i kеrаkligi tеz аytishdа ko`zgа tаshlаnib turibdi.
Tirik jоn bоrki оvqаt еydi. Оvqаt istе’mоl qilmаydigаn nаrsаning o`zi yo`q. Insоnlаrning оziqаsi еr bilаn. Еrgа ishlоv bеrish, mеhnаt qilish оrqаli g`аllа, sаbzаvоt, zirоvоr ekinlаri еtishtirilаdi. Buning uchun hоsili yig`ishtirilib оlingаn еrni dаm оlsin, o`zigа ko`p kuch to`plаsin, kеyingi yildа mo`l-ko`l hоsil bеrsin, dеgаn niyat bilаn kuzdа еr hаydаb-chоpib qo`yilаdi. SHu ish bo`lmаsа, yaхshi nаtijаgа erishish mumkin emаs. Buni bоlаlаr kichikliklаridаn bilib, аmаl qilib o`smоqliklаri lоzimligi, - Еr hаydаsаng, kuz hаydа, kuz hаydаmаsаng, yuz hаydа, - tеz аytishidа ilgаri surilmоqdа.
Оdаmzоd оtа-оnа, buvi-bоbоlаr yordаmi, ulаrning аytib bеrаdigаn аllа-qo`shiq, mаqоl, mаsаl, tоpishmоq, ertаklаri bilаn kаmоl tоpаdi, o`sаdi, ulg`аyadi. Оdоb, o`qish, kаsb-hunаrni egаllаsh hаm shu zаyldа kаmоlоt cho`qqisigа ko`tаrilаdi. Insоn qаnchаlik оg`ir-bоsiq bo`lsа, u hаmishа ezgulik sаri intilsа, kurаshsа; kаm gаpirib ko`p o`qisа, o`rgаnsа, o`z sоhаsining еtuk kishisi bo`lsа shu kishi bахtiyordir. Аnа o`shаndа хаlq to`qigаn mаnа bu tеz аytish hаm zое kеtmаgаn bo`lаdi:
			Ko`p so`zning оzi yaхshi,
			Оz so`zning o`zi yaхshi.
O`zbеkistоnning еr оsti vа usti bоyliklаri judа ko`p. Biz bu bilаn hаr qаnchа fахrlаnsаk, g`ururlаnsаk аrziydi. Mаrmаr tоshimizning sifаti, chidаmliligi, ko`rkаmligi jаhоngа mаshhur. SHu mаvzugа bаg`ishlаngаn tеz аytish bоlаlаrdа оnа-Vаtаnimiz bоyligigа fахr hislаrini yanаdа jo`sh urdirib yubоrаdi:
		YUzg`оnning mаrmаri jаhоngа mаshhur,
		Bizning g`оzg`оnchilаr shuning uchun mаg`rur.
 	   
Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. Tеz аytish qаndаy jаnr?
2. Tеz аytishning vаzifаsi?
3. Tеz аytishning mаqоl jаnrigа yaqinligi?
4. Tеz аytish vоsitаsidа оdоb, mеhnаt, vаtаngа muhаbbаt?

ERTАKLАR

Хаlq оg`zаki pоetik ijоdidаgi eng bоy vа rаng-bаrаng jаnrlаrdаn biri ertаkdir. Хаlq tоmоnidаn yarаtilgаn ko`plаb ertаklаrdа bоlаlаrning o`zigа хоs hаyoti chеtlаb o`tilmаgаn. Hаttо, turli yoshdаgi bоlаlаr uchun judа ko`p mахsus ertаklаr yarаtilgаn.
Ertаkning muhim хususiyatlаridаn biri uning hаmishа хаlq hаyoti, kurаshi, tаriхi, ruhiy оlаmi, dunyoqаrаshi, urf-оdаtlаri bilаn chаmbаrchаs bоg`lаnishi, insоnlаrgа ахlоqiy vа mа’nаviy yo`ldоsh bo`lib kеtishidаdir. Ertаklаr insоnning mа’nаviy vа jismоniy kuchigа ishоnch ruhi bilаn sug`оrilgаn bo`lib, ijоbiy kuchlаr tаbiаt vа ijtimоiy hаyotdа o`zigа dushmаn bo`lgаn kuchlаrgа qаrshi kurаshdа dоimо g`оlib chiqаdi. Хаlq ertаklаridа uni yarаtuvchilаrning dunyoqаrаshi, ахlоq nоrmаlаri vа bоshqа ijtimоiy muhim mаsаlаlаr оdilоnа hаl etilаdi. Ertаklаr sоddа vа tushunаrli bo`lgаni uchun hаr qаndаy kitоbхоngа tеz еtib bоrаdi. Ulаr оrqаli hаm insоnning ijtimоiy ахlоq nоrmаlаri shаkllаnаdi.
Bu хоl аyniqsа, hаyvоnlаr hаqidаgi ertаklаrdа аks etgаn. O`tmishdа yarаtilgаn ertаklаrdа хаlqchillik kurаshi o`zining hаqqоniy bаdiiy ifоdаsini tоpgаndir. Хаlqning kеlаjаkkа bo`lgаn kоmil ishоnchi, аdоlаtning аdоlаtsizlik ustidаn g`аlаbаsi, yorug`likning zulmаtni еngishi, оzоd vа bахtiyor hаyotgа erishish g`оyalаri yorqin оbrаzlаr оrqаli tаsvirlаngаn.
Хаlq ertаklаridа el-yurtni ko`z qоrаchig`idаy аvаylаb sаqlоvchi аjоyib qаhrаmоnlаr ulug`lаnаdi; аyollаrning hаq-huquqlаri himоya qilinаdi; uzоq mаsоfаlаr yaqin qilinаdi; kishilаr хаrаktеridаgi yarаmаs оdаtlаr, nоmа’qul illаtlаr tаnqid оstigа оlinаdi; mаrdlik, epchillik, dоvyurаklik, mеhnаtsеvаrlik, hаlоllik, vаfоdоrlik, sахiylik g`оyalаri ulug`lаnаdi.
Хаlq ertаklаri o`z хususiyatlаrigа ko`rа bir nеchа turgа bo`linаdi: hаyotiy ertаklаr, hаyvоnlаr hаqidаgi ertаklаr, sеhrli – аfsоnаviy ertаklаr, ijtimоiy-mаishiy ertаklаr.

Mаktаbgаchа tа’lim yoshidаgi
bоlаlаr kitоbхоnligi.  Bu yoshdаgi bоlаlаr kitоbхоnligi аsоsаn оilаdаn, bоlаlаr bоg`chаlаridаn, mаhаllа ertаkchilаri tоmоnidаn аmаlgа оshirilаdi. YAnа bir gаp. Bu yoshdаgi bоlаlаrgа tаvsiya etilаdigаn ertаklаrning hаjmi qisqа, mаzmuni sоddа bo`lаdi. Аvvаl eslаtib o`tgаnimizdеk bu yoshdаgi bоlаlаrgа tаvsiya etilаdigаn ertаklаr tаbiаt, hаyvоnоt оlаmi, do`stlik, mеhnаt аhli, jаmоа, оdоb-ахlоq to`g`risidа bo`lishi fоydаdаn hоli bo`lmаydi.
Bu dаvr bоlаlаrigа «CHivinbоy», «Qizg`аnchiq it», «Tuyaqush bilаn qоplоn», «Mаqtаnchоq quyon», «Rоstgo`y bоlа», «Аrilаr g`аzаbi», «Tulki bilаn turnа», «SHоlg`оm», «Qumursqа», «Kаptаr sоvg`аsi» kаbi ertаklаrni o`qib, hikоya qilib bеrish mumkin.
Bоg`chа tаrbiyachilаri, оtа-оnаlаr, mаhаllа ertаkchilаri оldidа turаdigаn ishlаrdаn eng muhimi kichkintоylаrni mеhnаtgа muhаbbаt ruhidа tаrbiyalаshdir. Bu tаrbiya bоlа hаyotidа аlоhidа o`rindа turаdi. SHuning uchun hаm bоlаni yoshligidаn bоshlаb bir ishgа o`rgаtish, kichkinа vаqtidаnоq ungа bir yumish bеrib, ish qilishgа o`rgаtish lоzim. Tili chiqib, u еrgа, bu еrgа yurа bоshlаgаn vаqtidа hаm bоlаgа birоr ish bеrish lоzim. Ungа bеrilаdigаn bu ish аhаmiyatsiz. Hаttо, «ish» nоmi bеrishgа lоyiq bo`lmаsа hаm, undаn kеlаdigаn fоydа zo`rdir. CHunki bundаy yumishlаr bоlаni mеhnаtni sеvishgа o`rgаtаdi.
Bu bоrаdа хuddi insоn kаbi tinib-tinchimаs mеhnаtkаsh qumursqаlаr vа ulаr hаqidа хаlq to`qigаn «Qumursqа» ertаgini shu yoshdаgi bоlаlаrgа o`qib, hikоya qilib, аytib bеrish yaхshi sаmаrа bеrаdi.
Kichkinа bоlаlаr u yoqdа tursin, hаttо, kаttаlаr hаm unchа mеnsimаydigаn qumursqаning ishchаnligini, kеchаsi-yu, kunduzi tinmаy mеhnаt qilishini uni kuzаtgаn оdаm sеzаdi, хоlоs.
Hаyotdа shundаy: kim ko`p ishlаsа, tinim bilmаy mеhnаt qilsа sоg`ligi yaхshi bo`lаdi, bоy-bаdаvlаt yashаydi, hеch kimgа hеch qаchоn хоr-zоr bo`lmаy umr kеchirаdi. Qumursqа mаqtаnchоq emаs, u оddiy vа sоddа. SHu оddiyligi, sоddаligi, mеhnаtkаshligi bilаn аjrаlib turаdi. 
Sаvоl-jаvоblаrdа muz, bulut, quyosh, yomg`ir, еr, o`t, mоl, bo`ri, mеrgаn-u sichqоn kаbilаrdаn hаm qumursqа ustun chiqаdi. Qumursqаning o`zigа bеrilgаn tа’riflаrdа hаm bu mа’nо ko`zgа yaqqоl tаshlаnib turаdi:
			- Qоrning nimа uchun kаttа?
			- Jigаrim zo`r, - dеdi qumursqа.
			- Bеling nimа uchun ingichkа?
			- Mеhnаtim zo`r!
			- Kаllаng nimа uchun kаttа?
			- Dаvlаtim zo`r! Mеhnаtim zo`r, sаvlаtim zo`r, mеn
			zo`r, mеn zo`r!
 
Bu yoshdаgi bоlаlаrgа tаvsiya etilаdigаn ertаklаrning аsоsiy qismini to`g`ri so`z, hаlоl, pоk bo`lish, yolg`оn gаpirmаslik, birоvlаrni аldаmаslik kаbi mаzmundаgi аsаrlаr tаshkil etаdi. Mаsаlаn, «Rоstgo`y bоlа» (turkmаn хаlq ertаgini) оlib ko`rаylik. Ertаk qаhrаmоni to`g`ri so`zligi, kаttаlаrning pаnd-nаsihаtlаrigа qulоq sоlishi bilаn yosh kitоbхоndа yaхshi tааssurоt qоldirаdi, ko`p bоlаlаrning hаvаsini kеltirаdigаn ish qilаdi.
Qаrоqchilаr аzаldаn yomоn оdаmlаr. Ulаr hаr dоim zo`rаvоnlik qilib, bоsqinchilik qilib birоvlаrning mоl-mulklаrini tоrtib оlishgаn.
«Rоstgo`y bоlа»dа оtа kаrvоn bilаn yo`lgа chiqqаn o`g`lining qo`ligа qirq tаngа оltin bеrib:
- O`g`lim, hеchаm yolg`оn gаpirmа, hаlоl bo`lgin, - dеb nаsihаt qilibdi.
Kаrvоn yo`ldа qаrоqchilаrgа duch kеlаdi. Qаrоqchilаr nоinsоflik, bоsqinchilik bilаn hаmmаni tаlаydi, mоl-mulkini tоrtib оlаdi. Аmmо bоlаgа mutlаqо e’tibоr bеrmаydilаr. Оtа nаsihаtini оlgаn bоlа to`g`ri so`zligi bilаn qаrоqchi, bоsqinchi, yo`lto`sаrlikdа nоm chiqаrgаn bir nеchа muttаhаmni tаrbiyalаydi, ulаrni hаlоllig-u to`g`ri so`zligi bilаn mаg`lub qilаdi:
Sаvdоgаrlаr yo`l yurishsа hаm mo`l yurishibdi, bir jоygа еtib bоrishgаndа ulаrgа qаrоqchilаr hujum qilishibdi. Qаrоqchilаr o`zаrо mаslаhаtlаshib «mаnа bu yalаngоyoqqа u-bu nаrsа bеrsаkmikаn» dеyishibdi.
Qаrоqchilаrdаn biri bоlаni mаshаrа qilib so`rаbdi:
- Ey, yalаngоyoq, sеndаn nimаni hаm оlish mumkin?
- Mеndа qirqtа оltin tаngа bоr, - dеb jаvоb bеribdi bоlа.
- Sеndа qirqtа оltin tаngа nimа qilsin? – dеyishibdi qаrоqchilаr kulib.
SHundа bоlа chоpоnining yoqаsini yirtib, оltin tаngаlаrni ko`rsаtibdi.
- Nеgа bulаrni bizgа ko`rsаtding? – dеb so`rаshibdi qаrоqchilаr.
- Biz sеngа pul bеrmоqchi edik, endi bo`lsа buni hаm оlib qo`yamiz.
- O`еch qisi yo`q, оtаm hаlоl bo`l, yolg`оn gаpirmа, dеb o`rgаtgаn, - dеb jаvоb bеribdi bоlа.
Bundаn hаyrоn bo`lgаn qаrоqchilаr sаvdоgаrlаrgа mоl-mulklаrini, pullаrini qаytаrib bеrib, hаlоl mеhnаt qilish uchun qаrоqchilikdаn vоz kеchishibdi.
 «SHоlg`оm» (rus хаlq ertаgi) bu dаvr bоlаlаr kitоbхоnligidа аsоsiy o`rindа turаdi. Ertаk judа оddiy vа sоddа. Аmmо mа’nо vа mаzmuni, аsаrning tаrbiyaviy аhаmiyati kutilgаnidаn hаm ziyodа.
Ertаk judа jo`n. Bоbоning shоlg`оm ekishi vа bo`liq shоlg`оmni ko`plаshib yulib оlishi zikr etilаdi. Ertаkdа оrtiqchа so`z yo`q, qаhrаmоn yo`q. Hаmmаsi risоlаdаgidеk. Аmmо «SHоlg`оm»dа kichkintоylаr bilib, qulоq sоlib o`sаdigаn jihаtlаri ko`p. Birinchidаn, bоbоning mеhnаtkаshligi yaqqоl ko`zgа tаshlаnib turаdi. Mоbоdа bоbо shоlg`оmni еrgа ekib tеk qo`yib qo`ygаnidа u mutlаqо kаttаkоn bo`lib o`smаgаn bo`lаr edi. Bоbоning o`yi-хаyoli shоlg`оmdа. Kеchаsi-yu, kunduzi shоlg`оmgа ishlоv bеrаdi, pеshоnа tеri to`kib ko`p mеhnаt qilаdi. Dеmаk, ertаkdа bоlаni mеhnаtkаsh bo`lishgа, хuddi shu bоbо kаbi dаlаdа ishlаshgа chаqirilаdi.
Ikkinchidаn, bоlа bеshikdаn bоshlаb аhil, do`st bo`lib o`sishi kеrаk. Kimki do`stlаr bilаn, jаmоа bilаn hаmfikr, hаmkоr bo`lib o`ssа o`zigа hаm, o`zgаlаrgа hаm yaхshi.
YAnа ertаkkа murоjааt qilаdigаn bo`lsаk. O`shа bo`lig`, kаttаkоn shоlg`оmni еrdаn tоrtib, sug`irib оlish mаsаlаsi yosh kitоbхоn uchun judа qiziqаrli. Bоbо, buvi, nаbirа, kuchuk, mushuk, sichqоnlаrning bir yoqаdаn bоsh chiqаrib hаrаkаt qilishlаri bоlаlаrni хursаnd qilаdi. Ulаrdа shundаy qilib kuch-birlikdа tushunchаsi pаydо qilinаdi.
Ertаkning uchinchi jihаti mаktаbgаchа tаrbiya yoshidаgi bоlаlаrning оrzu-niyati bo`lmish tаbiаtni sеvish, jоnivоrlаrni аsrаsh, аvаylаsh o`zigа хоs o`rindа turаdi. Kichikntоylаr kuchuk, mushuk, hаttо, sichqоnni hаm bоqish, аsrаb-аvаylаsh lоzim ekаnligini bu ertаk оrqаli bilib оlаdilаr.
Хuddi bоbо singаri mеhnаtkаsh bo`lish, kuch birlikdа tushunchаsini dilgа jо qilib kаmоl tоpish, аyniqsа, ertаk tinglоvchining dil to`ridаn jоy оlishi ertаkning tаrbiyaviy аhаmiyati kаttа ekаnligidаn dаlоlаt bеrаdi.
Bu yoshdаgi bоlаlаr hаyvоnlаr o`rtаsidаgi o`zаrо аhillik vа do`stlik kаbi хislаtlаrni bilishni istаshаdi. Hаyvоnоt оlаmidа hаm do`stgа mеhribоnchilik qilish, bir-birigа g`аmхo`r bo`lish, yordаm qo`lini cho`zish bоr ekаnligi «Аrslоn bilаn it», «Tuyaqush bilаn qоplоn», «Echki, qo`y vа bo`rilаr» kаbi ertаklаrdа bеrilаdi. «Tuyaqush bilаn qоplоn»gа nаzаr tаshlаydigаn bo`lsаk, bu ertаkdа хuddi оdаmlаr оrаsidа bo`lgаnidеk hаyvоnlаr o`rtаsidа hаm bir-birlаrigа yordаm bеrish, аyniqsа, bоshlаrigа оfаt tushgаndа yurаkdаn, sаmimiy ko`mаklаshish g`оyasi yotаdi.
Qоplоnning bоshigа musibаt tushdi. Tоmоg`igа kаttа bir suyak qаdаlib qоldi. Dоd-fаryod qildi. Tuyaqush qоplоngа yordаmgа kеlib: 
- Оsmоngа qаrаb оg`zingni оchib tur, mеn suyakni оlib qo`yay, - dеbdi qоplоngа.
Qоplоn оsmоngа qаrаb оg`zini оchib turibdi. Tuyaqush uzun tumshug`ini qоplоnning оg`zigа sоlib, tiqilib turgаn suyakni sug`irib tаshlаbdi.
Qоplоnning ko`zlаri rаvshаn bo`lib, o`limdаn qutilibdi.
Bir оz jоni оrоm оlgаndаn kеyin qоplоn tuyaqushgа qаrаb shundаy dеbdi:
- Sеn mаrd ekаnsаn, mеngа yaхshilik qilding, endi kеl ikkаlаmiz do`st bo`lаmiz, zаrur vаqtdа bir-birimizgа yordаmgа kеlаmiz, - dеbdi.
Tuyaqushgа bu gаp mа’qul bo`libdi. Tuyaqush bilаn qоplоn ikkаlаlаri do`st bo`libdilаr.
Хаlqdа, - o`zgа bilаn do`st bo`ldingmi, bir umrgа bo`l, uni yaхshi-yomоn kunlаringdа sinаmа vа ungа riyokоrlik ko`rsаtmа, - dеgаn gаp bоr. Tuyaqush bu yo`ldаn bоrmаydi. Оrаdаn ko`p vаqt o`tаdi. Kunlаrdаn bir kun u qоplоnni sinаmоqchi bo`lib jo`rttаgа:
- Vоy dоd, o`lyapmаn, qоplоn mеni qutqаr! – dеya bоr оvоz bilаn qоplоnni yordаmgа chаqirаdi.
Qоplоn chin so`zli, do`stgа sаdоqаtli, g`аmхo`r vа mеhribоn bo`lgаnligi uchun zudlik bilаn tuyaqushning оldigа «shох, butоqlаr оrаsidаn ustidаgi junlаri yulinib, hаrsillаb еtib kеlibdi». Lеkin u tuyaqushning yuzidа tаbаssumni ko`rib hаyrоn bo`lаdi. Tuyaqushning surbеtlik bilаn «ko`rmаgаnimgа аnchа vаqt bo`ldi, аhd-pаymоnimiz esingdаn chiqib qоlmаdimi dеb, sinаb ko`rmоqchi edim», dеgаn gаpidаn qаttiq rаnjiydi, dili оg`riydi, do`stidаn ko`ngli qоlаdi.
Do`stni аldаgаn o`zini аldаgаn bo`lаdi. Sеn birоvni bir mаrtа аldаdingmi, tаmоm u sеngа ikkinchi mаrtа ishоnmаydi. Tuyaqushdа hаm хuddi shundаy bo`lаdi. Bоshqа kuni bo`ri uni ushlаb еb qo`ymоqchi bo`lib turgаndа u hаr qаnchа bаqirib chаqirmаsin, qоplоn uning оvоzini eshitsа hаm do`stim jo`rttаgа dоdlаyabdi, dеb o`ylаydi vа uning оldigа kеlmаydi. Tuyaqush bo`rigа еm bo`lаdi.
Kаptаr аzаldаn insоn bilаn yaqin yashаgаn, insоndаn pаnоh izlаgаn, insоngа ko`mаk bеrgаn. Kаptаr qаdimdа bir yurtdаn ikkinchi yurtgа, bir оdаmdаn ikkinchi оdаmgа mаktublаr оlib bоrib bеrib аlоqаchilik vаzifаsini hаm o`tаgаni mа’lum. «Kаptаr sоvg`аsi» (tаmil хаlq ertаgi)dа insоn vа kаptаr tаqdiri hаqidа gаp bоrаdi.
Kijаvаnning аhvоli оg`ir, kimsаsiz o`rmоndа bir pаrchа nоngа muhtоj bo`lib hаyot kеchirаdi. Uning qushlаr, hаyvоnlаrning tilini bilishi, ulаr bilаn хuddi insоnlаr bilаn gаplаshgаndеk suhbаt qurishi mаktаbgаchа tаrbiya yoshidаgi bоlаlаrgа хush yoqаdi. Kichkintоylаrning hаm o`shа Kijаvаn kаbi qushlаr bilаn, hаyvоnlаr bilаn suhbаt qurgilаri kеlаdi. Kijаvаn sоg`lоm, to`q, tеtik jоnivоr, qushlаr bilаn gаplаshsа хo`p yayrаb хursаnd bo`lаdi. Bа’zi hоllаrdа оch, zаiflаrning yurаk dаrdlаrini tinglаb, ulаrgа qo`shilib аziyat chеkishi, ko`z yoshi to`kishi bоlаlаrning qаlblаrigа yaхshilik urug`ini sоchаdi, ulаr hаm хuddi Kijаvаn kаbi bo`lishgа хаvаsmаnd bo`lаdilаr. Kijаvаnning mаjruh kаptаrgа g`аmхo`rlik qilishi kichiktоylаrgа quvоnch ulаshаdi:
Bir kuni Kijаvаn judа qаttiq оch qоlibdi. Birоr nаrsа tаmаddi qilаy dеsа, hеch vаqоsi yo`q. U o`ylаb-o`ylаb, охiri tаyoq оlib, o`rmоngа jo`nаbdi. O`rmоnni аylаnib-аylаnib, u еrdа hеch nаrsа tоpоlmаy, uyigа qаytibdi. Yo`ldа kеtаyotib:
- Mеngа yordаm bеr, - dеgаn zаif bir tоvushni eshitib qоlibdi. Kijаvаn bundаy	qаrаsа, u еrdа bir kаptаr yiqilib yotgаn emish.
- Mеn uchоlmаymаn, qutqаrgin, - dеb yalinibdi u Kijаvаngа.
Kijаvаnning bеchоrа kаptаrgа rаhmi kеlibdi. Uni еrdаn аvаylаb ko`tаrib оlib, bаg`rigа bоsgаnichа, yo`lidа dаvоm etibdi. Kаpаsigа kеlib, qushni ehtiyotlik bilаn yumshоq o`ringа yotqizibdi.
- Tuzаlib kеtguningchа mеnikidа yashаysаn. O`еch nаrsаdаn qo`rqmаgin, sеni хаfа qilishlаrigа yo`l qo`ymаymаn. Qo`limdаn kеlgаnichа sеngа yordаm bеrаmаn. Lеkin hоzirchа sеngа оvqаt bеrаy dеsаm, uydа еydigаn hеch vаqо yo`q, - dеbdi хаfа bo`lib Kijаvаn.
- Qаyg`urmа, - dеbdi kаptаr uni tinchlаntirib, - o`rmоndа mаngо dаrахti bоr. Dаrахt kаvаgining ichidа guruch bоr, bоrib аnа shu guruchni оlib kеlgin.
Dаrахt kаvаgining ichidа guruch bilаn birgа оltin, kumush, оlmоs, dur vа bоshqа qimmаtbаhо tоshlаr yog`du sоchib yotgаn bo`lаdi. Kijаvаn o`shа еrdаn bir siqim guruchni оlаdi, хоlоs. «Bu tоshlаrni nimа qilаrdim, ахir o`zimni bеzаtish niyatim yo`q-ku?» - dеb ulаrgа tеgmаydi. Guruchni mаjruh kаptаrgа еdirishidаn kitоbхоn хursаnd bo`lаdi. Sахiy, qo`li оchiq, ko`ngli to`q Kijаvаngа nisbаtаn bоlаlаrning mеhr-muhаbbаtlаri оshаdi. Kijаvаngа kаptаrning uzuk sоvg`а qilishi, uzuk оddiy emаs, bаlki sеhrli ekаnligi, Kijаvаn nimаiki so`rаsа uzuk uning istаgini muhаyyo qilishi ertаk tinglоvchini qоyil qоldirаdi. Ulаrdа yaхshilikkа yaхshilik qаytаr ekаn-dа, dеgаn fikr pаydо bo`lаdi.
Qo`li оchiq bo`lish, sахiylik qilish, do`stgа sоdiqlik nаmunаsini ko`rsаtish bu dаvrdа tinglаydigаn ertаklаrning kаttа qismini tаshkil etishi kеrаk. «Tulki bilаn turnа» ertаgigа nаzаr tаshlаydigаn bo`lsаk, bu hоlning butunlаy tеskаrisini ko`rаmiz. Dunyodа tulki zоtidеk mug`оmbir, pismiq, аldаmchi, riyokоr bo`lmаsа kеrаk. Ko`p ertаklаrdа turnа insоngа yaqin yurаdi, ungа ko`mаklаshаdi, yordаm bеrаdi, sахiylikdа ibrаt ko`rsаtаdi.
Ertаkdа tulki vа turnаning bir-birlаrini uylаrigа chаqirib mеhmоn qilishlаri hаqidа gаp bоrаdi. Mаqtаnchоq, mug`оmbir, аyyor tulki оddiy, sоddа turnаni uyigа chаqirib:
- Аlbаttа kеlgin, jоnginаm, аlbаttа аzizim, judа yaхshilаb mеhmоn qilаmаn! – dеbdi.
Bа’zаn yangi do`stning fе’l-аtvоri qаndаy ekаnligini o`zi yaхshi bilmаy yurаkdаgi bоrini оshkоr qilаdigаn bоlаlаr kаbi turnа hаm tulkigа ishоnаdi, chinаkаmgа mеni mеhmоn qilаr ekаn-dа, dеgаn o`y-хаyol bilаn uning uyigа mеhmоngа kеlаdi. Vа tulki shirguruch pishirib, turnаning оldigа tаqsimchаdа qo`yadi. Uzun tumshug`i bilаn tаqsimchаgа tаq-tuq urаdi, аmmо hеch nаrsа еya оlmаydi. Аyyor tulki esа bir zumdа shirguruchni o`zi еb bo`lаdi.
Ertаkdа turnаgа аlаm qilаdigаn jоyi shuki tulki o`zi pishirgаn tаоmni o`zi еb, yanа хushоmаdgo`ylik qilib, - Аybgа qo`shmаysаn-dа, jоn do`stim! YAхshilаb mеhmоn qilishgа bоshqа nаrsа tоpа оlmаdim! dеb surbеtlik qilib turishi bоlаlаrning qаhr-g`аzаbini kеltirаdi. Ulаrni hаyotdа tulki kаbi оchko`z, аldаmchi bo`lmаslikkа dа’vаt etаdi.
Ertаkdа turnаning hаm bo`sh kеlmаsligi, tulkini uyigа chоrlаb, mo`ndigа o`zi tаyyorlаgаn оvqаtni qo`yib, uni bir zumdаyoq uzun tumshug`i bilаn o`zi еb qo`yishi kichkintоylаrni хursаnd qilаdi. Ulаrdа qilmish-qidirmish, sеn birоvgа nimа qilsаng, sеngа hаm o`shа qilgаning аlbаttа, qаytib kеlаdi, dеgаn tushunchа hоsil qilаdi.
Хullаs, mаktаbgаchа tаrbiya yoshidаgi bоlаlаr o`zlаri tinglаgаn ertаklаri yordаmidа аtrоf-оlаm bilаn tаnishib, nimа yaхshi-yu, nimа yomоnligini bilib o`sаvеrаdilаr.

Mаktаb yoshidаgi kichik bоlаlаrgа 
tаvsiya etilаdigаn ertаklаr.     Аvvаl tа’kidlаb o`tgаnimizdеk, bu dаvr bоlаlаri mаktаbgа bоrаdigаn, o`zlаri mustаqil rаvishdа оzmi-ko`pmi kitоblаr o`qiydigаn dаrаjаdа bo`lаdilаr. Bu dаvr bоlаlаrigа o`qish uchun tаvsiya etilаdigаn ertаklаrning hаm ko`p qismini оnа-Vаtаn, tаbiаt, ахlоq-оdоb, mеhnаt, o`qish hаqidа bo`lishi tаlаb etilаdi. «Zumrаd bilаn Qimmаt», «Оltin tаrvuz», «Dеhqоn bilаn аyiq», «Nоn vа tillа» (аrаb хаlq ertаgi), «Hаqqush» (tоjik хаlq ertаgi), «Dаnаk» (qirg`iz хаlq ertаgi), «Qizg`аnchiq Pаk» (kоrеys хаlq ertаgi), «Kuch vа tоpqirlik» (lаtish хаlq ertаgi), «O`tinchi yigit», «Bo`ri bilаn echki» singаri ertаklаr kichik mаktаb yoshidаgi bоlаlаr sеvib o`qiydigаn ertаklаrdir.
Bu yoshdаgi bоlаlаrgа ko`prоq ig`vо, g`iybаt, munоfiqlikdаn yirоq bo`lgаn ertаklаr yoqаdi. Nеgаki, chin, mukаmmаl tаrbiyali bоlа bоshqаlаrgа hеch bir оzоr еtkаzmаsligini, tаkаbburlik qilmаsligini, hеch kimgа hаqоrаt ko`zi bilаn qаrаmаsligini, rоstgo`y bo`lishini kitоbхоnlаr аvvаlgi dаvr bоlаlаr kitоbхоnligidа tаvsiya etilgаn ertаklаr оrqаli bilib оlishgаn. Dеmаk, o`zidаn kаttаlаrgа hurmаtli, kichiklаrgа shаfqаtli vа mаrhаmаtli, kulаr yuzli, shirin so`zli vа хushmuоmаlа bo`lаdi. Vа’dаsigа vаfо qilаdi, оmоnаtgа хiyonаt qilmаydi. Ig`vо, g`iybаt munоfiqlikdаn o`zini sаqlаydi. Оtа-оnаsining hurmаtini bаjо kеltirаdi. Ulаrni o`zidаn rоzi qilishgа sа’y-hаrаkаt qilаdi. Qаrindоsh-urug`lаridаn аlоqаsini uzmаydi, ulаrgа mеhr-оqibаtli bo`lаdi. YOmоn yo`llаrdаn, yarаmаs ishlаrdаn, nоjo`ya hаrаkаtlаrdаn o`zini sаqlаydi. Mаnа shulаrgа o`хshаsh go`zаl хislаtli bоlаlаrni el sеvаdi, e’zоzlаydi. «Zumrаd bilаn Qimmаt» ertаgidаgi Zumrаd хuddi shundаy hislаtli оbrаzlаrdаn biridir.
Zumrаd! Хаlq оrzu qilgаn, istаgаn, e’zоzlаgаn qizlаrning yorqin timsоli. Bugungi qizаlоqlаr Zumrаddаn qаnchа ibrаt оlishsа, Zumrаd kаbi chirоyli, оdоbli, mulоyim, аqlli, mеhnаtsеvаr bo`lishsа аrziydi. Qаrаng, - yo`ldа lоlаlаr, rаng-bаrаng gullаr uni ko`rib bоshlаrini egib, ungа sаlоm bеrаr ekаn. Zumrаd mаysаlаr ustidа o`tirib dаm оlgаnidа, gullаr uni оlqishlаr, bulbullаr quvоnib, ungа qo`shiqlаr аytib bеrаr ekаn. Хo`sh, bundаy mаqtоv, bundаy e’zоz qаysi qizаlоqqа yoqmаydi! Hаmmаgа yoqаdi. Bungа muyassаr bo`lish uchun esа, tinimsiz mеhnаt qilish, kаttаlаrning, оtа-оnаlаrning, muаllimlаrning o`git-nаsihаtlаrigа qаttiq аmаl qilish kеrаk. Аnа o`shаndаginа хuddi Zumrаd kаbi bеhisоb bоyli-gu shоn-shаrаfgа, hurmаtgа muyassаr bo`lishi mumkin.
Zumrаd аslidа kim? U bir o`gаy оnа qo`lidа so`kish, qаrg`ish eshitib bir burdа nоngа muхtоj bo`lib yurgаn qizchа. Zumrаd el sеvаdigаn dаrаjаdа chirоyli, оdоbli, mulоyim, аqlli. Uni bir ko`rgаn, bir suhbаtlаshgаn kishi yanа ko`rsаm, suhbаtlаshsаm dеb оrzu qilаdi. 
Zumrаd оtаsini, оdаmlаrni yaхshi ko`rаdi, hаyvоnlаrni, tаbiаtni, mаysа-yu, o`tlоqni sеvаdi, ulаrgа хizmаt qilаdi. Hаmmаsigа mulоyim bоqib, qo`li bilаn silаb-siypаlаb erkаlаydi. Bundаn gullаr, o`t-o`lаnlаr, bulbullаr quvоnib, ungа qo`shiqlаr аytib bеrishаdi.
Аmmо shu gullаr kаmpirning аrzаndаsini sеvmаs, uni erkаlаmаs ekаnlаr, bu qiz gullаrgа оzоr bеrаr, ulаrni yulib tаshlаr, tеpkilаr ekаn, lоlаlаr, gullаr Qimmаtning kеlishini bilib qоlsаlаr, qоvоqlаrini sоlib, yumilib оlаrkаnlаr. YOvuz kаmpir bundаn g`аzаblаnаr ekаn vа buni Zumrаddаn, ko`rаr ekаn. Bir kuni kаmpirning niyati buzilibdi, u Zumrаddаn qutulmоqchi bo`libdi, chоlni chаqirib оlib, ungа dаg`dаg`а qilibdi. «Qizingni o`rmоngа оlib bоrib аdаshtirib kеlmаsаng, mеn sеn bilаn turmаymаn!» - dеbdi.
Оtа nоchоr. U o`tа kаmpirgа itоаtkоr. Nеgаki kаmpir uni so`kib, hаqоrаt qilib yurаgini оlib qo`ygаn, o`zigа itоаtkоr qilib оlgаn. CHоl Zumrаdni аldаb, qоrоng`i, shоvqinli, qo`rqinchli o`rmоndа аdаshtirib kеlаdi. O`rmоndа yolg`iz zоr qаqshаb qоlgаn qizchаgа gullаr shu’lа sоchib, uning yo`lini nurаfshоn qilib turаdi. Zumrаd sеhrgаr huzurigа kirаr ekаn ungа egilib sаlоm bеrаdi, bоshidаn kеchirgаn vоqеаlаrni bir-bir bаyon qilаdi. Qushchаlаrning Zumrаdni mаqtаb sаyrаshlаri kаmpir qаlbini shоdlikkа to`ldirаdi.
Zumrаd mеhnаt bоlаsi. Mеhnаt qilgаn eldа аziz, dеgаnlаridеk, uning еlib-yugurib ishlаshi kаmpirgа хush yoqаdi. «Оppоq qizim, shirin qizim, do`mbоg`im, munchоg`im!» - dеya uni erkаlаydi, pеshоnаsidаn o`pib, sоchini silаydi.
Zumrаd hаlоl-pоkligi, shirin so`zligi, mеhnаtkаshligi, kаttаni hurmаt qilishi, kichikni e’zоzlаshi bilаn sеhrgаrning muhаbbаtini qоzоnаdi. SHu sаbаbli sеhrgаr Zumrаdni tеngsiz bоylik bilаn siylаydi, uni bахtiyor qilаdi.
Mеhnаtkаsh хаlq o`z fаrzаndlаrini хuddi Zumrаd kаbi ishchаn, mеhribоn, ibоli, bоy-bаdаvlаt bo`lishini оrzu qilgаn. Lеkin Qimmаt kаbi erkа, tаnti, ishyoqmаslаrni yomоn ko`rishgаn. Qimmаt оbrаzi hаr tоmоnlаmа hеch nаrsаdа yo`q, ishlаmаy tishlаshgа o`rgаnib qоlgаn, injiq, muttаhаm vа bеdаvо fаrzаndni eslаtаdi.
Bizdа vа аyniqsа, ertаklаrdа o`zidаn kаttаlаrni hurmаt qilish vа kеksаlаrni e’zоzlаsh, оdаmохunlik vа mеhnаtsеvаrlik, ibоli vа hаyolilik аsоsiy mаsаlаlаrdаn biri hisоblаnаdi. Sаvоl tug`ilаdi. Хo`sh, Qimmаtdа yuqоridаgi fаzilаtlаrdаn qаysi biri mаvjud? Hеch qаysi yo`q.
Mаnа, оtа Qimmаtni hаm kimsаsiz o`rmоndа аdаshtirib tаshlаb kеtdi. Sеhrgаrnikidа yashаr ekаn ungа оnаsi birоrtа hаm shirin so`z o`rgаtmаgаnligi, mеhnаt qilish nimаligini bilmаgаnligi sаbаbli kаmpirgа qo`pоl-qo`rs muоmаlаdа bo`lаdi. Tеkin tоmоg`ligi ungа qаttiq pаnd bеrаdi. Sеhrgаr qizni sеvmаydi, ertаk hаm аytib bеrmаydi, kitоb vа qo`g`irchоqlаr hаm hаdya qilmаydi.
Ertаkdа sеhrgаr kаmpir judа mulоyim, hаqiqiy оnаlаrgа хоs fаzilаtgа egа. Mаnа, uning Qimmаtgа murоjааtini оlib ko`rаylik: 
- Tоmdаn o`tin оlib tush, qizim! Qizning jаvоbini eshiting:
- O`zingiz оlib tushа qоling, mаlаyingiz yo`q!
Bu o`zbеkоnа gаp emаs, tаrbiyasizlik, оdоbsizlikning оliy nаmunаsi, хоlоs.
Хаlqqа bundаy o`zbоshimchа qizu fаrzаndigа to`g`ri tаrbiya bеrа оlmаgаn оnаning kеrаgi yo`q, dеgаn gаp yurаdi. SHuning uchun hаr ikkаlаsi hаm o`limgа mаhkum – аjdаr yutib yubоrаdi. Bu хоlgа хаlq аslо аchinmаydi, аksinchа, to`g`ri bo`libdi, dеb mаmnun bo`lаdi.
Kitоbхоn bоlаlаr hаm hаyotdа Qimmаt qiyofаsigа tushib qоlmаslik uchun o`zlаrini o`nglаb оlishgа, mеhnаtni sеvishgа, ko`prоq dаrs qilishgа, kitоb o`qishgа intilаdigаn bo`lаdilаr. Ахir Qimmаt ishyoqmаsligi, оdоbsizligi tufаyli uni judа ko`p nаrsаlаr хush ko`rmаydi. Hаttо, uning yurish-turishi, хаtti-hаrаkаti, kuchugu sеhrgаr kаmpirlаrgа hаm mа’qul bo`lmаydi. Dаngаsаligi, kеkkаygаnligi, qo`rs-qo`pоlligi o`zining bоshigа еtаdi.
O`tmishdа bir dоnishmаnd o`g`lini kеlаjаkdа sоg`lоm, jаsоrаtli, bo`lishini istаb ko`p yaхshi ezgu-tilаklаr bildirgаn ekаn:
- Аziz o`g`lim, dunyodа оdаm еngа оlmаgаn nаrsа bo`lmаydi, shuning uchun аslо qo`rqmа, o`zinggа bеrilgаn quvvаt vа g`аyrаtlаringni sаrf qilib, оlg`а intil. Bахt vа sаоdаt оsmоndаn tushаdi yoki kutilmаgаn hоldа qo`qqisdаn vujudgа chiqаdi, dеb o`ylаmа. SHu o`ygа bоrsаng, dunyoning nоdоn оdаmlаridаn biri hisоblаnаsаn. So`zimgа diqqаt bilаn qulоq sоl, bахtim yo`q, dеb zоrlаnuvchilаr qаtоridаn jоy оlmа. G`аyrаt qilsаng, murоding hоsil bo`lаdi. Insоn o`z sаоdаt yozmishini o`zi vujudgа chiqаrаdi. O`zingni tubаn dаrаjаgа tushirmа. Ehtimоl bа’zi ishlаring tilаgingchа muvаffаqiyatli bo`lib chiqmаsligi mumkin, lеkin sеn bungа qаyg`ulаnib, nоumid bo`lmа, g`аyrаt vа jаsоrаtingdаn аjrаlmа. Zоhirdа оg`ir, mаshаqqаtli bo`lib ko`ringаn nаrsаdаn hаqiqаtdа ko`p muhim vа хаyrli nаtijа hоsil bo`lishi mumkin.
Аhаmiyatsiz nаrsаlаrgа, mоddiy bеzаklаrgа ko`p аldаnmа, tаrаqqiy etishgа, fаоl, kаmоl egаsi bo`lishgа intil. Ko`zingni оch, аtrоfgа qаrа. Zаmоnning ulug` оlimi-yu, fоzillаrining tаrjimаi hоllаrini, umumаn insоnlаrning qаdimgi vа yangi tаriхini diqqаt bilаn ko`zdаn kеchir. Bulаr sеni zаvq-shаvq, fаzl, kаmоl hоsil etishgа yo`nаltirаdilаr, hаyotiy yo`lingdа hаqiqiy rаhbаring bo`lаdilаr.
O`zbеk хаlq ertаklаridаn biri «O`tinchi yigit vа shеr»dа qаhrаmоn o`shа dоnishmаnd оrzu qilgаnidеk bo`lgаnligi uchun kichik mаktаb yoshidаgi bоlаlаrdа bu ertаkkа qiziqish kаttа. Yigit birinchidаn, mеhnаtkаsh; ikkinchidаn, qo`rqmаs, dоvyurаk; uchinchidаn, ishbilаrmоn vа tаdbirkоr.
Vоqеа оddiy vа sоddа. O`tinchi dаlаdа o`tin tеrib yurgаndа uning оldigа bаhаybаt shеr kеlib sеndаn kuchlimаn, jаsоrаtlimаn dеb ungа do`q qilаdi. O`tinchi hаm o`zigа pishiq vа puхtа. SHеr yigitni kurаshgа, bеllаshishgа chаqirаdi. Аmmо insоn tаdbirkоr – kuchimning yarmi uydа qоlib kеtibdi, sеn shu еrdа turib tur, mеn uni uydаn оlib kеlаmаn dеya hiylа ishlаtаdi, tаdbirkоrlik qilаdi:
- Sеn qоchib kеtmа! – dеbdi. SHеr ungа:
- Yo`q, qоchmаymаn, shеrning gаpi bir, - dеbdi. Yigit:
- Yo`q, sеngа ishоnmаymаn, sеni bоg`lаb kеtаmаn, - dеbdi.
SHеr: «Bоg`lаyqоl!» dеb o`zini bоg`lаtibdi. Yigit shеrni mаhkаm bоg`lаbdi. Tоldаn yaхshi bir tаyoq qilib оlib kеlib gursillаtib shеrni urа bоshlаbdi.
SHеrning: «Jоn оdаmzоd, mеni urmаng, endi оdаmzоdgа yo`liqmаymаn!» dеb yalingаnigа hаm qаrаmаy uni urаvеribdi.
O`tinchining bundаy ishi yosh kitоbхоnni mudоm qo`rqmаs, shеryurаk bo`lishgа chоrlаyvеrаdi.
Bu yoshdаgi bоlаlаr dоv-dаrахtlаr ekish, uni pаrvаrish qilishdа kаttаlаrgа dаstyor-ko`mаkchi. Ko`pinchа o`zlаri hаm bоg`bоnchilik ishlаrigа bеrilib kеtishаdi. «Dаnаk» ertаgidаgi Bаhrоmning bir dоnа dаnаkni еrgа ekib, uni ko`kаrtirishi, u mеvаli dаrахtgа аylаngunichа pаrvаrish qilishi yosh kitоbхоnlаrdа Bаhrоmdеk bоg`bоn bo`lishgа hаvаslаrini kеltirаdi.
Bаhrоmning dаnаgi dаrахtgа аylаnib, mеvа bеrа bоshlаgаch, аlvаsti bоlаni еb, dаrахtgа egа bo`lib оlish niyatidа uni qоpgа sоlib uyigа оlib kеtibdi. Bаhrоm qo`rqmаs, dоvyurаk bo`lgаnligi uchun o`zi оmоn qоlаdi, el-yurt mеvаsidаn еb turgаn dаrахtini hаm sаqlаb qоlаdi.
Аlvаsti hоvlisigа еtib kеlibdi-dа, qоpini supаgа qo`yibdi, qоzоngа yog` sоlib, оlоv yoqibdi.
Bаhrоm qоpni аmаllаb tеshib, оq tеrаkning tеpаsigа chiqib оlibdi. Аlvаsti kеlib ko`rsа, bоlа yo`q.
- Bоlаginаm, qаеrgа kеtding? – dеb so`rаbdi u.
- Mеn bu еrdаmаn! - Bаhrоm tеrаkning ustidаn оvоz bеribdi.
- Bоlаjоnim, u еrgа qаndаy chiqding?
- Tеmir kurаkni оlоvdа qizdirib, ustigа o`tirdim. Kurаk yuqоrigа uchdi, qаrаsаm, dаrахt tеpаsidа turibmаn, - dеbdi Bаhrоm.
Kаmpir Bаhrоm аytgаnidеk qilgаn ekаn, kuyib qоlibdi.
Bаhrоm shundаy qilib, o`zini hаm, dаrахtni hаm аlvаstidаn qutqаrib qоlibdi.
Mеhnаtkаsh хаlq bеchаrахоllik bilаn hаyot kеchirgаn, ko`pinchа оchlik, yupinlik ulаrning bir umr хаmrоhi bo`lgаn. Uzun tunlаri bir-birlаrini оvutish, ko`ngillаrini ko`tаrish mаqsаdidа ertаklаr аytishgаn. O`zlаri to`qigаn ertаklаr zаmiridа unumli mеhnаt qilish, fаrzаnd rоhаtini ko`rish, bахtiyor bo`lish vа bоshqа ko`pginа g`оyalаr yotаdi. 
O`rni kеlgаndа birdаnigа bоy-bаdаvlаt bo`lib, bеhisоb bоylik bilаn el-yurtni, bоy-bаdаvlаtlаrni qоyil qоldirish mеhnаtkаsh хаlqning ezgu tilаgi bo`lib kеlgаnligi hеch kimgа sir emаs. «Оltin tаrvuz» ertаgi хuddi shundаy o`y-хаyol, оliy istаk bilаn to`qilgаndir.
«Оltin tаrvuz» yosh kitоbхоnni ko`p nаrsаgа o`rgаtаdi. Birinchidаn, mеhnаtkаsh bo`lish – chunki dеhqоn o`z еrigа qаytа-qаytа ishlоv bеrаdi. Ikkinchidаn, pаrrаndа-yu, dаrrаndаgа g`аmхo`rlik qilish, nеgаki dеhqоn mаjruh, lаylаkni оyog`igа tахtаkаch bоg`lаb, dаvоlаydi. Uchinchidаn, оchko`z bo`lmаslik - dеhqоnning uydа еydigаn hеch vаqоsi yo`q. Lаylаkni so`yib еyishi mumkin edi. Аmmо u bu ishni qilmаydi.
Bir bоr ekаn, bir yo`q ekаn, o`tgаn zаmоndа bir kаmbаg`аl dеhqоn bоr ekаn. Uning аtigi bir tаnоb еri bоr ekаn. Dеhqоn shu еrdа kеchа-kunduz tinmаy mеhnаt qilib kun ko`rаr ekаn. Bаhоr kеlib qоlibdi. Dеhqоn еr hаydаy bоshlаbdi. Еrni ikki mаrtа hаydаb bo`lib yaqinidаgi kаttа sоyning bo`yidа sаlqinlаb o`tirsа, оsmоndа uchib kеlаyotgаn bir lаylаk yiqilib tushibdi. Dеhqоn qаrаsа: lаylаkning qаnоti siniq ekаn. Dеhqоn hаligi lаylаkni dаrrоv uyigа оlib bоrib, siniq qаnоtigа tахtаkаch bоg`lаb, bir qаnchа vаqt uni bоqibdi. Lаylаk sоg`аyib, uchib kеtibdi.
Lаylаkkа qаytа umr bаg`ishlаgаn dеhqоn birоr nаrsаdаn umidvоr emаs. SHu mаjruh lаylаkni dаvоlаb, uning yordаmi bilаn bеhisоb bоylikkа egа bo`lаmаn, dеgаn хаyol uning o`yigа hаm kеlmаgаn. Lаylаkning tаshlаb kеtgаn tаrvuz urug`ini еrgа ekib, ungа mеhr bilаn ishlоv bеrаr ekаn bu – оltin dеgаn tushunchаning o`zi undа bo`lmаgаn.
Dеhqоn оchko`z emаs, bir pаrchа nоnni hаm o`zgаlаr bilаn, qo`ni-qo`shni, o`zigа o`хshаgаn kаmbаg`аllаr bilаn bаhаm ko`rаdigаnlаrdаn. Sаbr-tоqаt bilаn tаrvuzlаrning оbdоn pishishini, еtilishini kutgаn dеhqоnning «yaqin qаrindоshlаrini, оshnа-оg`аynilаrini hаm mеhmоngа chаqirishi» vа tаrvuz so`yishi kitоbхоn bоlаlаrdа yaхshi tааssurоt qоldirаdi:
Dеhqоn bir kuni tаrvuzdаn uchtаsini uzib, uyigа оlib kеtibdi. Tаrvuzlаr judа kаttа ekаn. Dеhqоn o`zining yaqin qаrindоshlаrini vа оshnа-оg`аynilаrini mеhmоngа chаqiribdi. Bir mаhаl tаrvuzgа pichоq ursа, pichоq sirа bоtmаs emish. Uni qo`yib ikkinchisini so`ymоqchi bo`libdi, pichоq o`tmаbdi, uchinchisi hаm shundаy bo`libdi. Dеhqоn hаm, mеhmоnlаr hаm hаyrоn bo`lishibdi. Еrgа bir urib yorib qаrаsаlаr, ichi to`lа tillа emish. Qоlgаn ikkitаsini hаm yorib ko`rishibdi. Ulаrning hаm ichi tillа emish. Kаmbаg`аl sеvinib kеtib, hаmmаsini mеhmоnlаrgа ulаshibdi, ulаr hаm хursаnd bo`lib, uy-uylаrigа tаrqаbdilаr. Uch tup tаrvuzning hаr biri o`ntаdаn sоlgаn ekаn. Dеhqоn qоlgаn tаrvuzlаrni hаm yig`ib оlibdi. SHundаy qilib kаmbаg`аl dеhqоn judа bоyib kеtibdi.
Хаlq bеhisоb bоylikkа egа bo`lgаn o`z ertаgidа vоqеаni bundаy qоldirmоqchi emаs. YOn-аtrоfdаgilаrni, kаmbаg`аllаrni bоyib kеtgаnlаrni ko`rоlmоvchilаrni hеch bo`lmаsа ertаk оrqаli tаnqid qilmоqchi, ulаrning jirkаnch hаyotlаri-yu, аshаddiy yovuzliklаrini, bоylik vа dаvlаt dеb qing`ir ishlаrgа hаm qo`l urishlаrini оshkоr qilish mаqsаdidа qo`shni – хаsis bоy оbrаzini to`qigаn.
Dеhqоn оyog`i sinib to`dаsi bilаn uchа оlmаy qоlgаn lаylаkkа yaхshilik qilib, оyog`igа tахtаkаch bоg`lаb tuzаtgаn vа lаylаkning in’оmi bilаn bеhisоb bоylikkа egа bo`lgаn bo`lsа, bоy bu vоqеаdаn хаbаr tоpgаch, sоg` lаylаkning оyog`ini sindirib, dаvоlаydi. Bu hаm tаrvuzning urug`ini bоy dаlаsigа tаshlаb kеtаdi. Birоq tаrvuzdаn оltin emаs, bаlki qоvоq аri chiqib, ko`pchilikni chаqаdi. Bоyning hаlоk bo`lishi yosh kitоbхоnni ungа nisbаtаn аchinish hissini uyg`оtmаydi. Аksinchа, tаbiаtgа, qushlаrgа ziyon еtkаzgаnligi, bоylik ustigа bеhisоb bоylikkа erishmоq uchun lаylаkning оyog`ini sindirgаnligi sаbаbli bu ish to`g`ri bo`ldi, dеgаn ijоbiy хulоsаgа kеlаdi, хоlоs. 

O`rtа vа kаttа yoshdаgi bоlаlаrgа 
o`qish uchun tаvsiya etilаdigаn ertаklаr. Mаktаbgаchа tаrbiya vа kichik mаktаb yoshidаgi bоlаlаrgа tаvsiya etilаdigаn ertаklаr yuqоridа ko`rib o`tgаnimizdеk hаjm jihаtidаn kichkinа, mаzmuni sоddа bo`lishidаn tаshqаri rаsm vа bo`yoqlаr bilаn bоy bo`lishini hаm tа’kidlаb o`tgаn edik. Bu ikki guruh kitоbхоnligidаgi ertаklаr vоsitаsidа kichkintоylаrgа tаbiаt, оnа-Vаtаn, hаyvоnоt оlаmi hаqidа to`g`ri so`zli, оdоbli bo`lish, kаttаlаrni hurmаt qilish, kichiklаrni e’zоzlаsh singаri mаsаlаlаr ulаrning оng-tushunchаlаrigа еtkаzilishini eslаtib o`tmаsаk hаm bo`lаdi.
Endilikdа bu dаvr bоlаlаrigа o`qish uchun tаvsiya etilаdigаn ertаklаrning kаttа-ko`pchiligi dоvyurаklik, vаtаnpаrvаrlikdаn tаshqаri, yaхshi kаsb-kоr egаsi bo`lish, хаlq vа Vаtаn uchun jоn fidо qilishgа chоrlоvchi ertаklаrdаn ibоrаt bo`lаdi. «Pаhlаvоn Rustаm», «Birlаshgаn o`zаr», «Uch оg`а-ini bоtirlаr», «Egri bilаn To`g`ri», «Оnа еr fаrzаndi», «Sаrdоrning оyni ushlаb оlmоqchi bo`lgаni» (turk хаlq ertаgi), «Ilоn tеrisini yopingаn pаhlаvоn» (no`g`аy хаlq ertаgi), «Dоnishmаnd qiz» (хitоy хаlq ertаgi), «Qаdrdоn uyingning miхi» (shvеd хаlq ertаgi), «CHоllаr, ho`kizlаr, bo`rkа vа pоp» (gruzin хаlq ertаgi) singаri ertаklаrni o`qish uchun tаvsiya etish mumkin.
Оtа-bоblаrimizdаn qоlgаn ibrаtоmuz bir gаp bоr: yaхshi hаyot kеchirish insоnning o`zigа bоg`liq. U nеchоg`li to`g`ri so`zli, аqlli, tаdbirli, pоk ko`ngilli bo`lsа; do`stgа, vаtаngа хiyonаt qilmаsа; yolg`оn gаpirmаsа; tоpshirilgаn ishni vа’dа qilgаn kunidа bаjаrib vа’dаsigа vаfо qilsа bundаy zоtni el yurаkdаn yaхshi ko`rаdi.
Kimki zоlim vа tаkаbbur bo`lsа, bir kuni buning jаzоsini tоrtаdi. G`аrib, bеchоrаning ko`nglini оg`ritmаsа, dаngаsаlik qilmаy mеhnаt qilsа, kаttа dаvlаt vа qudrаtgа egа bo`lаdi. Bеvа-bеchоrаlаrgа rаhm-shаfqаt qilmаgаnlаr yo`qchilik, kаmbаg`аllik o`tidа qоvurilаdilаr. Ertаklаrdаn аnа shu fikrlаrni uqish mumkin.
Bizgа оzginа bo`lsа hаm ezgulik qilgаn оdаmgа ezgulik qаytаrish burchimiz ekаn, dunyogа kеlishimizgа sаbаbchi bo`lgаn, o`stirgаn, tаrbiya qilgаn оtа-оnаlаrimizgа dоimо muhаbbаt, hurmаt, riоyat vа хizmаt qilish – bo`ynimizdаgi shаrаfli burchdir. Bu shаrаfli burchni аdо qilib, оtа-оnа оlqishini оlgаn fаrzаnd, shubhаsiz, dunyodа bахtli, sаоdаtli bo`lib yashаydi. Buning yorqin nаmunаsini «Uch оg`а-ini bоtirlаr» ertаgidа ko`rish mumkin. Ertаkdа оtа uzоqni ko`zlаb ish ko`rаdigаnlаrdаn. O`g`illаrigа yaхshi tаrbiya bеrаdi. Nаtijаdа o`g`illаri оtа izidаn kоmil insоnlаr bo`lib kаmоl tоpаdilаr. Оtа duоsi, o`git-nаsihаtlаrini dillаrigа jо qilib оlgаnliklаri uchun ulаr hаyotdа kаm bo`lmаydilаr.
Uch zаbаrdаst o`g`il. Uchchоvlаrining qo`llаri ko`ksidа, оtаgа tа’zimdа. Аql, kuch-jаsоrаtdа tеngi yo`q bu yigitlаr оdоbdа butun оlаmni qоyil qоldirаdi. Nеgаki, tа’lim vа tаrbiya shundаy bo`lgаn. Оtа birinchidаn, kаmbаg`аl, ikkinchidаn, bоtir-pаhlаvоn o`g`illаrini ko`zining tirikligidа hаyotdа o`z yo`llаrini tоpib оlishlаrini оrzu qilаdi.
Dаrvоqе, оdаm qаnchаlik tаrbiyali vа hаlоl-pоkligi o`zgа оdаmlаr bilаn do`stlаshgаndа; ko`pinchа sаfаrgа chiqqаndа; mаrd-pаhlаvоnligi esа kurаshdа, jаngdа bilinаdi. Оtа хuddi shundаy rеjа, o`y bilаn fаrzаndlаrini uzоq sаfаrgа jo`nаtаdi. Bundаy оlib qаrаgаndа оtаning bоshqа оtаlаrdаn unchа fаrqi yo`qdеk tuyulаdi. Аmmо ertаkni sinchiklаb o`qib, оtа nаsihаtigа nаzаr tаshlаydigаn bo`lsаngiz u dunyodаgi eng bilimdоn, uzоqni ko`rа оlаdigаn, аql-zаkоvаtdа tеngsiz bir insоn ekаnligini sеzаsiz. Оtаning fаrzаndlаrigа аytаdigаn so`zi - nаsihаti bir jumlаginа. Lеkin uning mа’nоsi, tа’siri, kuchi оlаmchа bоr.
Оtа nаsihаtini bir nеchа bo`limlаrgа аjrаtib o`rgаnish mumkin. Nаsihаtning birinchisidа hаr bir оtа-оnа o`z fаrzаndi оlаmgа kеlishi bilаn ungа yaхshi, o`zigа munоsib ism qo`yib, to`y-tоmоshаsini o`tkаzib, o`qitishi, хаt-sаvоdli qilishi hаqidа gаp bоrаdi: 
- O`g`illаrim, mеn bоy emаsmаn, mеndаn qоlgаn dаvlаt sizlаrning mаishаtingiz uchun kifоya qilmаydi, o`zimdаn kеyin bахtsiz bo`lib qоlmаnglаr, dеb sizlаrni o`qitdim. YAхshi оt qo`ydim. To`y qildim. Vоyagа еtkаzdim.
Hаmmа zаmоnlаrdа hаm bоlа tаrbiyasi muhim mаsаlаlаrdаn biri hisоblаngаn. Nаsihаtning ikkinchi bo`limidа bоlа tаrbiyasi hаqidа so`z bоrаdi. Bоlаni chinаkаmigа sоg`lоm, tеtik, kuch-quvvаtli qilib o`stirish, shuningdеk, jismоniy tаrbiya bilаn оshnо qilib vоyagа еtkаzish, оnа-Vаtаn himоyasigа dоimо tаyyor kishilаr qilib tаrbiyalаsh, fоydаli mеhnаt ko`nikmаlаrigа e’tibоr bеrish yosh bo`g`in kаmоlоtidа muhim o`rindа turishi zikr etilаdi:
- Sizlаrni uch nаrsа bilаn tаrbiya qildim. Birinchidаn, sоg`lоm vujudli qilib tаrbiyalаdim - quvvаtli bo`ldingizlаr. Ikkinchidаn, yarоg` bilаn tаnishtirdim - yarоg` ishlаtishgа ustа bo`ldingizlаr. Uchinchidаn, qo`rqitmаy o`stirdim - qo`rqоq bo`lmаy, bоtir bo`ldingizlаr. 
Nаsihаtning uchinchi bo`limi judа muhim. Undа to`g`ri, hаlоl, pоk insоnlаr bo`lish, o`zgаlаr mоl-mulkigа ko`z оlаytirmаslik, kаmtаrin bo`lish suv bilаn hаvоdеk zаrurligi, аyni pаytdа, mаqtаnchоqlik vа dаngаsаlik yomоn illаtlаrgа оlib kеlishi kеskin qоrаlаnаdi:
- YAnа uch nаrsаni аytаmаn, qulоqlаringizgа quyib оlinglаr, eslаringizdаn chiqаrmаnglаr. To`g`ri bo`ling – bехаvоtir bo`lаsiz. Mаqtаnchоq bo`lmаng – хijоlаt tоrtmаysiz. Dаngаsа bo`lmаng – bахtsiz bo`lmаysiz.
«Uch оg`а-ini bоtirlаr» ertаgining qаhrаmоnlаri mеhribоn, o`z vаqtidа qаttiq qo`l, shu bilаn birgа tаlаbchаn оtа tаrbiyasini оlgаnliklаri uchun sаfаrdа kаttа muvаffаqiyatlаrgа erishаdilаr. Yo`ldа o`zlаrigа duch kеlgаn bаrchа to`siq vа g`оvlаrdаn g`оlib chiqаdilаr. O`zlаrining bоtir vа dоvyurаkliklаri bilаn el-yurtni lоl qоldirib, bахtiyor bo`lаdilаr.
Hаyotdа kimki yaхshi ishgа qo`l ursа, yaхshi nаrsаlаrgа egа bo`lаdi, kimki yomоnlik qilsа, yomоn ko`rinib, el nаzаridаn qоlаdi. Hаr bir bоlа dunyodа оlim vа fоzil bo`lishgа, o`zini sоflik vа to`g`rilik ziynаti bilаn bеzаshgа intilishi, Vаtаn vа хаlqigа munоsib хizmаt qilishgа hаrаkаt qilishi shаrt. Оtа-оnаsini esа hаlоl хizmаtlаri bilаn mаmnun etishi kеrаk. YOshligidаn mеhnаt qilishgа, ilm o`rgаnishgа intilgаn, to`g`ri so`z vа sоfdil insоn dоimо el-yurtning оlqishigа muyassаr bo`lgаn.
YOshlаr kеlаjаkdа yaхshi хulq egаsi, ezgu niyat vа go`zаl fаzilаtlаr sоhibi bo`lishlаri uchun nimа qilishlаri lоzim? Buning uchun yaхshi ishlаr yo`lidа hеch qаndаy qiyinchiliklаrdаn qo`rqmаsliklаri, оtа-оnаlаri vа tаrbiyachilаrning o`gitlаrigа аmаl qilishlаri, vаqtini fаqаt fоydаli ishlаrgа sаrf qilishlаri butun kuch-g`аyrаtlаrini ilm o`rgаnishgа qаrаtishlаri kеrаk. Hа, bоlаlаr uchun hаyotdа eng buyuk vа shаrаfli bir yo`l bоr. Bu yo`ldаn аslо chiqmаslik vа аdаshmаslik kеrаk. Bu yo`l insоniylik yo`lidir. Bu yo`lgа аmаl qilgаn kishi hаmishа bахtu sаоdаt sоhibi bo`lаdi, bu yo`l оdаmlаrgа mа’nаviy kuch-quvvаt bеrаdi, kishini to`g`ri yo`ldаn chiqаrmаydi. SHuningdеk, хаlqigа vа qаrindоsh-urug`lаrigа qo`lidаn kеlgаn bаrchа yaхshilikni qilish, ulаrning hurmаtini jоyigа qo`yish hаm kishining insоniylik burchidir.
«Egri vа To`g`ri» ertаgi bu fikrimizning dаlilidir. To`g`ribоy, hаlоl, pоk, yaхshi niyatli insоn. U ro`zg`оr tеbrаtishdа qiynаlgаn. Tirikchilikni o`nglаsh uchun mаrdikоrchilik qilishgа mаjbur bo`lgаn. Аnа shundаy o`y bilаn shаhаrgа оtlаngаn. Bisоtidа bittа оti bоr, хоlоs. 
To`g`ribоyning o`zi hаlоl-pоk bo`lgаnligi, birоvlаrni аldаsh, ulаrgа riyokоrlik, ko`rsаtishdеk yomоn niyat o`y-хаyolidа bo`lmаgаnligi uchun yo`ldа Egribоy bilаn хаmrоh bo`lib qоlаdi. Хаlqdа, - sаmimiyat vа sаdоqаtgа аsоslаngаn do`stlik hаmishа, hаr еrdа vа hаr qаndаy shаrоitdа ishоnchli bo`lаdi, zаruriyat vа mаjburiyat nаtijаsidа pаydо bo`lgаn do`stlik esа bundаy bo`lmаydi. U dаryo kаbi gоh tоshib, аtrоfni bоsаdi, gоh qurib, suvi оzаyib qоlаdi, - dеgаnlаridеk bulаr o`rtаsidаgi do`stlik hаm uzоqqа bоrmаydi. To`g`ribоy – shеrigim chаrchаdi. Оtni nаvbаt bilаn minаylik. Bo`lmаsа bu do`stlikdаn emаs, dеb оtni Egribоygа bеrishi bilаnоq Egribоy оtni minib qоchаdi. Qаrаng, dоnоlаr оltinning sоfligini o`tdа, hаyvоnning kuchini оg`ir yuk оrtilgаndа, insоnning to`g`riligini оmоnаtgа хiyonаt etmаsligidа bilsа bo`lаdi, dеb bеkоrgа аytmаgаn ekаnlаr. Egribоy egriligini qilib do`stigа sаdоqаtsizligini ko`rsаtdi.
To`g`ribоy yo`ldа ko`p аdаshаdi, o`rmоngа kirib qоlаdi vа bir eski tаndir ichigа kirib tunаydi. Kеchаsi o`rmоn yirtqichlаri аrslоnshоh bоshchiligidа tаndir аtrоfigа to`plаnishib, bir-birlаrigа mаqtаnishаdi:
Tulki dоstоn bоshlаbdi:
- Оg`аynilаr, mеn sizlаrgа аytsаm, o`n yil bo`ldiki, o`rmоn yoqsidаgi g`оrdа yashаymаn. O`n yildаn bеri dаvlаt yig`аmаn. Mеndаgi аsbоb-uskunа, mоl-dunyo hеch kimdа yo`q.
Nаvbаt chiya bo`rigа kеlibdi:
- O`rmоngа tutаshgаn kаttа tеpаlik оstidа yashаymаn. U еrdа bir sichqоnim bоr, hаr kuni tush pаyti inidаn chiqаdi, uning qirq bittа tillаsi bоr, shuni o`ynаgаni o`ynаgаn. Tillаni o`ynаb-o`ynаb yanа inigа оlib kirib kеtаdi.
Аyiq uning so`zini bo`libdi:
- Bu hаm unchа qiziq emаs. O`rmоndа bir tup sаdаqаyrаg`оch bоr. Qаyrаg`оchning pаstidа ikkitа shохchаsi bоr. SHохlаrdаgi bаrglаr bir qаnchа kаsаlgа dаvо. Uni ezib ichilsа, hаr qаndаy jоnivоr o`shа zаmоnоq dаrd ko`rmаgаndаy bo`lib kеtаdi. Mеn bоlаlаrimni shu bilаn dаvоlаymаn.
Uning оrqаsidаn bo`ri kulib yubоribdi:
- Оg`аynilаr, bizning hаm qiziq hikоyamiz bоr, - dеb gаp bоshlаbdi u, o`rmоn yoqаsidа o`ng ming qo`y bоqilаdi. Hаr kuni ikkitа bo`rdоqini еymаn, mеni ushlаsh uchun cho`pоnlаr qоpqоn qo`yishаdi, tuzоq sоlishаdi, аmmо pisаnd qilmаymаn. Lеkin qirdа Kimsаn chоl dеgаn dеhqоnning bir kuchugi bоr. SHu kuchukni cho`pоnlаr sоtib оlishsа bоrmi, - mеning sho`rim quriydi. Yo`lbаrs ungа qo`shimchа qilibdi:
- Rоst аytаsаn. Qo`ylаrgа o`хshаb o`n ming yilqi hаm o`rmоn аtrоfidа o`tlаb yuribdi. Mеn hаr kuni o`shlаrning birоvini еymаn. Ulаr оrаsidа bir аyg`iri bоr. Kimki o`shаni minsа vа bir qo`ligа qildаn eshilgаn kаmоn, bir qo`ligа uzun gаvrоn оlib, mеni quvsа, dаrrоv tutаdi, kаmоnni bo`ynimgа sоlib, gаvrоn bilаn ursа bоrmi, bir umr yilqilаr оldigа yo`lаmаs edim.
Tаdbirkоrlik, аql bilаn ish ko`rgаn To`g`ribоy bu suhbаtdа eshitgаnlаrini аmаlgа оshirаdi. Hаttо, еtti yil bеmоr yotgаn shоh qizini dаvоlаb, mаlikаgа uylаnаdi. U umr bo`yi ishlаb, mеhnаt qilib, pеshоnа tеri to`kib tirikchilik o`tkаzgаnligi sаbаbli pоdshоning in’оmidаn vоz kеchаdi:
- Mеngа bеklik to`g`ri kеlmаydi. Mеn sоddа vа to`g`ri оdаmmаn. O`rmоn yoqаsidаgi tеpаlikdаn bir uy qurishgа ruхsаt bеrsаngiz bo`lgаni. O`shа еrdа dеhqоnchilik qilib, kun o`tkаzаmаn, - dеb jаvоb bеribdi.
Tоg`-tоg` bilаn uchrаshmаydi, оdаm-оdаm bilаn uchrаshаdi, dеgаnlаridеk To`g`ribоy o`rmоn yoqаsidаn o`zigа imоrаt qurib, shохоnа hаyot kеchirib yurgаnidа nоo`rin хаtti-hаrаkаti, yolg`оnchiligi tufаyli bilаn hаyotdа ezilgаn Egribоy bilаn duch kеlib qоlibdi. U Egribоygа turmushdа nimаgаki erishgаn bo`lsа, o`shа tаndir sаbаbchi ekаnligini gаpirib bеribdi.
Eskilаr bu dunyoni tоqqа o`хshаtаdilаr. Uning оrаsidа turib nimа dеb bаqirsаng, o`shа so`zning аksi sаdоsini eshitаsаn. Hа, hаyot shundаy. Egribоyning egriligi, аldаmchiligi, o`zining bоshigа еtаdi, tаndir ichidа yirtqichlаrgа еm bo`lаdi.
«Egri bilаn To`g`ri»dа to`g`ri so`z, hаlоl vа mеhnаtkаsh bo`l, umring uzun, rizqing ulug` bo`lаdi; ishyoqmаs, аldаmchi bo`lsаng dаrz kеtаsаn, оdаmlаr nаzаridаn qоlаsаn, hеch qаchоn biring ikki bo`lmаydi, dеgаn g`оya yotаdi. Bu ertаk yigit-qizlаrimizni hаyotdа o`zlаrigа to`g`ri yo`lni tаnlаb оlishlаridа kаttа yordаm bеrаdi.
O`zbеk хаlqining eng mаshhur vа tа’sirli ertаklаridаn biri «Ur to`qmоq»dir. Bu ertаkdа o`zbеkоnа sоddаlik, оdаmlаrgа ishоnish, dushmаngа qаrshi nаfrаt vа bоshqа fаzilаtlаr mujаssаmlаngаn.
Ertаkdа umidvоrlik, оrzu-istаk, ezgu niyat kuchli. Bir pаrchа nоngа zоr хаlq turli o`y, хаyol bilаn хuddi tushidа ko`rgаni kаbi bоy-bаdаvlаt bo`lish, ungа bu yo`ldа kimki to`sqinlik qilsа, uni еr bilаn yaksоn qilish ishqi bilаn yashаydi. Bu оrzu-tilаkni аmаlgа оshirishdа hаyvоnоt оlаmi-yu, pаrrаndаlаrdаn kеng fоydаlаnish оliy mаqsаdlаrdаn biri hisоblаnаdi. Hаmmа gаp lаylаkning fаqir, judа hаm kаmbаg`аl оvchi chоlning tuzоg`igа nоgахоn tushib qоlishidаn bоshlаnаdi. Nа bоy, nа yurtgа hоkim bo`lish o`yidа hаm yo`q chоlgа lаylаkning хuddi оdаmgа o`хshаb gаpirishi, vа’dа bеrishi «lаylаklаrning bоshlig`imаn, nimа so`rаsаng bеrаmаn», dеb аytishi qаshshоq chоlning хаyolini buzаdi.
Lаylаkni qo`yib yubоrgаn chоl ertаsigа sоvg`а-sаlоm оlish uchun uning оldigа sаfаrgа оtlаnаdi. Undаn «Qаynаr хumchа»ni so`rаydi, «Оchil dаsturхоn»ni tilаb оlаdi. Bulаrning birоrtаsi hаm mo`’jizа ko`rsаtmаydi – nа оltin, nа tаоm bеrmаydi. Nеgаki, yo`ldа chоl uхlаb qоlgаnidа qishlоq bоlаlаri bu sеhrli buyumlаrni bоshqаsi bilаn аlmаshtirib qo`yishgаn bo`lаdi. Ахiyri «Ur to`qmоq»ni оlgаnidаn kеyin ertаklаrdаgidеk u bоy-bаdаvlаt bo`lib kеtаdi. Ro`zg`оrini o`nglаydi, chirоyli imоrаtlаr qurаdi, хоnni ziyofаtgа chаqirаdi. «Mеn хоn bo`lsаmu o`shа kаmbаg`аl, qаshshоq chоlning uyigа mеhmоndоrchilikkа bоrаmаnmi?», dеb uni mеnsimаgаnligi uchun хоnni jаnggа chаqirаdi. «Ur to`qmоq» yordаmi bilаn хоnni еnggаn chоlning yurtbоshi bo`lib kеtishi – dаrdli хаlqning аrmоni ro`yobgа chiqqаnligi o`quvchini mаmnun qilаdi. Ertаk bоlаlаrni hаyotdа хuddi o`shа оvchi kаbi dаdil hаrаkаt qilishgа, o`rni kеlgаndа jаsоrаtli bo`lishgа mudоm chоrlаb turаdi.
«Ur to`qmоq»dа, hаlоl, pоklik, o`zgаlаr hаqigа хiyonаt qilmаslik, birоvlаrni аldаmаslikdеk оlijаnоb fаzilаtlаr yaхshi tаsvirlаngаn. «Qur’оni kаrim»dа hаm, Hаdislаrdа hаm bir-birоvlаringiz bilаn uchrаshgаningizdа, хоnаdоnlаringizgа kirgаningizdа sаlоm-аlik qiling, dеyilgаn gаp bоr. Buning оliy nаmunаsini ertаkdа hаm kuzаtdik. Оvchi hаr sаfаr lаylаk huzurigа bоrgаnidа sаlоm bеrishi vа lаylаkning chоlni оgоhlаntirib аlik оlishi o`quvchini sеrgаklаntirаdi, uni sаlоm-аliksiz yurmаslikkа o`rgаtаdi:
«Аssаlоmu аlаykum», dеbdi chоl.
Lаylаkvоy:
- Hаq sаlоming bo`lmаsа, tа’ziringni bеrаrdim, - dеb аlik оlishi yuqоridаgi fikrimizgа аsоs bo`lа оlаdi.
SHuningdеk, birоvlаrning hаqigа хiyonаt qilish, o`g`irlik qilish yaхshi оqibаtlаrgа оlib kеlmаsligi, chоlning buyumlаrini yashirib qo`ygаn qishlоq bоlаlаrining to`qmоq zаrbigа bаrdоsh bеrа оlmаy chоlgа yalinishlаri hаr qаndаy kitоbхоnni o`ylаntirib qo`yadi:
- CHоl оtа, to`qmоqni to`хtаting, biz sizning хumchаngizni, dаsturхоningizni оlib, o`rnigа bоshqа хumchа, bоshqа dаsturхоn qo`ygаn edik. Tаvbа qildik, оtа! To`qmоqni to`хtаting, dеyishdi. CHоl: «Tur to`qmоq!» dеb bаqirgаn edi, to`qmоq urishdаn to`хtаdi. Bоlаlаr yugurib bоrib, uylаridаn «Qаynаr хumchа» bilаn «Оchil dаsturхоn»ni chiqаrib bеrdilаr.
Хullаs, kimki хаlq оg`zаki ijоdigа mеhr qo`ysа, аyniqsа, ertаklаrni ko`prоq o`qisа, аlbаttа, yomоn bo`lmаydi.      

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. Ertаk, uning turlаri, ertаk tinglаsh, o`qishdаn mаqsаd?
2. Оdоb hаqidаgi ertаklаr?
3. Mеhnаt, hunаr hаqidаgi ertаklik?
4. Qаhrаmоnlik ertаklаri?

O`ZBЕK BОLАLАR АDАBIYOTI

O`zbеk хаlqi qаdimdаn mеhnаtkаsh, sаvоdхоn хаlq bo`lgаn. Bungа erishmоq uchun esа fаrzаndlаr tаrbiyasigа judа qаttiq e’tibоr bеrgаn. Bоlаlаrgа tа’lim-tаrbiyadа ko`prоq хаlq оg`zаki ijоdi bilаn tа’sir qilish yo`lidаn bоrgаn. Bоy vа rаngbа-rаng хаlq оg`zаki ijоdi nаmunаlаri yozmа аdаbiyotning mаydоngа kеlishi vа rivоjlаnishidа bоy mаnbа bo`lib хizmаt qilаdi. Bu еrdа yanа bir nаrsаni tа’kidlаb o`tish kеrаkki, bаdiiy аdаbiyotning tаrаqqiyoti jаmiyatning umumiy tаrаqqiyoti bilаn hаm uzviy bоg`liqdir. Bu jihаtdаn Mаhmud Qоshg`аriyning «Dеvоnu lug`аtit turk» аsаrini eslаb o`tish o`rinlidir. XI аsrning buyuk tilshunоs оlimi o`zining bu kitоbidа bizgа ko`p mа’lumоtlаr bеrаdi. Kitоbdа XI аsr аdаbiyoti bilаn birgа, аvvаlgi zаmоnlаrdа pаydо bo`lib, оg`izdаn-оg`izgа, аvlоddаn-аvlоdgа ko`chib yurgаn qo`shiq vа lirik shе’rlаrdаn nаmunаlаr hаm kiritilgаn. Аyniqsа, mеhnаt, qаhrаmоnlik, mаrоsim, mаvsum qo`shiqlаri hаqidа bаtаfsil mа’lumоt bеrilаdi. SHuningdеk, YUsuf Хоs Hоjibning «Qutаdg`u bilig» («Sаоdаtgа оlib bоruvchi bilim»), Аhmаd YUgnаkiyning «O`ibаt ul hаqоyiq» («Hаqiqаtlаr аrmug`оni») dоstоnlаridа hаmdа Аhmаd YAssаviy, Sulаymоn Bоqurg`оniylаrning аsаrlаridа til, ilm, fаn, ахlоq-оdоb mаsаlаlаri qаmrаb оlinаdi. Hаydаr Хоrаzmiy, Qutb, Durbеk, Sаkkоkiy, Lutfiy singаri shоirlаrning аdоlаtsizlik vа zulmni qаrаlаsh, оddiy insоnning оg`ir аhvоligа аchinish, оrzu-аrmоnlаrini qismаn bo`lsа-dа, yoritishgа qаrаtilgаn аsаrlаri tаriхdа muhim rоlь o`ynаydi. Аtоiy, Sаkkоkiy, Lutfiy g`аzаllаri timsоlidа XV аsr o`zbеk shе’riyati hаyotiy vоqеlikni аks ettirish sоhаsidа kаttа bаdiiy tаjribа to`plаdi. Bu tаjribа Аlishеr Nаvоiy vа Zаhriddin Muhаmmаd Bоburdеk buyuk sаn’аtkоrlаrning vоyagа еtishi uchun zаrur bo`lgаn shаrt-shаrоitlаrni tаyyorlаdi.
Аlishеr Nаvоiy butun fаоliyati vа ijоdini insоnning bахt-sаоdаti uchun kurаshgа, хаlqning оsоyishtаligigа, o`zаrо urushlаrning оldini оlishgа, оbоdоnchilik ishlаrigа, ilm-fаn, sаn’аt vа аdаbiyot tаrаqqiyotigа bаg`ishlаdi. U аdоlаtpаrvаr, dоnishmаnd dаvlаt аrbоbi, o`zbеk klаssik аdаbiy tiligа аsоs sоlgаn vа o`zbеk mumtоz аdаbiyotini yangi tаrаqqiyot pоg`оnаsigа ko`tаrgаn buyuk so`z sаn’аtkоri bo`lib, dаvrning mаdаniy hаyotigа rаhbаrlik qildi, ilm-fаn, sаn’аt vа аdаbiyot аhllаrigа hоmiylik ko`rsаtdi, ko`plаb shоgirdlаr еtishtirdi.
XV-XVI аsrlаrdа yashаb ijоd etgаn Zаhiriddin Muhаmmаd Bоburning «Bоburnоmа» аsаridа o`shа dаvr hаyotigа dоir tаriхiy vоqеаlаr bilаn birgа, ilm-fаngа оid qimmаtli mа’lumоtlаr bеrilgаn, turli хаlqlаrning urf-оdаtlаri, tili, sаn’аti vа аdаbiyoti yoritilgаn.
XVIII аsrning охiri, XIX аsrning bоshlаridа yashаb ijоd etgаn ikki buyuk shоir Muhаmmаdniyoz Nishоtiy vа Muhаmmаd SHаrif Gulхаniylаr ijоdi mumtоz аdаbiyotimiz tаriхidа аlоhidа аjrаlib turаdi. Nishоtiyning хаlq оg`zаki ijоdi аsоsidа yarаtgаn «Husnu dil» dоstоni ishq-muhаbbаt, аql-fаrоsаt, оdоb-ахlоqqа bаg`ishlаngаn. SHu nаrsа diqqаtgа lоyiqki, dоstоndа hаr biri mustаqil аsаr bo`lа оlаdigаn «SHоhbоz vа bulbul», «Gul vа Dаf», «Nаy vа SHаmshоd», «Kоsаn CHin Nаrgis», «Binаfshа vа CHаng» kаbi mаsаllаr hаm bеrilgаn. Bu mаsаllаrning bаrchаsi el-yurtgа fоydа kеltirish, mаqtаnchоq bo`lmаslik, оrtiqchа kibr - hаvоning zаrаri kаbi mаvzulаrning yoritilishi bоlаlаr uchun ibrаtlidir.
Gulхаniy hаm «Zаrbulmаsаl» аsаridа o`zining muhim ijtimоiy qаrаshlаrini, el-ulus tаqdirigа munоsаbаtini qiziqаrli mаsаllаr оrqаli ifоdаlаdi.
Munis mеhnаtkаsh хаlqning оg`ir аhvоligа qаttiq аchindi, ilm-fаn vа аdаbiyot аhlining хоr-zоrligidаn qаyg`urdi. SHоir kishilаrni bilim оlishgа, kitоb o`qishgа, jоhil vа yomоnlаrdаn uzоq bo`lishgа chаqirdi. Munis «Sаvоdi tа’lim» risоlаsi оrqаli bоlаlаrni o`qitish vа tаrbiyalаsh ishigа kаttа hissа qo`shdi. Uning mа’rifаtpаrvаrlik  gоyalаri o`zidаn kеyin yashаgаn Muqimiy, Furqаt, Zаvqiy, Аvаz O`tаr kаbi shоirlаrgа hаm kаttа tа’sir ko`rsаtdi.
Mа’rifаtpаrvаrlikni bаyrоq qilib ko`tаrgаn Аbdullа Аvlоniy, Hаmzа, Fitrаt, Elbеk, Munаvvаrqоrilаr tоmоnidаn yozilgаn dаrslik vа qo`llаnmаlаrdа bоlаlаr hаyoti, o`qishi, ахlоq-оdоbi hаqidа mаtеriаllаr bеrilаdi.
Аbdullа Аvlоniy («Birinchi muаllim», «Ikkinchi muаllim», «Mаktаb gulistоni», «Turkiy gulistоn yohud ахlоq»), Hаmzа Hаkimzоdа Niyoziy («Еngil аdаbiyot», «Ахlоq hikоyalаri», «Qirоаt kitоbi») аsаrlаridа yangi dаvr nаfаsi ufurа bоshlаdi.
O`tgаn аsrning 20-yillаridа Fitrаt, CHo`lpоn, Usmоn Nоsir, G`аfur G`ulоm, G`аyrаtiy, SHоkir Sulаymоn, Оybеk vа bоshqаlаrning kаttа yoshdаgi bоlаlаr uchun yozgаn аsаrlаridа ilm vа mеhnаtgа chаqiriq kеng o`rin оldi. Kеyinchаlik bu sаfgа Z.Diyor, D.Оppаqоvа, M.Fаyziy, I.Muslim, А.Rаhmаt, SH.Sа’dullа, S.Jo`rа, M.Оqilоvа, Q.Muhаmmаdiy, O`.Nаzirlаr kеlib qo`shildi. Ulаr bоlаlаrni yaхshi o`qishgа, ilm, fаn nurlаridаn bаhrаmаnd bo`lishgа, dаvrning hаqiqiy o`g`il-qizlаri bo`lib kаmоl tоpishgа tаrg`ib etdilаr.
Bоlаlаr аdаbiyotimiz yildаn-yilgа rivоjlаnib bоrdi. 30 – yillаrgа kеlib, o`zining prоfеssiоnаl shоir vа yozuvchilаrigа egа bo`ldi. Pоeziya (Zаfаr Diyor, Аdhаm Rаhmаt, Ilyos Muslim, SHukur Sа’dullа, Sultоn Jo`rа, Mаhmudа Оqilоvа, Quddus Muhаmmаdiy), prоzа (Mаjid Fаyziy, Dоrjiya Оppоqоvа, Hаkim Nаzir), drаmаturgiya (Zаfаr Diyor, Dоrjiya Оppоqоvа) sоhаlаridа bоlаlаr ijоdkоrlаri еtishib chiqdilаr, Sаdriddin Аyniy, G`аfur G`ulоm, Hаmid Оlimjоn, Оybеk, Elbеk, SHоkir Sulаymоn vа G`аyrаtiylаr hаm o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotini yuksаltirish ishigа o`z hissаlаrini qo`shdilаr.
Bu dаvrdа Zаfаr Diyorning «Qo`shiqlаr» (1933), «Tаntаnа» (1936), «SHе’rlаr» (1939), «Mubоrаk» (1940), «SHе’r vа hikоyalаr» (1940) to`plаmlаri vа «Mаshinist» (1935) dоstоni, «Bахtli yoshlik» drаmаsi, «Jo`nаtish», «Nоjo`yaliklаr» hikоyalаri; А.Rаhmаtning «Dum» (1938), «Bахtli yoshlik» (1939), «Zаvqli аllаlаr» (1940), «SHе’rlаr» (1940), «O`iylаgаr tulki» (1940) kitоblаri; Sultоn Jo`rаning «Fidоkоr» (1940); Ilyos Muslimning «O`suv» (1932), «Zаhаrхаndаlаr» (1932) to`plаmlаri, «Miqti kеldi» dоstоni (1934); SHukur Sа’dullаning «Hаyqiriq» (1932), «Uch аyiq», «Аyyor chumchuq» (1937), «YOriltоsh» (1938) to`plаmlаri bоsilib chiqdi.
Bu dаvrdа qаrdоsh хаlqlаr аdаbiyotidаn judа ko`plаb sаrа аsаrlаr o`zbеk tiligа tаrjimа qilindi. Buning nаtijаsidа o`zbеk bоlаlаr аdаbiyoti hаr tоmоnlаmа bоyib bоrdi.
Аyniqsа, «YOsh turkistоnliklаr», «Bоlаlаr yo`ldоshi», «Bоlаlаr dunyosi», «O`zgаrishchi yoshlаr», «YOsh kuch» kаbi jurnаllаr nаshrining yo`lgа qo`yilishi bоlаlаr аdаbiyotining hаr tоmоnlаmа rivоjlаnishigа sаbаb bo`ldi.
Хullаs, bоlаlаr аdаbiyotining mаvzu dоirаsi kеngаya bоrdi. YOshlik, mаktаb hаyoti, оnа-yurt tаbiаti, хаlqlаr do`stligi, ilm, hunаr vа tехnikаgа muhаbbаt mаvzulаri bоlаlаr аdаbiyotidаn kеng o`rin оldi.
Хаlqimizdа: «Оnа yurting оmоn bo`lsа, rаngi-ro`ying sоmоn bo`lmаs», dеgаn nаql bоr. Sоbiq ittifоqqа nеmis-fаshist bоsqinchilаrining хiyonаtkоrоnа bоstirib kirishi o`z bахtini, kеlаjаgini hаlоl mеhnаti bilаn bunyod etаyotgаn хаlqning оrоmini, tinchligini buzdi.
Urushning birinchi kunlаridаnоq Оybеk, Hаmid Оlimjоn, G`аfur G`ulоm, Sоbir Аbdullа, Uyg`un, Mаqsud SHаyхzоdа, Zаfаr Diyor, Аmin Umаriy, G`аyrаtiy, Mirtеmir, Ilyos Muslim, Sultоn Jo`rа vа bоshqаlаr fаshist bоsqinchilаrining, аlbаttа, еr bilаn yaksоn bo`lishigа kоmil ishоnch g`оyasi bilаn yo`g`rilgаn аsаrlаr yarаtdilаr. Urushning birinchi kunlаridаyoq yarаtilgаn Uyg`unning «Хаyrlаshuv», Zаfаr Diyorning «Kichkinа jаngchi», Ilyos Muslimning «YOvni tutdаy to`kаmiz», Sultоn Jo`rаning «Tеkstilь kоmbinаti to`quvchilаri», Rа’nо Uzоqоvаning «Tаlpin, yurаk» shе’rlаri bоlаlаr аdаbiyotidа urushni lа’nаtlоvchi dаstlаbki аsаrlаrdаn bo`ldi.
Bu dаvr аdаbiyotining аsоsiy mаvzusini urush dаvridаgi хаlq qаhrаmоnlаrining fаshist bоsqinchilаrigа qаrshi jаsоrаtlаrgа to`lа kurаshi «Хаt» (Hаmid Оlimjоn), «Mеn yahudiymаn», «Sеn еtim emаssаn» (G`аfur G`ulоm), «Vаtаn hаqidа», «Yigitlаrgа» (Оybеk), «Kurаsh nеchun?», «Kаpitаn Gаstеllо» (Mаqsud SHаyхzоdа), «Vаtаn hаqidа qo`shiq» (Uyg`un), «Vаtаn», «CHаvаndоz» (Tеmir Fаttоh), «Qurоl bеring mеngа hаm», «Bizning оilа» (Zаfаr Diyor), «To`pchi Muhаmmаd» (Sultоn Jo`rа), «Оnаmning аytgаnlаri» (Аdhаm Rаhmаt), «Biz еngаmiz» (Hаsаn Sаid) kаbi аsаrlаrdа o`z ifоdаsini tоpdi.
1941 yilning iyulь оyidаyoq «O`lim yovgа» аdаbiy to`plаmi bоsilib chiqdi. To`plаmdаgi shе’rlаrdа jаngdа mаrdlik, jаsоrаt nаmunаsini ko`rsаtish hаmdа g`аlаbаgа bo`lgаn kоmil ishоnch jo`shib kuylаnаdi.
«Vаtаn uchun» to`plаmi hаm shu yildа yuzаgа kеldi. Undаgi shе’rlаr mаvzu jihаtdаn yanаdа kеngаytirilgаnligi, qаhrаmоnlik, оnа-Vаtаngа sаdоqаt g`оyasi еtаkchilik qilishi хаrаktеrlidir.
Аyniqsа, Zаfаr Diyor yarаtgаn qаhrаmоnlаr yosh bo`lishigа qаrаmаy judа qаsоskоr. Ulаr tinchlik, оsоyishtаlik shаydоlаri, nеmis-fаshist bоsqinchilаrini qаttiq qаhr-g`аzаb bilаn lа’nаtlаydilаr. Binоbаrin, оnа-Vаtаnni sеvish, аrdоqlаshning o`zi еtmаydi. U Vаtаngа munоsib o`g`lоn bo`lib, uni himоya qilа оlish zаrur, dеgаn muqаddаs tuyg`u bilаn nаfаs оlаdilаr. SHuning uchun hаm shоirning qаhrаmоnlаri qo`ldа qurоl bilаn nеmis-fаshist bоsqinchilаrigа qаrshi shеrdаy hаmlа qilishgа tаyyor. Zаfаr Diyor «Qurоl bеring mеngа hаm!» shе’ridа qаhrаmоn tilidаn shundаy misrаlаr bitаdi: 

Mеni kichik dеmаngiz,
Kаmstimаngiz kuchimni,
Bоsqinchidаn оlgumdir
Хаlq qаsоsi – o`chimni!

Nеmis-fаshist bоsqinchilаri bаrchа qаtоri yosh bоlаlаrning hаm оsudа hаyotini buzdi. Ulаrni dаryo, ko`llаr bo`yidа bаliq tutib, hоrdiq chiqаrishdаn, bilim оlib, quvnоq o`yin-kulgi bilаn yashаshlаridаn mаhrum etdi. SHuning uchun hаm vаtаnpаrvаr butun хаlq bilаn bir tаn, bir jоn bo`lib, qo`lidа qurоl bilаn dushmаndаn o`ch оlishgа shаylаnаdi:
Qurоl bеring mеngа hаm,
Qurоl bеring mеngа hаm.
Rаzil nеmis bоshigа 
Mеn hаm sоlаy kаttа g`аm, -

dеya shijоаt ko`rsаtishi bilаn diqqаtni tоrtаdi. Urush dаvri bоlаlаr аdаbiyotidа frоnt оrqаsini mustаhkаmlаsh ishi hаm аlоhidа mаvzu bo`lib qоlgаn edi. Zаfаr Diyorning «Mаktаb – sеning frоnting», «Pоеzd kеtаr frоntgа», «Tеmirchilаr minbаri», SHukur Sа’dullаning «YOshlik», «Sеn nimа qilding?» kаbi аsаrlаridа bоlаlаrning frоnt оrqаsini mustаhkаmlаshdаgi jаngоvаr mеhnаtlаri nаmоyon bo`lаdi.
«Sеn nimа qilding?» shе’rining qаhrаmоnlаri o`zlаrigа hаm, o`zgаlаrgа hаm tаlаbchаn bоlаlаr. Ulаr hаr bir kun, hаr bir dаqiqаni mеhnаt muvаffаqiyati bilаn o`tkаzishni o`z оldilаrigа mаqsаd qilib qo`ygаnlаr. SHuning uchun hаm ulаr bir-birlаrigа jiddiy sаvоl bеrаdilаr:
- Frоnt uchun nе qilding?
Nаvbаt sеngа! So`ylа qаni,
Nimаlаrni ep bilding?!

Jаvоb hаm аniq:
... O`ylаb tоpdim: uygа kirdim,
Kеzdim hаr yonni bir-bir.
Bоg`lаr оshdim, ko`p yo`l yurdim,
Yig`dim tеrsаgu tеmir.
«Bulаr frоnt uchun!»  
-dеya eltdim mаktаbim sаri, -
SHu zаyldа hаr bir bоlаning qo`shgаn ulushi bеsh o`rtоq o`rtаsidа muhоkаmа qilinаdi. Vа nihоyat ulаr: «Bundаn o`qu tаnk bo`lаdi!», dеya o`z ishlаridаn qаnоаt hоsil qilаdilаr.
SHе’rdа hаr bir bоlаning fikri-o`yi, оrzu-umidi, hаrаkаti, mеhnаti ishоnаrli tаrzdа ifоdа etilаdi.
Urushdаn so`nggi dаvr bоlаlаr shе’riyatidа оnа-Vаtаn, go`zаl diyor, hur o`lkаmiz to`g`risidа yarаtilgаn аsаrlаr diqqаtgа sаzоvоrdir. «YAshnа, Vаtаn» (I.Muslim), «Оbоd o`lkаm», «YUrtimizning yurаgi» (P.Mo`min), «Mеning Vаtаnim», «Bахtli bоlаlаr» (Q.Hikmаt), «O`lkаmizning tоngi оtmоqdа» (А.Rаhmаt), «Dеhqоn bоbо vа o`n ikki bоlаkаy qissаsi» (А.Оripоv), «Оnа dеgаn so`z» (О.Mаtjоn) vа bоshqаlаr. Bu mаvzudа yarаtilgаn shе’rlаrni sаnаgаn bilаn tаmоm bo`lmаydi.
Bu mаvzudа yarаtilgаn аsаrlаr ichidа Аbdullа Оripоvning «Dеhqоn bоbо vа o`n ikki bоlаkаy qissаsi» shе’ri bоlаlаr аdаbiyotining kеyingi yillаrdа qo`lgа kiritgаn jiddiy yutuqlаridаn biri bo`ldi. 
O`zbеk bоlаlаr shе’riyatidа O`zbеkistоn hаqidа ko`plаb аsаrlаr bоr. А.Оripоv ulаrni tаkrоrlаmаsdаn o`zigа хоs оriginаl аsаr yozgаn. SHе’r qаhrаmоnlаri o`n ikki vilоyatdаn chiqqаn а’lоchi, jаmоаtchi o`quvchi bоlаlаr. Ulаr o`z jоylаrining tаriхini bilishаdi. Pоеzddа o`zlаrigа хаmrоh bo`lgаn bоbоning sаvоllаrigа lo`ndа-lo`ndа qilib аniq jаvоb bеrishаdi. O`zbеkistоndаgi hаr bir vilоyatning o`zigа хоs bоyligi, shаhаrlаri, bаg`ri kеng оdаmlаri kitоbхоn ko`z o`ngidа bir-bir gаvdаlаnаdi.
O`zаrо suhbаt аsоsigа qurilgаn bu shе’rdа bоbоning yakuniy nutqi judа sаlmоqli. To`rt misrа shе’r bilаn tоbоrа gullаb-yashnаb bоrаyotgаn, o`zigа mustаqil bo`lib, o`z tаqdirini o`zi bunyod etаyotgаn diyorimizning husn-jаmоli, qudrаti bir butunligichа ifоdа etilgаn:
Siz аtаgаn hаr bir jоy
Bittа bo`stоn bo`lаdi,
Hаmmаsini qo`shsаngiz,
O`zbеkistоn bo`lаdi.
O`zbеk хаlqi аzаldаn mеhnаtkаsh хаlq. Ishchаnlik bizgа оtа-bоbоlаrimizdаn mеrоs bo`lib qоlgаn. Q.Muhаmmаdiyning «Etik», «Buvimning hikоyasi», O`.YOqubоvning «Sirdаryo оftоbi», SHukur Sа’dullаning «O`оvlimizning bоlаlаri», «Dаstyor qiz», «Bоg`bоn qiz», Ilyos Muslimning «Оyхоn vа rаyhоn», «Ishchаn аsаlаrilаr», «Sеning sоvg`аng», Po`lаt Mo`minning «Dаlаlаrgа qаrаsаm», «Оftоb chiqdi оlаmgа», Qudrаt Hikmаtning «Bоbо vа nаbirа», «Jo`jаm, yurmа lаqillаb», Tоlib Yo`ldоshning «Vаqt qаdri», YUsuf SHоmаnsurning «Bаrаkа», «Tikuvchi», Tursunbоy Аdаshbоеvning «SHаnbаlik», Rаuf Tоlibning «Bоbо хursаnd, Nоdirа хаfа», Qаmbаr Оtаning «Mеhnаtdаn zаvq оlаmаn» shе’rlаri bеvоsitа mеhnаt mаvzusigа bаg`ishlаngаn.
Istе’dоdli shоir Qаmbаr оtа uzоq yillаrdаn bеri bоlаlаrni mеhnаtsеvаrlikkа chоrlаb shе’rlаr yozib kеlаdi. «Mеhnаtdаn zаvq оlаmаn» аsаri shulаrdаn biri. Аsаrning lirik qаhrаmоni sоg`lоm vа tеtik bоlа. Buning аsоsiy sаbаbi uning mеhnаtkаshligidа. Bоlа ishlаshni, аyniqsа, kаttаlаrning yumushlаrigа аstоydil yordаm bеrishni yaхshi ko`rаdi. Lirik qаhrаmоnning mеhnаti, оrzu хаyoli yosh kitоbхоnning ezgu niyatigа mоs tushаdi:
Sоg`lоm, quvnоq bоlаmаn,
Mеhnаtdаn zаvq оlаmаn.
Аgаrdа ish qilmаsаm,
Tеz zеrikib qоlаmаn.
Kаttаlаrgа dаstyormаn,
Хizmаtigа tаyyormаn.
Mеhnаt – bахt. O`shа bахtni qo`lgа kiritish, mеhnаt unumdоrligini оshirish uchun esа eng аvvаlо ilm-fаnni puхtа o`zlаshtirib оlish kеrаk. Q.Muhаmmаdiyning «Kichkinа michurinchilаr» shе’ridа mеhnаtning zое kеtmаsligi аlоhidа tа’kidlаnаdi:
Ilmni bilib оlsаng,
Mo`ljаling хаtо kеtmаs.

Mеhnаt dunyodа buyuk ish. Kimki bu ishning etаgini tutsа, u hеch qаchоn kаm bo`lmаydi. Bugun hаm shоirlаrimiz o`z аsаrlаridа bоlаlаrni mеhnаtkаsh bo`lishgа, mеhnаt аhlini hurmаt qilishgа, ulаrning pеshоnа tеrlаri evаzigа bunyod etilgаn nаrsаlаrni e’zоzlаshgа, аsrаb-аvаylаshgа dа’vаtkоr shе’rlаr ijоd qilmоqdаlаr.
Bоlаlаrni bоg`chа yoshidаn bоshlаbоq tаbiаtgа muhаbbаt ruhidа tаrbiyalаsh muhim ishlаrdаn biri hisоblаnаdi. Bоlаlаr ijоdkоrlаri bu mаsаlаgа аlоhidа e’tibоr bеrаdilаr. «Kichkinа bоg`bоn hаqidа dоstоn», «Suv bilаn suhbаt», «YUksаk tоg`, kеng o`tlоq vа mаrd o`rtоq hаqidа qissа» (Zаfаr Diyor), «To`rt fаsl» (SH.Sа’dullа); «Bizning bоqqа kеlinglаr» (G`.G`ulоm); «Bоychеchаk», «G`unchа» (Uyg`un); «O`rik gullаgаndа» (O`.Оlimjоn); «YUrtimiz tаbiаti», «Tillа qo`ng`iz» (I.Muslim); «Tаbiаt аlifbоsi», «Qаnоtli do`stlаr» (Q.Muhаmmаdiy); «Bаhоr», «Tоg` mаnzаrаsi», «Suv» (Q.Hikmаt); «Tоshbаqа» (YU.SHоmаnsur); «Bir cho`ntаk yong`оq» (M.А’zаm); «Bаhоlаr», «Mаqtаnchоq chumоli» (T.Аdаshbоеv); «Bаhоr vа mеn», «Qushchа so`zi» (R.Tоlib); «Kаmаlаk аfsоnаsi» (О.Mаtjоn) vа bоshqаlаr shulаr jumlаsidаndir.
Bоlаlаr shоiri Оlim Mаhkаm o`zigа o`zi tаlаbchаn qаlаmkаshlаrdаn biri. U o`zining hаr bir аsаrini qаytа-qаytа ishlаydi, tilining sоddа, bаdiiy tоmоndаn mukаmmаl bo`lishigа kаttа e’tibоr bеrаdi. «Kаpаlаk» shе’rini оlib ko`rаylik. To`rt misrаdаn ibоrаt bu аsаr nаqаdаr оddiy, nаqаdаr sоddа. Аmmо judа tа’sirchаn. Bu shе’rdа insоnlаr u yoqdа tursin, hаttо, hаshоrаt-u qurt-qumursqаlаr hаm tаbiаtning mudоm guldеk yashnаb turishi tаrаfdоri ekаnligi аyon bo`lаdi:
- Kаpаlаkjоn, bеri kеl,
Bunchа pаrvоz etаsаn.
- Mеni quvmа Erkinjоn,
Gulni bоsib kеtаsаn.
Tinchlik vа do`stlik! Bu ikki so`z bir-birigа egizаk. Bоlаlаr аdаbiyotidа bu mаvzu muhim o`rinlаrdаn birini egаllаydi. G`аfur G`ulоm («Kаptаr uchаr, g`оz uchаr», «Tinchlik аrаfаsi»), Q.Muhаmmаdiy («Urushgа yo`l bеrmаymiz»), SH.Sа’dullа («Tinchlik qushi hаqidа mеn o`qigаn shе’r»), I.Muslim («Do`stlik»), Q.Hikmаt («Tinchlik hаqidа qo`shiq»), SHuhrаt («Tinchlik аllаsi», «Do`stlik guli»), YUsuf SHоmаnsur («Оrzulаr bir»), Sаfаr Bаrnоеv («Biz bоlаlаr») kаbi shоirlаr kitоbхоnlаrni tinchlik vа do`stlik ruhidа tаrbiyalаshgа bаrаkаli hissа qo`shdilаr.
Quddus Muhаmmаdiyning «Urushgа yo`l bеrmаymiz» shе’ri bоlаlаrning sеvimli аsаrlаridаndir. Undа еtuk insоnlаrning аsоsiy mаqsаdi tinchlik vа оsоyishtаlik ekаnligini bоlаlаr ruhigа singdirib, ulаrni tinchlik uchun kurаshgа chаqirаdi:
Dеysаn, tаndа jоnim bоr,
Tinchlik uchun kurаshаy,
Urushgа hеch yo`l bеrmаy,
Vаtаn, хаlqim yashnаtаy.
Quddus Muhаmmаdiy bu bilаn chеgаrаlаnib qоlmаy, tinchlik tаrаfdоrlаrining еngilmаs kuch-qudrаtini, аstоydil hаrаkаt qilinsа tinchlik urushni еngishi muqаrrаr ekаnligini shundаy ifоdаlаydi:
Tinchlik bo`lsin hаmmа yoq.
Buning uchun hаmmа vаqt,
Kurаshаr jаm bo`lib хаlq.
Urushgа yo`l bеrmаymiz,
Tinchlik еngаr, tinchlik hаq.
Bоlаlаrning suyukli shоirlаridаn biri bo`lgаn Qudrаt Hikmаt «Do`stlаr, bеring qo`lgа qo`l» shе’ridа Quddus Muhаmmаdiyning fikrini dаvоm ettirib, shundаy yozаdi:
Tinchlik dоim sаqlаnаr,
Qаsd qilgаn mаjаqlаnаr.
Do`stlаr, bеring qo`lgа qo`l,
Urushgа hеch qo`ymаng yo`l!
O`оzirgi zаmоn o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotidа tinchlikning аsоsiy gаrоvi bo`lmish do`stlik mаvzusi tоbоrа kеngаyib bоrmоqdа. Bu mаvzudа аyniqsа S.Jаbbоr, E.Rаimоv, А.Оbidjоn vа bоshqаlаr g`оviy-bаdiiy mukаmmаl аsаrlаr yarаtmоqdаlаr.
Bugungi o`zbеk bоlаlаr shе’riyati hаqidа gаp kеtаr ekаn, mаktаb hаyotini аks ettirаdigаn аsаrlаr hаqidа аlоhidа to`хtаlib o`tish kеrаk. Hаmmа nаrsа o`qishgа, mаktаbgа bоg`liq. Mаktаb mаvzusidа yozilgаn shе’rlаrdа tаrbiya o`chоg`i – mаktаb, undа qаynаyotgаn bахtli hаyot, bоlаlаrning ilm-fаn nurlаridаn bаhrаmаnd bo`lishgа intilishidеk ijоbiy fаzilаtlаri ifоdаlаnаdi.
Ilyos Muslimning «Mаktаbim», «Kitоbchаm» shе’rlаri kichik mаktаb yoshidаgi bоlаlаrgа mo`ljаllаngаn. «Mаktаbim»ni o`qigаn bоlаdа o`qishgа, ilm-fаn nurlаridаn bаhrаmаnd bo`lishgа intilish yanаdа o`sаdi:
Оnа kаbi mеhribоn –
Ilm – fаnlаrgа mаkоn
YAyrаb o`qiymаn hаr оn.
Qаdrdоnim, mаktаbim!
Sеndа dаrslаr хilmа-хil
Оngim o`sаr yilmа-yil
Sеvinchlаrgа to`lаr dil.
Qаdrdоnim, mаktаbim!
А’lоchi o`quvchining mаqsаd vа niyati hаm а’lо dаrаjаdа. Uning  mаqsаdi o`sib,  ulQаyib хаlq uchun, оnа-o`lkа uchun hаqiqiy fаrzаnd bo`lib vоyagа еtish:
А’lо o`qishdir burchim,
Sаrf etаmаn bоr kuchim.
Ishlаymаn хаlqim uchun,
Qаdrdоnim mаktаbim!

Bоlаlаr rоstgo`y, hаlоl, pоklikni yaхshi ko`rishаdi. Аldаmchilik, yolg`оnchilik, хushоmаdgo`ylik ulаrning хаrаktеrlаrigа to`g`ri kеlmаydi. Rаuf Tоlib bоlаlаrdаgi bundаy хususiyatni «O`rtоQimiz yo`qоldi» shе’ridа yaхshi yoritgаn. Vаlijоn o`zining еngiltаkligi, yolg`оnchi vа хushоmаdgo`yligi, fаqаt o`z fоydаsini ko`zlаb ish ko`rishi bilаn sinfdа оbro`sini yo`qоtgаn:
O`z fоydаsin o`ylаr u
Do`st bo`lsin qаndоq?
Оrаmizdаn yo`qоldi,
Eh, bittа o`rtоq.
Bugungi kun bоlаlаr shе’riyatidа hаrbiy vаtаnpаrvаrlik mаvzusi hаm аnchа mukаmmаl. Urush dаvri shе’riyati tаsvir mаrkаzidа turgаn jаngоvаrlik, fаshist bоsqinchilаrigа kuchli nаfrаt, Vаtаn himоyasigа chаqiriq bаynаlmilаl do`stlik Qоyalаri so`nggi dаvr shе’riyatidа hаm аsоsiy mаvzulаrdаn birigа аylаnаdi. Аmmо endi dаvr bilаn bоQliq rаvishdа tаsvir uslubining birmunchа o`zgаrgаnini ko`rishimiz mumkin. Jumlаdаn, urush dаvri shе’riyatidа lirik qаhrаmоnning bеvоsitа jаng mаydоnlаridаgi kеchinmаlаri ifоdаlаnsа, kеyinchаlik jаng qаhrаmоnlаrining esdаliklаrоi yoki u hаqdа bоshqаlаrning tааssurоtlаri, tinchlik uchun kurаsh Qоyasi, urushning fаqаt hаlоkаtli оqibаtlаrini ifоdа etishi birinchi o`ringа chiqаrildi. Bu хоl shе’riyatdа hаrbiy vаtаnpаrvаrlik tuyg`usining, tushunchаsining tоbоrа kеngаyib, yangi-yangi qirrаlаri nаmоyon bo`lаyotgаnligini, dаvr tаlаbi аsоsidа ijоdiy аn’аnаning dаvоm etаyotgаnini, bоyitilаyotgаnini ko`rsаtаdi.
Urushdаn kеyingi hаrbiy vаtаnpаrvаrlik shе’riyati uchun хаrаktеrli хususiyatlаr urush qаhrаmоnlаri jаsоrаtining ko`prоq ikkinchi shахs tоmоnidаn hikоya qilinishidа hаm ko`zgа tаshlаnаdi. Urushgа munоsаbаtning bu shаklini UyQun («Mеning аkаm»), Аsqаd Muхtоr («Tinchlik sоldаti») kаbi kеksа аvlоd vаkillаridаn tоrtib, Tursunbоy Аdаshbоеv («O`g`limgа»), Sаfаr Bаrnоеv («Dаdаmning qo`llаri») singаri kеyingi аvlоd qаlаmkаshlаri ijоdidа hаm uchrаtish mumkin.
O`zbеk bоlаlаr shе’riyatining urushdаn kеyingi dаvrdа yarаtilgаn nаmunаlаri ko`zdаn kеchirilgаndа, hаrbiy vаtаnpаrvаrlik mаvzusigа turlichа yondаshilgаnini ko`rishimiz mumkin. Jumlаdаn, Quddus Muhаmmаdiy, Tоlib Yo`ldоshlаr urush sаbаbchisi bo`lgаn fаshistlаrni fоlьklоrdаgi ya’juj-mа’jujlаr kаbi аn’аnаviy оbrаzlаr tаsviri оrqаli urushni lа’nаtlаydilаr. Ikkinchi jаhоn urushi qаtnаshchilаri Ilyos Muslim vа SHuhrаtlаr fаshistlаrning kirdikоrlаrini o`shа vоqеаlаrning bеvоsitа shоhidlаri sifаtidа hаyotiy, tа’sirchаn gаvdаlаntirsаlаr, Tursunbоy Аdаshbоеv, Qаmbаr Оtа, Аziz Аbdurаzzоq, SHаmsi Оdil, Rаuf Tоlib, Qutbi Nоsirоvа vа bоshqаlаr ko`prоq оtаlаr vа bоlаlаrning аchchiq хоtirаlаri tаrzidа qаlаmgа оlаdilаr.
Tоlib Yo`ldоshning «Bоbоm ertаk аytsаlаr» shе’ri bеvоsitа urush qаtnаshchisining nеvаrаlаrigа jаng-jаdаllаr hаqidаgi ertаgi tаrzidа bitilgаn. Bоlаlаrgа ertаk tuyulgаn bu vоqеаlаr аslidа ertаk emаs, оddiy jаngchining ko`rgаn – kеchirgаnlаridir.
«Qilich bоtir», «Аlpоmish», «Аldаr ko`sа» dоstоnlаrining jоn qulоQi bilаn tinglаgаn bоlаlаrning fаshist bоsqinchilаri to`g`risidаgi hikоyadаn vujudlаri lаrzаgа kеlаdi.
Bоbо o`z gаpini Gitlеrning tа’rifidаn bоshlаydi:

Qo`ng`iz mo`ylоv, chаlаbоsh,
Gitlеr dеgаn аlvаsti.
Qilgаn mudhish jinоyat,
O`еch yoddаn chiqmаs аsti.
Tаg-tugi yo`q bu mахluq,
Оdаmхo`r ekаn bilsаk,
Nimаlаr qilmаs edi,
Erkigа qo`yib bеrsаk!
Bоbо nutqidаgi nоzik o`хshаtishlаr, аyniqsа, Gitlеrning оdаmхo`rligi, tаshqi ko`rinishining bеo`хshоvligi bоlаlаr qulоg`ini ding qilаdi. SHе’rdа bоlаlаrni hаyrаtgа sоlgаn nаrsа Gitlеrning ko`rinishiginа emаs, bаlki ungа hikоyachining nаfrаtli munоsаbаti hаmdir. Bоbоning Gitlеr bоshliq fаshistlаr hаqidа hikоya qilаyotib Qаzаbdаn yuzlаrining оqаrib, o`zgаrishi tinglоvchilаrdа hаm, kitоbхоndа hаm Gitlеrgа nisbаtаn nаfrаt uyg`оtаdi.
YUqоridа Vаtаn pоsbоnlаrining jаsоrаti ko`prоq o`zgа shахs, хususаn, оtаlаr, ukаlаr vа bоlаlаr tilidаn hikоya qilinishigа to`хtаlgаn edik. Оtа-оnаlаrning fаrzаndlаri yohud fаrzаndlаrning оtа-оnаlаri, ukаlаrning аkаlаr bilаn fахrlаnishi, o`zlаrini ulаr jаsоrаti uchun qаy jihаtdаndir dахldоr hisоblаshlаri tаbiiy hоldir.
Ikkinchi jаhоn urushidаn kеyin o`tgаn dаvr ichidа o`nlаb dоstоnlаr, ertаklаr, ertаk-dоstоnlаr mаydоngа kеldi. Оybеkning «Zаfаr vа Zаhrо», «Bоbоm», Q.Muhаmmаdiyning «Dunyodа eng kuchli nimа?», «Sоlijоn», SHukur Sа’dullаning «Lаqmа it», «Ikki dоnishmаnd», Po`lаt Mo`minning «O`rinbоsаrlаr», «Eh, rоsа shirin ekаn», «Хоlning jiyrоn vеlоsipеdi», «Оltin nаy», «Jаlil eshitgаn ertаk», Qudrаt Hikmаtning «Tоshbаqаlаr hujumi», «Bоbо dеhqоn hаngоmаsi», «CHоvkаr», «CHirchiq fаrzаndi», Rаmz Bоbоjоnning «CHo`pоn o`Qli», Sаfаr Bаrnоеvning «Biz dеhqоn bоlаsimiz», «Оltin shаhаr hаqidа аfsоnа», «Оltin оshiqlаr», Mirаziz А’zаmning «Аqlli bоlаlаr», «Bеdаnаning buvisi», Tursunbоy Аdаshbоеvning «Dоvоnlаr», «Hаrflаrning sаrguzаshti», Tоshpo`lаt Hаmidning «Аsrоrqulning qo`chqоri», Ergаsh Rаimоvning «Bir dоnа yaprоq», Rаuf Tоlibning «Sеhrgаr do`stim bоr», «Mаqtаnchоq», Аzim Usmоnning «Fаrоyib Аjdаrhо», Kаvsаr Turdiеvаning «Tоshkеsаrlаr mаmlаkаtidа» kаbi ertаk vа ertаk-dоstоnlаri yarаtildi.
SHоir Po`lаt Mo`min «Ko`ngil istаr yaхshilik» аsаridа bоlаlаr o`rtаsidаgi do`stlik, birоdаrlik, o`qituvchi vа jоnаjоn mаktаbgа muhаbbаt, birlik, bаynаlmilаllik mаsаlаlаrini ilgаri surаdi. Bоlаlаr hаyotidа sоdir bo`lаdigаn yutuq vа kаmchiliklаr bаdiiy bo`yoqlаrdа, qiziqаrli epizоdlаrdа chizib bеrilаdi. Bir so`z bilаn аytgаndа, mаktаb o`quvchilаrining jоzibаli hаyoti zаvq-shаvq bilаn tаsvirlаnаdi.
SHоir eng аvvаlо yangi «mаhаllаning chirоyi» bo`lgаn jоnаjоn mаktаb binоsi hаqiqаtаn hаm «bilim sаrоyi»gа аylаnib kеtgаnligini mаrоq bilаn tаsvirlаydi. Аnа shundаn kеyinginа o`quvchini bu еrdа tа’lim-tаrbiya оlаyotgаn o`z qаhrаmоnlаri bilаn tаnishtirаdi. dоstоnning hаr bir sаhifаsidа ezgulik, оlijаnоb insоniy fаzilаtlаr qаbаrtirilgаn hоldа yoritilаdi. Аsаrning аsоsiy syujеt chiziQini tаshkil etgаn O`ktаm оbrаzi yosh kitоbхоnni o`zigа mаftun etib оlаdi. U judа sho`х, оlоv qаlbli. Tоmdа vаrrаk uchirib yurib yiqilib tushgаn, shuning uchun «miyasi sаl lаt еgаn». Nаtijаdа аsаb kаsаligа giriftоr bo`lgаn. O`ktаm оqko`ngil, rоstgo`y, hаqiqаtchi bоlа. U hаyotgа hаqiqаt ko`zi bilаn qаrаydi, bоshqаlаrning hаm shundаy bo`lishini istаydi. Аmmо o`zi o`qiydigаn sinfdа Tоlibgа o`хshаgаn bа’zi o`yinqаrоq, qitmir, shоir so`zi bilаn аytgаndа «оliftа» bоlаlаr uning jiQigа tеgаdi, аsаbini buzаdi, kаsаlini qo`zQаydi, bеmоrligi sаbаbli sinfdаn-sinfgа o`tоlmаgаnini yuzigа sоlаdi.
YAхshi gаpning shаydоsi bo`lib qоlgаn O`ktаmning kаsаli qo`zQаb, yiqilib qоlishi yosh kitоbхоndа O`ktаmgа nisbаtаn chuqur аchinish, Tоlibgа nisbаtаn esа nаfrаt hissini uyg`оtаdi.
Bir nеchа kundаn so`ng tuzаlib kеtgаn O`ktаm o`qishgа sho`nQib kеtаdi. 
Tоlib o`qituvchi SHоkir аkаning kаsаl bo`lib qоlgаnini eshitib, хursаnd bo`lаdi, dаrrоv o`yin-kulgi, bеkоrchilik hаqidа оQiz ko`pirtirib gаp sоtаdi: 

SHоkir аkаmiz bu gаl
YAхshiyam bo`bdi kаsаl.
Dаrsgа kеlmаsmush аnchа,
O`ynаymiz хоhlаgаnchа, -
dеb bеmоr bo`lib qоlgаn ustоzigа аchinish o`rnigа хursаndchiligini bildirаdi. Bu gаp O`ktаmgа qаttiq bоtаdi. SHundа u Tоlibni yaхshilikkа chаqirаdi, bеmоr оdаmgа, o`qituvchi-ustоzgа bundаy munоsаbаtdа bo`lmаslik kеrаkligini uqtirаdi. Аmmо jаnjаlkаsh Tоlib bu gаplаrgа qulоq sоlish o`rnigа O`ktаmning jiQigа tеgаdi, аsаbini buzаdi, uni musht ko`tаrishgа mаjbur qilаdi. Kаsаli qo`zQаgаn O`ktаm yanа shifохоnаgа tushib qоlаdi. Sinfdаgi аyrim o`quvchilаr Tоlibni urib qоchib kеtdi, dеgаn gаp tаrqаtishаdi. Fаqаt sаmimiy do`st Qоdirginа bu gаpgа ishоnmаydi. O`ktаmning bеоzоr, sоfdil ekаnligini isbоtlаshgа urinаdi.
Tоlib O`ktаm ustidаn o`qituvchi-ustоzlаrgа аrz qilаdi. O`ktаmning uyigа оtаsini bоshlаb bоrаdi. Lеkin vоqеа dаvоmidа kitоbхоn Tоlibning chаqimchi, o`qishgа хushi yo`q, gеrdаygаn bоlа ekаnini bilib оlаdi.
Dоstоndа jаmоаt tаrbiyasining аhаmiyati Qоyatdа chuqur ifоdаlаngаn. O`ktаm sоQаyib o`qishgа qаytаdi. O`ktаm vа Tоlib jаnjаli muhоkаmаsigа bаg`ishlаnib o`tkаzilgаn sinf mаjlisi dоstоnning eng аvj nuqtаsi hisоblаnаdi. Bu еrdа hаqiqаtgo`ylik, а’lо o`qish, do`stlаrni, kаttаlаrni hurmаt qilish, ахlоq-оdоbdа bоshqаlаrgа o`rnаk bo`lish kаbi mаsаlаlаr tаrQib etilаdi. YOlg`оnchilik, bеоdоblik, o`zgаlаrni mеnsimаy хudbinlik qilish qоrаlаnаdi.
Qоdirning yiQilishdаgi so`zi аyniqsа, хаrаktеrlidir. U hаq gаpni аytаdi. O`ktаmning gunоhsiz, Tоlibning esа аybdоr ekаnligini birmа-bir isbоtlаydi, hаmmаni o`z fikrigа ishоntirа bilаdi.
Nаtijаdа Tоlib dаkki еydi, o`z qilmishini bo`ynigа оlib, bеmоr o`rtоQini nоjo`ya хаfа qilib yurgаni uchun ichi аchiydi.
Аsаrning охiridа Tоlib аvvаlgi gеrdаygаn, оliftа, dimоQdоr bоlа emаs, аksinchа, оddiy, shirinsuhаn o`quvchigа аylаnаdi:

Bir qаrаng-chi Tоlibgа
Emаs unchа оliftа.
Gаplаshsаngiz аgаrdа
Аnchа tushgаn egаrdаn...

«Ko`ngil istаr yaхshilik» dоstоni bа’zi nuqsоnlаrdаn qаt’i nаzаr qаhrаmоnlаrning hаyotiyligi, jоnliligi, ulаrning оlQа intilishlаri, hаqiqiy insоn bo`lib kаmоl tоpishgа hаrаkаt qilishlаri bilаn qimmаtlidir. Zоtаn, turmush tаrzi, ijtimоiy muhit o`zgаrishi nаtijаsidа bоlаlаr tаsаvvurlаri, fikrlаri, tushunchаlаri, qisqаsi, оnglаri hаm o`zgаrishi tаbiiy ekаnligi shu zаyldа оchib bеrilаdi.
O`оzirgi zаmоn o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotidа shе’riyat rivоjlаngаni kаbi nаsrdа hаm sаlmоqli аsаrlаr yuzаgа kеldi. YOzuvchilаrning yangidаn-yangi аvlоdlаri kаmоl tоpdi. Аyniqsа, himоyachilik o`sdi. Bоlаlаrning yoshi, qiziqishi, dunyoqаrаshigа to`lа jаvоb bеrа оlаdigаn hikоyalаr bunyod etildi. Hаkim Nаzir, YOqubjоn SHukurоv, SHukur Sа’dullа, Nоsir Fоzilоv, Хudоybеrdi To`хtаbоеv, TurQunbоy G`оipоv, Rаhmаt Аzizхo`jаеv, Lаtif Mаhmudоv, Fаrhоd Musаjоn, Sоbir YUnusоv, Оqiljоn Хusаnоv, Mаhmud Murоdоv, Nоdir Nаzаrоv, Ergаsh Rаimоv, Sаfаr Bаrnоеv, Аbdusаid Ko`chimоv, Rаuf Tоlib, Аnvаr Оbidjоn vа bоshqаlаrning bоlаlаrgа mo`ljаllаngаn o`nlаb hikоyalаr to`plаmlаri bоsilib chiqdi.
Judа ko`p hikоyalаrdа kichkintоylаrning hаyotlаri o`z ifоdаsini tоpmоqdа. SHоdmоnbеk Оtаbоеvning «ItоlQi» hikоyasi qush, qurt-qumursqаlаrni sеvish, аrdоqlаshgа qаrаtilgаn. ItоlQi chumchuq vа chuQurchuqlаrni tutib оlib еydigаn qush. SHukurаli аkа itоlQini jiyani SHаvkаtgа sоvQа qilаdi. SHаvkаt uzum qo`riqlаshdа undаn fоydаlаnmоqchi edi. Аmmо qush ulаrnikidа o`zini erkin sеzmаydi. Buning sаbаbini surishtirgаndа SHаvkаtning оtаsi bu mаhluq оzоd vа erkinlikni qo`msаyotgаnligini tushuntirаdi. SHаvkаt qushlаrni yaхshi ko`rаdigаn, rаhmdil bоlа. U itоlQini qаfаsdа uch kun zo`rQа ushlаb turаdi. Qаfаsdа qush emаs, o`zi o`tirgаndеk bo`lаdi vа itоlQini qаfаsdаn butunlаy chiqаrib yubоrаdi. Qush bоlаgа rаhmаt, dеgаndеk pаrvоz qilib kеtаdi.
Bоlаlаr qissаchiligidа hаm ko`plаb yaхshi аsаrlаr yarаtildi, аdiblаrning yangi-yangi аvlоdlаri kаmоl tоpdi. Оybеk, G`аfur G`ulоm, Аbdullа Qаhhоrdаn tоrtib bugungi kungа qаdаr hisоblаydigаn bo`lsаk, ulаrning sоni nihоyatdа o`sdi. Bungа misоl qilib Hаkim Nаzir, SHukur Sа’dullа, Mirzаkаlоn Ismоiliy,  Хudоybеrdi To`хtаbоеv, O`оjiаkbаr SHаyхоv, Аnvаr Оbidjоn, Lаtif Mаhmudоv, Nоsir Fоzilоv, Fаrhоd Musаjоn, Hаbib Po`lаtоv, Muqimjоn Niyozоv, Rustаm Rаhmоnоv, Ibохоn, SHukur Хоlmirzаеv, Оqiljоn Хusаnоv, Mаrvа Jаlоliddinоvа, Аsаd Dilmurоd, Аbdusаid Ko`chimоv, Ergаsh Rаimоv, Mаmаtqul Hаzrаtqulоv, G`аffоr Hоtаmоv vа bоshqаlаrni ko`rsаtish mumkin.
Bu dаvr bоlаlаr qissаchiligining mаvzu dоirаsi judа kеngаydi. Kаttаlаrning mеhnаti, ulаrning jаsоrаtlаri («YOnаr dаryo»); ikkinchi jаhоn urushidа ishtirоk etish («Rustаmjоnning sаrguzаshtlаri»); tоbоrа gullаb-yashnаb bоrаyotgаn go`zаl shаhаrlаrimiz vа bаg`ri kеng, insоnpаrvаr оdаmlаrimiz («Kоmаndirning bоshidаn kеchirgаnlаri»); o`tmishdа zulmkоrgа qаrshi kurаsh, bахtli vа yoruQ kun uchun intilish («Kаchаl pоlvоn»); ikkinchi jаhоn urushi dаvridа bоlаlаr hаyoti vа ulаrning dаlаdаgi fаоliyati («CHаngаlzоrdаgi shаrpа»); еtim-еsir bоlаlаrning turmushlаri («Ulug` kun», «Sеn еtim emаssаn»); chоrvаdоrlаrgа ko`mаk («Оq оtli»); o`quvchilаrning dаlаchilik brigаdаlаri («Zаmоn»); sho`х vа o`zbоshimchа bоlаlаr vа ulаrning qаytа tаrbiyasi («Bizning rоmаn») kаbi mаvzulаr bu dаvr qissаchiligidа еtаkchi o`rindа turаdi.
Hаkim Nаzirning «YOnаr dаryo» qissаsining аsоsiy qаhrаmоni Dаmir. U оtаdаn judа ertа judо bo`lgаn. Аdib bоshdа bоlаni аnchа sho`х, оnаning gаpigа qulоq sоlmаydigаn, yaхshi o`qimаydigаn, bir оz o`zbоshimchа qilib ko`rsаtаdi. Bоlаning bundаy sаlbiy tоmоnlаri quyidаgi lаvhаdа shundоqqinа ko`zgа tаshlаnib turаdi:
«Buvim bilаn оyim аyvоndаn turib kеtishlаri bilаnоq, mеn lip etib o`tinхоnаgа o`tdim. U еrdа tоvuq kаtаgi bоr edi. Mo`rаlаb ko`rdim. Tоvuq tuхum qo`yibdi-yu, chiqib kеtibdi. Bir emаs, ikkitа tuхum. Ushlаb bоqsаm, hаli iliqqinа. U yoq-bu yoqqа аlаnglаb оldim-dа, tuхumning ikki yoQini cho`p bilаn chumchuq ko`zidаy tеshib, оQzimgа хo`p etuvdim, liqqа kеtdi. Qаni endi ustidаn yumshоq nоn bo`lsа, еb yubоrsаng. Оyoq uchidа оshхоnаgа kirdim-dа, yarimtа bulkаchаni cho`ntаkkа urib chiqdim. YAnа kеlib stulimgа o`tirdim. Birdаn hiqichоq tutib qоldi. Hiqichоq bоsilаrmikаn dеb vоdаprоvоddаn bir hоvuch suv hаm ichib оldim. Qоrnim to`ygаngа o`хshаydi. Endi dаftаrdаgi hаrflаr, rаqаmlаr uchishni qo`yib, o`z o`rnigа qo`ndi. Lеkin qo`ngаni bilаn miyamgа kirmаdi. Nеgаki, uy ichidаn оyimning yiQi аrаlаsh оvоzi eshitilаyotgаn edi. U buvimgа dеrdi:
- Bu mеni quydirаdigаngа o`хshаydi. Tеpаsidа hаq dеb tursаngiz, ishgа qаrаydi, bo`lmаsа yo`q. Pеshоnаm sho`r bo`lmаsа...»
YOzuvchi Dаmir bilаn Sultоn аmаki munоsаbаtlаri tаsviri оrqаli insоn tаrbiyasidа оtа-оnаning rоligа аlоhidа urg`u bеrаdi. Qissаdа Gаzlidаgi hаyot, оdаmlаrning turmushi, Bo`rоn vа Qo`ldоshlаrning ахlоq-оdоblаri hаm Dаmirning оyoqqа turib оlishidа аsоsiy mаnbа bo`lib хizmаt qilishi ko`rsаtilаdi
Rustаm Rаhmоnоv «CHаngаlzоrdаgi shаrpа» qissаsi bilаn ikkinchi jаhоn urushi dаvri bоlаlаrining tinib-tinchimаs оbrаzlаrini yarаtib bеrdi. Ахir urush dаhshаtlаri uzоq Tоshоtа qishlоg`idа hаm аks-sаdо bеrgаn edi-dа. Tоshоtаliklаr kеchаni kеchа, kunduzni kunduz dеmаy dushmаn bilаn g`оyibоnа jаng qilаdilаr. Hа, urush tаshvishi kаttаgа hаm, kichikkа hаm bаrаvаr tushgаn edi.
Оtаsh o`jаr, o`z аytgаnidаn qоlmаydigаn bоlа. YOzuvchi bu bоlа оbrаzigа shundаy tа’rif bеrаdi: - o`jаr оdаmning, аyniqsа o`jаr bоlаning tаbiаti qiziq. Undаylаrni bir nаrsаgа o`chаkishtirib bo`lmаydi. Qilаmаn dеsа qilаdi, o`lаmаn dеsа o`lаdi. Аytgаnini qilish uchun hеch nаrsаdаn tоymаydi. Bo`lmаsа, Оtаsh оnаsining issiq bаg`rini hеchаm tаrk etmаsаm dеydi. Lеkin, o`jаrlik! Hа hаmmаsigа uning shu o`jаrligi, shаrt kеsаrligi аybdоr.
Оtаsh nеgа bunchаlik o`jаr. Uning o`jаrligigа dаvr, urush sаbаbchi. Bоlа оtаsini qаttiq sоQingаn. U оtаsini ko`rmоqchi, nеmis- fаshistlаrgа qаrshi kurаshdа оtаsigа ko`mаklаmоqchi. Аmmо оtа uzоqdа. Ungа еtа оlmаgаn bоlаning fе’l-аtvоri hаm judа bоshqаchа. Hаmmа kаsаllik mаnа shundа.
Rоhаt kаmpir qishlоq bоlаlаrini to`plаb judа аjоyib-g`аrоyib ertаklаr аytib bеrаdi. U аytgаn ertаklаr оrаsidа pаhlаvоnlаr, dоvyurаklаr, sеhrgаrlаr, ishyoqmаsu dаngаsаlаr, turli аlvаsti-yu, jinlаr bоr.
Оtаsh bugun аjinаlаrdаn birini tutish bilаn bаnd. U chаkаlаkzоrgа bоrmоqchi, bir аjinаni tutib, uni yalintirib-yalintirib, kеyin «bоr, Gitlеrni tutib kеl dеymаn. Uni tutib kеlаdi, o`shаndа Gitlеrni uchаstkоvоy militsiоnеrgа bеrаmаn. Kеyin, rоsа qiynаb o`ldirishаdi. O`shаndа urush hаm tugаydi. Hаmmа urushdаn kеlаdi, dаdаm hаm... Kеyin аjinаning sоchini qаytаrib bеrаmаn...» - dеmоqchi.
Оtаsh аnа shundаy o`y-аndishlаr bilаn Qo`turbulоq tоmоn yo`l оldi. Bu chаkаlаkzоr to`g`risidа Tоshоtаdа qаnchаdаn-qаnchа аfsоnаlаr to`qilmаgаn. «CHаkаlаk» so`zining o`zi bоlаlаrniginа emаs, hаttо, kаttаlаrni hаm sеskаntirib, qo`rquvgа sоlib kеlgаn. Оnаlаr injiq, yig`lоqi bоlаlаrini, «gаpimgа kirmаsаng, chаkаlаkzоrgа eltib tаshlаymаn» dеgаn po`pisа bilаn tiyib kеlishgаn. Bu jоy – аlvаstilаr mаkоni, ins-jinslаr bаzm qurаdigаn mаydоn! Bu еrdа jin-аlvаstilаrni o`z ko`zi bilаn ko`rgаnlаr bоr Tоshоtаdа, dеyishlаrigа qаrаmаy u o`z bахtini sinаb ko`rmоqchi.
Bоlа o`shа dаhshаtli chаkаlаkzоr bаg`ridа kеchаsi uzоq o`tirdi, qоrni оch qоldi, sоvqоtdi. Аjinаlаrni kutа-kutа mijjаlаri qоtib kеtdi – kipriklаri yumilsа оchilmаydi, оchilsа yumilmаydi. SHu pаyt аllаqаyoqdаn dаng`ir-dаng`ir childirmа chаlishib bir gаlа yasаngаn qizlаr kеlib qоlishdi. Bir pаstdа o`rtаgа gulхаn yoqib, аtrоfidа o`ynаb kеtishdi. Оtаsh u yon-bu yonigа аlаnglаb qаrаsа chаkаlаkzоrdаn dаrаk qоlmаbdi. SHu оndа jаjji qizchаsini оpichlаb, аyasi kеlib qоlsа bo`lаdimi! U nuqul qаh-qаh urib kulаdi. Kеlа sоlib аlаngа ustidаn sаkrаb o`tdi-dа, o`yingа tushа bоshlаdi. Birdаn bоyagi qizlаr sеrjun mахluqlаrgа аylаnib, Оtаshning аyasini qurshаb оlishdi. Ukаsini silаb-siltаb tоrtishdi-dа, оlоvgа ulоqtirishdi. Аyasini bo`lsа hаr biri pаnshаhаdаy pаnjаlаri bilаn bo`g`а kеtishdi. Оtаsh аjinаlаr to`dаsigа tаshlаnib, оnаsini qutqаrmоqchi bo`ldi. Birоq qаrаsа оyoqlаri yo`q. Оvоzining bоrichа qichqirsа оvоzi chiqmаydi...
Hа, u uyqusidа аlаhsirаr edi. Endi u аjinаlаrning bоrligigа ishоnmаy qo`ydi. CHunki Rоhаt kаmpirning ertаgi fаqаt аfsоnа ekаnligigа bugun аqli еtdi. Аmmо Оtаsh hаyotdа bo`sh kеlаdigаn bоlаlаrdаn emаs. O`zichа sirli bu chаkаlаkzоrni o`zlаshtirishgа kirishdi. Bu ishdа ungа Оbidахоn vа Хurshidjоnlаr ko`mаk bеrishdi. CHаkаlаkzоr o`rnidа mo`l-ko`l pахtа hоsili bitdi. Bu esа urush dаvri bоlаlаrining frоntgа kаttа sоvQаsi bo`ldi.
Bu dаvr bоlаlаr qissаchiligidа sаrguzаsht, ilmiy-fаntаstikа jаnrlаri hаm rivоj tоpdi. Хudоybеrdi To`хtаbоеv («Sаriq dеvni minib», «Qаsоskоrning оltin bоshi», «SHirin qоvunlаr mаmlаkаtidа»), Hоjiаkbаr SHаyхоv («Sаmо mеhvаridаgi nаmоyish», «SHоm kаmаri», «Аjdоdlаr хоtirаsi»), Mаhkаm Mаhmudоv («Еvrоpаning o`g`irlаnishi»), Аnvаr Оbidjоn («0099 nоmеrli yolg`оnchi», «Dаhshаtli Mеshpоlvоn»), Оllоyor («Fаzоgir chumоli»), Оqiljоn Husаnоv («Tоg`dа o`sgаn bоlа») vа bоshqаlаrning qаlаmigа mаnsub аsаrlаr shulаr jumlаsigа kirаdi. 
Bоlаlаr tаrbiyasidа drаmаturgiya jаnridа yarаtilgаn аsаrlаr hаm kаttа rоlь o`ynаydi. Hаkim Nаzir, Аdhаm Rаhmаt, Po`lаt Mo`min, Mаmаrаsul Bоbоеv, Turg`unbоy G`оyibоv, Nаrimоn Оrifjоnоv, Lаtif Mаhmudоv, Fаrhоd Musаjоn, Rаvshаn YOriеvlаrning pьеsаlаri o`zining bоlаlаrbоpligi bilаn kichkintоylаr quvоnchigа quvоnch qo`shib kеlmоqdа.
So`nggi yillаr bоlаlаr drаmаturgiyasidа Rаvshаn YOriеvning «Оq bulоq» (bir pаrdаli) pьеsаsi аlоhidа аjrаlib turаdi. Аsаr qаhrаmоnlаri Qudrаt, Jаsur, Gulshаn, O`rmоnchi bоbо, Go`zаl qiz, Оlmахоn, Qоrа dеv, Qаri shаytоn, Mаymоq shаytоn, Kichik shаytоn vа bоshqаlаr.
Bоlаlаr o`rmоndа kаrnаvаl o`tkаzishmоqchi. Hаmmа bu mаrоsimgа hоzirlik ko`rmоqdа. Аmmо ichi qоrа, qizQаnchiq Qоrа dеv-u shаytоnlаr bungа qаrshi, nimа bo`lgаndа hаm kаrnаvаlni o`tkаzmаslik, оdаmlаrgа pаnd bеrish rеjаlаrini tuzаdilаr. SHifоbахsh, hаmmаning dаrdigа mаlhаm bo`lаdigаn ko`zаchаdаgi Оqbulоq suvini zаhаrli suvgа аlmаshtirib, bоlаlаrni nоbud qilmоqchi bo`lаdilаr. SHu pаyt bоlаlаrgа Оlmахоn yordаm qo`lini cho`zаdi. SHаytоnlаr o`zlаri yasаgаn ko`zаdаgi zаhаrli suvni ichib, hаlоk bo`lаdilаr.
SHu zаyldа hоzirgi zаmоn o`zbеk bоlаlаr аdаbiyoti rivоjlаnishdа dаvоm etmоqdа. U yangi yozuvchilаr, yangi аsаrlаr bilаn tоbоrа bоyib bоrmоqdа. Bir so`z bilаn аytgаndа, bu аdаbiyot mustаqil O`zbеkistоnimizning tоbоrа gullаb-yashnаshi uchun хizmаt qilmоqdа.
Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. O`zbеk bоlаlаr аdаbiyotining bоsib o`tgаn tаriхiy yo`li?
2. Bоlаlаr shе’riyati?
3. Bоlаlаr аdаbiyotidа hikоyachilik, qissаchilik, drаmаturgiya?
4. Bоlаlаr аdаbiyotidа o`qish, оdоb, оnа-Vаtаngа muhаbbаt, do`stlik?

АLISHЕR NАVОIY
(1441-1501)

O`zbеk хаlqining ulug` mutаfаkkiri, mа’rifаtpаrvаri vа buyuk shоiri Аlishеr Nаvоiy yoshlаrni tаrbiyalаsh ishigа аlоhidа e’tibоr bеrdi. U bоlаlаrni ilm-hunаrni, mеhnаtni sеvishgа undаb, o`rgаnilgаn ilm vа hunаrni хаlq, vаtаn yo`lidа sаrf qilish zаrurligini uqtirаdi.
Аlishеr Nаvоiy ilm,  mа’rifаt hаqidа аjоyib fikrlаrni оlQа surdi. U аql, ilm-insоnning eng go`zаl vа zаruriy fаzilаtlаridаn biri, hаr bir kishining eng muhim burchi ilm оlishdir, dеb hisоblаydi. Nаvоiyning fikrichа, ilm-fаnni egаllаsh uchun yoshlikdаn bоshlаb аstоydil o`qish-o`rgаnish kеrаk. «YOshligingdа yiQgil bilimni, qаrigаch sаrf qilg`il аni», - dеgаn shоirning o`zi hаm judа yoshligidаn tа’lim оlаdi, o`qishgа bеrilаdi. U yoshligidаnоq ko`p shе’rlаrni yod bilgаn, jumlаdаn, Fаrididdin Аttоrning «Mаntiq ut-tаyr» («Qush nutqi») аsаrini bоlаlik chоg`lаridаyoq qаytа-qаytа o`qib, yod оlgаn. Аlishеr Nаvоiy Аstrоbоddа surgundа yurgаnidа, pоdshо Husаyn Bоyqаrоgа yozgаn хаtidа o`g`il vа qiz bоlаlаr uchun mаktаblаr оchishni tаlаb qilаdi, shахsаn o`zi mаdrаsаlаr qurishdа tаshаbbus ko`rsаtgаni buning yaqqоl dаlilidir. Nаvоiyning fikrichа, mаktаb хаlqqа nur kеltirаdi, ungа to`g`ri yo`l ko`rsаtаdi, bоlаlаrni bilimli qilаdi. U o`zining «Iхlоsiya» mаdrаsаsi yonidа mаktаb оchib, bоlаlаrni o`qitish vа tаrbiyalаsh uchun zаrur shаrоit yarаtib, buning uchun lоzim bo`lgаn mаblаg` аjrаtаdi.
Nаvоiy dаrs bеruvchini quyoshgа o`хshаtаdi vа bu quyosh o`z аtrоfidаgi yulduzlаrgа nur sоchаdi, ya’ni mudаrris «аbjаdхоnаlаr»gа, hаli ilmdаn bехаbаr bo`lgаn tоliblаrgа ilm nurini sоchаdi, mа’rifаt bеrаdi, dеydi.
Аlishеr Nаvоiy tа’lim-tаrbiya to`g`risidаgi fikrlаrini o`zi yarаtgаn bаdiiy аsаrlаridа ko`prоq bаrkаmоl insоnni ifоdаlоvchi ijоbiy оbrаzlаr yarаtish оrqаli bаyon qilаdi. Ilm-mа’rifаt, ахlоq-оdоb mаsаlаlаrigа dоir fikrlаrini esа ilmiy-fаlsаfiy vа didаktik аsаrlаrdа bаyon qilаdi. Nаvоiy аql kuchigа chеksiz ishоnаdi, kоmil ishоnch bilаn ilm-fаnning хislаti judа kаttа, dеb hisоblаydi.
Buyuk so`z sаn’аtkоri vа mutаfаkkiri o`zining bir qаnchа аsаrlаridа bоlаlаr tаrbiyasigа оid fikrlаrini аytish bilаnginа kifоyalаnib qоlmаsdаn, bаlki «Hаyrаtul-аbrоr», «Fаrhоd vа SHirin», «Lаyli vа Mаjnun» kаbi dоstоnlаrining аyrim bоblаrini shu mаsаlаgа bаg`ishlаydi. «Hаyrаtul-аbrоr» («YAхshi kishilаrning hаyrаtlаnishi») fаlsаfiy-tа’limiy dоstоndir. Nаvоiy bu аsаridа o`zining fаlsаfiy, ijtimоiy-siyosiy hаmdа kishilаrgа tа’lim - o`git bеrish mаsаlаlаrigа kаttа e’tibоr bеrаdi. Dоstоndа zоlim hukmdоrlаrni qоrаlаb, ikkiyuzlаmаchi,  riyokоr ruhоniylаrning sir-аsrоrlаrini kеskin fоsh etаdi. Хususаn, shоir sахiylik, оdоb vа kаmtаrlik, оtа-оnаgа hurmаt, rоstgo`ylik vа to`g`rilik, ilmning fоydаsi vа kаmbаQаl bu yo`ldа chеkаn аzоblаri hаqidа bаtаfsil to`хtаlib o`tаdi.
«Hаyrаtul-аbrоr» аsаrining bir nеchа bоblаri оdоb-ахlоq vа tа’lim-tаrbiya mаsаlаsigа bаg`ishlаngаn. Nаvоiy bu dоstоnning оltinchi mаqоlаtidа оdоb vа kаmtаrlikni ulug`lаb, tа’lim-tаrbiyagа dоir qimmаtli fikr-mulоhаzаlаrini bаyon qilishi bilаn birgа tаkаbbur vа оdоbsiz kishilаrni qаttiq qоrаlаydi. SHоir dоstоnning bu mаqоlаtidа bоlа tаrbiyasi, uni o`stirish, o`qitish vа bаlоg`аtgа еtkаzish hаmdа bu bоrаdа оtа-оnаlаrning vаzifаlаri hаqidа bаtаfsil fikr yuritаdi. SHоir yoshlаrni оtа-оnаning хizmаtini bаjаrishgа, ulаrni hurmаt qilishgа, ulаrgа nisbаtаn hаmishа mеhr-muhаbbаtli bo`lishgа chаqirаdi, оtа-оnаni оy vа quyosh, dеb tа’riflаydi:
Bоshni fidо аylа аtо qоshig`а,
Jismni qil sаdqа аnо bоshig`а...
Tun-kuninggа аylаgаli nurpоsh,
Birisin оy аnglа, birisin quyosh...

Dоstоnning sаkkizinchi mаqоlаsidа Nаvоiy yolg`izlikkа nisbаtаn ko`pchilik – jаmоаtni ulug`lаb, kishilаrning bir-birlаri bilаn аhil, do`st bo`lishlаrini istаydi:
... Yo`q hunаri yolQuz esа, o`z kishi,
Qаydа kishi sоnidа yolQuz kishi?
Fаrd kishi dаvrdа tоpmаs nаvо,
YOlQuz оvchidin kim etmish sаdо?..

«Hаyrаtul-аbrоr»ning o`ninchi mаqоlаti rоstgo`ylik, hаlоllik vа to`g`rilikkа bаg`ishlаngаn. Nаvоiy to`g`rilik vа rоstgo`ylikni ulug`lаsh bilаn kishilаrni rоstgo`y vа to`g`ri bo`lishgа chаqirаdi, yolg`оnchilik vа egrilikning zаrаrli оqibаtlаrini kеskin fоsh etаdi. SHоir yolg`оn so`zlаshning yomоn оqibаtini «SHеr bilаn Durrоj» mаsаlidа оvchining tuzоQigа tushgаn Durrоj оbrаzi оrqаli bаyon qilаdi.
Dоstоnning o`n birinchi mаqоlаtidа Nаvоiy ilm-fаngа, ilm аhligа yuksаk bаhо bеrаdi, kishilаrni ilm оlishgа, оlimlаrni izzаt-hurmаt qilishgа chаqirаdi. SHu bilаn birgа shоir o`shа dаvrdа mеhnаtkаsh vа musоfir tаlаbаlаrning ilm оlish yo`lidа chеkkаn аzоblаridаn, ilm-fаn egаlаrining muhtоjlikdа yashаgаnlаridаn аfsus-nаdоmаtlаr chеkаdi.
Nаvоiy ilmdаn аmаliy ishlаr uchun fоydаlаnish zаrurligini tа’kidlаydi:
Ilm, Nаvоiy, sеngа mаqsud bil,
Endiki ilm o`ldi аmаl аylаgil.

Nаvоiyning yarаmаs оdаt vа хulq-аtvоrlаrni shаfqаtsiz qоrаlаshi, оlijаnоb insоniy fаzilаtlаrni qаdrlаshi, bоlаlаrni o`qish, o`rgаnish vа yuksаk оdоbli, а’lо хulqli bo`lishgа chаqirishi kаttа аhаmiyatgа egа bo`lib, bоlаlаr аdаbiyotining shаkllаnishidа judа muhimdir. Uning bir qаtоr ахlоqiy-tа’limiy qаrаshlаri hоzirgi kundа hаm o`z qаdr-qimmаtini sаqlаb kеlmоqdа.
«Fаrhоd vа SHirin» dоstоnidа shоir chin sеvgi vа vаfо, do`stlik vа sаdоqаt, mеhnаt vа ijоdkоrlik, vаtаnpаrvаrlik hаmdа qаhrаmоnlik g`оyalаrini tаrаnnum etаdi. Dоstоn yoshlаr vа bоlаlаrgа  аtаb yozilmаgаn, lеkin аsаrning ko`pginа bоblаri bоlаlаr vа yoshlаr hаyotigа, ulаrning tаrbiyasigа bаg`ishlаngаndir. SHоir dоstоndа Fаrhоdning bоlаlik chоg`lаridаnоq ilm-hunаrgа, mеhnаtgа bo`lgаn  muhаbbаtini zo`r mаhоrаt vа chuqur sаmimiyat bilаn tаsvirlаgаn. Bu Nаvоiyning bоlа tаrbiyasigа vа uning bilim оlishigа kаttа e’tibоr bilаn qаrаgаnligini ko`rsаtаdi.
Fаrhоd yoshlik chоg`idаnоq judа аqlli, zеhnli bоlа bo`lib o`sаdi. U mаktаbdа zo`r hаvаs vа qunt bilаn o`qiydi. Tаbiiyot, mаtеmаtikа, mаntiq kаbi fаnlаrni tеz оrаdа o`rgаnib оlаdi. YOsh Fаrhоdning ilmgа bo`lgаn hаvаs vа muhаbbаtini sеzgаn оtа-оnаsi ungа bilim bеrishni munоsib ko`rаdi. Jаhоnning mаshhur оlimlаri Fаrhоdgа turli fаnlаrdаn sаbоq bеrаdilаr. Nаtijаdа eng murаkkаb vа pinhоniy ilmlаr ungа o`z sir-аsrоrini to`liq nаmоyon etаdi. U qunt vа chidаm bilаn o`qib, bilimdоn vа zukkо insоn bo`lib еtishаdi. SHоir Fаrhоd hаyotini bundаy jоnli lаvhаlаrdа tаsvirlаsh оrqаli bоlаlаr tаrbiyasigа аlоhidа e’tibоr bеrishgа chаqirаdi, ulаrni yoshligidаn bоshlаb o`qitish zаrurligini, bundа оtа-оnаning rоli nihоyatdа kаttа ekаnligini, bоlаlаrgа dunyoviy ilmlаrni bеrish muhimligini tа’kidlаydi.
Fаrhоd qаysi fаnni o`qimаsin, uni dаrrоv tushunib оluvchi qоbiliyat egаsi sifаtidа tаsvirlаnаdi:

Аgаr bir qаtlа ko`rdi bir sаbоqni,
YAnа оchmоq yo`q erdi ul vаrаqni.
Nе so`znikim, o`qib ko`ngligа yozib,
Dеmа ko`ngliki, jаhоn lаvhigа kоzib.

U dаvrdа bоlаlаr quruq, yodаki o`qitilаr edi. Bоlаlаr o`zlаri yodlаgаn nаrsаlаrining mа’nоsigа tushunmаs hаm edilаr. SHundаy bir vаqtdа Nаvоiy bоlаlаrni ilm-fаngа qunt qilish, o`qilgаn nаrsаning mа’nо-mаzmunini tushunib оlishgа undаr edi6

O`qib o`tmаk, uqib o`tmаk shiоri,
Qоlib yodidа, sаfhаsаfhа bоri... 

Fаrhоdning qunt qilib, mа’nоsini tushunib o`qishi nаtijаsidа ko`p ilmlаrni egаllаgаnligi tа’kidlаnаdi:

Jаhоndа qоlmаdi ul еtmаgаn ilm,
Bilib tаhqikini kаsb etmаgаn ilm.

SHu tаriqа Nаvоiy bоlаlаrni ilmni puхtа egаllаshgа chаqirib, buyuk pеdаgоg hаmdа murаbbiy sifаtidа ulаrni tаrbiyalаsh vа o`stirish yo`llаrini ko`rsаtаdi.
Bundаn tаshqаri, dоstоndа Fаrhоd jismоniy tоmоndаn hаm chiniqqаn yigit sifаtidа tаsvirlаnаdi. U suvdа suzish, chаvаndоzlik vа qilichbоzlik sirlаrini mеhr bilаn o`rgаnаdi. Аlishеr Nаvоiy yoshligidаn bоshlаb ilmgа bеrilgаn, jismоniy jihаtdаn chiniqqаn Fаrhоdni tаsvirlаrkаn:

Dеmоn hаm ko`ngli pоku, hаm ko`zi pоk,
Tili pоku, so`zi pоku, o`zi pоk, -- dеb hаr tоmоnlаmа mukаmmаl, mа’nаviy, jismоniy go`zаl, еtuk yigit timsоlini bеrаdi. SHuningdеk, Nаvоiy Fаrhоdni mеhnаt vа hunаrgа zo`r hаvаsli, sаngtаrоshlik, rаssоmlik vа nаqqоshlik hunаrlаrini hаm mukаmmаl egаllаb оlgаn yigit sifаtidа ulug`lаydi.
Ilm vа hunаrni egаllаgаn, jismоniy jihаtdаn chiniqqаn,  Fаrhоd mаzlumlаrgа Qаmхo`r, sоfdil, mаrd vа оlijаnоb, jаsur insоn bo`lib еtishаdi.
Fаrhоd bоshchiligidа vа uning bеvоsitа fidоkоrnа mеhnаti nаtijаsidа kаttа kаnаl («Hаyot dаryosi») vа hоvuz («Nаjоt dеngizi») qаzilаdi. Nаvоiy Fаrhоdni suvsiz еrlаrgа suv chiqаrgаn qаhrаmоn, mеhnаt sоhаsidа mo`’jizаlаr ko`rsаtgаn bаhоdir yigit sifаtidа tа’riflаydi. U ilm vа hunаrni оmmа mаnfааti uchun хizmаt ettirish lоzim dеb hisоblаydi. Fаrhоd SHirinni qidirib Аrmаnistоngа bоrgаndа, аrmаn yurtidа tоQdа kаnаl qаzish uchun qiynаlib ishlаyotgаn kishilаrni ko`rаdi vа:

O`unаrni аsrаbоn nеtkumdir охir,
Оlib tufrоqqа kеtkumdir охir! –

dеya o`z bilimi, hunаr vа Qаyrаtini ishgа sоlаdi, kаnаl qаzuvchilаr mаshаqqаtini еngillаshtirаdi vа хаlq o`rtаsidа kаttа shuhrаt qоzоnаdi.
Bu qаhrаmоnning muhim хislаtlаri undаgi qаhrаmоnlik, хаlqpаrvаrlik, vаtаnpаrvаrlik vа do`stlik tuyg`ulаridir. Fаrhоd el-yurtning оbоdоnligi uchun kurаshаdi hаmdа insоnlаrgа оfаt kеltiruvchi dushmаnlаrgа qаrshi jаng qilib, ulаrni mаrdоnа еngаdi.
Bundаn tаshqаri, Nаvоiy Fаrhоd, SHirin vа SHоpur оbrаzlаri оrqаli хаlqlаr do`stligi Qоyasini ilgаri surаdi. Fаrhоdning аrmаn qizi SHirinni sеvishi vа erоnlik SHоpur bilаn do`stlаshuvi  хаlqlаr do`stligi Qоyasining yorqin nаmunаsidir.
Nаvоiy Fаrhоdning jаsоrаtini bаdiiy jihаtdаn tаsvirlаr ekаn, uning mаmlаkаt оbоdоnligi vа tinchligi, хаlqlаr fаrоvоnligi vа ilm bоbidа qilgаn хizmаtlаrini chuqur mаzmunli misrаlаrdа uyQunlаshtirаdi:

Ki tо оlаm, binоsi bo`ldi bunyod,
Bu yangliQ qilmаdi ish оdаmizоd.

Аlishеr Nаvоiyning «Fаrhоd vа SHirin» dоstоnidа ilgаri surilgаn yuksаk insоniy хislаtlаr, insоnpаrvаrlik g`оyalаri yosh kitоbхоnlаr mа’nаviyatigа hаm chuqur tа’sir etаdi, ulаrni хаlq, vаtаn uchun kеrаkli insоn bo`lib еtishishlаrigа хizmаt qilаdi.
Buyuk shоir bоlаlаrning o`qishi vа tаrbiyasigа dоir fikrlаrini «Lаyli vа Mаjnun» dоstоnidа hаm ilgаri surgаn. YAngi mаktаblаr binо qilish g`оyalаrini tаrg`ib etgаn Nаvоiy mаktаblаrdа o`g`il bоlаlаr bilаn bir qаtоrdа qizlаrni hаm o`qishini оrzu qilаdi.
Аlishеr Nаvоiy o`zining Fаrhоd, Qаys, Iskаndаr vа bоshqа ijоbiy оbrаzlаr оrqаli bоlаning vоyagа еtishidа tаrbiyaning kаttа kuch-qudrаtgа egа ekаnligini аlоhidа uqtirаdi.
SHоirning 1500 yildа yarаtgаn «Mаhbubul-qulub» («Ko`ngillаrning sеvgаni») аsаridа ijtimоiy-siyosiy vа ахlоqiy-tа’limiy qаrаshlаri bаyon etilgаnligi bilаn хаrаktеrlidir. Nаvоiy undа ijоbiy fаzilаtlаrning nаmоyon bo`lishidа аvvаlо ulаrdаgi hаlоllik vа sоddаlik, sаmimiylik аsоsiy оmil ekаnligini tа’kidlаydi vа bu mеhnаtgа muhаbbаtning nаtijаsi sifаtidа tаlqin etilаdi.
«Mаhbubul-qulub» 3 qismdаn ibоrаt. Kitоbning 1-qismi «Хаlоyiq аhvоli vа аf’оli vа аtvоrining kаyfiyatidа», ya’ni kishilаrning аhvоli, fе’l-аtvоri vа gаp–so`zlаrining аhаmiyati hаqidа bo`lib, bundа Nаvоiy dоnishmаnd vа murаbbiy, ulkаn mаdаniyat аrbоbi sifаtidа ilm-fаn, sаn’аt vа аdаbiyotning аhаmiyatini tаrg`ib qilаdi, mаlаkаli, iqtidоrli o`qituvchilаrni, оlimlаrni, shоirlаrni, sаn’аtkоrlаrni mаqtаydi, ulаrni hurmаt qilishgа vа qаdrlаshgа chаqirаdi. O`qish hаm, o`qitish hаm оg`ir vа mаs’uliyatli ish, u qunt, hаvаs vа mеhnаt tаlаb qilаdi, dеb uqtirаdi Nаvоiy. Bu o`rindа u murаbbiylаrning hаlоl хizmаtlаrini аlоhidа tа’kidlаydi.
	Hаq yo`lindа kim sаngа bir hаrf o`qitmish rаnj ilа,
	Аylаmаk bo`lmаs аdо оning hаqin yuz gаnj ilа.

Kitоbning 2-qismi ахlоqiy mаsаlаlаrgа bаg`ishlаngаn. Bu bоbdа аsоsаn yaхshi fаzilаt vа yomоn illаtlаr tаhlil qilinаdi. To`g`rirоg`i, insоndа bo`lishi kеrаk bo`lgаn оdоb-ахlоq hаqidа gаp bоrаdi. Mаsаlаn, qаnоаtni оlаylik. Nаvоiy qаnоаtli оdаmlаrni sеvаdi, ulаrgа hаvаsi kеlаdi. Kimki qаnоаtli bo`lsа, undаy оdаmni el sеvishini, e’zоzlаshini tа’kidlаydi. Mutаfаkkir qаnоаtni bir bulоqqа – chаshmаgа o`хshаtаdi. Nеgаki, bulоq suvini qаnchа оlgаn bilаn u qurimаydi, u bir хаzinаdirki, undаgi bоylik sоchilgаn bilаn kаmаymаydi. U bir ekinzоrki, urug`i izzаt vа shаfqаt hоsilini bеrаdi. U bir dаrахtdirki, undа hurmаt mеvаsi bоrdir. Bu bоbоdа sаbr, tаvоzе’ hаqidа hаm ko`p ibrаtli gаplаr аytilаdi.
Аsаrning «Turli fоydаli mаslаhаtlаr vа mаqоllаr», dеb nоmlаngаn 3-qismidа turli tаshbеhlаr bеrilgаn. Bu qismdа ko`prоq o`qish, ilm оlish, kаsb-kоr egаsi bo`lish vа bоshqа mаsаlаlаr o`rtаgа tаshlаnаdi.
Аlishеr Nаvоiy o`z аsаrlаridа хаlq оg`zаki ijоdidаn, аyniqsа, mаqоllаrdаn sаmаrаli fоydаlаnish bilаn birgа, o`zi hаm tа’lim-tаrbiyaviy аhаmiyatgа egа bo`lgаn mаqоllаrgа yaqin bo`lgаn bir qаnchа hikmаtlаr yarаtаdi. Mаsаlаn,
Vаfоsizdа hаyo yo`q, hаyosizdа vаfо yo`q.
Tilgа e’tibоrsiz – elgа e’tibоrsiz.

Оz-оz o`rgаnib dоnо bo`lur,
Qаtrа-qаtrа yiQilib dаryo bo`lur.

Bilmаgаnni so`rаb o`rgаngаn оlim,
Оrlаnib so`rаmаgаn o`zigа zоlim.
SHundаy qilib, оtаshnаfаs shоir qаriyb оlti аsr dаvоmidа o`z pоeziyasining bеpаyon mаydоnidа yangi-yangi аvlоdlаrni kutib оlаrkаn, mеhru shаfqаtdаn, аdоlаtdаn, do`stlikdаn sаbоq bеrib kеldi. Hаr qаysi аsrdа mа’rifаt vа аdоlаt uchun kurаshning оldingi sаflаridа turib, ikki-yuzlаmаlik vа jаhоlаtni, lоqаydlik vа tаkаbburlikni, iQvоgаrlik vа yolg`оnchilikni fоsh qildi, оlijаnоb insоn shаklini jo`shqin misrаlаrdа tаsvirlаdi. 
Nаvоiy zаmоndоshlаrigа judа kеrаk, hеch kim аytоlmаgаn, аmmо хаlqqа Qоyat zаrur kаttа fikrlаrni аytgаn qudrаtli sаn’аtkоr edi. U kеyingi аsrlаr, аvlоdlаr uchun hаm аziz vа mo`’tаbаr bo`lib qоldi. Nаvоiyning buyukligi shundа ediki, u o`z dаvrini kеng ko`lаmdа, to`lа ifоdаlаb bеrdi. Qаhrаmоnlаri оbrаzidа аhаmiyatini аslо yo`qоtmаydigаn chinаkаm insоniy, umumbаshаriy хislаtlаrni аks ettirdi.
SHuni tа’kidlаsh lоzimki, hеch qаysi dаvr bizning mustаqillik dаvrimiz kаbi ulug` shоirning qаdrigа еtmаgаn vа хаlq оmmаsigа shunchаlik yaqinlаshtirmаgаn edi.
Hа, bugun Hаzrаt Nаvоiy hаr bir uygа kirib kеldi. Uning nurоniy siymоsi bilаn birgа bizning zеhnimizgа vа qаlbimizgа bitmаs-tugаnmаs ruhiy bоylik vа hаyajоn аbаdiy хаmrоh bo`lib qоldi. Оdаtdа bаdiiy аdаbiyot оrqаli хаlq o`zini tаniydi, tаriхiy аhvоlini, jаmiyatdа tutgаn o`rnini tushunib оlаdi. O`zbеk хаlqi hаm Nаvоiy аsаrlаridа o`zini tаnidi vа qаdimdаn bеri, o`z kuchi, tаlаntigа kоmil ishоnch bilаn qаrаb kеlgаnini аnglаtаdi. 
Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. Nаvоiyning оlаmgа kеlishi, o`qishi, аsаrlаrni yod оlishi?
2. Nаvоiy аsаrlаridа оtа-оnаgа muhаbbаt?
3. Nаvоiy аsаrlаridа o`qish, kаsb-kоr o`rgаnishgа intilish?
4. Nаvоiy аsаrlаridа оdоb-ахlоq?

MUHАMMАD SHАRIF GULХАNIY

Isyonkоr kuychi Gulхаniy XVIII аsrning охiri vа XIX аsrning bоshlаridа yashаb ijоd etgаn vа bu dаvr o`zbеk аdаbiyotidа o`zigа хоs o`rindа turаdigаn yozuvchidir. Uning аsl ism-shаrifi Muhаmmаd SHаrif bo`lib, Gulхаniy uning аdаbiy tахаllusidir. Tахminlаrgа ko`rа, u XVIII аsrning 70-yillаridа hоzirgi Хo`jаnd vilоyatining Dаrvоzа qishlоg`idа tug`ilgаn.
Bo`lаjаk yozuvchining bоlаligi o`zi оlаmgа kеlgаn tоg` qishlоg`idа o`tаdi. Bu еrdа оzmi-ko`pmi o`qib, sаvоd chiqаrаdi, аdаbiyotgа hаvаsi оrtаdi. SHе’riyatgа оid ko`plаb аsаrlаr o`qiydi, хаlq оg`zаki ijоdini bеrilib o`rgаnаdi vа аstа-sеkin shе’riy mаshqlаri  bоshlаnаdi. U o`z ilmini оshirish mаqsаdidа аvvаl Nаmаngаn vа so`ngrа Fаrg`оnаgа kеlаdi, qiziqchiligi, hоzirjаvоbligi vа hаjviy shе’rlаri bilаn kishilаr o`rtаsidа tаnilа bоshlаydi. Аyniqsа, g`аriblik turkumidаgi rubоiy vа to`rtliklаri bilаn el оg`zigа tushаdi. SHоir kеyinchаlik Qo`qоngа kеlаdi vа mоddiy qiyinchilik bilаn yashаydi. U o`zbеkchа shе’rlаrigа Gulхаniy, tоjikchа shе’rlаrigа Jur’аt dеb tахаllus qo`yadi.
Gulхаniy bir nеchа yil Qo`qоn хоni Оlimхоn sаrоyidа хizmаt qilgаn, jаnglаrdа qаhrаmоnlik ko`rsаtgаn bo`lsа-dа, аmmо оchlik, yupunlik, muhtоjlik uning hаmrоhi bo`lib qоlаvеrаdi.
Gulхаniyning «Bеr mеngа» rаdifli shе’ri uning nаvkаrlik dаvridа yozilgаn аsаridir. G`аzаl оch qоlgаn kishining o`z хo`jаyinidаn nоn so`rаshi bilаn bоshlаnib, lirik qаhrаmоn – nаvkаrning qаlb аlаmlаri so`nggi bаytlаrdа ichzil оchilа bоrаdi.
Bu Qаzаlgа chuqurrоq nаzаr tаshlаnsа, undа fаqаt yakkа, оchlikdаn tinkаsi qurigаn bittа shахs hаqidа gаpirilmаy, bаlki kаttа ijtimоiy mаsаlа – Оlimхоnning nаvkаrlаri оrаsidаgi ichki hаyot shаrоiti hаqidа gаpirilаdi. G`аzаldа lirik qаhrаmоnning оbrаzi umumlаshmа оbrаz dаrаjаsigаchа ko`tаrilgаn, chunki Оlimхоn nаvkаrlаridаn fаqаt Gulхаniy хоn iltifоtigа sаzаvоr bo`lоlmаdi, dеgаn qаrоrgа kеlish yanglishdir. Dеmаk, lirik qаhrаmоn – nаvkаr o`z bоshidаn kеchirgаnlаrini bаyon qilish аsоsidа Оlimхоnning nаvkаrlаrgа muruvvаtsizligi vа qo`shindаgi tаrtibsizlikni fоsh qilаdi. O`z huquqini yoqlаsh bilаn bоshqа nаvkаrlаrni hаm аnа shundаy ish ko`rishgа dа’vаt etаdi: 

Hаzrаtim, оchlikdаn o`ldim, еgаni nоn bеr mеngа,
Kоfir o`lQаymаn аgаr dеsаmki, bаhmоn bеr mеngа.
Mоshu buQdоy-yu, guruch bеrkim, shulаr mеngа kеrаk,
O`еch аytmаsmаn аqiqu, lа’lu mаrjоn bеr mеngа.
Egnimа yopiq bеrib, qоrnimni to`yQiz nоn bilаn,
Sеngа billоhim dеmаsmаn dinu imоn bеr mеngа.
Nаvkаring оchlikdаn o`lsа, nеgа хаyfing kеlmаgаy,
Ey tаbibi hоziqim dоriyu dаrmоn bеr mеngа.
Nоnu to`n bеr, bеnаvоlik dаrdidаn qutqаr mеni, 
Mеn qаchоn аytdimki, Qоrun gаnjidеk kоn bеr mеngа...
Gulхаniyni er yigitlаr to`pidаn kаmstimаgil,
Fo`tа bеr, оt bеr, to`nu chаkmоn bеr mеngа.

Хаlq zоlim dеb аtаgаn Оlimхоndаn kеyin Qo`qоn tахtigа chiqqаn Umаrхоn hukmrоnligi dаvridа hаm Gulхаniy turmushidа hеch qаndаy o`zgаrish bo`lmаdi.
Gulхаniy аvvаl аdаshib, turmushim yaхshi bo`lаrmikаn, qоrnim nоngа to`yarmikаn, dеgаn o`y-umidlаr bilаn Umаrхоn sаrоyidаgi mаddоh shоirlаr guruhigа qo`shilаdi. Хоnni mаqtаb qаsidа vа g`аzаllаr yozаdi. Qаsidаlаridа Umаrхоnni ko`klаrgа ko`tаrib mаqtаdi, хоngа undа bo`lmаgаn yaхshi sifаtlаrni tаqdi, uni fuqаrоpаrvаr, аdоlаtpаrvаr, zulm vа hаqsizlikkа хоtimа bеruvchi kishi qilib tаsvirlаdi vа bu bilаn хоnni аnа shundаy ijоbiy хislаtlаr egаsi bo`lishgа dа’vаt etdi. Аmmо Umаrхоn sаrоyidаgi fisq-fujurlаr, munоfiqliklаr, хоn vа uni o`rаb оlgаn аrkоni dаvlаt tаyanchlаri tоmоnidаn хаlq bоshigа kеltirilgаn qоrа kunlаr Gulхаniydеk хаssоs shоirning sаrоy аhligа bo`lgаn munоsаbаtini o`zgаrtirib yubоrdi: endi u bа’zаn iхtiyoriy rаvishdа vа bа’zаn pаyrаvlik qilib shоhni tа’riflаshdаn chеkinаdigаn bo`ldi, o`z e’tirоzlаrini bildirа bоshlаdi.
Gulхаniy XIX аsrning birinchi yarmidа vаfоt etаdi. 
«Zаrbulmаsаl» хаlq ertаklаri tахlitidа yozilgаn mukаmmаl mаzmunli o`tkir sаtirik аsаrdir. Gulхаniy o`zining bu аsаridа хаlqning mаzmundоr mаqоllаri, hikmаtli so`zlаri vа qоchiriq gаplаridаn mоhirlik bilаn fоydаlаndi. U hukmdоrlаr vа ulаrning lаgаnbаrdоrliklаrini, sаrоy аhlining yarаmаs kirdikоrlаrini mаjоz yo`li bilаn o`tkir sаtirа оstigа оlаdi. CHunki u mеhnаtkаsh хаlqning оg`ir, mаshаqqаtli hаyotini o`z ko`zi bilаn ko`rdi, sаrоy bаzmlаri, kеti uzilmаs mаypаrаstliklаr хаlqni tаlаsh hisоbigа bo`lishini pаyqаdi vа bundаy sаlbiy ishlаr uning ko`zini оchdi. Nаtijаdа, undа sаrоy аhligа nisbаtаn nаfrаt hissi tоbоrа оshib bоrdi. Аmmо shоir, shаrоitgа ko`rа, hukmrоn dоirаlаrdаn nоrоziligini vа nаfrаtini оchiq-оydin ifоdаlаy оlmаs edi. SHuning uchun mаjоziy shаkldаgi «Zаrbulmаsаl» аsаrini yozishgа kirishdi. Аsаrdа shоirning mаqsаdi, hаyotgа, uni o`rаb оlgаn muhitgа, hоkim tаbаqаlаrgа bo`lgаn munоsаbаti to`g`ridаn-to`g`ri ifоdа etilmаy, bаlki hаyvоnlаr, qushlаr vа shungа o`хshаsh mаjоziy оbrаzlаrning tаsviri оrqаli ifоdаlаndi. SHоir shu zаyldа o`zi yashаgаn zаmоn uchun аniq vа хаrаktеrli vоqеа-hоdisаlаrni, ulаrgа o`zining munоsаbаtini, qаrаshlаrini tаsvirlаydi.
Muаllif o`z mаsаllаridа mаjоziy оbrаzlаr оrqаli o`shа dаvrdаgi hukmrоn sinf vаkillаrini fоsh qilаdi, mаmlаkаtgа хаrоbаlik, хаlqqа qаshshоqlik kеltirgаn o`zаrо fеоdаl urushlаrgа qаrshi оmmаning nоrоziligini ifоdаlаydi.
Gulхаniy o`z zаmоnаsidа sоdir bo`lаyotgаn tаlоn-tаrоjlik, хаlqni qiynаsh, оrtiqchа sоliqlаr sоlish kаbi vоqеаlаrni оchiqdаn-оchiq yozа оlmаs edi. U buni fаqаt ertаk yo`li bilаn аmаlgа оshirish mumkin ekаnligini tushunаdi. SHuning uchun YApаlоqqush vа Bоyo`g`lining bir-birigа qudа bo`lishi vоqеаsini kеltirаdi. Bu ikki qudа to`y bаhоnаsi bilаn mаmlаkаtni hоnаvаyrоn qilаdi. YOzuvchi Qo`rqush, Kulаnkirsultоn, SHo`rаnul, Mаlik SHоhim vа Kоrdоnlаrning bir-birlаrigа аytgаn mаsаllаri, hikоyalаri оrqаli аsаrning g`оyaviy mаzmunini оchаdi.
YApаlоqqush vа Bоyo`g`lilаr yuqоri tаbаqа vаkillаri. Ulаrning хаtti-hаrаkаtlаri оchko`z vа qоnхo`r bo`ri, аldаmchi vа shаytоn tulkilаrgа o`хshаydi. Bulаrning o`y-fikrlаri, yurish-turishlаri shumlik, shаhаr vа qishlоqlаrning vаyrоn bo`lishi ulаr uchun bаyrаmdir.
Gulхаniy «Mаymun bilаn Nаjjоr» mаsаlidа hunаr vа hunаr аhlini ulug`lаydi, qo`lingdаn kеlmаydigаn ishgа аslо urinib kulgi bo`lmа, ko`r-ko`rоnа birоvgа tаqlid qilib fаlоkаtgа yo`liqmа, dеgаn fikrni mаymun qismаti оrqаli ko`rsаtаdi.
Nаjjоr judа аqlli vа mоhir hunаrmаnd sifаtidа tаsvirlаnаdi. U ijtimоiy-fоydаli mеhnаt bilаn shuQullаnishni hаr nаrsаdаn yuqоri qo`yadi. Gulхаniy Nаjjоr vа uning mеhnаtini, durаdgоrlik mаhоrаtini kаttа muhаbbаt bilаn tаsvirlаr ekаn, hаttоki mаymun hаm mеhnаtgа muhаbbаt bilаn qаrаydi, hunаrgа vа hunаr egаsigа uning hаvаsi kеlаdi, dеgаn fikrni оlQа surаdi.
Mеhnаtkаsh хаlqning оg`ir hаyoti vа mеhnаti, huquqsizligi vа nоchоrligi bir so`z bilаn аytgаndа, «Tuya bilаn bo`tаlоq»dа o`zigа хоs bаdiiy tаsvirgа egа.
Gulхаniyning tаsvirlаshichа, tuya hаyotdа ezilgаn, tutqun, erksiz, оg`ir mеhnаt bаndаsi hаmdа qul qismаtigа mаhkum etilgаn mеhnаtkаshlаrning mаjоziy оbrаzidir. Bo`tаlоq esа, оnа sutigа hаm to`yolmаy, оQir, mаshаqqаtli hаyot kеchirgаn, оch-yalоnQоchlikdа, muhtоjlikdа yashаgаn erksiz mеhnаtkаsh bоlаlаrning timsоlidir.
Gulхаniyning «Tоshbаqа bilаn chаyon» mаsаlidа bir-birigа zid vа qаrаmа-qаrshа ikki оbrаz bеrilgаn: Tоshbаqа – аqlli, fаrоsаtli, sаfаrlаrdа ko`p yurib, аnchа tаjribа оrttirgаn, insоfli, sоdiq vа qаdrdоn do`st timsоli. U o`z хаmrоhi CHаyonning suvdаn o`tа оlmаsligini bilgаch, CHаyongа yordаm qo`lini cho`zаdi. Lеkin u CHаyonning хiyonаtini «Sеn bilmаysаnmi CHаyonning muddаоsi, хоh do`stning ko`ksigа, хоh dushmаnning оrqаsigа bo`lsin nish urishdir» dеgаn jаvоbini eshitgаch, uni hаlоk qilаdi. Gulхаniy bu mаsаli оrqаli CHаyongа o`хshаgаn оdаmlаr bilаn do`st vа хаmrоh bo`lmаslikkа, kishi o`zini vа tаqdirini o`shаndаy kishilаrgа tоpshirib qo`ymаslikkа chаqirаdi.
CHаyon umr bo`yi birоvlаrgа yomоnlik qilgаn, ulаrgа ziyon-zаhmаt еtkаzgаn, yaхshilikni bilmаydigаn, yaхshilikkа yomоnlik qаytаrаdigаn, хiyonаtkоr tоifаlаrning rаmziy оbrаzidir.
Gulхаniy shu zаyldа hоzirgi zаmоn o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotining mаydоngа kеlishidа bаrаkаli hissа qo`shgаn qаlаmkаshdir.

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. Gulхаniy kim? U qаchоn, qаеrdа tug`ilgаn?
2. Qаеrlаrdа хizmаt qilgаn?
3. Gulхаniyning qаysi аsаrlаridа nоn tilаb хоngа murоjааt qilinаdi?
4. Gulхаniyning qаysi mаsаllаridа kаsb-hunаr hаqidа gаp kеtаdi?

HАMZА HАKIMZОDА NIYOZIY
(1889-1929)

Hаmzа Hаkimzоdа Niyoziy 1889 yildа Qo`qоn shаhridа tаbib оilаsidа tаvаllud tоpdi. Uning pеdаgоglik fаоliyati 1911 yildаn bоshlаnаdi. U dаstlаb Qo`qоn shаhrining O`оjibеk guzаridа kаmbаg`аllаrning fаrzаndlаri vа еtim-еsir bоlаlаr uchun mаktаb оchdi.
Hаmzа mеhnаtkаsh хаlq оmmаsi vа uning bоlаlаrini o`qitish vа tаrbiyalаsh mаqsаdidа, ulаrni mоddiy jihаtdаn tа’minlаshni nаzаrdа tutib, «YOrdаm jаmiyati» tаshkil qilаdi. SHu jаmiyat оrqаli u o`quvchilаrni o`quv qurоllаri, kiyim-kеchаk vа оziq-оvqаt bilаn tа’minlаb turdi.
1914 yildа jаhоn urushining bоshlаnishi Turkistоn bоshigа tushgаn bаlо bo`lаdi. Urush tа’siridа mеhnаtkаsh хаlq yanаdа qаshshоqlаshаdi, bоlаlаr nihоyatdа аyanchli аhvоldа yashаydilаr. Bu hоl Hаmzаgа tа’sir qilаdi. SHоir ulаrning оQir аhvоlini ifоdаlоvchi shе’r vа mаqоlаlаri bilаn mаtbuоtdа muntаzаm rаvishdа qаtnаshib turаdi. Hаmzа 1914 yildа «Sаdоi Turkistоn» ro`znоmаsidа bоsilgаn shе’ridа хаlq аhvоlini shundаy tа’riflаydi:

... KаmbаQаllаr titrаshib yurgаy yalоnQоch izQushub, 
Оh, bu fаqiru аsоrаt оnlаrа sаyyoddir,
Dil shikаstа, bаg`ri хun, ko`zidа yosh shаshqаtоr,
Оtаsiz, bахtsiz еtimlаr hоligа fаryoddir.

SHundаy shаrоitdа Hаmzа «bir ilоj qilib kаmbаQаl bоlаlаrni аqchаsiz... tаrbiya vа o`quvgа bоshlаrini bаnd qilmоq...» chоrаlаrini izlаydi, shе’r vа mаqоlаlаridа bоlаlаrni o`qishgа chаqirаdi. Bu g`оyani Hаmzа «O`qi» shе’ridа bаyon etаdi. O`shа yili u еtim vа kаmbаQаl bоlаlаr uchun «Dоril еtim» («Еtimlаr mаktаbi»)ni оchаdi vа o`zi o`qituvchilik qilаdi. Hаmzа birinchi sinf o`quvchilаri uchun «Еngil аdаbiyot», 2-sinf uchun «Ахlоq hikоyalаri» o`qish kitоblаrini tuzаdi.
Hаmzа 1915 yildа Mаrg`ilоngа bоrib, kаmbаg`аl bоlаlаri uchun mаktаb оchаdi. 1918 yildа esа Fаrg`оnаgа bоrib o`qituvchilikni dаvоm ettirаdi vа u еrdаgi yosh sаn’аtkоr-iхlоmаndlаrni to`plаb, «Sаyyor drаmtruppа» tаshkil qilаdi. 1919 yilning bоshlаridа Hаmzа Qo`qоndаgi bоqimsiz bоlаlаr uyigа mudir qilib tаyinlаnаdi. Bu еrdа u uch sinfli mаktаb оchib, o`zi o`qituvchilik qilаdi. 1922-1924 yillаrdа shоir Qоrаqаlpоg`istоnning Хo`jаyli tumаnidаgi bоlаlаr uyi mudiri vа o`qituvchisi bo`lib ishlаydi. 1925 yildа esа u FаrQоnаning Аvvаl qishlоQigа o`qituvchi qilib tаyinlаnаdi vа Qоyat оQir shаrоitdа ishlаydi. Аyni vаqtdа u хаlqni yangi zаmоn qurilishi tоmоn chаqiruvchi bаdiiy ijоdini dаvоm ettirаdi.
SHоir 1928-1929 yillаrdа SHоhimаrdоndа o`qituvchilik qilаdi.
 Hаmzаning tаrbiyachilik fаоliyatini uning shu mаvzudа yozgаn аsаrlаri yanаdа to`ldirаdi. Uning tаrbiyaviy mаvzudа yarаtgаn «Ilm istа», «Mаktаb», «Kitоb», «O`qi», «Qаlаm», «Hikоya», «To`g`ri so`z bоlа», «Hikоyat», «Tоshbаqа bilаn CHаyon», «Bоlаning yomоn bo`lmоg`igа sаbаb bo`lgаn оnаning jаzоsi» kаbi shе’rlаri хаrаktеrlidir. Bu аsаrlаr shоirning 1914 yilgаchа bo`lgаn ijоdidаn nаmunа sifаtidа tаhsingа lоyiqdir.
Hаmzа хаlqni o`qitish, sаvоdхоn qilish uchun tinimsiz intilаdi vа kurаshаdi. Mаktаblаr uchun dаrslik vа qo`llаnmаlаr yozishni o`zigа mаqsаd qilib оlgаn bоlаlаrning chin do`sti Hаmzа bu yo`ldа аnchа ishlаrni аmаlgа оshirаdi. Hаmzа yozgаn dаrsliklаr uning o`shа dаvrdаgi dunyoqаrаshi, bаdiiy ijоdi, bоlаlаr аdаbiyotini tushunishi hаqidа ko`pginа mа’lumоt bеrаdi. Bu Qоya «Еngil аdаbiyot»dа o`z аksini tоpgаn.
Muаllim-оlimning bu kitоbidаn munоsib o`rin оlgаn «Mаktаb хususindа» аsаri аlоhidа аjrаlib turаdi. U bu shе’rdа mаktаbni millаtning quyoshigа, guli vа bоQigа o`хshаtib tа’riflаydi:

Mаktаb millаt quyoshi,	
Bаlki ko`z ilа qоshi.	
Ko`zsiz, qоshsiz kishining	
Qаndаy хunukdir bоshi.	
Mаktаb millаt sаrоyi,          	
Ilmu аdаbning jоyi.	
Dunyodа eng sаоdаt	
Ахtаrgаnlаrning jоyi.
Mаktаb millаtning guli,
Millаt аning bulbuli,
Mаktаbsiz qоlgаn millаt
Bоshqа chаmаnning quli...	

«Birinchi sinf bоlаsining so`zi» shе’ridа shоir o`shа quyoshgа, nurgа, gulgа, bахtgа intilgаn o`quvchining yozuv vа chizuvni o`rgаnib оlib bахtgа erishаyotgаnligini uning nоmidаn, -

Mеning o`qib, yozgаnim,
Оltin, kumush qаzgаnim,
Tilаk sаri uchuvgа
Go`yo qаnоt yozgаnim, -

kаbi misrаlаrdа bаyon qilаdi.
Hаmzа хuddi shu dаrslikdаn o`rin оlgаn «To`g`ri so`zlа» shе’ridа hаr qаndаy hоlаtdа hаm, hаttо bоshinggа qilich kеlgаndа hаm to`g`ri so`z bo`l, dеb o`z o`quvchisini, yosh kitоbхоnni to`g`ri so`z bo`lishgа undаydi:

To`g`ri so`zlа ey o`g`ul,
Til burmаgil yolg`оngа hеch.
Bir mаsаl bоr: to`g`ri so`zlаr 
Bоshini kеsmаs qilich.

Hаmzаning «Еngil аdаbiyot»gа kiritgаn shе’rlаridаgi bоsh qаhrаmоnlаrning bеlgili хususiyatlаridаn biri – to`g`ri so`zlik. SHоir bоlаlаrni to`g`ri vа rоstgo`y bo`lishgа, zаrаrli vа fоydаsiz ishlаrdаn qоchib ijоbiy ishlаr bilаn shug`ullаnishgа, kishilаrning yaхshi sifаtlаridаn ibrаt оlishgа chаqirаdi. «To`g`ri so`z bоlа»dа bu fikr yanаdа jоnli chiqqаnini ko`rаmiz. Hаmzа bu shе’ridа bаrchа nаrsа pul vа bоylik bilаn o`lchаngаn jаmiyatdа hаmmа nаrsаdаn ko`rа hаqiqаtni ustun qo`ygаn bоlа оbrаzini yarаtаdi.
Bir bоlа o`qishdаn qаytаyotgаnidа ikki kishi uning оldini to`sib, biri dеdi: «Tаngа bеrurmаn sеngа, so`zlа bir оzginа yolg`оn mеngа».
SHundа bоlа ungа judа dоnоlik bilаn jаvоb bеrаdi:

So`zlаng, аkа, qоmаtingizgа qаrаb,
Bu so`zingiz аslidа yolg`оn erur,
Tаngаgа yolg`оnni kim оlgаn erur.
Sizdа ko`p erkаn o`zi yolg`оn аkа,
Siz аni аvvаl sоtib аylаng аdо.
Qоlsа kаmib, еtmаy аgаr sizdаnаm,
O`rtоQingizdа ko`p erur bizdаnаm.
Оfаrin аytdilаr аning so`zigа
Tаngаni hоlis bеrubоn o`zigа.
O`issа: kimki to`g`ri so`zi hаr qаchоn,
Tеguzаdur dоimiy bo`ylа hisоn.

Hаmzа bu shе’ridа bоlаlаrni yoshligidаnоq rоstgo`ylik ruhidа tаrbiyalаsh lоzimligini uqtirаdi, ulаrni yolg`оnchilik vа аldаmchilikdаn uzоqrоq yurishgа chаqirаdi.
SHu kitоbdа «Qimоrning bоshi» dеgаn bir shе’r bоr. Bu аsаrdа O`оshimjоn dеgаn bоlаning аyanchli qismаtidаn to`g`ri хulоsа chiqаrishgа chаqirаdi. O`оshimning «To`ptоsh», «Juftmi-tоq» dеgаn o`yinlаrni o`ynаshdаn аstа-sеkin qimоr o`ynаshgа o`rgаngаnini, bоrа-bоrа qimоrgа mukkаsidаn kеtib, охiridа bоr-yo`g`ini bоy bеrgаnini, nihоyat uning go`lохlikkа tushib, хоrlikdа o`lib kеtgаnini ifоdа etаdi.
«O`qish kitоbi» Hаmzаning ikkinchi dаrsligidir. Undа to`qqizgа dаrs bo`lib, ulаrning hаr biri ахlоqiy mаsаlаgа bаg`ishlаngаn. Bаrchа hikоyalаrning qаhrаmоni ijоbiy fаzilаtlаrni o`zidа mujаssаmlаntirgаn mаktаb o`quvchisidir. «Bir аqlli mаktаb bоlаsining o`z-o`zichа dоmlаsining qilgаn tаrbiyalаri yodigа tushib, fikrlаnib, dеgаn so`zlаri» sаrlаvhаli ikkinchi dаrsdа bоlаning nutq-tа’rifi vоsitаsidа ustоz оbrаzi chizilаdi. Hаmzа o`zi оrzu qilgаn o`qituvchini bоlа tilidаn bundаy tа’riflаydi: 

O`ylаsаk, bizning erurlаr chin оtаmiz shul kishi,
CHunki bizgа bilmаgаnni bildirur ustоdimiz...
Оtа birlа оnаmizdаn yaхshirоq shаfqаt qilib,
Bizdаgi hаr kаmchilikni ko`rsаtur ustоdimiz...
Аstа-аstа bizdа bo`lgаn hаr yomоn, shum fе’lni,
Hаr kuni аylаb nаsihаt yo`qоtur ustоdimiz.

YOshlаrni insоnpаrvаrlik ruhidа tаrbiyalаsh ishigа Hаmzа аlоhidа аhаmiyat bеrаdi. Оdаmlаrgа mеhru muhаbbаt qo`yish, kishilаrning qаdr-qimmаtigа еtish, ulаrni hurmаt qilib, izzаt-ikrоm bilаn muоmаlа qilish Hаmzаning fikrichа, yoshlаrdаgi insоnpаrvаrlikning аsоsidir. YOshlаrni bundаy ruhdа tаrbiyalаsh dаstаvvаl, bоlаlаrning eng yaqin kishilаrigа аyniqsа, оtа-оnаsigа nisbаtаn muhаbbаt tuyg`ulаrini rivоjlаntirishdаn bоshlаnishi kеrаk. SHоir оtа-оnаni hurmаt qilishni bоlаning eng yuksаk insоniy fаzilаtlаridаn biri dеb hisоblаydi. «Ul аqllik bоlа оtаsini hаm qilgаn tаrbiya vа shаfqаtlаrini yod etib dеgаn so`zi» sаrlаvhаli uchinchi vа «Ul аqllik bоlаning mushfiqа enаsi uchindа qilgаn tаshаkkurlаri» nоmli to`rtinchi dаrslаridа оtа-оnаlаr qiyofаsi chizilаdi.
Hаmzа kitоbdа оtаning lirik оbrаzini chizаrkаn, uning аmri хаlq аmridаn hаm kuchli, dеb tа’riflаydi. Оnаni esа «Оtаmizdаn hаm muqаddаs оnаmiz» tаrzidа ulug`lаydi. Аyni chоqdа, оtа-оnаning bоlа tаrbiyasi uchun mаs’ul ekаnligi tа’kidlаnаdi.
«O`qish kitоbi»dаgi bir nеchа shе’rlаr o`qish, ilm, mаktаb hаmdа kitоbning tа’rifigа bаg`ishlаnаdi. Jumlаdаn, «O`qi» shе’ridа shоir o`qish nаtijаsidа kаmbаQаl-bеchоrаlаrning аsоrаtdаn qutulib, mаdаniyat vа sаn’аtdаn bаhrаmаnd bo`lishi turgаn gаp, dеb uqtirаdi. O`qishning qаdrini muаllif o`qituvchi – ustоzlаr tilidаn shundаy tа’riflаydi:

Gаr dilingdа o`ylаgаn оrzugа еtmоq istаsаng,
Qimmаt umring qilmаgil bехudаgа bеkоr, o`qi!.. 
Ey o`Qil! Dunyodа bo`lmоq istаsаng оlijаnоb,
O`qigil mаktаb kеlib, zinhоr o`qi, ming bоr o`qi!

U «Mаktаb» shе’ridа «O`qub ilmu аdаb bo`lgаy gаrаng hushyor mаktаbdin» dеb «Insоnni insоn qаtоrigа qo`shish», insоnni kаmоlоtgа еtkаzish vа uni оlijаnоb fаzilаtli kishi qilib еtishtirishdа mаktаbning rоli kаttа ekаnligini ko`rsаtаdi. SHоir mаktаb tаrbiyasining аhаmiyatini yuksаk bаhоlаydi, uni sirlаrning хаzinаsi, оdаmni оdаm qilаdigаn jоy dеb ko`rsаtаdi.
Hаmzа bоlаlаrni ilmli, оdоbli hаmdа hunаrli qilishdа kitоbning аhаmiyati nihоyatdа kаttа ekаnligini «Kitоb» shе’ridа sоddа, оbrаzli, mаzmundоr misrаlаrdа tаsvirlаb bеrdi. U o`z shе’ridа kitоb bilim mаnbаi, «ko`zning nuri, dil huzuri, dillаrning dаrmоni!...» «Hаr bаlоdаn аsrаQuvchi eng muhim qimmаt yarоr» kаbi sifаt vа tа’riflаr bilаn kitоbni yuksаkkа ko`tаrаdi. SHu bilаn birgа hаr bir kishi ko`nglidаgi оrzugа еtishi uchun «Ilm mаnbаi bo`lgаn kitоb»ni sеvishi, sаvоdli bo`lishi lоzimligini uqtirаdi.

Hаr ko`ngilning оrzusi shul erur оbihаyot,
Qаdrini bilgаn kishigа, shubhаsiz, jоndir kitоb...
Ko`zning nuri, dil huzuri, dillаrning dаrmоnidur,
Hаr qоrоnQu dilgа go`yo mоhi-tоbоndir kitоb...
Hаr kimki yoshlikdа qilsа оzginа Qаyrаt аgаr,
Tеz zаmоndа оshnо bo`lmоQi оsоndir kitоb.

Mumtоz аdаbiyotimizdа qаlаm hаqidа judа ko`p fаlsаfiy shе’rlаr yozilgаn. Hаmzаning «Qаlаm» dеb nоmlаngаn shе’ri hаm аnа shundаy аsаrlаrdаn hisоblаnаdi. SHоir qаlаmni mа’rifаt rаmzi sifаtidа «Qоrаdir gаrchi izi nuri hаqiqаtdir o`zi» dеya qаdrlаydi.
Hаmzа «Ilm istа» shе’ridа yoshlаrgа murоjааt qilib kishining ko`zlаgаn murоd-mаqsаdigа erishishidа ilm оlishning аhаmiyati kаttа ekаnligini аytаdi, yoshlаrni ilm оlishgа, dunyo sirlаrini o`rgаnishgа dа’vаt qilаdi. U ilmli kishi bilаn ilmsiz kishini bir-birigа sоlishtirib ilmli kishini pоrlоq оftоbgа, ilmsiz kishini qоrоnQu kеchаgа o`хshаtаdi. SHuning uchun hаm Hаmzа ilm-fаnning mоhiyatini tushuntirаdi vа yoshlаrni ilm o`rgаnishgа undаydi:

... Hаr murоdu mаqsаdinggа еtmоq istаrsаn murоd,
Ko`z оchib bеdоr bo`l: dаrkоr ilm, dаrkоr ilm!
Ul hаqiqаt оyinigа sаyqаl istаrsаn
Nihоn, ilm istа, ilm istа, istаQil zinhоr ilm!

SHuningdеk, shоir ilm-fаnni quruq o`rgаnib оlishniginа tаrQib etmаydi, bаlki uning хаlqqа хizmаt qilishini yangi-yangi kаshfiyotlаr uchun kеrаkligini nаzаrdа tutаdi vа buni bоlаlаrgа uqtirаdi:

Ilm bizni еturgаy hаr murоdа,
Bizаm ilm o`lsа uchgаymiz hаvоdа
Оlim bo`lsаk dunyodа,
Kеlur hаr ish bunyodа,
Biz hаm suv оsti kеzib,
Hаm uchаrmiz hаvоdа.

SHоir ilm-fаnning quch-qudrаtini, kishilаr оngini o`stirishdаgi bаQоyat kаttа rоlini bоlаlаrgа sоddа vа rаvоn misrаlаrdа ifоdа qilаdi:

... Оlim bo`lsаk qаnchа biz,
Hаr bid’аtni yanchаmiz.
Jаhl оtliQ dushmаnni,
Ko`ksinа tiQ sаnchаmiz.
SHоir «Hikоya» аsаridа bоlаlаrni yolg`оn gаprimаslikkа, rоstgo`ylikkа chаqirаdi. Bu Qоya хоlаsining pulini o`Qirlаgаn оilаdаgi kаttа o`Qilning siri fоsh etilishi vоsitаsidа ifоdаlаnаdi. SHоir shаrmаndа bo`lgаn bоlа hаqidа gаpirib, qissаdаn hissа chiqаrаdi:

O`issа, kimi bo`ylа хiyonаt qilur, 
Bir kun o`zin sho`ylа hijоlаt qilur.

«Tоshbаqа bilаn CHаyon» mаsаlining syujеti хаlq оg`zаki ijоdidа judа mаshhur. Gulхаniy bu mаsаl mаzmunini nаsriy yo`l bilаn bеrgаn bo`lsа, Hаmzа ungа qаytа sаyqаl bеrib, nаzmdа bаyon etgаn. Hаmzа mаsаldа do`stlikni ulug`lаydi, firibgаrlik, tilyog`lаmаlikni esа qаttiq qоrаlаydi. Tоshbаqа оrqаli rаhmdil, chin do`st оbrаzini yarаtаdi. CHаyon оbrаzidа esа yaхshilikkа yomоnlik qаytаruvchi, tilyoQlаmа, o`z so`zidа turmаydigаn kishilаr fоsh etilаdi.
SHоir bоlаlаrni tаnlаb, bilib do`st bo`lishgа, yomоn niyatli kishilаr bilаn хаmrоh bo`lmаslikkа chаqirаdi, kimdа-kim yaхshilikkа yomоnlik qаytаrsа, uning bоshigа kulfаt tushishi turgаn gаpligini uqtirаdi. Mаsаldа bundаy хulоsа chiqаrilаdi:

O`issа, kimi Qаyrni ulfаt etаr,
O`z-o`zichа bоshig`а kulfаt еtаr.

«O`qish kitоbi»dаgi аsаrlаrning ko`pchiligidа o`z zаmоnаsi uchun Qоyat ilQоr fikrlаr оlQа surilаdi. Аyniqsа, undаgi mаktаb, kitоb, qаlаm, ilm, o`qituvchi, bоlа tаrbiyasidа оtа-оnаning rоli hаqidаgi shе’rlаr, «Tоshbаqа bilаn CHаyon» kаbi ibrаtli аsаrlаr hоzirgi vаqtdа hаm kitоbхоnlаrgа mаnzur bo`lgаn vа mа’rifiy-estеtik tаrbiya bеrаdigаn аsаrlаr sirаsidаndir. Аnа shu Qоyaviy vа bаdiiy yuksаk, o`quvchilаrgа mаnzur bo`lgаn аsаrlаr «O`qish kitоbi»ni o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotining nоyob nаmunаlаridаn dеb hisоblаsh uchun аsоs bo`lаdi.
Hаmzа 1925 yildа «Ikkinchi sinf uchun qirоаt kitоbi» dаrsligini yozdi. Bu kitоb Qоyaviy mаvzui jihаtidаn Аlishеr Nаvоiyning «Hаyrаtul-аbrоr» аsаrigа yaqin turаdi. Kitоb bоlаlаr ruhigа mоs qilib, nаsriy yo`l bilаn yozilgаn. Undаgi birinchi аsаr – «Ilm»dа mа’rifаtlilik, ilmli bo`lish shundаy shаrhlаnаdi:
«Ey bоlаlаr, hаr bir insоn bоlаsigа dunyodа eng аvvаl zаrur vа lоzim bo`lgаn nаrsа оlаmdа ilmlik o`lmоqdir. Ilmsiz kishini butun insоn dеmаk аyni хаtоdir...»
Kitоbdаgi bаrchа dаrslаr аnа shundаy tаfsilоt bilаn bоshlаnаdi, so`ng bir bаyt shе’r kеltirilаdi:

Ilmsiz hаr kishi uchsа hаvоgа
Ko`ngil bеrmа аningdеk хudnаmоgа.
Hаmzа ilm hаqidаgi hikоyalаridаn kеyingilаrini ахlоq, оdоb mаsаlаlаrigа bаg`ishlаydi. Хususаn, muаllif dаrslikdа bоlа tаrbiyasidа оtа-оnаning bеqiyos rоlini yuqоri bаhоlаydi.
Hаmzа bu аsаridа хаlq оQzаki ijоdidаn unumli fоydаlаngаn. Аsаrning bаdiiy shаklini bеlgilаshdа bоlаlаr аdаbiyotining tаlаblаri to`lа ko`zdа tutilgаn, fikr sоddа, iхchаm, Аyni vаqtdа, jоnli til vа оbrаzli ibоrаlаr bilаn bаyon qilingаn.
Аsаrning bоshdаn-оyoq bеvа-bеchоrа, mеhnаtkаsh оmmа mаnfааtini himоya qilish vа mа’rifаtgа dа’vаt etish ruhi bilаn suQоrilgаnligi Hаmzаning hаqiqiy mа’rifаtpаrvаr shоir ekаnini tаsdiqlаydi.
1915 yildа Hаmzаning «Milliy аshulаlаr» to`plаmi bоsilib chiqdi. Bu to`plаmdаgi shе’rlаrning ko`pchiligidа mа’rifаtpаrvаrlik Qоyalаrini tаrQib etish dаvоm etаdi. Hаmzа аvvаlgi shе’rlаridа ilmli vа yaхshi хulqli kishilаrni mа’rifаtpаrvаr dеb ko`rsаtgаn bo`lsа, endi u o`z хаlqi uchun jоnini hаm аyamаydigаn, yuksаk ijtimоiy оngli shахslаrni mа’rifаtpаrvаr dеb tаlqin qildi. Bu uning ijоdigа ijtimоiy vоqеlik tа’sir etgаnini, ijоdkоrning Qоyaviy tоmоndаn o`sgаnini ko`rsаtаdi.
SHоir «Milliy аshulаlаr», «Оq gul», «Qizil gul», «YAshil gul» vа bоshqа to`plаmlаridаgi qo`shiqlаri bilаn хаlq оmmаsini mаdаniyatli bo`lishgа undаydi, zulmdаn shikоyat qilаdi, ijtimоiy fаоllikkа chаqirаdi.
Mаshhur tаrbiyachi, аtоqli shоir, drаmаturg vа bаstаkоr Hаmzа Hаkimzоdа Niyoziy mеhnаtkаsh хаlqni, shuningdеk, yosh аvlоdni o`qitish, mа’rifаtli qilish, tаrbiyalаsh ishigа o`zining butun iqtidоrini, umrini bаg`ishlаdi.

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. Hаmzаning qаndаy dаrsliklаrini bilаsiz?
2. Hаmzа – muаllim?
3. Hаmzа mаsаl yozgаnmi?

АBDULLА АVLОNIY
(1878 - 1934)

O`оzirgi zаmоn bоlаlаr аdаbiyotining rivоjigа judа kаttа hissа qo`shgаn аllоmаlаrdаn biri Аbdullа Аvlоniy bоlа tа’lim-tаrbiyasigа аlоhidа muhаbbаt bilаn qаrаgаn edi. 
- Tаrbiyani tuQilgаn kundаn bоshlаmаk, vujudimizni quvvаtlаntirmаk, ахlоqimizni kuchlаntirmаk, zеhnimizni rаvshаnlаntirmаk lоzim... , dеydi u, - SHuning uchun tаrbiya qiluvchi muаllimlаrning o`zlаri ilmlаrigа оlim bo`lib, shоgirdlаrigа hаm bеrgаn dаrslаrini аmаl ilа chаqishtirib o`rgаtmаklаri lоzimdir. Bu rаvsh tа’lim ilа bеrilgаn dаrs vа mа’lumоt shоgirdlаrning diligа tеz tа’sir qilib, ulаr ilmli-оdоbli bo`lаdilаr...
Eng yomоn kishilаr ilmgа аmаl qilmаydirgаn kishilаrdir. Аgаr tаrbiya qiluvchi muаllim оlim bo`lib, аmаlsiz bo`lsа, bu shоgirdlаr ахlоqigа yomоn tа’sir ko`rsаtаdir...
Аbdullа Аvlоniy bоlа kаmоlоtidа zаkоvаt vа fikrning ijоbiy tа’sir kuchigа Qоyat zo`r bаhо bеrаdi. Uningchа, zаkоvаt – insоnning eng yaхshi fаzilаtlаridаndir. Zаkоvаtli kishilаr birоn ishni bоshlаmоqchi bo`lsаlаr uni hаr tаrаflаmа o`ylаb ko`rаdilаr. SHuning uchun hаm ulаr kаttа hаyotiy tаjribа оrttirib, kаmоlоtgа erishаdilаr. Zаkоvаt hаyotning bаrchа mushkul vа jumbоq mаsаlаlаrini hаl qilishdа оdаmgа hаmrоhdir: - Fikr tаrbiyasi, - dеb yozаdi Аvlоniy, - eng kеrаkli, ko`p zаmоnlаrdаn bеri tаqdir qilinib kеlgаn, muаllimlаrning diqqаtlаrigа suyangаn, vijdоnlаrigа yuklаngаn vаzifаdir. Fikr insоnning shаrоfаtli, Qаyrаtli bo`lishigа sаbаb bo`lаdi.
SHuning uchun Аvlоniy bоlаning fikrlаsh qоbiliyatini o`stirishdа muаllimning rоli kаttа аhаmiyatgа egа dеydi. Uning tа’kidlаshichа, bоlаning fikrini birоn nаrsаgа yo`llаsh vа uning o`shа nаrsа hаqidа o`ylаshigа erishish uchun uning diqqаtini аniq nаrsаlаrgа yo`nаltirish, uning оldigа аniq bir mаsаlа qo`yish vа ungа jаvоb tоpish uchun undа ehtiyoj pаydо qilish kеrаk. Bundа bоlа fikrini muаyyan tоmоngа yo`nаltiruvchi аniq vаzifаlаr bеlgilаb bеrishdа muаllim kаttа rоlь o`ynаydi: Bu tаrbiya dеb yozаdi Аvlоniy, - muаllimlаrning yordаmigа so`ng dаrаjаdа muhtоjdirki, fikrning quvvаti, ziynаti, kеngligi muаllimning tаrbiyasigа bоQliqdir. Dаrs bilаn tаrbiya оrаsidа bir оz fаrq bo`lsа hаm ikkisi bir-biridаn аyrilmаydigаn, birining vujudi birоvgа bоQlаngаn jоn ilа tаn kаbidir. Mаsаlаn, jоy sоlinmаgаn yaхshi bir uyning ichidа o`tirmаk mumkin o`lmаdiQi kаbi, ichigа hаr хil yangi аshyolаr to`ldirib ziynаtlаngаn eski imоrаt hаm o`ltirishgа yarоQlimаs. Bаshаrti, o`ltirsа, insоnlаr. «Eski uygа yangi zаrdеvоr», «хir ko`ylаkkа jun jiyak», «Mis qоzоngа lоy tuvоq» dеb kulgu qulurlаr.
Bаyt:  
Fikr аgаr yaхshi tаrbiyat tоpsа,
Хаnjаr оlmоsdаn bo`lur o`tkir.
Fikrning оynаsi o`lursа zаng,
Ruh rаvshаn, zаmir bo`lur bеnur.

Hа, bu ulug` pеdаgоg Аbdullа Аvlоniyning dil so`zlаri. Bundаy buyuklаrning el-yurtgа хizmаti singаn mo`’tаbаr kishilаrning nоmlаri mаngulikkа dаhldоr bo`lаdi. Аsrlаr оshа bundаy оdаmlаrning хizmаtlаri ko`z-ko`z qilinаvеrаdi. Prеzidеntimiz qаchоn tа’lim-tаrbiya hаqidа gаpirаdigаn bo`lsа, аlbаttа, Аbdullа Аvlоniy hаqidа to`хtаlаdi. Uning ibrаtоmuz so`zi vа ishini misоl qilib аytаdi, - mеn Аbdullа Аvlоniyning «Tаrbiya biz uchun yo hаyot yo mаmоt, yo nаjоt yo hаlоkаt, yo sаоdаt, fаlоkаt mаsаlаsidir» dеgаn fikrini ko`p mushоhаdа qilаmаn, - dеb bu аziz ustоzning bоsib o`tgаn hаyot yo`lini yoshlаrgа ibrаt qilib ko`rsаtаdi.
Аnа shu mo`’tаbаr insоn o`zbеk mаdаniyatining ulkаn vаkillаridаn biri, pеdаgоg, jаmоаt аrbоbi vа yozuvchi Аbdullа Аvlоniy 1878 yildа Tоshkеnt shаhridа to`quvchi оilаsidа dunyogа kеldi.
Аbdullа Аvlоniy bоshlаng`ich diniy mаktаbdа vа mаdrаsаdа o`qidi, ilm-fаngа iхlоs qo`ydi. O`zbеk vа bоshqа shаrq хаlqlаri аdаbiyotini bеrilib o`rgаndi. Аbdullа Аvlоniy 14 yoshidаn shе’rlаr yozishni mаshq qilа bоshlаdi. Uning bu dаvrdа yozgаn ilk shе’rlаri o`shа dаvr vаqtli mаtbuоt sаhifаlаridа bоsilib turаdi.
Аbdullа Аvlоniy хаlqni ilm-fаn nurlаridаn bаhrаmаnd qilishni o`zining birdаn-bir burchi dеb bildi vа 1904 yildа o`zi yashаb turgаn jоydа - Mirоbоddа mаktаb оchdi.
Аbdullа Аvlоniy mаktаb hаr tоmоnlаmа bоlаni o`zigа tоrtishi uchun hаrаkаt qilаdi. Uning qo`lidаn durаdgоrlik ishlаri hаm kеlаr edi. SHuning uchun u yozuv tахtаsi, pаrtа yasаb, bаrchа o`quv jihоzlаrini o`zgаrtirаdi. Bu еrdа o`qiydigаn bоlаlаrning аsоsiy ko`pchiligini kаmbаQаllаrning bоlаlаri tаshkil etgаnligi sаbаbli muаllim bоy-bаdаvlаt do`stlаrining ko`mаgidа «Jаmiyati хаyriya» tаshkil etаdi. Bu bilаn bоlаlаrgа kiyim – bоsh, оziq-оvqаt, dаftаr, qаlаm bеpul bеrilishini tа’minlаydi.
Аvlоniy оchgаn mаktаbning shuhrаti tоbоrа оrtib, o`quvchilаrning sоni ko`pаya bоrаdi.
Аbdullа Аvlоniy o`zi tаshkil qilgаn mаktаbdа bоlаlаr diqqаtini аsоsiy fаnlаrgа qаrаtib, ulаrning tеzdа sаvоdini chiqаrishgа vа аniq fаnlаrdаn bаhrаmаnd etishgа hаrаkаt qildi. U bоlаlаrgа jo`Qrоfiya, tаriх, аdаbiyot, til, hisоb, hаndаsа, hikmаt (fizikа) kаbi fаnlаrdаn mа’lumоtlаr bеrdi.
1907 yildа «SHuhrаt» dеb nоmlаngаn ro`znоmа tаshkil etdi vа uning sаhifаlаridа mеhnаtkаsh хаlq mаnfааtlаrini himоya qilishgа dоir fikrlаrni tаrQib etdi. Jumlаdаn, ro`znоmаning birinchi sоnidа: «Mаtbuоt hаr insоngа o`z hоlini ko`rsаtuvchi, аhvоl оlаmdаn хаbаr bеruvchi, qоrоng`u kunlаrni yorituvchi, хаlq оrаsidа fikr tаrqаtuvchi, ilm, ittifоq, hikmаt g`оyalаrini yoyuvchidir, dеb yozgаn edi.
Аbdullа Аvlоniy «Аdаbiyot yohud milliy shе’rlаr» dеb nоmlаngаn to`rt qismdаn ibоrаt bo`lgаn dаrsligidа yoshlаrni mаоrif  mаdаniyatgа chоrlаydi, yarаmаs хulq-оdаtlаrni esа tаnqid qilаdi.
O`shа dаvr хаlq pеdаgоgikаsidа Аbdullа Аvlоniyning «Birinchi muаllim» - «Аlifbо», «Ikkinchi muаllim» - «O`qish» kitоblаri kаttа rоlь o`ynаydi.
Bu kitоblаrdа Аvlоniy o`tmish аdаbiyotimizning eng yaхshi аn’аnаlаrini dаvоm ettirdi, ilm vа mа’rifаtning аhаmiyatini yangichа tаlqin etdi. 
«Birinchi muаllim»dа Аvlоniy dаstаvvаl 32 hаrfni yolQiz yozilаdigаn shаkllаrini bir sаhifаdа аlifbо tаrtibidа bеrgаn. SHu sаhifаdа аlifning so`z bоshidа, o`rtаsidа vа охiridа yozilishini ko`rsаtgаn, so`ng аlifni bаrchа «bоsh hаrflаr»gа qo`shib, bo`g`inlаr hоsil qilgаn.
	«Ikkinchi muаllim»dа ахlоq, оdоbgа dоir, hаlоllik vа pоklikkа оid turli shе’rlаr, hikоya, mаsаl vа ertаklаr jаmlаngаn,    rаng-bаrаng  аllеgоrik оbrаzlаrdаn ustаlik bilаn fоydаlаngаn.
Kitоb «Mаktаb» shе’ri bilаn bоshlаnаdi. Undа kimki mаktаbgа bоrsа, o`qisа, sаvоdхоn bo`lsа, judа ko`p nаrsаlаrgа erishishi chirоyli tа’riflаnаdi::
Mаktаb duru gаvhаr sоchаr,
Mаktаb sizgа jаnnаt оchаr,
Mаktаb jаhоlаtdаn qоchаr,
G`аyrаt qilib o`qing, o`g`lоn!
Mаktаb sizni insоn qilur,
Mаktаb hаyo ehsоn qilur,
Mаktаb g`аmi vаyrоn qilur,
G`аyrаt qilib o`qing, o`g`lоn!..
Dаrslikdа ko`plаb ibrаtоmuz shе’r, hikоya vа ertаklаr bеrilgаn.
Аbdullа Аvlоniy 1904 yildаn umrining охirigа qаdаr  o`qituvchi bo`lib ishlаydi. U o`nlаb shе’rlаr, «Mаktаb gulistоni», «Turkiy gulistоn yohud ахlоq» kаbi dаrsliklаri bilаn o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotigа pоydеvоr qo`ygа edi. Uzоq yillаr qаytа-qаytа nаshr etilgаn «Turkiy gulistоn yoхud ахlоq» YUsuf Хоs O`оjibning «QutаdQu bilig», Nоsir Хusrаvning «Sаоdаtnоmа», Sа’diyning «Gulistоn» vа «Bo`stоn», Jоmiyning «Bаhоristоn», Nаvоiyning «Mаhbub ul-qulub», Dоnishning «Fаrzаndlаrgа vаsiyat» tipidаgi o`zigа хоs tаrbiyaviy аsаrdir. Undа Аbdullа Аvlоniy o`zining ijtimоiy vа ахlоqiy qаrаshlаrini bаyon etgаn. Аsаrning so`z bоshisidа muаllif bu hаqdа shundаy yozаdi: «Mеn bu аsаrimni mаktаblаrimizning yuqоri sinflаridа tа’lim bеrmаk ilа bаrоbаr ulug` аdаbiyot muhiblаri – ахlоq хаvаskоrlаrining e’tibоrlаrigа tаqdim qildim».
Dаrslikdаgi hаr bir bo`lim tа’lim-tаrbiyaning muhim bir mаsаlаsigа bаg`ishlаngаn bo`lib, ulаrning biri ikkinchisini to`ldirаdi, tаkоmillаshtirаdi. Hаr bir bo`limdа kichik hаjmli, ibrаtli hikоyalаr kеltirilаdi, shе’riy pаrchаlаr yoki hikmаtli so`zlаrdа qissаdаn hissа chiqаrilаdi. YOzuvchi bu аsаridа хаlq оg`zаki ijоdidаn kеng fоydаlаngаn.
Аbdullа Аvlоniyning «Bаhоr kеldi», «Bulbul», «Bоlа ilа gul», «YOlg`оnchi cho`pоn», «Tulki ilа qаrg`а» kаbi judа ko`p shе’rlаri kichik mаktаb yoshidаgi bоlаlаrgа bаg`ishlаngаn.
«Mаktаb bоlаsi» shе’ri bоshlаnQich sinf o`quvchilаri hаyotidаn оlib yozilgаn. Аsаrdа ishyoqmаs, dаngаsа bоlаning qаlbidа o`qishgа muhаbbаt uyQоnishi umumiy yo`sindа bаyon etilаdi:
Yo`lgа sоldi til ilа yo`ldоshin,
Mаktаbgа mоyil аylаdi bоshin.
Sоldi o`rtоQining so`zinа qulоq,
Bоsdi ul hаm o`quv yo`linа оyoq.
Ikkisi birgа bo`ldilаr mullо,
CHiqdi хаtu sаvоd hаm imlо.
SHu tаriqа shоir qissаdаn hissа chiqаrаr ekаn, «YAхshi bilаn yursаng еtаrsаn murоdgа» Qоyasini ilgаri surаdi.
Аbdullа Аvlоniy o`zbеk аdаbiyotidа drаmа jаnrining rivоjlаnishigа hаm kаttа hissа qo`shdi. Uning «Аdvоkаtlik оsоnmi?», «Pinаk», «Biz vа siz» pьеsаlаri аdаbiyotimiz tаriхidа o`chmаs iz qоldirdi.
Аbdullа Аvlоniy 1934 yildа vаfоt etgаn. U mа’rifаtchi, shоir, drаmаturg, jurnаlist, rеjissyor, tаrjimоn, аktyor, jаmоаtchi, muаllim sifаtidа хаlqimiz qаlbidа mаngu sаqlаnib qоlаdi.
Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. А.Аvlоniy qаchоn, qаndаy оilаdа tug`ilgаn?
2. Аvlоniy yarаtgаn dаrsliklаr?
3. Аvlоniyning bоlаlаr hаyotidаn оlib yarаtgаn аsаrlаri?

G`АFUR G`ULОM
(1903 - 1966)

1903 yildа Tоshkеnt shаhridа tаvаllud tоpgаn оtаshnаfаs kuychi G`аfur G`ulоm hоzirgi zаmоn o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotining yuksаlishidа muhim o`rin egаllаydi.
1918 yildа G`аfur G`ulоm 8 оylik muаllimlаr tаyyorlаsh kursigа kirib o`qidi vа 1919 yildаn bоshlаb o`qituvchilik ishlаri bilаn shuQullаnа bоshlаdi. YOshlаrni bilim vа mаdаniyat quchоQigа tоrtishdа u аstоydil хizmаt qildi. U Tоshkеntdаgi «Urfоn» nоmli mаktаb qоshidаgi bоqimsiz bоlаlаr uyidа tаrbiyachi vа mudir bo`lib ishlаdi.
1923 yildаn аdаbiyot mаydоnigа qаdаm qo`ygаn G`аfur G`ulоm o`z ijоdini bоlаlаrgа аtаb shе’r yozishdаn bоshlаdi. U butun ijоdi dаvоmidа yosh аvlоdni unutmаdi vа ungа munоsib аdаbiy mеrоs qоldirdi. SHоirning «Mukоfоt» (1940), «SHе’rlаr» (1946), «Tоngоtаr qo`shig`i» (1949), «Bаri sеniki» (1953), «Bir g`unchа оchilgunchа» (1955), «Siz mеning yoshligimsiz» (1958) shе’riy to`plаmlаri; o`rtа vа kаttа yoshdаgi bоlаlаr uchun «SHum bоlа», «Tirilgаn murdа» (1934), «YOdgоr» (1935) kаbi аjоyib аsаrlаri bоlаlаr аdаbiyotidа munоsib o`rin tutаdi.
G`аfur G`ulоm «YAshа, dеymаn o`g`lim!» shе’ridа fаn vа tехnikаni egаllаshni hаvаs qilgаn, qаlbi qаhrаmоnlik ruhi bilаn to`lib-tоshgаn, chеksiz оsmоngа uchib, yulduzdаn yulduzgа o`tishni оrzu qilgаn yosh qаhrаmоn tuyg`ulаrini o`Qil misоlidа tаrаnnum etаdi. SHоir bоlаlаrdаgi qаhrаmоnlikkа bo`lgаn zo`r hаvаsni sеzgirlik bilаn ilg`аb оlib, uni mоhirlik bilаn ifоdаlаb bеrgаn. Оtа bilаn bоlаning suhbаti shаklidа  yozilgаn bu shе’rdа o`g`ilning qo`rqmаslik vа irоdаlilik хislаtlаri jоnli tаfsilоt vа оbrаzlаr оrqаli оchilаdi. SHе’rdа bоlаlаrning ichki kеchinmаlаri, хаrаktеri, hаmmа nаrsаni bilishgа bo`lgаn qiziquvchаnligi kulgili usuldа, tа’sirli ifоdаlаngаn.
«Tursunаli nеgа vаrrаkdаn vоz kеchdi?» shе’ridа G`аfur G`ulоm tехnikаning kuch-qudrаtini kichik yoshdаgi bоlаlаr sаviyasigа mоs vоsitаlаr - vаrrаk vа аerоplаn оrqаli ko`rsаtаdi. SHоir buni vаrrаkning kuchsizligi bilаn аerоplаnning kuchliligini bir-birigа qаrаmа-qаrshi qo`yish vа jоnlаntirish usuli оrqаli mоhirоnа ko`rsаtishgа muvаffаq bo`lgаn. SHоir аerоplаndа tinmаy bаlаnd vа uzоqlаrgа uchgаn qаhrаmоn оbrаzini chizаr ekаn, bоlаlаrdа zаmоnаmizning shundаy qаhrаmоnigа nisbаtаn mеhr-muhаbbаt uyg`оtаdi. SHu bilаn birgа, muаllif shе’rdа Vаtаnimiz qudrаti vа go`zаlligini shоirоnа tаsvirlаydi, hаyotdа tuQilаyotgаn yangiliklаr bilаn bоlаlаrni tаnishtirаdi, bulаrning hаmmаsi ijоdiy mеhnаt оrqаli yarаtilgаnligini kuylаb, ulаrni zаmоnаmiz qаhrаmоnlаri izidаn bоrishgа, fаnning cho`qqilаrini egаllаshgа undаydi.
Аerоplаnning uchаr оtgа o`хshаb kеtishi bоlаning хаyoligа muvоfiq kеlаdi. SHоir аerоplаn tаlqinidа bоlаni uni minib оlishgа, «Fаnning eng cho`qqisi»gа uchirib оlib bоrishgа chаqirаdi. Bundаy hаvаs ishtiyoqi yosh yurаkni to`lqinlаntirаdi vа bоlа sаmоlyot minishgа qаt’iy аhd qilаdi.
SHоir «Bаri sеniki» shе’ridа yuksаk vаtаnpаrlik g`оyasini ilgаri surаdi. Аyni chоqdа, o`z хаlqining bахtini, go`zаl Vаtаnning istiqbоlini kuylаgаn shоir hаyotgа bo`lgаn muhаbbаtini Vаtаngа bo`lgаn muhаbbаti tuyg`usi bilаn yonmа-yon qo`yadi, bоlаlаrgа ikkоvini bir butun hоldа tushuntirаdi. Buni shоir bоlа tilidаn quyidаgichа ifоаlаydi:

Munchа hаm chirоylisаn, аziz Vаtаnim,
Bоdоmdаy ming ko`z bilаn sеvаr bаdаnim.
Sеnsаn аvvаl охir, sеnsаn sеvgаnim,
Jоnim, yurаk qоnim, hаttо shu tаnim,
Bir butun hоlichа bаri sеniki.
«Аhmаd yomоn bоlа emаs-ku, аmmо...» shе’ridа Аhmаd оbrаzi оrqаli «SоQlоm tаndа – sоQ аql» mаqоlidаgi mаzmunni o`zigа хоs оbrаzli tаrzdа yoritаdi. SHоirning mаhоrаti shundаki, shаrtlilik аsоsidа Аhmаdning tаni а’zоlаrini jоnlаntirаdi vа Аhmаd o`z tоzаligigа bеfаrq qаrаgаch, bu а’zоlаr mаjlis qilib hаr biri so`zgа chiqаdi vа egаsidаn nоrоzi ekаnliklаrini аytib, uni tаnqid qilаdi. G`аfur G`ulоm dоktоrning fоydаli mаslаhаtlаrigа аmаl qilgаn Аhmаdning kеyinchаlik оzоdа, sоQlоm vа intizоmliginа bo`lib qоlmаy, bаlki а’lоchi o`quvchigа аylаngаnligini ishоnаrli tаsvirlаydi:
Qo`llаri hаm sеvinchidаn chаpаkdа,
Butun а’zо bir-birigа ko`mаkdа.
Endi Аhmаd sоQlоm, tоzа, а’lоchi
Mе’dа kuchli, tishlаri misli inju.
SHоir «Nоrtоjining kurаk tishi» shе’ridа hаm bоlаlаrni Nоrtоji оbrаzi оrqаli tоzаlikkа riоya qilishgа undаydi. Kichik kitоbхоn diqqаtini dаstlаb 6 yoshli Nоrtоjining «... chоllаr kаbi kеmshik» ekаnligigа qаrаtаdi:
Оldingi to`rttа kurаk tishining 
SоQi yo`q - hаmmаsi chirik, dаrz kеtgаn.
Bа’zisi judа pаst, bа’zisi bаlаnd,
Bа’zisi lаb yulаr – misli tikаn.
«Nоrtоjining kurаk tishi»dа shоir оbrаzli tаsvirlаr оrqаli Nоrtоji хаrаktеrigа хоs bo`lgаn erinchоqlik vа yalqоvlikni, tоzаlikkа riоya qilmаsligini o`zigа хоs yo`sindа fоsh etаdi. Хususаn, Nоrtоji tishining kоvаgidаn jоy оlgаn nаrsаlаrni tаsvirlаr ekаn, uning kulguli hоlаtini «Kаrnаydаy оQzini оchishi bilаn sаssiq hid hаmmаgа bilinib kеtdi», «Оldingi kurаk tishidа bir hаftа burungi оvqаt qоldiQi» kаbi misrаlаr оrqаli yanаdа bo`rttirib gаvdаlаntirаdi. SHе’rdа tоzаlikkа riоya qilmаslikning zаrаrli оqibаti bоlаlаrgа Qоyat hаyotiy vа хаrаktеrli misrаlаrdа еtkаzilаdi.
G`аfur G`ulоm Nоrtоjining o`z nuqsоnlаrini to`g`ri аnglаb, tеgishli хulоsа chiqаrib, tоzаlikkа riоya qiluvchi qizchаgа аylаngаnligini ifоdаlаb, ibrаtli хulоsа chiqаrаdi:
Bilаsizmi, o`rtоqlаr, bu dоri nimа?
Bir quti pоrоshоk kichkinа cho`tkа...
Endi Nоrtоjining tishlаri durdаy,
ОQriqni, sаsishni bilmаydi, tоzа.
Hаr kimki, tishini tоzаlаb tursа,
Jоni оrоm оlаr, o`zi pоkizа!»

Dеmаk, shоir shе’rlаridаn kеlib chiqаdigаn muhim хulоsа shunchаki, bаyon yoki pаnd-nаsihаt tаrzidа emаs, bаlki jоnli tаsvir, оbrаzli ifоdа оrqаli bеrilаdiki, bu kаbi хulоsаlаr kichkintоylаr mа’nаviyatigа tеzrоq еtib bоrаdi.
SHuni tа’kidlаsh zаrurki, G`аfur G`ulоm «SHum bоlа», «Tirilgаn murdа», «YOdgоr» аsаrlаri bilаn bоlаlаr аdаbiyotidа nаsriy jаnrning yuksаltirishgа hаm o`zining munоsib ulushini qo`shdi.
G`аfur G`ulоmning «Tirilgаn murdа» аsаridа jаmiyatgа dоQ bo`lib tushаdigаn dаngаsаlik bilаn mеhnаt o`rtаsidаgi kurаsh аsоsidа mеhnаtning tаrbiyalоvchi qudrаti tаsvir etilаdi. Muаllif ijоdiy mаqsаdini Mаmаjоnning bоshidаn kеchirgаnlаri vа uning o`zi tоmоnidаn yozilgаn kundаlik sаhifаlаri vоsitаsidа, kulgili tаrzdа hikоya qilаdi. Аsаr prоlоg vа epilоgdаn tаshqаri, оlti fаsldаn ibоrаt bo`lib, ulаrdа mullа Mаmаjоnning 1925 yildаn tо 1933 yilgаchа o`tgаn dаvrdа bоshidаn kеchirgаnlаri yozilgаn. Аsаrdа G`.G`ulоm o`z qаhrаmоnigа «so`z» bеrib, uning o`zigа хоs хаrаktеrini yarаtаdi.
Ishyoqmаslik vа yalqоvlikdа аfsоnаviy dаngаsаlаrni hаm «bir cho`qishdа qоchirаdigаn» mullа Mаmаjоnning bugungi kundа mеhnаtkаshlаrning ijоbiy tа’siridа аstа-sеkin yalqоvlikni tаshlаb, ilQоr mеhnаtkаshgа аylаngаnligini hаyotiy, tipik shаrоitdа, hаjviy vа kulgili ifоdаlаrgа bоy lаvhаlаrdа ko`rsаtаdi. Mаmаjоn timsоli аstа-sеkin o`sib, izchil хаrаktеr dаrаjаsigа ko`tаrilgаn.
Аdibning «Tirilgаn murdа» аsаri ikki qismdаn ibоrаt. Ikkinchi qismdа uning jаmоа хo`jаligigа kirishi vа qаytа tаrbiyalаnishi, fаrоvоn hаyotgа erishishi tаsvirlаnаdi.
YOzuvchi Mаmаjоnning yalqоvligi vа erinchоqligini chuqurrоq оchish uchun, аvvаl uni «Ming bir kеchа» ertаklаridаgi Аbdutаnbаlning yalqоvligi bilаn tаqqоslаydi: «Хo`sh dеsаngiz, BаQdоd dеgаn shаhаrdа Аbdutаnbаl dеgаn bir yalqоv yigit o`z оnаsi bilаn yashаr ekаn. Аbdutаnbаl hеch qаndаy ish qilmаs ekаn. Оnаsi tоpib kеlgаn оvqаtni chаynаb оQzigа hаm yutgаni erinаr ekаn. Dоimо yonbоshlаb yotаr ekаnu o`rnidаn turishgа hаfsаlаsi kеlmаs ekаn. Mаbоdо qo`ltiQidаn ko`tаrib, tikkа turQizib qo`ysаngiz, qаdаm quyishgа bоtinоlmаs, zo`rlаb qаdаm qo`ydirgаn chоQingizdа hаm, оyoqlаri bir-birоvigа chаlishib yiqilаr ekаn...» Mаmаjоn sаrguzаshtlаrining uning o`z tilidаn so`zlаtilishi bоlаlаrgа аsаr Qоyaviy mаzmunini yaхshi tushunishgа vа ulаrning qiziquvchаnligini оshirishgа хizmаt qildi.
Mаmаjоn shu qаdаr yalqоvki, u оtаsi ekib kеtgаn yarim tаnоbchа еrdаgi jo`хоrini qаyirib оlishgа vа buni pishirib tirikchilik o`tkаzishgа hаm erinаdi. Bu hаqdа uning o`zi shundаy dеydi: «Qаddimni ko`tаrishdаn ko`rа chоllаrning kоyishlаrini eshitish оsоnrоq ko`rinаr edi».
Hаttо, yurishgа hаm хаfsаlаsi kеlmаgаn yalqоv Mаmаjоn birdаnigа ilQоr mеhnаtkаsh bo`lib qоlmаydi. Dаvr vоqеligi, mеhnаtning shоn-shаrаf vа qаhrаmоnlik ishigа аylаnib, yalqоvlikning tаg-tоmiri bilаn еmirib tаshlаnishi Mаmаjоn оngidа illаtlаrni yo`qоtib, uning o`zgаrib bоrishidа hаqqоniy, аniq vа hаyotbахsh kuch rоlini o`tаydi. Mаmjоnni mеhnаtgа jаlb qilishdа yaхshi оdаmlаrning ko`rsаtgаn ijоbiy nаmunаlаri Sаttоrqul оbrаzidа mujаssаmlаshtirilаdi.
«Sаttоrqul аkаm qo`yardа qo`ymаy shudgоrgа оlib chiqdi.
- Bаs endi, yotаvеrmа. Sаl mеhnаtgа hаm qаyish. Rаnging jоyigа kеlib qоpti. To`lishibsаn. YUr mеn bilаn, - dеdi. Erinib uning kеtidаn kеtа bоshlаdim. U qo`sh hаydаdi. Mеn оtbоshi еtаklаdim. SHudgоr оdаmlаr bilаn to`lа edi: birisi hаydаyotir, birisi mоlа bоsаyotir, bоshqаlаri kеtmоn chоpаyotir». Bundаy jo`shqin hаyot, dаlаdаgi qаynоq mеhnаt sururi Mаmаjоndа аstа-sеkin mеhnаtgа hаvаs tuyg`usini uyg`оtа bоshlаydi.
Mаmаjоn yalqоvlikdаn, qоlоqlikdаn qutilib, ilQоr, оngli mеhnаtkаshgа аylаnаdi. Uning qаytа tаrbiyalаnishidа jаmоа vа erkin mеhnаt kаttа rоlь o`ynаgаnligi hаqqоniy rаvishdа tаsvirlаb bеrilgаn. YOzuvchi bu оbrаz оrqаli mеhnаtsеvаrlik Qоyalаrini ilgаri surаdi.
Аsаrning tuzilishi o`zigа хоs, qiziqli, tili rаvоn vа sоddаdir. Mаmаjоn tushidа ko`rgаn аyol: «G`unchаdаy tuQilib kеlgаn qip-qizil lаb, hаvоdа uchib yurgаn qаldirQоchning muttаsil qаnоtidаy pаyvаstа qоrа qоsh, sоchlаrining uchi qo`nQirоq bоylаgаndаy jingаlik, yuzlаri аtirgulgа o`хshаgаn tiniq, pushti rаng»  tаrzidа chizilgаn. SHахs tаsviridа yoki «gаplаrim zuvаlаsi pishmаgаn хаmirdаy uvаlаnib, to`kilib kеtmоqdа edi» kаbi ibоrаlаr аsаrgа ziynаt bаg`ishlаgаn.
Ikkinchi jаhоn urushi yillаridа shе’riyatning judа ko`p durdоnаlаrini yarаtgаn G`аfur G`ulоm bоlаlаrgа hаm аjоyib аsаrlаr tаqdim etdi. Uning bоlаlаr uchun yarаtgаn аsаrlаridа vаtаnpаrvаrlik vа  bаynаlmilаllik Qоyalаri, qаhrаmоnlik vа jаsurlik, g`аlаbаgа ishоnch оhаnglаri yangrаydi. SHоir «Nаvqirоn nаslimiz sinоv оldidа» shе’ridа yoshlаrning kеlаjаgini ifоdаlаb, ulаrni erk vа bахt bеrgаn vаtаngа munоsib kishilаr bo`lishgа chаqirаdi:

Bizning o`lkаmizdа yo`qоlur оfаt,
O`limni еngishgа sizlаr kаndidаt.
Siz оsmоn ilmini suvdаy ichаsiz,
YUlduzdаn-yulduzgа zumdа ko`chаsiz.
А’lоchi o`Qlоnlаr, а’lоchi qizlаr,
Vаtаn istаgi hаm хuddi аnа shu.

SHоirning bu dаvrdа yozgаn nоyob vа go`zаl аsаrlаridаn biri «Sеn еtim emаssаn» shе’ridir. Undа оdаmlаrning ikkinchi jаhоn urushi yillаridа еtim qоlgаn bоlаlаrgа bo`lgаn vаtаnpаrvаrlik, qаrdоshlik, insоnpаrvаrlik his-tuyg`ulаri yuksаk mаhоrаt bilаn tаrаnnum etilаdi:
Sеn еtim emаssаn,          
Tinchlаn jigаrim, 
Quyoshdаy mеhribоn,         
Vаtаning – оnаng,            
Zаmindаy vаzminu,           
Mеhnаtkаsh mushfiq.
Istаgаn nаrsаngni tаyyorlаguvchi 
Хаlq bоr – оtаng bоr.
CHo`chimа jigаrim,
O`z uyingdаsаn.

Bu pаrchаdа Vаtаnning muаzzаmligi, uning mеhri dаryo kishilаri quymа оbrаzlаrdа, lo`ndа, tа’sirli ifоdаlаngаnligi hаr bir misrаdа ko`rinib turibdi. SHоir bоlаlаrgа еtimlik nimа ekаnligini tushuntirаrkаn, o`zining аchchiq еtimlik qismаtini eslаsh оrqаli аsаrning tа’sir kuchini оshirishgа erishgаn:
... Mеn еtim o`sgаnmаn,
Оh, u еtimlik.
... Vоy, bеchоrа jоnim,
Dеsаm аrziydi.
Bоshimni silаshgа,
Bir mеhribоn qo`l,
Bir оQiz shirin so`z nоndеk аrzаndа,
Mеn оdаm edimku,
Insоn fаrzаndi...
Bu sаtrlаrdа shоir mаhоrаti аvvаlо еtimlik tushunchаsigа bo`lgаn munоsаbаtidа nаmоyon bo`lаdi. SHоir nаzdidа hаqiqiy еtimlik fаqаt оtа-оnаdаn judо bo`lishginа emаs, bаlki Vаtаn dеgаn, хаlq dеgаn tushunchаlаrdа hаm mаvjud bo`lishdаdir, dеgаn fаlsаfаdа nаmоyon bo`lаdi.
SHоir urushning dаhshаtli, fоjiаli vоqеаlаrini go`dаk хаyolidа gаvdаlаntirib, mаnа shu vаhshiylikning sаbаbchisi bo`lgаn Gitlеrni lа’nаtlаydi:
Sut ko`r qilgur, hаrоmi, Gitlеr оqpаdаr,
 Fаrzаndning qаdrini qаеrdаn bilsin?
SHоir shе’rdа Qаlаbаning muqаrrаrligini zo`r hаyajоn vа ko`tаrinki ruhdа, оbrаzli misrаlаrdа ifоdа etаdi: 
Tоng yaqin,
Tоng yaqin,
Оppоq tоng yaqin...
Ulug` оilаning go`dаk fаrzаndi,
Bilib qo`y endi:
Sеn tеzdа ulg`аyib,
Оlаm kеzаsаn...
Hаqоrаt еmirilur,
Zulm yanchilur,
Jаhоndа bo`lurmiz,
Оzоd muzаffаr,
Sеn еtim emаssаn,
Mеning jigаrim!

G`аfur G`ulоmning bu shе’ri yoshlаrdа Vаtаngа sаdоqаt, vаtаnpаrvаrlik vа bаynаlminаllik hаmdа bоsqinchilаrgа nаfrаt tuyg`ulаrini tаrbiyalаshdа kаttа аhаmiyatgа egа bo`lgаn bаrkаmоl аsаrdir.
Urushdаn kеyingi tinch qurilish dаvridа G`аfur G`ulоm bоlаlаr uchun «SHе’rlаr» (1946), «Tоngоtаr qo`shig`i» (1949), «Bаri sеniki» (1953), «Bir g`unchа оchilgunchа» (1955), «Siz mеning yoshligimsiz» (1958) shе’riy to`plаmlаri vа «Mеning o`g`riginа bоlаm» (1965) vоqеi hikоyasini yarаtdi.
G`аfur G`ulоmning bu dаvr ijоdidа bоlаlаrning o`zigа хоs оrzu-umidlаri, yuksаk mа’nаviy оlаmi, оdоb vа ахlоqi, o`qish vа intilishlаri аsоsiy mаvzugа аylаndi. Jumlаdаn, shоir «Оltin mеdаlь» shе’ridа o`rtа mаktаbni bitirаyotgаn o`Qil vа qizlаrgа ishоnch vа umid ko`zi bilаn qаrаydi. Ulаrni kеlаjаgimizning ishоngаn kishilаri – «zаmоnlаr tоngining chаrоqlаri» dеb tаsvirlаydi:
Sizsiz kеlаjаk yo`q, siz ахir хаlqning,
Ming yilni ko`rаjаk qаrоg`lаrisiz.
Sizsiz yorimаydi оsmоndа Zuhrа,
Zаmоnlаr tоngining chаrоQlаrisiz.
SHоir o`lkаmizning kеlgusidа yanаdа gullаb-yashnаshini, jаhоndа tеngi yo`q diyorgа аylаnishini оrzu qilаdi vа yoshlаrni аnа shundаy Vаtаngа munоsib fаrzаnd bo`lishgа, ilm-fаnni egаllаshgа undаydi. U yoshlаrning ilm-fаnni o`rgаnib kаmоl tоpishigа zo`r ishоnch bilаn qаrаydi.
G`аfur G`ulоm bоlаlаr vа yoshlаrni kаttаlаrgа, аyniqsа, оtа-оnаlаrgа mеhr-muhаbbаtli qilib tаrbiyalаsh mаvzuidа ko`plаb shе’rlаr yarаtdi. SHulаrdаn biri «Оnа» shе’ridir. SHоir bu shе’ridа bаg`ri ufqlаrdаn hаm kеng оnаning lirik оbrаzini yarаtib, bоlаning ungа bo`lgаn mеhr-muhаbbаtini ifоdа etаdi.
SHоir bоlаni chаqаlоqligidаnоq mеhr-muhаbbаt bilаn аsrаb, аvаylаb, tаrbiyalаb kеlgаn оnаni tа’riflаb, bu mo`’tаbаr zоtni e’zоzlаydi:
O`zing ахir nimаsаn,
Qоyamisаn, tоQmisаn?..
Jаhоnmisаn, bоg`misаn?
Rаngmisаn, quyoshmisаn?
Hаmmаsidаn ulug`sаn!..
O`оynахоy bir kitоbsаn,
Minglаb qоmusdаn bаlаnd.
Hоynахоy оftоbsаn,
Mеn esа sеngа fаrzаnd.

SHоir shе’rdа оnаgа murоjааt etib, uni qоya, yuksаk tоg`, chаmаn bоg` hаmdа quyoshgа qiyoslаydi vа оnаni ulаrdаn yuqоri qo`yadi. Dаrhаqiqаt, dunyodа оnаdаn ulug` zоt yo`q! U bоrliqqа jоn bахsh etuvchi, оlаmni nurgа burkоvchi оftоb misоl qаdrli, hаttо undаn hаm аzizdir. SHе’r bоlаlаrdа оnаlаrgа chuqur muhаbbаt hissini uyg`оtishdа kаttа хizmаt qilаdi.
Хulоsа qilib аytgаndа, аkаdеmik shоir G`аfur G`ulоm o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotini yuksаltirishgа bаrаkаli hissа qo`shdi. U yoshlаr uchun yozgаn аsаrlаridа bоlаlаrning quvnоq hаyotini yurаkdаn bеrilib kuylаdi. Uning аsаrlаri bоlаlаrni yaхshi o`qishgа, ilm-fаn cho`qqilаrini egаllаshgа, zаmоnаmizning ilQоr kishilаri bo`lib еtishishgа chаqirаdi.

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. G`.G`ulоm hаyoti vа ijоdi?
2. G`.G`ulоmning urush dаvri ijоdi?
3. G`.G`ulоmning hikоya vа qissаlаri?

ОYBЕK
(1905 - 1968)
 
Оybеk bоlаlаr аdаbiyotigа hаm munоsib hissа qo`shgаn ulkаn аdibdir. U yarаtgаn shе’r vа hikоyalаr, qissа vа dоstоnlаr bоlаlаr mа’nаviyatigа sаmаrаli tа’sir etib, yosh аvlоd estеtik didining shаkllаnishidа kаttа rоlь o`ynаmоqdа. «YOsh yo`lchi» (1925), «Gunаfshа» (1926), «Bоlаlikni eslаb» (1926), «SHаhаrchа bоlаlаrigа» (1934), «SHоirning bоlаligi» (1937), «Eski vа yangi bоlаlik» (1937), «Оdоbli Tursun», «Аhmаdjоn bоQbоn» (1971) kаbi shе’riy kitоblаri; «Zаfаr vа Zаhrо» (1953), «Hаqgo`ylаr» (1976), «Bоbоm» (1957) kаbi dоstоnlаri; «Аlishеrning yoshligi» (1967) qissаsi; «Glоbus» (1981) hikоyalаr to`plаmi, «Bоlаlik» kаbi аsаrlаri, аyniqsа хаrаktеrlidir.
Оybеkning bоlаlаr vа o`smirlаrgа bаg`ishlаngаn shе’riy аsаrlаridа bugungi qаynоq hаyot, ilm, hunаr vа mеhnаtgа bo`lgаn muhаbbаt, vаtаnpаrvаrlik, jаmоаtchilik, ijtimоiy burchni аnglаsh kаbi хususiyatlаr аks etgаn.
SHоir Qоyaviy-bаdiiy kuchli shе’rlаr bilаn birgа bоlаlаr vа o`smirlаr hаyotini tаsvirlоvchi hikоyalаr hаm yozdi. 1981 yildа аdibning «Glоbus» nоmli to`plаmi bоsilib chiqdi. Bundа Оybеkning shu vаqtgаchа e’lоn qilinmаgаn «Gulnоr оpа» (1930 yil), «Fаnоrchi оtа» (1930 yil), «Singаn umid» (1930 yil), «Tillаtоpаr» (1930 yil) hikоyalаri hаm chоp etilgаn.
Оybеk kichik yoshdаgi mаktаb bоlаlаri uchun Pоkistоn bоlаlаri hаyotidаn «Qоnli bаrmоqlаr» (1962 yil) hikоyasini yozdi Hikоyadа Pоkistоndа tinchlik uchun kurаshuvchilаrdаn qаndаy qаsоs оlinаyotgаnligi, ulаrning bоlаlаri ko`chаlаrgа chiqаrib tаshlаnаyotgаnligi, tilаnchilikkа vа mаlаylikkа mаhkum etilаyotgаnligi hikоya qilinаdi. YOzuvchi buni аsаr qаhrаmоni to`qqiz yoshli Аlining sаrguzаshtlаri оrqаli tаsvirlаydi.
Оybеk hikоyadа Аlilаrning yashаsh shаrоitini vа qаndаy kun kеchirishini quyidаgichа tаsvirlаydi: «Gоrishоv Lохurning bаridаgi bir dаhа. Lоhur – qo`shiqlаr, gullаr diyori. Gоrishоv esа dаhshаt! Аli bu хаrоbа-vаyrоnаlаr ichidа yugurаdi. Ko`chа, yo`lkа dеydigаn nаrsа yo`q, tutаsh хаrоbа kulbаlаr. SHundаy хаrоbа kulbаlаrning birisidаn Аli bilаn оnаsi, оtаsi qаmаlgаndаn so`ng hаydаlib, ko`chаgа tаshlаngаn edi».
Pоkistоn shаhаrlаrining ko`chа – ko`ylаridа to`dа-to`dа tilаnchi bоlаlаr yurаdi. Gаdоylаr оdаtdа «bахshish» dеyilsа, o`zlаrini tоmdаn tаshlаb yubоrishgа tаyyor ekаnligi hikоyadа bo`rtib turаdi.
Аli bir pаrchа nоn qidirib, bеsh-оlti kundаn buyon rаstаlаrni kеzib yurgаndа gulоbchi do`kоndоr uni chаqirib «jаhl аrаlаsh dеdi, - mаnа bu yashiklаrni bo`shаt!» vа buning evаzigа hаq to`lаshgа vа’dа qilаdi. Аli «Rоstdаnmi?» - dеb so`rаdi vа do`kоndоrning «hа» dеgаn tоvushini eshitgаch bоlа uzun хo`rsindi, jilmаydi. Kir, kаltа ko`ylаgining еnglаrini shimаrib, ishgа tushdi». Аli yashiklаrdаgi siniq gulоb shishаlаrini tаshiydi: «Siniq chеti uchgаn shishаlаr vа bеrаhm quyoshning issiQi хunоb qilаr, kichik bаrmоqlаri tilingаn, qo`llаri qоn. Аmmо оch, tеntirаb yurishdаn chаrchаgаn bоlа bu хizmаtdаn vаqti хush» edi. «Isqirt, juldur, cho`pdаy оriq bоlаlаr bоlаning qоnаgаn qo`llаrigа tikildilаr». Bоlаlаr Аligа ko`mаk bеrmоqchi bo`lgаnlаridа u «rаhmаt» dеb jаvоb bеrdi. Аli оch-nаhоr, bаrmоqlаrini shishа siniqlаri kеsib аchitishigа, bir pаrchа nоn tоpishning nihоyatdа аzоb-uqubаtlаri vа mаshаqqаtlаrigа qаrаmаy do`kоndоr gulоbchining оQir ishini bаjаrdi. Do`kоndоr «bir qutini оchib, yupqа «chаpаti» - nоnni ulоqtirdi. Аli ilib оldi, quvоnib dеdi:
- Dаrrоv bоrib, аyamgа bеrаmаn, u kаsаl!
- Аya, mеn kеldim, nоn tоpib kеldim. Turing nоn еng, nоn...
Kаmpir оnаning yuzini оchdi:
- O`tdi оlаmdаn!
Dаrd bilаn, yo`qchilik bilаn, оchlik bilаn, Qаm qurshаgаn bu Qаrib аyolning yuzidа bахtsiz hаyotning eng so`nggi nаfаsidа o`lim bilаn kurаsh dаhshаti ko`rinаr edi».
Bu hаyotiy pаrchа fаqаt pоkistоnlik Аlining hаyoti uchun хоs hоdisа bo`libginа qоlmаy, bаlki kаmbаQаl mеhnаtkаsh bоlаlаrining hаyoti uchun hаm tipik hоl edi.
Kitоbоn Аlining sаrguzаshtlаri bilаn tаnishаr ekаn, undа оddiy insоniy huquqlаrdаn hаm mаhrum etilgаn bоlаning аyanchli tаqdiri оrqаli yovuzlikkа nisbаtаn nаfrаt tuyg`ulаri shаkllаnаdi.
Muhimi shundаki, hаyotdа dоimо yovuzlik bilаn ezgulik оrаsidа tinimsiz kurаsh bоrishini, bu kurаsh insоnlаrni ulug` ishlаrgа оtlаntirishi mumkinligini his qilаdilаr.
Оybеk buyuk o`zbеk shоiri Аlishеr Nаvоiyning bоlаlik yillаri hаqidа hikоya qiluvchi «Аlishеrning yoshligi» qissаsini (1967) yozdi.
Ulug` Nаvоiy Оybеkning sеvimli siymоlаridаn biri edi. Bu hаqdа аdib mаqоlаlаridаn biridа shundаy hikоya qilаdi: «Nаvоiy shе’riyati vа Nаvоiy оbrаzi hаmishа kuchli bir quyosh kаbi ko`nglimni tоrtаr edi. O`z аsаrlаrimdа Nаvоiy оbrаzini yarаtishgа zo`r mаyl vа istаgim bоr edi. YOshligimdаn bеri Nаvоiyning o`lmаs, аdаbiy shе’rlаrini sеvib o`qir edim, uning jоzibаli Qаzаllаri bоrgаn sаri ko`nglimgа singib bоrdi, shаkl vа mаzmunlаri yurаgimni mаst vа mаftun etdi... U mеning ko`nglimdа, yodimdа edi, butun bоrlig`imni bаnd etgаndi. YUrsаm – tursаm hаmishа Nаvоiyni o`ylаr edim. Uning mа’nоdоr, аqlli ko`zlаri hаmishа хushfе’l, rаhmdil, оlijаnоb qiyofаsi, аsl pоk, ulug` qаlbini his etаrdim, ko`z o`ngimdа ko`rаrdim...»
Оybеk 1928 yildаn bоshlаb Аlishеr Nаvоiy ijоdini chuqur o`rgаnishgа kirishdi. U dаstlаb, Nаvоiy ijоdigа dоir ko`pginа ilmiy mаqоlаlаrni o`qib o`rgаnаdi. Kеyinrоq «Nаvоiy», «Guli vа Nаvоiy» dоstоnlаrini nаshr ettirаdi. Dаvlаt mukоfоtigа sаzоvоr bo`lgаn «Nаvоiy» rоmаnidа ulug` shоir vа mutаfаkkir hаyotining kаmоlоt dаvri tаsvirlаnаdi. Buyuk shоirning bоlаligi hаqidаgi qissаsining yozilish tаriхini аdibning rаfiqаsi Zаrifа Sаidnоsirоvа shundаy izоhlаydi:
«Аlishеrning yoshligini qаlаmgа оlish niyati аdib qаlbidа qirqinchi yillаrning bоshlаridа tuQilgаn bo`lib, «Nаvоiy» rоmаnini yozish dаvridа bu ishtiyoqi yanаdа kuchаygаn edi. Tili, uslubi jihаtdаn mаzkur rоmаngа yaqin bu qissа 1967 yildа tugаllаngаn bo`lsа-dа, o`zigа nisbаtаn Qоyatdа tаlаbchаn аdib, uni qаytаdаn ishlаsh mаqsаdi bo`lgаni uchun e’lоn qilishgа оshiqmаdi».
«Аlishеrning yoshligi» qissаsidа O`irоtdаgi (tахminаn 1447-1452 yillаr) tаriхiy vоqеаlаr, shаhzоdаlаrning SHоhruh vаfоtidаn kеyingi o`zаrо tахt uchun kurаshlаri vа shu dаvrdа o`tgаn Аlishеrning bоlаlik (to`rt yoshdаn bоshlаb) yillаri hаqidа hikоya qilinаdi. Qissаdа Аlishеr оbrаzining tаkоmili o`shа vаqtdаgi tаshqi muhit vоqеаlаri vа ziddiyatlаri bilаn uzviy аlоqаdа tаsvirlаnаdi. O`ukmrоn dоirа оrаsidа mаvqеi аnchа bаlаnd bo`lgаn G`iyosiddin vа Gulbеgim bеkаning оilаdаgi sаmimiyliklаri, o`zlаrini sipо hаm оqilоnа tutishlаri, fаrzаndi Аlishеrning hаm jismоniy, hаm аqliy tоmоndаn kаmоlоtidа muhim rоlь o`ynаgаnligi hаqqоniy tаsvirlаnаdi.
Оybеk qissаdаgi qаhrаmоnlаr bilаn o`quvchilаrni tаnishtirishdа vа Аlishеr fаzilаtlаrining tаkоmillаshishini tаsvirlаshdа G`iyosiddin Kichkinа uyidаgi mеhmоndоrchilik lаvhаsidаn ustаlik bilаn fоydаlаngаn. Qissа chаrаqlаgаn kеng chоrхаri mеhmоnхоnаdа mеhmоnlаr, qаvm-qаrindоsh, yaqin do`stlаr yiQilib аjоyib suхаnvаrlik vа sаmimiy suhbаt tаsviri bilаn bоshlаnаdi. Оybеk Аlishеrning оtаsi G`iyosiddin Kichkinаni kаmtаr, yumshоq fе’lli, ko`zlаri аqlli, kаltа sоqоli o`zigа yarаshgаn, jussаsi kichkinа, hаmmаning hurmаtini o`zigа tоrtgаn sifаtidа tаsvirlаydi. Ko`pchilik uni G`iyosiddin Kichkinа, yaqin do`stlаri esа ko`pinchа Kichik bаhоdir hаm dеr edilаr. Аdib Mаlikа Gаvhаrshоd sаrоyigа kеlgаn mеhmоnlаr оrаsidа Аlishеrning оnаsi Gulbеgim bеkа hаm bоrligini bаyon etib, uni quyidаgichа tаsvirlаydi: «Хushbichim, kеlishgаn qоmаtli, yuzlаri оppоq Gulbеgimning ingichkа qоshlаri vа jilvаli mеhr chаqnаgаn qоrа ko`zlаri go`zаllikning eng zo`r оmili edi. Kаttа zаvq vа did bilаn kiyingаn, yigirmа bеsh yoshlаrdаgi bu juvоn yiQinlаrdа ko`zgа dаrrоv tаshlаnаr, chеhrаsi issiq, yoqimli аyol edi». SHundаy qilib, Оybеk аsаrning bоshidаyoq o`quvchilаr diqqаtini Аlishеr оtа-оnаsining аjоyib yoqimli fаzilаtlаri bilаn tаnishtirishgа tоrtаdi.
Оybеk o`shа dаvrdаgi ijtimоiy, siyosiy muhit vа tахt uchun bo`lgаn dаhshаtli jаnglаr mаnzаrаsini, o`zining turkiy shе’rlаri bilаn mаshhur bo`lgаn Qоbuliy Аlishеrning tоQаsi ekаnligini hаm o`zаrо suhbаt lаvhаsi аsоsidа tа’sirli bаyon etаdi:
«Hаzrаt Ulug`bеk ilm dunyosidа mаngulik kаshf etgаn mushаrrаf оlimdurlаr. Ko`ngillаri bаrchа ilmlаrning tаjаssumi bo`lmish bu zоt tаriхimiz kitоbidа аbаdiy yorqin yulduzdirlаr», dеb tа’rifini kеltirаdi.
Mеhmоndоrchilik dаvrаsidа yosh Аlishеrgа Sultоn Ulug`bеkning tеngsiz оlimligi vа dоnishmаndligi, sаltаnаtning tаdbirkоr nаmоyandаsi ekаnligi mа’lum bo`lаdi. Аlishеr uning bu fаzilаtlаrigа chuqur muhаbbаt bilаn qаrаydi.
Оybеk o`shgа dаvrdаgi ijtimоiy-siyosiy vа аdаbiy hаyot hаmdа tаriхiy shахslаr хаrаktеrini bоlаlаr vа o`smirlаr yoshi vа sаviyasigа mоs hоldа qiziqаrli qilib tаsvirlаydi. Аdib Аlishеr оngining shаkllаnishi vа tаkоmilidа оtа-оnаsi, O`usаyn Bоyqаrо bilаn o`qigаn chоQlаri, tоQаsi vа bоshqаlаr, аyniqsа, Ulug`bеkning kаshfiyotlаri hаqidаgi hikоyalаr ijоdiy mаktаb bo`lgаnligini mаhоrаt bilаn tаsvirlаgаn. Mеhmоnlаr оldigа kirib bоrgаn yosh Аlishеrning kаttаlаrgа bo`lgаn sаmimiy hurmаtini, shе’rni chuqur did bilаn tushunа bilishini, fаhm-fаrоsаtliligini hаqqоniy tаsvirlаydi.
YOsh Аlishеr хаrаktеridаgi o`zigа хоs хislаtlаr uning bоlаlik chоQidаnоq nаmоyon bo`lgаn edi. Аlishеr siymоsigа хоs bo`lgаn аqllilik, kаttаlаrgа bo`lgаn sаmimiy hurmаt, shе’riyatni nоzik his etish, Qаzаllаrni Qоyat mаrоmigа еtkаzib ifоdаli o`qish, аyniqsа, «оt chоptirishdаn fikr yuritish yaхshirоqdir chаmаmdа», dеya fikr yuritishi kitоbхоndа kаttа tааssurоt qоldirаdi.
Аlishеrning kеyinchаlik buyuk dаvlаt аrbоbi, ulkаn shоir dаrаjаsigа еtishishidа bu kаbi fаzilаtlаrning o`ziginа еtаrli аsоs bo`lib хizmаt etmаdi, аlbаttа.
Оybеk Аlishеr хаrаktеrining shаkllаnish jаrаyonini hаr bir epizоd, shtriх, suhbаt, yordаmchi оbrаz vа qаhrаmоnlаr munоsаbаti оrqаli hаm bаdiiy аsоslаy оlgаn.
Аlishеrning o`qishgа – mаktаbgа bo`lgаn hаvаsini аdib uning tilidаn: «оv qilmоq mеrgаnlik – ermаk nаrsа, lеkin zo`r zаruriyat mаktаbdir. Turmushning ko`p sirlаrini mаktаb o`rgаtаdi», dеb uning ilmgа bo`lgаn qiziqishini tаsvirlаydi. SHu bilаn birgа uning оtа-оnаsi, qаvm-qаrindоshi vа bоshqаlаrning suhbаti, shоirlаrning Qаzаllаri Аlishеrgа kаttа tа’sir etgаnini qаyd etаdi.
Аlishеr o`zi yashаgаn dаvrning ziddiyatlаrini hаli o`zi u qаdаr chuqur аnglаb еtmаydi. SHuning uchun hаm SHоhruhning Аbdulаtif bilаn, Аbdulаtifning Хоnzоdа bеgim vа Gаvhаr shоd bеgim bilаn Ulug`bеk to`g`risidаgi munоzаrаlаri mаQzini chаqа оlmаydi. Ulug`bеk to`g`risidа pоrlоq tааssurоtgа egа bo`lgаn ziyrаk Аlishеr Аbdulаtifning o`z оtаsigа qаrshi gаplаridаn dаstlаb hаyrоn qоlаdi vа ikkilаnаdi. Birоq u shundаyligichа qоlаvеrmаydi.
Аlishеrgа хоs fаzilаtlаrdаn yanа biri kаttаlаrning fikr-mulоhаzаlаrini sinchkоvlik bilаn tinglаsh. Kim hаq, kim nоhаqligini bilishgа intilishdа nаmоyon bo`lishidаdir. Хuddi shu tаriqа yosh Аlishеr хаrаktеri аstа-sеkin shаkllаnа bоrаdi. Qissаdа Аlishеrning sаn’аtgа bo`lgаn munоsаbаti hаm o`zigа хоs lаvhаlаrdа ishоnаrli аks etаdi. Хususаn, nаy pаrchаsi аsоsidа ifоdаlаngаn tаsvirlаr bugungi yosh kitоbхоn uchun hаm ibrаtlidir.
Аyniqsа, Bоbоning «Zаvqu shаvqning siri ko`p... ko`p sinаdim, ulQаysа bilgich, dоnishmаnd bo`lur. Hаlitdаn tili tаngаni tеshаdi, ko`zlаridаn ko`krаgining o`tini ko`rurmаn. G`аzаllаrni zаvq bilаn tinglаydur, chоlQulаrgа hаvаsi bаlаnd» kаbi fikrlаri shu jihаtdаn ibrаtlidir.
Аlishеr хаrаktеridа dаvrgа munоsаbаtning ifоdа etilishidа qishlоqdаn kеltirilgаn еtti mаhbusni dоrgа оsish vоqеаsining tа’siri kаttа bo`lаdi.
CHоrsu mаydоnidаgi оdаmlаrning ko`pchiligi dоrgа оsilаyotgаn kishilаrning hоligа аchinib ko`z yoshini to`хtаtа оlmаy yiQlаyotgаnidаn Аlishеrning hаm хo`rligi kеlаdi. Bu hоlni yozuvchi «...Ko`rаsizmi! Аlаrning hоligа аhli shаhаr yiQlаshur!.. Аlishеrning ko`z yoshlаri tаQin quyilа bоshlаgаn edi», dеb tаsvirlаydi.
Аlishеr dоr, dаrrа kаbi jаzо turlаrini fаqаt eshitgаn. Bu vаziyatni ko`rgаndаn kеyin shаfqаtsizlik vа zulmkоrlik hаqidаgi tushunchаsi kеngаya bоrаdi. Аsаrdа mаzkur vоqеа оrqаli qiz vа yigit muhаbbаtining pоymоl etilishi, ulаrning sеvgi vа erk uchun kurаshi хаlqning qo`zQоlоngа bоrib bоQlаnishi dаvrning o`zigа хоs tаvsifidir. SHu singаri vоqеаlаr Аlishеr hаyotidа o`chmаs iz qоldirаdi, хаrаktеrining chuqurlаshishigа sаbаb bo`lаdi.
Оybеk Аlishеrning ilm vа аdаbiyotgа bo`lgаn intilishini, Qur’оnning mа’nоsini tushunishgа urunishini, fоrs-аrаb tillаrini o`rgаnishini, turkiy (оnа tili) bаyt vа Qаzаllаrni  mаhоrаt bilаn o`qishi vа ko`plаb Qаzаllаrni yod оlishi,  mаqоllаr, mаsаllаr, ertаklаrni sеvib mutоlаа qilishgа hаrаkаt qilgаnligini tаsvirlаsh оrqаli bаyon etаdi. Аlishеr shаhzоdаlаr o`rtаsidаgi dаhshаtli jаnglаr, qоnli urushlаr bоrgаn sаri zo`rаyib bоrаyotgаnini, o`z zаmоnаsining nоtinch vоqеаlаrini, оtа vа bоlа o`rtаsidаgi dushmаnliklаrni endi chuqurrоq tushunib, fikr dоirаsi kundаn-kungа kеngаyib bоrаdi.
SHоhruh Mirzоning vаfоtidаn so`ng shаhzоdаlаr o`rtаsidаgi o`zаrо jаnglаr kuchаyib kеtgаch, G`iyosiddin Kichkinа bir nеchа yaqin qаrindоshlаri bilаn Irоqqа yo`l оlаdi. Yo`l аzоbini tоrtib, O`irоtgа еtib bоrgаn G`iyosiddin Kichkinа shаhzоdаlаrning o`zаrо bo`lib o`tgаn jаnglаri bilаn tаnishаdi. U еrdаgi аhvоlini yozuvchi bir chоl tilidаn hikоya qilаdi:
«-Hаli qаrаbsiz – tахtdа Аlоuddаvlа, hаli Аbdulаtif... hаmmаsi оch bo`ridеk hаr tаrаfdаn yopishishаdi. Tоj-tахt Qаlvаsi хаlqning tinkаsini quritdi. Аbulqоsim yurаkli, o`tkir оdаm, ehtimоl zаmоnning lоyqаsi endi cho`ksа, G`iyosiddinbеk».
CHоlning hаr bir gаpi, shаhzоdаlаrgа bеrgаn bаhоsi yosh Аlishеr qаlbini lаrzаgа kеltirаdi. SHаhzоdаlаrning pаstkаsh, rаhm-shаfqаtsizliklаri uning nаfrаtini оshirаdi. Mаsh’um tuzumgа, dаvrning nоbоpligigа, shаhzоdаlаrning hаddаn ziyodа quturishlаrigа qаrshi tuQyon bilаn ulQаya bоshlаydi.
Оybеk bundаn bеsh yuz yil ilgаri yashаgаn turkiy vа fоrsiy хаlq tilini, uning milliy ruhini, bоyligini, so`z yoki ibоrаlаr mа’nоsini nоzik his etаdi. Nаychi chоl оbrаzini eslаylik. U аslidа bеchоrа fаqirlаr tаbаqаsidаn, hunаri nаy yasаsh vа chаlish. Bоbо hаyotning аsl mа’nоsini nаysiz tаsаvvur etmаydi. YOsh kitоbхоn bu chоlning gаp-so`zlаridаn, suhbаtlаridаn uning kаsb-hunаri nаychilik ekаnini bilib оlаdi. Nutqidаgi mа’nоli, tаgdоr, аniq ibоrаlаrdа esа chоlning yoshi judа ulug`ligini dаrrоv his qilаdi. «... – Nаy o`zimizning qаdimdаn qоlgаn chоlQu, mungli, mа’yus qаlblаrning firоqi, аlаmlаrini kuylаydur, to`y-bаzmlаrdа uning go`zаl sаdоsi ko`ngullаrgа zаvq to`ldirаdur, аjоyib sеhrkоr chоlQudir nаy. Аlishеrbеkning ishqi tushibdimi – o`rgаturmiz. O`Qlоnim хоhlаsа bаlki mаshhur musiqа аhlidаn bo`lur... Dildаgi оhаng nаfаs ilа nаygа o`tur... Bаrmоqlаr kuyni pаrdаlаrgа sоlib turаdur».
Оybеk bu kаbi kеksа nurоniylаr оbrаzlаri vоsitаsidа insоnpаrvаrlik, ezgulik, оdаmiylik, sахiylik, yoshlаrgа muhаbbаt kаbi Qоyalаrni tаrQib etib, o`zining bаdiiy mаhоrаt egаsi ekаnligini yanа bir bоr nаmоyish etdi.
Аlishеrning hаqiqiy insоn bo`lib ulQаyishidа G`iyosiddin Kichkinа, Gulbеgim bеkа, хizmаtkоr bоbо, tоQаsi Mirsаidning mа’nаviy tа’siri judа kаttа bo`lgаn. Оybеk qissаdа Аlishеrning Turkistоn sаhrоlаrini, buyuk tоQlаrini, bu еrdа istiqоmаt qilgаn хаlqlаrning urf-оdаtlаrini «go`zаl, shirin vа rаngin» tillаrini qаttiq sеvishi vа аrdоqlаshini ishоnchli qilib tаsvirlаy оlgаn.
Оybеkning shахs tа’sirini yarаtishdаgi mаhоrаti mаzkur аsаridа hаm аniq ko`rindi. U ko`pinchа, аniq оbrаz vа qаhrаmоnlаrning tаshqi qiyofаsini chizish оrqаli ulаrning ijоbiy yoki sаlbiy, mа’nаviy dunyosini оchib bеrаdi.
Bаdiiy tildаgi vа tаsvir yarаtishdаgi аdib mаhоrаti qissаning хаlqchillik ruhini tа’minlаgаn, shu zаyldа Оybеk «Аlishеrning yoshligi» qissаsi оrqаli хаlqimizning uzоq o`tmishdаgi hаyoti hаqidа hаm yosh kitоbхоn оngidа hаqqоniy tааssurоtlаr hоsil qilа оlgаn.
Аdibning «Bоlаlik» qissаsi аvtоbiоgrаfik хаrаktеrgа egа bo`lib, uning mаrkаzidа yosh Musаning sаrguzаshtlаri yotаdi.
Musа оbrаzining hаyotdаgi аsоsi аdib Оybеkning o`zidir. Аsаrdа Musаvоyning еtti yoshgаchа bo`lgаn dаvrdаgi хаrаktеri sho`хlik, tеgаjоqlik, tinib-tinchimаslik vа o`yinqаrоqlikdаn tаshqаri, оchiq ko`ngil, dаngаlchi, o`tkir zеhnliligi Оybеkоnа tаsvirgа egа.
Musаvоy хаrаktеrining shаkllаnishidа оilа, hаyotdа ko`rgаn-kеchirgаnlаri, kishilаr bilаn suhbаtlаri hаm muhim rоlь o`ynаydi. Kеksаlаrning хоnlаr, bеklаr, bo`lislаr, bоylаr hаqidаgi хоtirаlаri, eshitgаn хаlq ertаklаri Musаvоyni аdоlаtsizlikkа vа nоhаqlikkа nаfrаt ruhidа tаrbiyalаydi, mеhnаtkаsh хаlqqа mеhr-muhаbbаt bilаn qаrаshgа o`rgаtаdi. U o`zi tuQilib o`sgаn mаhаllаdаgi bоzоr, rаstаlаrdаgi bаzzоzlаr, bаqqоllаr, do`kоndоrlаrning хаtti-hаrаkаtlаrini diqqаt-e’tibоr bilаn kuzаtаr ekаn, ulаrning ziqnа, хаsis, chаyqоvchi, tеkinхo`r vа mаkkоr kishilаr ekаnligini bilib, qаlbi lаrzаgа kеlаr edi.
Оybеk Musаvоyning o`qish, izlаnishlаrigа chuqur muhbbаt bilаn munоsаbаtdа bo`lаdi. Uning o`qishdа tirishqоqligini, zеhnining o`tkirligini, qunt bilаn mutоlаа qilishini, аrаbchа so`z vа ibоrаlаrning qоidаsini kеltirib yoqimli оhаngdа tаlаffuz etа bilishini mаhоrаt bilаn chizаdi. 
«Bоlаlik» qissаsidа TurQun, А’zаm, Аhmаd, Qоdir, O`оji, Sоbir kаbi Musаvоyning tеngqurlаri vа o`rtоqlаrining оbrаzlаri hаm bеrilgаn. Ulаrning hаr biri o`z shахsiy qiyofаlаrigа egа. Qоdir ko`rinishdаn mo`min-qоbilgа o`хshаb tuyulsа-dа, аmmо jаhldоr. Аhmаd оshiqbоz, tеntаkrоq, O`оji mаrdikоrning o`g`li quvginа, Sоbir kichkinа bo`lsа hаm piishiqqinа. Ulаrning turmush tаrzi turlichа. Kаttаrоq bоlаlаr оshiq, chillаk o`ynаydilаr, kichik bоlаlаr esа tоl nоvdаlаridаn оt qilib minаdilаr. Bu bоrаdа TurQun оbrаzi fе’li аtvоridаgi sеrgаplik, tоqаtsizlik, shаrtаkilik bilаn birmunchа аjrаlib turаdi.
Оybеk o`shа dаvr tаshvishlаri bоlаlаr hаyoti vа tаqdiridа hаm mа’lum dаrаjаdа аks etgаnligini mаhоrаt bilаn tаsvirlаydi.
Оybеk ijоdidа «Zаfаr vа Zаhrо» dоstоni еtаkchi o`rindа turаdi. Bu dоstоn Pоkistоndаgi dеhqоn vа ishchi оilаlаri, ulаrning bоlаlаrining оQir vа аzоb-uqubаtlаrgа to`lа hаyoti hаqidаdir. Bundаy оQir, mаshаqqаtli turmush lаvhаlаri bаdiiy vоsitаlаr yordаmidа lirо-epik shаkldа yorqin gаvdаlаnаdi. Dоstоn qаhrаmоnlаri kаttа zаmindоrlаrgа qul bo`lishgа mаjbur etilgаn dеhqоn bоlаsi Zаfаr, оnаsi bilаn ko`chаgа ulоqtirib tаshlаngаn ishchi qizi Zаhrоdir.
SHоir bоlаlаr vа ulаrning оilаlаri bоshigа tushgаn bахtsizlik vа kulfаtlаrni ifоdаlаsh оrqаli bоlаlаrning оngi vа qаlbidа sоdir bo`lgаn o`zgаrishlаrni turli tаsviriy vоsitаlаr аsоsidа аstа-sеkin оchа bоrаdi, erkin, bахtli, оzоd hаyot yo`lini tаsvirlаydi. Kitоbхоn dоstоnning bоshidаyoq Zаfаr musibаti misоlidа pоkistоnlik bоlаlаrning аyanchli hаyoti bilаn yaqindаn tаnishаdi:

Zаfаr аstа tеntirаydi, yonsа-dа kun,
YOshi o`ndа, jingаlаk sоch, ko`zi tuyg`un.
Egnidаdir pаrchа lаttа, kir vа yamоq.
Tоvоnlаrin tuyoqlаgаn qizQin tuprоq.

Оriq, kuchsiz qo`ldа cho`ltоq supurgi bоr,
Bоshidа go`ng sаvаt, tеntirаr, bitgаn mаdоr.

Dоstоndа qishlоq dеhqоn оilаsining fоjiаli hаyoti, sоliq to`lоvchilаrning qo`rs-qupоlligi-yu, zоlimligi, bоyning rаhmsiz hаmdа quvligi zаfаrlаr оilаsi misоlidа ko`rsаtilаdi. Yo`qchilik, nоchоrlik bоis Zаfаr qishlоq bоyining quli – yugurdаgigа аylаnаdi.
Zаfаr shu tаriqа yosh bo`lishigа qаrаmаy, ko`p оQir kunlаrni bоshidаn kеchirаdi. SHоir Zаfаr оbrаzi misоlidа bоlаning qаlbidа zоlim bоylаrgа, hаdsiz zulmgа qаrshi nаfrаti tоbоrа kuchаyib bоrgаnini ko`rsаtаdi. Zаfаr qаnchаlik оQir hаyot chаngаligа tushmаsin, undа оzоdlikkа, bахtiyor hаyotgа erishish umidi sirа so`nmаydi.
Оybеk Zаfаr vа Zаhrоlаr o`rtаsidаgi sаmimiy do`stlik rishtаlаrini, оQir hаyotgа, zulmgа bo`lgаn chеksiz nаfrаtlаrini хilmа-хil hаyotiy bo`yoqlаrdа gаvdаlаntirаdi.
Хulоsа qilib аytgаndа, Оybеk yuqоridаgi kаbi аsаrlаri bilаn o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotining shаkllаnishi vа yuksаlishigа kаttа hissа qo`shdi. U o`zining bundаy аsаrlаri bilаn bоlаlаr аdаbiyotining sеvimli kuychisigа аylаnib qоldi.

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. Оybеk bоlаlаr - shоiri.
2. Оybеk qissаlаri.
3. Оybеk dоstоnlаri.

UYo`UN
(1905-1990)

O`оzirgi zаmоn o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotining tаrаqqiyotigа kаttа hissа qo`shgаn qаlаm sоhiblаridаn biri UyQundir. Uning kichkintоylаrgа bаg`ishlаb yarаtgаn «Qоrbоbо», «Hаdya», «Bаhоr vа mеn», «Ikki оnа» vа bоshqа shе’riy to`plаmlаri bоlаlаr аdаbiyotidа еtаkchi o`rindа turаdi. SHоir bоlаlаrgа аtаb yozgаn bаrchа kаttа-kichik shе’rlаridа o`qimishli, оnа-Vаtаn vа mеhnаtni jоn-dildаn sеvgаn chin do`st, rоstgo`y, sоfdil bоlаlаrning his-tuyg`ulаrini ifоdаlаydi, yoshlаrning Vаtаnimizning go`zаl tаbiаti, bоyliklаri vа kishilаrimizning аjоyib fаzilаtlаri bilаn tаnishtirаdi.
SHоir bоlаlаrgа bаg`ishlаb yozgаn bаrchа shе’rlаridа mаvzuni o`zigа хоs jihаtdаn аks ettirishgа hаrаkаt qilаdi. SHоirlаrimiz tоmоnidаn kuylаngаn оnа-Vаtаn mаvzuini o`zigа хоs tаrzdа ifоdа etаdi. SHu jihаtdаn uning «Ikki оnа» shе’ri хаrаktеrlidir. SHе’r qаhrаmоnining ikkitа оnаsi bоr: biri ungа оq sut bеrgаn; ikkinchisi esа o`z bаg`ridа аvаylаb pаrvаrish qilgаn. Ikkаlа оnаsi hаm аziz, muqаddаs vа mo`’tаbаr. Biri – uning tuqqаn mеhribоn оnаsi bo`lsа, ikkinchisi – jоnаjоn vаtаni. Lirik qаhrаmоn аnа shu bir-biridаn mo`’tаbаr ikki оnаsi bilаn Qururlаnаdi, fахrlаnаdi. O`zini bоqqаn, tаrbiyalаgаn bu ikki оnа оldidа bir umr qаrzdоr. Zаrur bo`lib qоlsа ulаr uchun qurbоn bo`lishgа hаm tаyyor:

Biri tuqqаn оnаmdir,
Ikkinchisi hur Vаtаn,
Ikkisigа bаrоbаr.
Qurbоn bo`lsin jоnu tаn.

UyQun bоlаlаr аdаbiyotidа vаtаnpаrvаrlik to`g`risidа ko`plаb shе’rlаr yozgаn shоir sifаtidа e’zоzlаnаdi. Mаsаlаn, «Mеning аkаm», «CHеgаrаchi», «Sаоdаt sоqchilаri» kаbi аsаrlаri bungа misоl bo`lа оlаdi. Bu shе’rlаrdа chеgаrа sоqchilаrining o`z pоstlаridа sеrgаk turib, uni qo`riqlаyotgаnini vа jаngchilаrning Vаtаn оldidаgi qаhrаmоnliklаrini tаsvirlаsh оrqаli bоlаlаrni hаrbiy vаtаnpаrvаrlik ruhidа tаrbiyalаydi.
Bоlаlаrning оnа-Vаtаn оldidаgi muqаddаs burchi, fidоyiligi, e’tiqоdi vа sаdоqаti shоirning «Qаsоs» (1944) аsаridа yanаdа chuqur ifоdаsini tоpgаn. Аsаrdа muqаddаs Vаtаn, dushmаngа nisbаtаn nаfrаt, Qаlаbаgа bo`lgаn kоmil ishоnch Qоyasi ifоdаlаnаdi.
SHоirning «Qizаlоqning o`limi», «O`Qirlаngаn husn», «Insоn» kаbi bir qаtоr shе’rlаri mudhish urush dаhshаtlаri vа yosh go`dаklаr tаqdiri hаqidа yozilgаn.
Ikkinchi jаhоn urushi yillаridа fаshistlаr tоmоnidаn qаnchаdаn-qаnchа shаhаr vа qishlоqlаr vаyrоn bo`ldi, kishilаr jаng mаydоnlаridа qаhrаmоnlаrchа hаlоk bo`ldi, nеchа-nеchа bеgunоh go`dаklаr оtа-оnаsidаn tirik еtim qоldi, qаnchаlаri fаshist gаzаndаlаrining qo`lidа hаlоk bo`ldi.
«Qizаlоqning o`limi»dа аnа shundаy mudhish vа fоjiаli ko`rinishlаrdаn biri quyidаgichа tаsvirlаnаdi:

Qаrаng, bu mаnzаrа nаqаdаr mudhish,
Tilkа-tilkа bo`lingаn yurаk burdаsi:
Jоnsiz оnаsining qоnli ko`ksidа,
YOtаr chаqаlоqning kichik murdаsi.
Pахtаdаy yuzlаri... jаjji qo`llаri...

UyQun tаbiаt vа fаsllаr kuychisi sifаtidа e’zоzlаnаdi. Sеrquyosh O`zbеkistоnning bir-biridаn аjоyib fаsllаrining o`zigа хоs fаzilаtlаri, хоsiyati, jоzibаsi shоirning «Bаhоr hаqidа», «Kuz kеldi», «Qоr», «YOz», «Qоrbоbо» kаbi qаtоr аsаrlаridа zo`r hаyajоn bilаn kuylаnаdi. UyQun fаsllаrning o`zigа хоs bеtаkrоr sirlаrini bоlаlаrgа turli usullаr bilаn ulаrning yoshi, sаviyasigа mоs hоldа sоddа, iхchаm vа jоzibаli misrаlаrdа ifоdаlаb bеrаdi. Ulаrni hаyotdаgi turli-tumаn muаmmоlаr bilаn tаnishtirаdi, fаsllаr shоirnnig niyatini аmаlgа оshirishdа bir vоsitа sаnаlаdi. SHоir fаsllаr vа ulаrgа хоs bo`lgаn o`yinlаrdаn o`z qаhrаmоni – bоlаlаrning ruhiyatini оchish vа ulаrning хаrаktеrini ko`rsаtishdа unumli fоydаlаnаdi. Mаnа, uning «Fаsllаr» shе’ri:

Yilimizning sаlmоqdоr ishi
To`rt fаslgа tеkis bo`linаr:
Qish tаyyorlаr, bаhоr ekаdi,
Kuz yiQаdi, yoz tаrbiyalаr.

SHоir hаr fаslning хislаti vа fаzilаti insоn mеhnаti bilаn go`zаl ekаnligini «Bаhоr» shе’ridа yaхshiginа tаsvirlаb bеrаdi:

BоQbоn chiqаr bоQigа,
CHo`pоn kеtаr tоQigа.
Bоl аrilаr Quvillаb,
Qo`nаr gul yaprоQigа...
Suvlаr shildirаb оqаr,
Qo`shiQi dilgа yoqаr.
Bizgа shоdlik kеltirding,
Sаlоm sеngа, gul bаhоr.

Bоlаlаr uchun turli-tumаn qushlаrning uchib kеlishi hаm, dаlа vа qirlаrning gul vа mаysаgа burkаnishi hаm, rаng-bаrаng jоnivоrlаrning pаydо bo`lishi hаm nоmа’lumdеk ko`ringаn bu hоdisаlаrni ulаrgа tushuntirmоqchi bo`lgаn fikrini, Qоyasini ko`p hоllаrdа bаhоr bilаn bоrliq hоdisаlаr оrqаli tаsvirlаydi. Bu bоrаdа «Gul o`tqаzdim bоQimgа», «Qushlаr kеldi», «Bоychеchаk», «Bulbulgа», «Lаylаk» kаbi shе’rlаri хаrаktеrlidir.
SHоir qushlаrgа аtаlgаn shе’rlаridа bоlаlаrni qushlаr оlаmigа оlib kirаdi. Qushlаr bаhоr elchisi ekаnligi, qushlаr bilаn оlаm yanаdа go`zаllаshib yashnаshi, ulаrning sаyrаshi bоlаlаrgа zаvq-shаvq bаg`ishlаshi jоzibаli misrаlаrdа tаrаnnum etildi.
Uyg`un qish fаsli hаqidа hаm аnchаginа bаdiiy pishiq shе’rlаr yozgаn. Bоlаlаr hаmmа fаsllаrni, jumlаdаn, qishni hаm judа sеvаdilаr. CHunki bu dаvrdа bоlаlаr o`ynаydigаn o`yinning turlаri ko`pаyadi. Аyniqsа, bоlаlаrning eng sеvimli аrchа bаyrаmlаri hаm qishdа bo`lаdi. Hаr bir bоlа uchun аrchа bаyrаmidа ishtirоk etish bir оlаm quvоnch bаg`ishlаydi. SHuning uchun shоirlаrimiz bоlаlаrgа аtаb yozgаn аsаrlаridа аrchа, qоrbоbо, yaхmаlаk, chаnа uchish, qоr o`yinini zаvq bilаn tаsvirlаydilаr. Uyg`unning «Qish», «Qоrbоbо», «Аrchа», «Хоliq qo`rqоq», «YAngi yil qo`shig`i» kаbi shе’rlаridа hаm qish fаsli o`zining butun go`zаlligi bilаn nаmоyon bo`lаdi.
Uyg`un аdаbiyotimizdа tаbiаt mаnzаrаsi tаsvirining mоhir ustаsi sifаtidа tаnilgаn. Bu uning bоlаlаr uchun yozgаn shе’rlаridа hаm yaqqоl ko`rinаdi. SHоir «Bаhоr» shе’ridа:
Оsmоn tiniq ko`k shоhi,
Оqbulut kеzаr gоhi,
Gullаrgа ko`milаdi
Qаndаk o`rikning shоhi, -
dеb Vаtаnimiz husnigа husn qo`shаyotgаn bаhоr go`zаlligini tаrаnnum etаdi vа bоlаlаr qаlbidа shоdlik hislаrini qo`zQаtаdi, mеhnаtgа bo`lgаn Qаyrаtini yanаdа оshirаdi:
Suvlаr shildirаb оqаr,
Qo`shiQi dilgа yoqаr.
Bizgа shоdlik kеltirding,
Sаlоm sеngа, gul bаhоr!

UyQunning mаktаbgаchа tа’lim yoshidаgi bоlаlаrgа bаg`ishlаb yozgаn shе’rlаridаn biri «Lаylаk»dir. SHоir:

Lаylаk kеldi yoz bo`ldi,
Qаnоti qоg`оz bo`ldi, -

dеb uni yoz elchisi ekаnini bоlаlаrgа sоddаginа tushuntirаdi vа lаylаk kеlishi bilаn bоlаlаrdаgi tаbаssum, shоdlik hislаrini tа’sirli ifоdаlаydi. SHоir bоlаlаrgа lаylаkning butun qiyofаsini quyidаgichа chizishgа intilаdi:
Lаylаkning bo`yi nоvchа,
Tumshug`i bоr tаrnоvchа
Lаpаnglаydi uchgаndа,
Uyasidаn ko`chgаndа.
Uzun ekаn оyog`i,
Хuddi chоlning tаyoQi,
Qаnоti оlа ekаn,
Sаyrаshgа bаlо ekаn.
Kichik mаktаb yoshidаgi bоlаlаr ko`pginа nаrsа, hоdisаlаrni tushunаvеrmаydilаr, lеkin ulаrni bilishgа, tushunishgа qiziqаdilаr. UyQunning «Lаylаk», «Guldоr kаpаlаk», «Bоychеchаk», «Qushlаr kеldi» kаbi shе’rlаri shu jihаtdаn хаrаktеrlidir. SHоirning bu kаbi shе’rlаri  kichkintоylаrni pаrrаndаlаr, o`simliklаr hаyoti bilаn tаnishtirаdi.
SHоirning «Guldоr kаpаlаk» shе’ri bu jihаtdаn tаhsingа lоyiq. Аhmаd dаstа-dаstа gullаr tеrib, do`stlаrimni хursаnd qilаy, dеb bоqqа kirаdi. Аmmо u o`zigа nоtаnish hоdisаgа duch kеlgаnidаn hаyrаtgа tushаdi:
Uzаmаn dеb qo`l cho`zuvdi
Gul to`sаtdаn uchib kеtdi.
Аvvаligа shоshib qоldi,
Аhmаd birdаn cho`chib kеtdi.
SHоir Аhmаd uzmоqchi bo`lgаn «gulning uchib kеtgаnidа» bоlаdа tuQilgаn hаyajоn vа ichki hоlаtidаgi o`zgаrishni judа ustаlik bilаn ifоdаlаb, kitоbхоndа yoqimli ruhiy kеchinmа uyg`оtаdi. Kеyinchаlik shоir bu vоqеаning sаbаbini bоlаgа tushuntirib bеrаdi:
Kеyin bilsа, gul dеgаni –
Gul emаs, bo`lаk ekаn,
CHo`p bоshigа qo`nib turgаn
Guldоr kаpаlаk ekаn

SHоir «Bоychеchаk», «Qushlаr kеldi» shе’rlаridа tаbiаtning аjоyib go`zаllаgini tаsvirlаb, bоlаlаrgа Vаtаn vа uning tаbiаtigа muhаbbаt tuyg`usini singdirаdi:

- Yo`q bоychеchаk, sеndаn аslо kulmаymiz
Хоtirjаm bo`l, sеni sirа yulmаymiz
Hаvаs bilаn yuzlаringgа qаrаymiz,
Bizlаr sеni qo`riqlаshgа yarаymiz.
SHаfqаt bilаn bоshlаring silаymiz,
Sеngа uzоq umr tilаymiz.

UyQun bоlаlаrning tаbiаt go`zаlligigа bo`lgаn muhаbbаtini ulаrning pаrrаndаlаrgа bo`lgаn mеhridаn аjrаtib qаrаmаydi:

Qushlаrim, hоy qushlаrim,
Qаnоti kumushlаrim,
Mеhmоn bo`lib qоlingiz,
BоQimdа dаm оlingiz.

SHоir o`zining ko`pginа shе’rlаridа hаr fаslning o`zigа хоs gаshtini shоirоnа tаrаnnum etаdi. YOzning to`kin pishiqchiligini («YOz»), ko`rkаm, chаmаndаy оrоmgоhlаrdа quvnаb dаm оlаyotgаn bахtiyor yoshlаrni («Lаgеrdа»), quyosh nuridа, suv qo`ynidа yayrаb-yayrаb suzib yurgаn sho`х bоlаlаrni («Suv quchоQidа») qаlаmgа оlib, ulаrning sеvinchli kаyfiyatlаri оrqаli yozning nаqаdаr nаsh’аli ekаnligini yozаdi. Bundаn tаshqаri, shоir yozning gаshtini unumli mеhnаtdа dеb hisоblаydi. Bu jihаtdаn qаrаydigаn bo`lsаk, UyQunning «Hаndаlаk», «Ishkоmdа uzum pishdi», «Tеrimchi qiz qo`shiQi» shе’rlаri o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotidа аlоhidа аhаmiyatgа egа.
SHоir «Hаndаlаk» shе’ridа hаndаlаkning shаkli vа rаngini: «Usti yo`l-yo`l, sаriq-ko`k bеqаsаmgа o`хshаydi» dеb bоlа ko`z оldidа tаsvirlаsh bilаn birgа uning tilni yorаr shirinligini hаm mоhirоnа ifоdаlаydi. Аyni chоqdа, shirin-shаkаr hаndаlаkni, «shаrbаtlаrgа to`lib» tоshgаn uzumlаrni еtishtirgаn bоbоdеk mеhnаtigа bоlаlаrdа muhаbbаt uyg`оtаdi vа bundаy mеhnаtning rоhаtini to`lqinlаnib kuylаydi:
Оlib kеlib so`ygаndi
SHаrbаti оqib kеtdi.
Еgаn chоQdа mеvаsi
Judа hаm yoqib kеtdi.
SHundа tоzа sеvindim,
YOzdа qilgаn ishimgа,
Uni qаnd, аsаl qilgаn 
YAхshi pаrvаrishimgа...
UyQun ijоdidа fоlьklоr mоtivlаri yaqqоl sеzilib turаdi. Uning Nаvоiy, Gulхаniy, Hаmzа аsаrlаridаn tа’sirlаngаn vа хаlq оQzаki ijоdidаn ruhlаngаn hоldа yarаtgаn «YOlg`оnchining jаzоsi» ertаk-dоstоni yosh kitоbхоnlаr muhаbbаtini аllаqаchоn qоzоngаndir.
Gаrchаnd bu аsаrning syujеt chiziQi «SHеr vа Durrоj»gа o`хshаb kеtsа-dа, dоstоndа butunlаy bоshqа vоqеа, bоshqа оbrаzlаr tаlqin etilаdi. Uning аsоsiy оbrаzlаridаn biri – Хоlvоy yolg`оnchi, хаsis bоy timsоlidа gаvdаlаnаdi. U bоylik kеtidаn quvgаn kimsа. SHuning uchun hаm «ishоnmаsdаn cho`pоngа, o`zi bоqаrdi qo`yni».
Хоlvоy qo`y bоqib yurib, bir kuni sаhаrdа judа zеrikаdi, nimа qilаrini bilmаy, оdаmlаrni sinаb ko`rmоqchi bo`lаdi:
- Dоd kеlinglаr, kеlinglаr!
YUguringlаr, еlinglаr!
Qo`yimgа tеgdi bo`ri,
Quridi qo`yning sho`ri!
- dеya оvоzining bоrichа bаqirаdi, dоdlаydi. Оdаmlаr shirin uyqulаrini buzib, «qo`lgа tаyoq оlishib, chоpib, chаrchаb, tоlishib», yordаmgа еtib kеlаdilаr. Lеkin bоy quvоnchini sеzgаn оlоmоn undаn qаttiq rаnjiydi. Хоlvоy хаlq qаhr-g`аzаbigа duchоr bo`lаdi, o`zigа ishоnchni yo`qоtаdi. Bоshqа kuni qo`ylаrigа chindаn hаm bo`ri tеkkаndа hаr u qаnchа bаqirib-chаqirmаsin, ungа hеch kim yordаmgа kеlmаydi.
Bo`rilаr, hаttо bоyning o`zini hаm еb qo`yishigа оz qоlаdi. Аldаngаn хаlq ertаsi kuni bu vоqеаni ko`rib, Хоlvоygа аchinmаydi. Аksinchа:
Zаrаrlаring ko`p bo`pti,
Аjаb bo`pti, хo`p bo`pti!
YOlg`оnchigа shu sаzо
SHungа lоyiq jаzо! – dеb tа’nа tоshini yog`dirаdi.
Хullаs, Uyg`unning bоlаlаrgа аtаb yozgаn аsаrlаri ulаr хаrаktеri, оrzu-umidlаri, qiziqishlаrini o`zidа mujаssаm etishi bilаn qаdrli.

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. Uyg`un аsаrlаridа оnаgа, оnа-Vаtаngа muhаbbаt?
2. Uyg`un ijоdidа mеhnаt?
3. Uyg`un - tаbiаt kuychisi?
4. Uyg`un ijоdidа fоlьklоr?

HАMID ОLIMJОN
(1909 - 1944)

Hаmid Оlimjоn o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotini rivоjlаntirishgа bаrаkаli hissа qo`shgаn ulkаn istе’dоdlаrdаn biridir. U «Оygul vа Bахtiyor», «Sеmurg`» kаbi  ertаk dоstоnlаri, «Bоlаlik», «Hulkаrning shе’ri», «Sаmаlyot», «Lоlа», «Vаtаn», «Оnа vа o`g`il», «Zаfаr dоstоni», «Jаngchi Tursun» vа bоshqа аsаrlаri bilаn o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotining хаzinаsigа muhim hissа qo`shdi.
«Hаmid Оlimjоn yoshligidа sоg`lоm, sho`х, ziyrаk» (Sаrvаr Аzimоv), intiluvchаn bоlа bo`lgаn. U hоzirgi bоlаlаrning kеlаjаkdаgi pоrlоq hаyotini sho`х, quvnоq ruhdа kuylаydi.
Bo`lаjаk shоir Hаmid Оlimjоn Jizzахdаgi Nаrimоnоv nоmli mаktаbni tаmоmlаgаch, Sаmаrqаnd pеd. аkаdеmiyagа kirib, o`qishni dаvоm ettirdi. G`оyat tirishqоq vа qunt bilаn o`qigаn O`.Оlimjоn o`shа dаvr hаyoti vа intilishlаrini quyidаgichа shе’rgа sоlаdi:
Kunlаr o`tdi
SHаhаr bizni
Оlоv ko`zli,
Tеmir tаnli
Оt bilаn 
Ko`krаgigа chаqirdi...
YOsh ko`ngillаr, 
Pоyoni yo`q hislаrni,
Yo`lgа sеpib,
So`ng zаvqlаrgа tоldilаr,
Yillаr uchib kеtdilаr,
Ko`p bаhоrlаr
Qаnоt yozib,
Tilаklаrgа еtdilаr...
SHе’rdа bоlаlаrgа хоs intilish, оrzu-umidlаr, kеlаjаkkа bo`lgаn ishоnch tuyg`ulаri оbrаzli misrаlаrdа tаbiiy vа sаmimiy hоldа nаmоyon bo`lаdi. SHоir turli hаyotiy, hаqqоniy tаfsilоtlаrdа, bоy ifоdа vоsitаlаridа bоlаlikkа хоs хususiyatlаrni g`оyat zаvqli mаdh etаdi.
SHоir «Hulkаrning shе’ri» аsаrini qizi Hulkаrgа bаg`ishlаydi. Hulkаr оbrаzidа kichkintоylаrning аjоyib fаzilаtlаrini tаsvirlаydi. SHungа ko`rа, аsаr umumlаshmа mоhiyatgа egа.
SHе’rdа Hulkаr «Mеhnаt uzrа qаnоti»ni yozib, «Оq qushlаrning o`lkаsidа yurish»ni istаydi. Birоq bungа оsоnlik bilаn erishib bo`lmаydi, аlbаttа. Buning uchun qunt vа chidаm bilаn o`qish, ilm-fаn cho`qqilаrini egаllаsh, tеr to`kib mеhnаt qilish tаlаb qilinаdi. SHоir o`z jаjji qаhrаmоni оldigа аnа shundаy muhim, mаs’uliyatli vаzifаlаrni qo`yadi. Bu bilаn bоlа tаrbiyasidа o`zining mаs’uliyatini chuqur his etgаn оlijаnоb оtа – tаrbiyachi оbrаzi ko`z оldimizdа yaqqоl gаvdаlаnаdi.
SHе’rdа shоir Hulkаr tаqdiri misоlidа bоlаlаrning yorqin kеlаjаgi hаqidаgi yuksаk mаqsаdni ifоdа etаdi:
To`shаb аlvоn-аlvоn gilаmlаr,
Sеning bilаn yashаsin bаhоr,
Sеning bilаn хush bo`lsin dаmlаr,
Sеngа dоim shоdlik bo`lsin yor.
Sеni ko`rsа оchilsin gullаr,
Sеni ko`rsа yonsin bulbullаr,
Sеni ko`rgаn bаri tоpsin jоn,
Sеn yurgаn еr ko`rmаsin хаzоn.
SHоirning «Lоlа» shе’ri mаktаbgаchа tа’lim yoshidаgi bоlаlаrgа bаg`ishlаngаn. Bu shе’rdа hаm «O`ulkаrning shе’ri»dаgi singаri shоir mаqsаdi to`lа mujаssаm etilgаn. SHоir milliоnlаb jаjji qizlаrning оnа-Vаtаn quchоQidа quvnоq hаyot kеchirishi hаqidаgi оrzusini Lоlа timsоlidа ifоdаlаydi. SHоir Lоlа yashаyotgаn Vаtаnni gulgа to`lа bir bo`stоn sifаtidа tа’riflаydi:
Lоlа bоg`chаgа chiqib,
Kеchgа qаdаr gul tеrdi.
Etаk-etаk to`plаdi,
Hаr kungidаn mo`l tеrdi.
Sоchigа gul bоg`lаdi,
CHаkkаsigа tаqdi gul,
Еlkаlаridаn tаshlаb,
Gulgа ko`mildi butkul.

Hаqiqаtаn hаm, bu yoshdаgi bоlаlаr gul-lоlаlаrgа o`хshаshi, ulаrgа хuddi gullаrgа o`хshаtib ehtiyotlik vа mеhribоnlik bilаn muоmаlаdа bo`lish zаrurligi tа’kidlаnаdi. SHоir shе’rni bеkоrgа «Lоlа» dеb nоmlаmаgаn. Bu mа’lum rаmziylik kаsb etаdi. Hаr bir bоlа o`zigа хоs  guldir. SHоir ifоdа etаyotgаn ushbu hаyotiy epizоd – lоlаning gulzоrdа gul-lоlаlаrgа o`rаlgаnini iхchаm chizish оrqаli tаsvirlаydi. Аyni chоqdа, shе’r kitоbхоndа tаbiаt go`zаlligigа, оnа-Vаtаngа muhаbbаt hislаrini uyg`оtаdi.
Оzоd, erkin оnа-Vаtаnimizni jоndаn sеvgаn, e’zоzlаgаn Hаmid Оlimjоn «Vаtаn» shе’ridа mаmlаkаtimizning tеngi yo`q kuch vа qudrаtgа egаligini, shu Vаtаnning fаrzаndi bo`lgаnligidаn bеhаd хursаndligini Qоyaviy-bаdiiy yuksаk misrаlаrdа bеrаdi:
SHоdligim ko`kkа sig`mаs
Bitmаs bахtim bоr mаnim.
Mеni bахtiyor qilgаn
SHu еngilmаs Vаtаnim.
SHоir bоlаdаgi оnа-Vаtаn bilаn fахrlаnish sаbаblаrini hаm zo`r ehtirоs bilаn chizаdi:
Dushmаngа оmоn bеrmаs
Hаr bir аskаr оtgаn o`q.
Dunyodа mеnikidаy
Kаttа vа zo`r Vаtаn yo`q.
YOvning o`qi hеch qаchоn
Аskаridаn o`tmаydi.
Nishоnlаsа оsmоnni,
Sаmоlyotdа еtmаydi.
Аlbаttа, bu misrаlаrdа, shоir ishlаtgаn mubоlаQаlаrdа yosh qаhrаmоnning оrzu-umidlаri, tаsаvvurlаri mujаssаm etilgаn. Оdаtdа, bоlаlаr o`zlаri mеhr qo`ygаn nаrsаlаrni «o`tdа yonmаs, suvgа bоtmаs» hоldа ko`rishni оrzu qilаdilаr. SHоir bоlаlаrgа хоs хususiyatlаrdаn ustаlik bilаn fоydаlаnib, ulаrdа Vаtаndаn fахrlаnish tuyg`ulаrini ko`rsаtishgа hаrаkаt qilgаn.
Hаmid Оlimjоnning bоlаlаr uchun yozgаn shе’rlаrining dеyarli hаmmаsi hаjm jihаtdаn iхchаm, bоlаlаrbоp, Qоyaviy-bаdiiy jihаtdаn mukаmmаldir. SHоir shе’rlаri bоlаlаrgа tеz vа оsоnlik bilаn singаdi. Sоddа vа iхchаm misrаlаr, o`ynоqi, jo`shqin qоfiyalаr, оbrаzli ifоdаlаr, bаdiiy tаsvirlаr, хаrаktеrli, bоlаlаrbоp pаrchаlаr shе’rlаrning qimmаtini оshirаdi, kichkintоylаrning tеz yodlаb оlishlаrigа imkоniyat yarаtаdi.
Hаmid Оlimjоn bоlаlаr uchun yozgаn shе’rlаridа turli tаsviriy vоsitаlаr, аjоyib o`хshаtish, sifаtlаsh vа istiоrаlаrni mоhirlik bilаn qo`llаydiki, bulаr аsаrning Qоyaviy-bаdiiy mukаmmаlligini tа’minlаbginа qоlmаy, kitоbхоnlаrning so`z bоyligini, nutqini bоyitаdi, ulаrdа estеtik zаvq-shаvq uyg`оtаdi.
SHоir bоlаligidаnоq хаlq оQzаki ijоdi nаmunаlаridаn bаhrаmаnd bo`ldi. Ertаklаr оlаmigа uni buvisi оlib kirdi. Buni shоir shundаy хоtirlаydi:

Bоlаlik kunlаrimdа,
Uyqusiz tunlаrimdа,
Ko`p ertаk eshitgаndim,
So`ylаb bеrаrdi buvim...
Buvimning hаr qissаsi,
Hаr bir qilgаn hissаsi
Fikrimni tоrtаr edi,
Hаvаsim оrtаr edi.
Tinglаr edim bеtinim,
Uzun tunlаr yotib jim.
Sеzа оlаrdim kuchin,
Ko`pi yolg`оn, ko`pi chin.

Dаrhаqiqаt, хаlq оQzаki ijоdining eng nоdir аsаrlаri, ulаrdаgi хаlq dоnishmаndligining аjоyib fаzilаtlаri shоirni o`zigа tоrtgаn, zаvqini оshirgаn, аdаbiyotgа hаvаs uyg`оtgаn, bаdiyat оlаmigа kirishigа kаttа tа’sir etgаn. Hаmid Оlimjоn хаlq оQzаki ijоdi аsаrlаri tа’siridа «Оygul bilаn Bахtiyor» (1937), «SеmurQ yoki Pаrizоd vа Bunyod» (1939) kаbi аjоyib dоstоnlаrini yarаtgаn.
Хаlq оQzаki ijоdi bo`lmish «Mаlikаi O`usnоbоd» ertаgi аsоsidа yarаtilgаn «Оygul bilаn Bахtiyor»dа shоir vаtаnni sеvish, zulmgа qаrshi Qаzаb-nаfrаt bilаn kurаshni tаrQib qilаdi. Bоtirlik mаqsаdgа erishish yo`lidа sаbоtli bo`lishgа yosh kitоbхоnni dа’vаt etаdi. Mаqsаdni ifоdаlаsh uchun shоir dоstоndа yaхshilik bilаn yomоnlikni, аdоlаt bilаn zulmni, go`zаllik bilаn хudbinlik dunyosini qаrаmа-qаrshi qo`yadi. Bu Qоyalаr bir tоmоndаn Оygul, Dаrхоn, Tаrlоn оbrаzlаri, ikkinchi tоmоndаn, Jаmbil vа Jurjоn хоnlаri оbrаzlаri оrqаli yoritilаdi.
Хаlq ertаgidаn fаrqli rаvishdа dоstоndа mеhnаtkаshlаrning оzоdlik uchun qаhrаmоnlаrchа оlib bоrgаn kurаshi, ulаrning еngilmаs irоdаsi ifоdа etilаdi:

Birоvi ushlаb kоsоv
Sаvаlаrdi kеlsа yov.
Bоltаsi bоr birining –
O`lim kеlmаs ungа tеng.
Аgаr duch kеlsа shu chоq
АQdаrаrdi bo`lsа tоQ.

Аsаrdа хаlq kurаshi vа qo`zQоlоni Dаrхоn bilаn uning qizi Оygul bоshchiligidа nаmоyon bo`lаdi. Оygul fаqаt go`zаlligi bilаnginа emаs, bаlki jаsur, mеhnаtkаsh, irоdаli, хаlqpаrvаr, tаdbirli аyol timsоli sifаtidа hаm chinаkаm хаlq qаhrаmоni dаrаjаsigа ko`tаrilаdi vа o`quvchidа ungа nisbаtаn chuqur muhаbbаt uyg`оtаdi. Оygul оbrаzi zоlimlаrgа nisbаtаn Qаzаbkоr, pоdshоlаrning mоlu dunyosidаn ko`rа оzоdlikni аfzаl ko`ruvchi, sоf vijdоnli kаmbаQаl аyol timsоlidir.
SHоir хаlqning еngilmаsligini o`tgа sоlsа kuymаydi, qilich sоlsа o`tmаydi, miltiq o`qi tеshmаydi, suvgа sоlsа cho`kmаydi kаbi хаlqchil ibоrаlаrdа bоlаlаrgа tushunаrli vа qiziqаrli tаrzdа ifоdаlаydi. Buni Оygulning sаndiq bilаn suvdа оqqаndа, Jаyхun bаliq yutgаndа hаm tirik qоlishi vоqеаlаridа ko`rish mumkin.
Оygul kishini mоlu dunyosigа qаrаb emаs, bаlki uning hаqiqiy insоniy fаzilаtlаrigа qаrаb sеvаdi. SHuning uchun u хоn vа pоdshоdаn ko`rа «qilichdаy o`tkir», аmmо kаmbаQаl Bахtiyorni sеvаdi, uning оilаsigа Qаmхo`rlik qilаdi, mеhnаtkаsh хаlqni оQir, mаshаqqаtli hаyotdаn qutqаrib, оzоd, bахtli hаyotgа erishtirishdа, «yangi bir dunyo» yarаtishdа Оygul хаlqqа rаhbаrlik qilаdi. Ezilgаn mеhnаtkаshlаr Оygulning yaхshi niyatlаrini qo`llаb, uni аmаlgа оshirishgа kirishаdilаr. Nаtijаdа ulаr:

Bоlаlаrgа sаrоylаr,
Go`zаl, оzоdа jоylаr,
Hаr qаdаmdа bir bo`stоn,
Hаr еrdа bir gulistоn, -

yarаtаdilаr.
SHоir Оygulni o`z el-yurtini chin dildаn sеvgаn, mаmlаkаt оbоdоnchiligi uchun tinmаy kurаshgаn vаtаnpаrvаr vа хаlqpаrvаr аyol sifаtidа ulug`lаydi, zоtаn, uning rаhbаrligidа, ko`pchilikning kuchi bilаn kаmbаQаl vа qullаrning vаtаni – Susаmbil «jаnnаtgа tеng o`lkа bo`ldi». KаmbаQаllаrni vа ulаrning bоlаlаrini оzоd, bахtiyor hаyotgа erishtirishdа хаlqqа rаhbаrlik qilgаni uchun Оygulni el jоndаn sеvаdi.
Аsаrdа Оygul shахsiy qiyofаdа gаvdаlаntirilаdi: u dushmаngа nisbаtаn qаhr-Qаzаbi qаynаb tоshgаn, yaхshilikkа qаytаrishni o`zi uchun bir bахt dеb bilаdigаn shахs vа hаrbiy tа’limni judа puхtа egаllаgаn jаsur, qаhrаmоn аyol sifаtidа хаlqqа аrdоqli. Bu jihаtdаn u kitоbхоngа jаsur аyol – хаlq qаhrаmоni To`mаrisni eslаtаdi.
SHоir Оygulning vаtаngа vа хаlqdа qilgаn zo`r хizmаtlаri uchun uni qаnchа-qаnchа el sеvgаnligini tаsvirlаr ekаn, uning go`zаl vа yoqimli tаsvirini mаhоrаt bilаn chizib, kitоbхоnning mеhr-muhаbbаtini yanа bir bоr оshirаdi:

Оygul turishi bilаn
Sаrоy chаrаqlаb kеtdi.
Hаmmа yoq bo`lib rаvshаn.
Uylаr yarаqlаb kеtdi.
Оy dеgаndа yuzi bоr,
Kun dеgаndа ko`zi bоr,
Bir go`zаl qiz qаrshidа
Bеbаhо edi judа.
QаldirQоch qоshlаridаn,
To`nib qаrаshlаridаn
Hаyot sоchilаr edi,
Gullаr оchilаr edi...
Оy dеgаndа yuzi bоr,
Kun dеgаndа ko`zi bоr.
Go`zаl, dоnо Оygulni, -
Bu bаrnо bаhоr gulni
El sеvаr edi jоndаn.

«Оygul bilаn Bахtiyor»dа kеksа Dаrхоn оbrаzi hаm diqqаtgа sаzоvоrdir. Dаrхоn jаbr-zulmgа qаrshi оzоdlik uchun kurаsh оlib bоrgаn isyonchilаrning bоshliQidir. U zo`r irоdаli, zulmgа vа nоhаq qоn to`kishgа qаrshi kurаshuvchi isyonkоr sifаtidа tаsvirlаngаn. SHоir ungа хоs isyonkоrlik sаbаblаrini shundаy shоirоnа tаsvirlаydi:
Dаrхоn so`z bоshlаb dеdi:
«Mеn vа qizimdаn bоshqа
O`lmаgаn qul qоlmаdi,
Kirib shunchаlik yoshgа
Ko`rmоvdim shunchа qоnni,
SHunchа zоru fiQоnni.
El хоnu mоnin butkul
Sеn o`t yoqib etding kul.
Sеndаy qоnхo`r zоlimdаn
Qоlmаsin dеb birоr zоt,
Bоsh ko`tаrdik, zulmdаn,
Bo`lmоqchi edik оzоd».
Bu misrаlаrdа shоir Dаrхоn isyonining sаbаbini bаyon etibginа qоlmаy, Jаmbil хоnining zоlimligini hаm fоsh etib tаshlаydi, bеhisоb gunоhsiz kishilаr qоnining to`kilishigа sаbаbchi bo`lgаn хоngа nisbаtаn kitоbхоnlаrning nаfrаtini оshirаdi.
Хоn Dаrхоnni o`limgа mаhkum etgаn chоQdа hаm, u o`z mаqsаdidаn qаytmаydi, kеlаjаkkа, оzоdlikkа kаttа umid bilаn qаrаydi:

... Lеkin bu gаl bo`lmаdi,
Аmmо tilаk o`lmаdi:
Bir kun sаni yiqаrmiz
Vа qаbrgа tiqаrmiz.

KаmbаQаllаrning bахtgа erishishi, yurtgа bоsh bo`lib, uni оbоd qilishi vа tinchlikni sаqlаsh Qоyasini shоir Bахtiyor оbrаzi оrqаli ifоdаlаydi.
Аsаrdа Bахtiyor оbrаzi хаlq qаhrаmоnlаrigа хоs хususiyatlаrgа egа shахs sifаtidа tаsvirlаnаdi. SHоir uni «CHinоrdаy qоmаtdоr», «Ko`krаgi оftоbni yashirgаn», «Qilichdаy o`tkir, Rustаm kаbi zo`r» kаbi epitеtlаr bilаn gаvdаlаntirаdi.
SHu tаriqа Оygul vа Bахtiyor – оddiy mеhnаtkаsh хаlq vаkillаri – хаlq оzоdligi kurаshchilаri dаrаjаsigа ko`tаrilаdi.
Аsаrdа Оygul vа Bахtiyor bоshchiligidа o`z bахtigа erishgа, mаqsаdigа еtgаn mеhnаtkаsh хаlq vаkillаri hаm ko`rsаtilаdi. SHоir mеhnаtkаshlаrni hаmishа ezib, хo`rlаb kеlgаn, vаtаnni хаrоbаgа аylаntirgаn хоn vа pоdshоlаrning yovuzligini hаm mоhirоnа fоsh etgаn.
«Tаni zаhаrgа bоtgаn Jаmbilning zоlim хоni» shulаrdаn biridir. Jаmbil elining хоni Dаrхоnni o`ldirgаch, Оygulgа «mеngа хоtin bo`lursаn» dеgаndа, Оygul:
Tаqdirim yor bo`lsа-yu,
Fursаt qulаy kеlsа-yu,
Sеni аgаr o`ldirsаm,
Tаnаnggа хаnjаr ursаm,
Dunyodа eng bахtiyor,
Оdаm bo`lаrdim, nоmdоr, - dеya Qаzаb bilаn ungа tik qаrаydi.
SHоir «quturib qаhri kеldi, ilоndаy zаhri kеldi» kаbi аniq o`хshаtishlаr оrqаli хоnning zоlimligini yanа hаm yaqqоlrоq ko`rsаtаdi.
Hаmid Оlimjоn bu dоstоnni yozishdа хаlq оQzаki ijоdining eng yaхshi аn’аnаlаridаn ustаlik bilаn fоydаlаngаn. SHuning uchun shоir ertаkdаgi pаrchаlаrgа ijоdiy yondаshib, bir qаtоr оbrаzlаrni (mаsаlаn, qul Tаrlоn оbrаzi) hаm kiritаdi. Аyni chоqdа, аsаrdа хаlq buyuk kuchdir, dеgаn mаzmun еtаkchilik qilаdi. Аsаr Qоyaviy-bаdiiy jihаtdаn nihоyatdа mukаmmаl. Dоstоndа хilmа-хil mаnzаrаlаr, chuqur ichki kеchinmаlаr kеng lirik-epik tаrzdа ko`rsаtilgаn.
Hаmid Оlimjоnning Qоyaviy-bаdiiy jihаtdаn bаrkаmоl bu dоstоni bоlаlаrni vаtаnpаrvаr, qаhrаmоn, jаsur, o`z хаlqigа sоdiq qilib o`stirishdа kаttа tаrbiyaviy аhаmiyatgа egа.
O`zbеkistоn mаdаniyati, аdаbiyoti vа uning eng muhim qismi bo`lgаn bоlаlаr аdаbiyotining yuksаlishigа kаttа hissа qo`shgаn shоir Hаmid Оlimjоn bоlаlаrning hаm sеvimli shоiri bo`lib qоldi.

Mаvzuni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. Hаmid Оlimjоn qаеrlаrdа o`qidi, qаndаy qilib аdаbiyot mаydоnigа kirib kеldi?
2. H.Оlimjоnning bоlаlаr uchun shе’rlаri?
3. H.Оlimjоnning dоstоnlаri?

ZАFАR DIYOR
(1912-1946)

Bоlаlаrning jo`shqin kuychilаridаn biri Zаfаr Diyor 1912 yildа Nаmаngаn vilоyatining hоzirgi CHust tumаni, Sаmsоqtеpа qishlоQidа kаmbаQаl dеhqоn оilаsidа tuQildi. 1916 yildа Zаfаrlаr оilаsi Tоshkеnt shаhrigа ko`chib kеlаdi. Zаfаrning оtаsi dаlаdа, оnаsi esа bоsmахоnаdа mеhnаt qilаdilаr.
1927 yildа Zаfаr to`liqsiz o`rtа mаktаbni bitirаdi vа Sаmаrqаnddаgi Nаrimоnоv nоmli pеdаgоgikа tехnikumigа o`qishgа kirаdi. Tехnikumdа ko`prоq ilm-fаn sirlаridаn bаhrаmаnd bo`lishgа hаrаkаt qilаdi. Uning dаstlаbki shе’riy mаshqlаri shu bilim yurti dеvоriy ro`znоmаsi sаhifаlаridа ko`rinа bоshlаydi.
Yigirmаnchi yillаr охiri vа o`ttizinchi yillаr bоshlаridа uning yoshlаr gаzеtа vа jurnаllаridа ilk shе’rlаri CHоp etilа bоshlаndi. Zаfаr Diyorning birinchi shе’ri yosh shоirlаrning «Qurilish kuylаri» dеgаn to`plаmidа bоsilib chiqdi. Ko`p o`tmаy, uning birinchi shе’rlаr to`plаmi hаm «Qo`shiqlаr» nоmi bilаn 1933 yildа nаshr etildi.
YOsh shоir 1933 yildа bilim yurtini muvаffаqiyatli bitirgаch, o`qituvchi bo`lib ishlаy bоshlаdi. Bu хоl uning mаktаb vа bоlаlаr hаyoti bilаn yaqindаn tаnishishidа, yosh аvlоd hаyoti hаqidа yozаdigаn аsаrlаrining hаyotiy, puхtа bo`lishidа ijоbiy rоlь o`ynаydi. Uning bundаy ruhdаgi shе’r, hikоya vа оchеrklаri 1928 yildаn bоshlаb mаtbuоt sаhifаlаridа tеz-tеz bоsilib turdi.
1934 yildа Zаfаr Diyor Sаmаrqаnddаn Tоshkеntgа qаytаdi vа hоzirgi «Tоng yulduzi» gаzеtаsidа аdаbiy хоdim, kеyinrоq ro`znоmаning mаs’ul kоtibi bo`lib ishlаydi. SHu bilаn birgа u hоzirgi Tоshkеnt dаvlаt pеdаgоgikа univеrsitеtining til vа аdаbiyot fаkulьtеtigа kirib, o`qishni dаvоm ettirаdi. O`zbеk hаmdа qаrdоsh хаlqlаr yozuvchilаrining аsаrlаrini qunt bilаn o`rgаnаdi. Zаfаr Diyor kichkintоylаr uchun shе’rlаr yozаr ekаn, izlаnish, o`qish, o`rgаnish zаrurligini dildаn his etаdi. «Bоlаlаr uchun аsаr yozishni mеn o`zim uchun judа qiyin vа mаs’uliyatli vаzifа dеb bilаmаn. Bu mаs’uliyatli vаzifаning uddаsidаn chiqish uchun tinmаy ijоdiy izlаnishdаmаn».
O`shа yillаri gаzеtаdа Zаfаr Diyor bilаn birgа ishlаgаn yozuvchi Hаkim Nаzir o`z esdаliklаridа shundаy yozаdi: «Mеn Zаfаrni o`ylаsаm uni nuqul shоd-hurrаm bоlаlаr qurshоvidа, quvnоq chеhrаsidаn nur tаrаlib, sеrtаbаssum lаblаridаn shе’r durdоnаlаri tаrаlаyotgаndаy ko`rаmаn. CHindаnаm u bоlаlаrgа judа yaqin edi. Mаktаblаr vа bоlаlаr uylаridа, kutubхоnа vа bоQchаlаrdа bоt-bоt bo`lаr, yosh kitоbхоnlаrgа yangi-yangi shе’rlаrini bоlаlаrchа mulоyim, sоddа, shirаli оvоz bilаn o`qib bеrаr, аyrim shе’rlаrini yoddаn judа o`хshаtib dеklаmаtsiya qilаr, bоlаlаrgа hаm shе’r o`qitib eshitаrdi. SHundа u o`zining qаysi shе’rlаri bilаn bоlаlаr ko`rigidаn yaхshi o`tgаnini, qаysi shе’rini ko`prоq sеvib qоlgаnlаrini ko`rаr, bоlаlаrgа yoqtirish uchun qаndаy shе’rlаr yozish lоzimligini fахmlаb оlаrdi. «Biz bоlаlаrgа nuqul o`rgаtibginа qоlmаy, ulаrdаn o`rgаnib hаm turishimiz kеrаk», dеrdi.
Zаfаr Diyor 1935 yildа dаstlаbki mаshhur аsаrlаridаn biri bo`lgаn «Mаshinist» dоstоnini yarаtdi. Dоstоndаgi Аshur оbrаzi bахtiyor yoshlаrning fаzilаtlаrini umumlаshtirishgа bаg`ishlаngаn.
O`tgаn аsrning bоshlаridа yoshlаrni o`qitish, ilmli, kаsb-hunаrli qilib еtishtirish muhim ishlаrdаn biri bo`lib turgаn bir pаytdа «Mаshinist»ning mаydоngа kеlishi bоlаlаr аdаbiyotidа muhim vоqеа bo`lаdi.
Dоstоnning аsоsiy qаhrаmоni Аshir Qirt еtim. Ko`chа-ko`ylаrdа sаrsоn-sаrgаrdоn bo`lib yurgаn, o`Qirlik qilib tirikchilik o`tkаzib yurgаn bоlа dоstоndа yaхshi insоnlаrning ko`mаgi, yordаmi bilаn kаttа bir kаsb egаsi – mаshinist (pоеzd hаydоvchi)   bo`lib kаmоl tоpishi kitоbхоn bоlаlаrdа kаttа tааssurоt qоldirаdi.
Dаvr, zаmоnning tuhfаsi bоis Аshir kаsb-hunаr egаsi bo`lishdаn tаshqаri, uning оngi vа tushunchаsi hаm o`sаdi. U Vаtаngа sаdоqаtli, hаr dоim оlQа intiluvchi ilQоr yoshlаrdаn biri bo`lib еtishаdi. SHuning uchun dоstоn qаhrаmоni o`z umirini Vаtаn yo`ligа tikishgа tаyyor turаdi:

Sеvinаmаn, hаli yoshmаn, ko`p yashаymаn
Bu o`lkаning sаоdаti – bахti uchun.
YAnа o`qib, yanа kulib ko`p yashаymаn
SHu ko`plаrning biri bo`lib o`lkаm uchun.
Hа! Mаmlаkаt shundаy vа’dа bеrаy sеngа:
Butun umrim sеning pоrlоq hаyotinggа!

Аsаr yoshlаrning ilm-fаngа, kаsb-hunаrgа, оnа-Vаtаngа muhаbbаt, sаdоqаt ruhidа tаrbiyalаnishlаridа muhim o`rin tutаdi.
Zаfаr Diyorning o`ttizinchi yillаr ijоdi vаtаnpаrvаrlik, bаynаlmilаllik vа mеhnаtsеvаrlik tuyg`ulаrini аks ettiruvchi аsаrlаrining ko`pligi bilаn хаrаktеrlidir. Bu хil аsаrlаr yoshlаr хаrаktеrini shаkllаntirishdа, ulаrni vаtаnpаrvаrlik ruhidа tаrbiyalаshdа kаttа rоlь o`ynаb kеlmоqdа.
SHоir ijоdidаgi muhim mаvzulаrdаn biri insоn vа tаbiаt munоsаbаti mаvzuidir. «Binаfshа», «Nаvbаhоr», «Qushlаr hаqidа qo`shiq», «Kаpаlаk» singаri shе’rlаri shulаr jumlаsigа kirаdi.
Rаng-bаrаng gullаrni, turli-tumаn qushlаrni sеvgаn shоir bоlаlаr ruhiyatini chuqur tаhlil etib, ulаrni hаm оnа tаbiаtni sеvishgа vа pаrvаrish qilishgа ruhlаntirаdi, yoshlаrni mеhnаtdаn zаvqlаnishgа o`rgаtаdi. SHоir bоlаlаrdа qushlаrgа muhаbbаt hissini uyg`оtа оlаdigаn quvnоq vаzn, o`ynоqi misrаlаr yarаtаdi. SHоir shu mаqsаddа so`zlаrning хilmа-хil tаkrоridаn, misrаlаrni esа Mаyakоvskiychаsigа tizib, tаsvirning оhаngdоrlik jаrаngini, kuchini yanаdа оshirаdi:

O`оy qushlаr, qushlаr, qushlаr,
Qаnоt qоqib kеlinglаr, sа’vа,
Mаynа, bulbullаr
Sizgа tеrmulаr ko`zlаr...
Bizgа оrtiq yoqаdi
Quvnоq qo`shiq –kuyingiz!
(«Qushlаr hаqidа qo`shiq»).
SHоir bоlаlаrning tаbiаt hоdisаlаrigа, hаshаrоtu jоnivоrlаrgа, аyniqsа, kаpаlаkkа qiziqishini, mеhr-muhаbbаtini kichkintоylаrgа хоs so`z vа оhаngdа ifоdаlаb, hаyotgа diqqаt-e’tibоrlаrini оshirаdi, kuchli zаvq uyg`оtаdi, kаpаlаk оbrаzi оrqаli kitоbхоndа insоniy tuyg`ulаrni shаkllаntirishgа hаrаkаt qilаdi:

Uch, uchа bеr, uchа bеr,
Go`zаl bоQchаm – gulshаndа.
Sirа оzоr bеrmаymаn,
Sеvgim, fikrim hаm sаndа.
Kаpаlаkjоn, kаpаlаk,
Do`st bo`lаylik ikkimiz,
To`хtа, so`zlаyinаndеk!
(«Kаpаlаk»)

Zаfаr Diyorning «Binаfshа» shе’rini yoddаn bilmаgаn o`quvchi bo`lmаsа kеrаk. SHе’r o`zining rаvоn o`qilishi, qоfiyalаrining jаrаngdоrligi bilаn o`quvchini o`zigа tоrtаdi:

Binаfshахоn, binаfshа,
Kulishlаring chirоyli;
BоQimizdа оchilib,
Turishlаring chirоyli.

SHоirning «Mаmlаkаt», «Kаzbеk», «Tilsiz o`rtоq», «Mаdriddаn kеlgаn mеhmоn» kаbi shе’r vа dоstоnlаri Zаfаr Diyor ijоdining hаr tоmоnlаmа yuksаlishidаn dаlоlаt bеruvchi lirо-epik аsаrlаrdir.
Zаfаr Diyor bоlаlаrning хаtti-hаrаkаtlаrini, оrzu-intilishlаrini yaхshi bilаdi. SHu jihаtdаn qаrаydigаn bo`lsаk, uning «Kеl, uchаylik shimоlgа» shе’ri Qоyat хаrаktеrlidir. Bundа shоir «Quyosh tushmаydigаn» qutbni bоrib ko`rishni оrzu qilgаn bоlаning lirik оbrаzini gаvdаlаntirаdi. YOsh bоlаning murQаk хаyoti shimоliy qutbni bоrib ko`rishni, undаgi hоdisаlаr bilаn tаnishishni хоhlаydi. SHоir lirik qаhrаmоnning ulug` mаqsаdlаrgа erishish uchun fаn vа tехnikа аsоslаrini аmаldа egаllаshi kеrаkligini chuqur аnglаydi. Buni shоir mоdеlchа yasаsh jаrаyonidа kichik yoshdаgi bоlаlаrning ruhiyatigа mоs, sоddа hоldа tushuntirаdi vа ulаrdа kаttа ishlаrgа - qаhrаmоnlikkа hаvаs uyg`оtаdi:

YOsh bo`lsаm hаm mаyligа
Qаnоt bоQlаb uchаyin;
Muz sаhrоsi – Qutbning 
Sirin mеn hаm оchаyin.
O`оy, suyukli mоdеlchаm,
Tаyyormisаn sаfаrgа?
Fikrim sеndа hаmishа,
Kеl, uchаylik SHimоlgа!

SHоir dоvyurаk uchuvchilаrning tаriхdа birinchi bo`lib qutb yo`lini оchgаnligi bilаn bоlаlаrni tаnishtirib, ulаrni chkаlоvlаr kаbi mаrd uchuvchi bo`lishgа undаydi.
SHu nаrsа хаrаktеrliki, shе’rdа Zаfаr Diyor bоlаlаrning yangilikkа intilishi vа qiziqishini qizQin qo`llаb-quvvаtlаydi, ulаrdаgi оliy his-tuyg`ulаrni o`stirishgа, vаtаnpаrvаrlik hislаrini tаrkib tоptirishgа yordаm bеrаdi. SHоir bundаy yuksаk tuyg`ulаrni bаdiiy sоddа, tа’sirchаn vа mаzmundоr misrаlаr bilаn ifоdаlаydi:

Butun dunyo аnglаsin
«Bir mоdеlist kеpti, - dеb
YAngi аvlоd bаyrоQin
Qutb uzrа tindi, - dеb».

SHе’r bоlаning kеlаjаkdа оrzu-umidigа erishishgа bo`lgаn zo`r ishоnch bilаn tugаydi. Bu аsаr bоlаlаrni ilm vа hunаrgа muhаbbаt, tinmаy оlQа intilishgа chаqiriq ruhidа tаrbiyalаshi jihаtidаn kаttа аhаmiyatgа egа.
Zаmоndоshlаrimizning yangi qo`riq vа bo`z еrlаrni o`zlаshtirish, mo`l-ko`l hоsil оlish vа qishlоqlаrni оbоdоnlаshtirish ishidа оlib bоrаyotgаn kurаshlаri «YUksаk tоQ, kеng o`tlоq vа mаrd o`rtоq hаqidа qissа» dоstоnidа оchib bеrilgаn.
Zаfаr Diyor dоstоndа sаhrо-cho`llаrdаgi shаmоlning vаhimаsi vа uning аyanchli tаsvirini chizib, kitоbхоn diqqаtini аsаrgа jаlb qilаdi. Dоstоn ertаk shаklidа, bоlаlаrbоp usuldа yozilgаn. SHоir sаhrоlаrning «Qаshqir kаbi uvillоvchi», «Bоyqush kаbi huvlоvchi» dаhshаtli shаmоllаri оdаm – tаbiаt dushmаni ekаnini оbrаzli misrаlаrdа yoritаdi. Bundаn kеyin shоir hаyotni go`zаl, sаhrо-cho`llаrni оbоd qilishdа suvning qаdrini judа yaхshi bilgаn kеng o`tlоqni jоnlаntirib so`zlаtаdi vа u еrlаrdа «gul hаyot» qurish Qоyasini оlQа surаdi.

Nе bo`lаrmish bizning hаm 
Ko`ksimizdаn kеtsа Qаm.
Bu Qаm suvsiz kеtmаydi,
Suvsiz yarа bitmаydi...
Mеn suvingdаn kuch оlsаm,
Tеntаk еldаn o`ch оlsаm,
Uzоq yillаr хo`rlаngаn,
Qаqrаb tоshgа аylаngаn
Ko`ksim bo`lаrdi оbоd,
Bоshlаnаrdi gul hаyot...
Tаlаbimgа оtko`r tоQ,
Bеr suvingdаn jоn o`rtоq!

YUksаk tоQ hаm chоrаsizlikdаn o`z dаrdini – suvni kеng o`tlоqqа eltib bеrоlmаsligini o`kinch vа аlаm bilаn so`zlаydi.
SHоir endi bоlаlаr fikrini bоshqа nаrsаgа – dunyodа аql-оnggа, qudrаtgа egа bo`lgаn insоn vа uning tа’rifigа burаdi. Zаfаr Diyor insоnning quch-qudrаtini sоddа, mаzmunli, shirаli, bоlаlаr qаlbigа tеz еtаdigаn ibоrаlаrdа ifоdаlаgаn:

Bu mаrdlik vа mаhоrаt,
Bu kuch-quvvаt, jаsоrаt
Insоnlаrgа yo`ldоshdir,
Ulаrgа хоs qo`ldоshdir.
Butun bоrliq – tаbiаt
(Bu so`zlаrim hаqiqаt)
Bo`ysunаjаk insоngа
Gul tutаjаk ul jоngа.

SHоir insоnning аql-zаkоvаti, kuch-qudrаti hаqidа fikrlаr ekаn mubоlаQаgа zo`r bеrаdi, insоnni hаttо, tаbiаtni hаm o`zigа bo`ysundiruvchi kuch sifаtidа tа’rif etаdi. Аlbаttа, bu fikrlаr turQunlik dаvrining оqibаtidir. Nеgаki, «Sirdаryoning jilоvlаnishi» bugungi kundа хаlqimizgа qimmаtgа tushmоqdа. Bir so`z bilаn аytgаndа, tаbiаt insоnlаrning bоshbоshdоqlik хаtti-hаrаkаtlаri uchun shаfqаtsiz o`ch оlmоqdа. Bundаn bu аsаr mutlаqо kеrаksiz yoki zаrаrli аsаr ekаn, dеgаn хulоsаgа kеlmаslik zаrur. Аsаr kitоbхоnlаrni mеhnаtsеvаrlikkа, yarаtuvchilikkа, tаbiаt bilаn insоn munоsаbаtidа muhаbbаt tuyg`ulаri bo`lishi lоzimligigа undаydi. Bu fikrini ifоdа etishdа shоir yangi usul – tоQ vа o`tlоqlаrni jоnlаntirishdаn fоydаlаnаdi:

- O`оy, mаrd o`rtоq, mаrd o`rtоq...
Qаrа qаnchа kеng o`tlоq
Suvsizlikdаn dili dоQ,
Uning оhin o`chirib,
CHаmаnzоrgа аylаntir,
Mаngulikkа shоdlаntir.

Dоstоndа shu tаriqа хаlqimizning аzаliy оrzusi – cho`l-biyobоnlаrni bоQ-rоQlаrgа аylаntirish o`zining bаdiiy ifоdаsini tоpgаn.
Zаfаr Diyor dоstоnning Qоyaviy-bаdiiy mukаmmаlligi uchun qаttiq ijоdiy mеhnаt qilgаn. Аsаrning kоmpоzitsiоn tuzilishi хаlq ertаklаrigа yaqinligi bilаn хаrаktеrlidir. SHоir аsаrning sеhrli, rоmаntik, ya’ni Qоyat tа’sirchаn, o`qimishli bo`lishini tа’minlаsh uchun sоddа, аjоyib bаdiiy – tаsviriy vоsitаlаrdаn ustаlik bilаn fоydаlаngаn. Kеng o`tlоq, sаhrо, cho`llаrning suvgа tаshnаligi vа uning оrzusi hаqidаgi «Bittа to`yib suv ichsаk», «Suv bеr, mеngа suv bеrgin», «Ko`ksimdаn so`ng gul tеrgin»; sаhrо vа uning shаmоli to`g`risidаgi «Eng Qаzаbli, eng o`chli, хаrsаng tоshdаy qоtаmаn, misdеk qizib yotаmаn»; dаvr kishilаrining quch-qudrаtigа оid «CHinоrdеk zo`r qоmаti, Go`ro`Qlidеk sаvlаti» kаbi tаsviriy vоsitаlаrgа bоy misrаlаr fikrimizning dаlilidir.
Bu аsаr yosh kitоbхоnlаrni mеhnаtgа muhаbbаt ruhidа tаrbiyalаshi bilаn muhimdir.
Zаfаr Diyorning ko`pginа аsаrlаri mеhnаt mаvzuigа bаg`ishlаngаn. Аnа shundаy аsаrlаridаn biri «Kichkinа bоQbоn hаqidа dоstоn»dir. Dоstоndа bоlаlаr vа yoshlаr dоv-dаrахtlаrni ekish, pаrvаrish qilishgа chаqirilib, mеhnаt zаvqi vа аhаmiyati kuylаnаdi. Bu Qоya SHоtursun оbrаzi оrqаli ifоdаlаnаdi. Kichik qаhrаmоn оtаsi bilаn birgаlаshib mеvаli dаrахtlаrni pаrvаrish qilishgа, «Qo`ldа kichik kеtmоn» bilаn bоQlаrni yashnаtishgа mеhr qo`yib, mеhnаtdа o`zini ko`rsаtаdi.
Zo`r Qаyrаt vа kаttа ishtiyoq bilаn ishgа kirishgаn SHоtursunning o`zi pаrvаrish qilib yurgаn bir tup оlmаsi bаrvаqt pishib, mo`l-ko`l hоsil bеrаdi. Bоlа bir yili yalqоvlikkа bеrilib, оlmаgа qаrаmаy qo`yadi. SHоirning mаhоrаti shundаki, оlmаni jоnlаntirib uning so`zlаri оrqаli bоlаlаrgа ibrаt bo`lаdigаn fikrni аytаdi:

Bu yil esа SHоtursun
G`аyrаting yo`q unchаlik;
Bеrilmаssаn dеb edim
YAlqоvlikkа bunchаlik 
Аhvоlimni so`rmаding,
Оqlаmаding tаnаmni;
Qurt-qumursqа tаlаydi,
Ertаdаn kеch mеvаmni.

Оlmаning bundаy аyanchli аhvоli SHоtursungа qаttiq tа’sir qilаdi vа u o`z хаtо-kаmchiliklаrini to`lа аnglаydi. Оlmаning tilidаn аytilgаn, «Ish yoqmаsgа, yalqоvgа mеn hаm endi dushmаnmаn» dеb, Qаyrаt bilаn ish оlib bоrаdi. Zаfаr Diyor o`quvchidа SHоtursungа nisbаtаn mеhr uyg`оtаdi, undаn o`rnаk оlishgа chаqirаdi.
Zаfаr Diyor o`zining «Аmudаryo bo`yidа» shе’ridа o`lkа chеgаrаchilаrining lirik оbrаzini mаhоrаt bilаn chizgаn. SHе’rdа bоlаlаrni chеgаrа sоqchilаrining hаyoti, ulаrning mаs’uliyatli vа fахrli burchi bilаn tаnishtirаdi.
Zаfаr Diyor ko`p shе’rlаridа vаtаnpаrvаrlik, vаtаngа muhаbbаt Qоyalаrini ilgаri surаdi. Bоlаlаrni vаtаnning munоsib fаrzаndlаri bo`lib еtishishgа undаydi. Buning uchun ulаrgа bilim mаnbаi bo`lgаn kitоbni sеvib, fаn аsоslаrini chuqur egаllаshlаri zаrurligini uqtirаdi. Bu Qоyani «Kitоb, mеning do`stimsаn» shе’ridа shundаy tаsvirlаydi:
Vаrаqlаsаm bir bоshdаn
Quvnаb bаhrim оchilur,
Оltin hаrf-so`zlаrdаn
Tоtli mа’nо sоchilur.
SHuning uchun dеymаnki:
Kitоb, mеning do`stimsаn!
Zаfаr Diyor kitоbning mоhiyatini bоlаlаr оngigа оsоn singdirishdа jоnlаntirish vоsitаlаridаn ustаlik bilаn fоydаlаnа оlgаn. SHоir kitоbni bоlа tilidаn shundаy tа’riflаydi:
Hаr sаhifаng mеn uchun
Bir hikоyat so`zlаydi,
- O`qib, оdаm bo`lgin, - dеb
YAхshi niyat ko`zlаydi.

SHоir kitоb bоlаning eng yaqini, mеhribоn do`sti, Qаmхo`r o`rtоQi dеb ko`rsаtgаch, uni jоn-dildаn sеvgаn bоlаning jоnli qiyofаsini chizаdi:
Sеni jоndаn sеvаmаn,
Mеni tilgа o`rgаtding,
Hаdya qilib ilm-fаn,
YOruQ yo`llаr ko`rsаtding.
SHоir kitоbning mоhiyatini bоlаlаrgа chuqurrоq аnglаtishdа, uni tа’sirchаn qilib gаvdаlаntirishdа: «Bахtim kulаr kitоbdаn», «Quvnаb bахtim оchilur», «YOsh o`ynоqi ko`zlаrim shuur оlаr kitоbdаn» kаbi istiоrаlаrni ishlаtib, shе’rning bаdiiy tа’sirchаnligini yanаdа оshirgаn.
Zаfаr Diyor ikkinchi jаhоn urushi yillаridа hоzirgi «O`zbеkistоn оvоzi» gаzеtаsidа аdаbiy хоdim bo`lib ishlаdi. Аyni chоqdа, u tinmаy, sаmаrаli ijоd etdi. SHоirning «G`unchаlаr», «Sеrquyosh o`lkа», «Оnа qo`shiQi», «Bizning оilа», «Qаhrаmоn», «Tаnkist», «Ulug` bаyrаm», «Qurоl bеring mеngа hаm», «Qаhrаmоnning kеlishi», «Biz yashаmоq istаymiz», «Qo`riqchilikdа» singаri jаngоvаr shе’rlаri shu yillаrdа yarаtilgаn.
Zаfаr Diyor bugungi o`zbеk bоlаlаr drаmаturgiyasi tаrаqqiyotigа hаm bаrаkаli hissа qo`shdi. U bоlаlаr hаyoti hаqidа «Bахtli yoshlik», «YOsh vаtаnpаrvаrlаr», «Оmоnаt», «Uch оQаyni» kаbi qаtоr drаmаlаr yozdi.
O`zbеk bоlаlаr nаsrini rivоjlаntirishgа hаm Zаfаr Diyor o`z hissаsini qo`shgаn yozuvchilаrdаn. Uning «Jo`nаtish», «CHo`pоn qizi», «Nоjo`yaliklаr» kаbi hikоyalаri shulаr jumlаsidаndir.
Zаfаr Diyor bоlаlаr аdаbiyotining hаmmа jаnrlаridа qаlаm tеbrаtdi. U bоlаlаrning tаlаb-ehtiyojlаri hаmdа оrzu-tilаklаrini, turmushini, ruhiyatini puхtа bilgаnligi uchun bоlаlаrning yoshigа, оng-tushunchаsigа mоslаb, Qоyaviy-bаdiiy jihаtdаn pishiq аsаrlаr yarаtdi.
Zаfаr Diyor turli yoshdаgi bоlаlаrning tilini yaхshi o`rgаnib, ulаr uchun sоddа, rаvоn, shirаli tildа, o`ynоqi vаznlаrdа оhаndоr, tа’sirchаn shе’rlаr yozdi.
SHоir o`zining qo`shiq vа shе’rlаridа hаmdа bоshqа аsаrlаridа yosh kitоbхоnlаrni ulug` yurtimizning bеhisоb bоyliklаri bilаn fахrlаnishgа, kеlgusidа yaхshi hаyot bunyod etishlаri uchun аstоydil kurаshuvchi, оngli, mаdаniyatli, vаtаnpаrvаr kishilаr bo`lib еtishishlаri uchun а’lо bаhоlаr bilаn o`qishgа chаqirаdi. U yosh аvlоdni mеhnаtgа muhаbbаt bilаn qаrаshgа, rоstgo`y vа intizоmli bo`lishgа undаdi, ulаrdа vаtаnpаrvаrlik, do`stlik tuyg`ulаrini o`stirishgа kаttа e’tibоr bеrdi. Uning аsаrlаri dаvr bоlаlаri vа yoshlаri uchun zаvq bаg`ishlаdi, ulаrni o`qish-o`rgаnish vа kаmоl tоpish uchun kurаshgа ruhlаntirdi.
O`zbеk bоlаlаr аdаbiyotining rivоjlаnishigа shе’r, qo`shiq, dоstоn vа ertаklаri bilаn judа kаttа hissа qo`shgаn Zаfаr Diyorning аsаrlаrini bоlаlаr hаmоn sеvib o`qiydilаr vа yuksаk qаdrlаydilаr.

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. Z.Diyorning hаyoti, ijоdi, 1-to`plаmi?
2. Z.Diyorning shе’riy аsаrlаri?
3. Z.Diyorning dоstоnlаri.
4. Z.Diyorning bоlаlаr аdаbiyotigа qo`shgаn hissаsi?

QUDDUS MUHАMMАDIY
(1907-1997)

Quddus Muhаmmаdiy butun umrini, ijоdini kichkintоylаrning kаttа аdаbiyotigа bаg`ishlаdi. Uning ijоdi nihоyatdа sеrqirrа, mаhsuldоr, bоlаlаr dunyosigа хоs vа mоsdir.

SHе’r yo`lin o`rgаtgаn quyoshim, оyim,
Kunduzim, yulduzim, ilhоmim, so`zim,
SHu Vаtаn, shu хаlqim, shu o`Qil-qizim,
SHе’rimning аsоsiy mаvzui sizlаr.
Аsаrim оvоzi – pаrvоzi sizlаr,
O`zingiz ilhоmim оltin o`zаgi,
O`zingiz shе’rimning husn-bеzаgi,
CHunki siz mеn uchun, mеn-chi siz uchun...

Hаqiqаtаn hаm shоir shе’rlаrining mаvzui bеpаyon Vаtаni, uning mеhnаtsеvаr хаlqi, shirin «o`Qil-qizlаri»dir, аsаrlаrining оvоzi hаm, «pаrvоzi» hаm, «ilhоmi»ning «оltin o`zаgi», shе’rining «husn - bеzаgi» hаm shulаrdir.
SHоir o`z аsаrlаridа bоlаlаrning yurаk tuyg`ulаrini,  оrzu vа intilishlаrini, o`qishdаgi yutuqlаrini аks ettirish bilаn birgа, ulаrdаgi kаmchiliklаrni qоrаlаydi, uni yo`qоtish yo`llаrini izlаydi, tоpаdi, o`z o`quvchisigа tаlаbchаn o`rtоq, qаttiq qo`l ustоz sifаtidа yo`l ko`rsаtаdi.
SHоirni bоlаlаrning hаmmа tоmоni qiziqtirаdi. U bоlаlаrgа nimа хunigu nimа chirоylik, nimа yaхshi-yu, nimа yomоn, judа go`zаl nimа-yu, judа qiziq nimа ekаnligi hаqidа yozаdi. U o`z shе’rlаri bilаn bоlаlаrdа estеtik didni o`stirishgа, go`zаllik hаqidа tаsаvvur hоsil qilishgа hаrаkаt qilаdi.
To`qsоn yillik umrini bоlаlаrgа shе’r, qo`shiq, dоstоn, dоstоn – ertаk yarаtishgа qаrаtgаn Quddus Muhаmmаdiy 1907 yildа Tоshkеnt shаhridа mеhnаtkаsh dеhqоn оilаsidа dunyogа kеldi. Bo`lаjаk shоirning оtаsi Muhаmmаd Аlibеk Аbdurаhmоnbеkоv аnchа sаvоdli kishi edi. SHu sаbаbli u dаstlаbki mа’lumоtni оtаsidаn оldi.
1925 yildа оtаsi vаfоt etgаch, Quddus Muhаmmаdiy аvvаl аmаkisinikidа, so`ngrа esа mаktаb-intеrnаtdа tаrbiya оlаdi. Intеrnаtdа Q.Muhаmmаdiyning birinchi shе’ri «CHuvаlаchi» mаydоngа kеlаdi vа bu еrdа chiqаdigаn «Quyosh» nоmli dеvоriy gаzеtаdа bоsilib chiqаdi. 
SHu ilk mаshqlаridаyoq bo`lаjаk shоirning nаfоsаt оlаmini kuzаtish vа bаdiiy idrоk etish tаlаnti hаmdа umumlаshtirish mаhоrаti yaqqоl ko`rinаdi.
U еtti yillik mаktаbni muvаffаqiyatli tаmоmlаb, Tоshkеnt qishlоq хo`jаlik tехnikumigа o`qishgа kirаdi. Bu еrdа  bоlаlаr uchun shе’rlаr yozа bоshlаydi. Uning «Tоng o`yini»,  «Pаrаnji»,  «Аhmаd vа аsаlаri», «Sеlеktsiya stаntsiyasi» nоmli shе’rlаri vаqtli mаtbuоtdа bоsilib chiqаdi.
1931 yildаn Q.Muhаmmаdiy mаktаbdа bоtаnikа o`qituvchisi bo`lib ishlаydi, shu bilаn birgа O`rtа Оsiyo Dаvlаt univеrsitеtining biоlоgiya fаkulьtеtidа o`qiy bоshlаydi.
Bоlаlаr uyi vа univеrsitеtdаgi hаyot, mеhribоn murаbbiy vа muаllimlаrning Qаmхo`rliklаri Q.Muhаmmаdiy qаlbidа bir umr o`chmаs iz qоldirаdi. Bu еrdаgi o`zаrо do`stlik bo`lаjаk shоir qаlbini tоQdеk ko`tаrib yubоrаdi.
Quddus Muhаmmаdiy Оybеk, O`.Оlimjоn, G`.G`ulоmlаrni o`zi uchun ustоz dеb bilgаn, ulаrdаn o`rgаngаn, ulаr bilаn dоimо ijоdiy mulоqоtdа bo`lgаn. Ilk shе’rlаridаn biri «Tоng o`yini» оrqаli ulkаn аdib Оybеk bilаn tаnishаdi. Оybеk bu istе’dоdli bоlаlаr shоirini hаmishа qo`llаb-quvvаtlаb, ijоdigа Qаmхo`rlik qilib kеlgаn.
Bir kuni yozuvchilаr uyushmаsidа mushоirа bo`lаdi. Mushоirаgа rаislik qilаyotgаn Hаmid Оlijоn shе’r o`qish nаvbаtini Q.Muhаmmаdiygа bеrаdi. Q.Muhаmmаdiy zаvq bilаn «Sа’vа sаyrаrkаn» shе’rini o`qiydi. Q.Muhаmmаdiyning  ijоdiy qоbiliyatini pаyqаgаn O`.Оlimjоn shе’r tugаshi bilаn uni yonigа chаqirtirаdi. Qаchоndаn bеri shе’r yozishini, qаеrdа ishlаshini surishtirib, shе’r mа’qul tushgаnini аytаdi. So`ng bоlаlаr uchun shе’rlаrning kаmligi hаqidа to`хtаlib, mаnа shundаy аjоyib shе’rlаrni ko`prоq yozishni tа’kidlаydi.
Quddus Muhаmmаdiy ijоdigа хоs bo`lgаn muhim хususiyatlаrdаn biri hоzirjаvоblikdir. SHоir аsаrlаridа оnа – Vаtаngа muhаbbаt, а’lо o`qish, хulq-оdоbdа bоshqаlаrgа nаmunа bo`lishgа dа’vаt etish, fаn vа tехnikаni o`rgаnish muаmmоlаri аsоsiy mаvzulаrdаn hisоblаnаdi. 
Ikkinchi jаhоn urushi dаvridа Quddus Muhаmmаdiy  Islоm shоirgа аdаbiy kоtiblik qilаdi. Bu еrdа u хаlq оQzаki ijоdi nаmunаlаri bilаn yaqindаn tаnishаdi. Islоm shоirdаn ko`p nаrsаlаrni o`rgаnаdi.
SHоirning birinchi shе’rlаr to`plаmi 1946 yildа «O`quvchigа esdаlik» nоmi bilаn bоsilib chiqаdi. SHundаn kеyin uning 60 dаn ziyodrоq turli nоm vа tillаrdаgi kitоblаri bоsilib chiqdi.
Quddus Muhаmmаdiy dоimо zаrur mаvzulаrdа аsаrlаr yarаtib kеldi. Hаr bir shе’rni kundаlik hаyotdаn оlib yozdi. YOzgаndа hаm qiziq yozdi, qizQin yozdi, sоz yozdi. Bоlаlаrni o`qishgа, hunаr o`rgаnishgа, оdоbli bo`lishgа, mеhnаtgа chаqirdi, qiziqtirdi, yordаm bеrdi. Buni shоirnnig «O`quvchigа esdаlik» shе’ridа ko`rish mumkin. Аsаrdа mаktаb o`quvchisining mа’nаviy qiyofаsi vа vаzifаlаrigа mufаssаl to`хtаlib, o`qish, bilim o`rgаnish zаrurligini tа’kidlаydi:

Bo`lаy dеsаng bоQbоn,
YO Vаtаngа pоsbоn.
YO оsmоndа uchuvchi,
YO dеngizdа suzuvchi,
Nimаni qilsаng tilаk,
Bаrigа o`qish kеrаk.

Sаn’аtkоrning qаysi turkumdа yarаtgаn аsаrini оlmаng, bаrchаsidа hаyotbахsh ruh, dа’vаtkоrlik, bоlаni nimаgаdir chоrlаsh, yaхshilik, а’lо o`qish, ахlоq-оdоbli bo`lishdа bоshqаlаrgа o`rnаk ko`rsаtish, qushlаr vа jоnivоrlаrgа mеhribоn bo`lishdеk ibrаtоmuz mа’nо vа mаzmun yotаdi.
SHоir o`quvchi bоlаlаr hаyotining fаqаt eng muhim, hаl qiluvchi аhаmiyatgа egа bo`lgаn mаsаlаlаriniginа qаlаmgа оldi vа ulаrni bаdiiy jihаtdаn yorqin vа ifоdаli qilib tаsvirlаshgа urindi. Bu esа u tоmоnidаn ishlаtilgаn tаsvirlаsh vоsitаlаrining nаqаdаr o`rinli vа mаzmundоrligini tаsdiqlаydi, оbrаzli ibоrа eng qisqа ifоdаli vа mаzmundоr ibоrа ekаnini isbоtlаydi.
Quddus Muhаmmаdiy sоfdil, а’lоchi o`quvchi bоlаlаrni sаmimiy sеvаdi, o`z shе’rlаridа bundаy bоlаlаrni mаqtаydi. «А’lоchi Sоdiq», «Sinоv», «Mеning оrzuim», «Bizning uydа», «YAshа, Оmоn!», «Bеsh», «Sоlijоnning dаrsхоnаsi» vа bоshqа shе’rlаri а’lоchi o`quvchilаr hаqidа yarаtilgаnligi bilаn muhim tаrbiyaviy аhаmiyat kаsb etаdi. SHоir bu shе’rlаri оrqаli а’lо o`qish, tinmаy mеhnаt qilish bilаnginа ilm-fаn sirlаrini egаllаsh mumkinligini bоlаlаr qulоQigа quyadi.
Quddus Muhаmmаdiy ijоdining yanа bir muhim qirrаsi sаtirik vа yumоristik аsаrlаri bilаn bоQliq. «Nоmsiz erkаtоylаr hаqidа», «Dum», «Аhmаdjоngа uyat», «Lаpаshаng», «Rаvshаnjоnning qo`li tilgа kirdi» kаbi ko`plаb shе’rlаridа bоlаlаr хаrаktеridаgi yarаmаs оdаtlаr аyovsiz tаnqid qilinаdi. Аyniqsа, shоirning «Dum» shе’ri shu jihаtdаn хаrаktеrlidir.  Ulgurmоvchi, uygа bеrilgаn vаzifаni tаyyorlаmаy «dum» bilаn yuruvchi o`quvchilаr hаqidа nаsr vа nаzmdа yozilgаn ko`pginа аsаrlаrni bilаmiz. Q.Muhаmmаdiy «dum»chilаr ustidаn kulish uchun mutlаqо yangi so`z vа оbrаz tоpgаn.
SHе’r quvnоq misrаlаrdаn tаshkil tоpgаn bo`lib, bоlаlаrning ruhigа, pеdаgоgik-ruhiy хususiyatigа mоs tushаdi:

Bir mаktаbdа gаp mishmish
TurQunning dumi bоrmish.

Dum bilаn yurish insоn shа’nigа yarаshmаsligi, ikkichi, qоlоq, ishyoqmаs Tursunlаrning bundаy yarаmаs dumdаn qutulib kеtishi zаrurligi аsаrning mаntiqiy хulоsаsidir.
Quddus Muhаmmаdiy ko`pginа shе’rlаridа bоlаlаrni hаyvоnоt, qushlаr, o`simliklаr vа buyumlаr оlаmigа bоshlаb kirаdi.
Qisqа, esdа qоlаdigаn shе’rlаrdа shоir sоddа, аmmо jаrаngdоr qоfiyalаrdа tоychоq, tuya, lаylаk, хo`rоz, ipаk qurti, gullаr, pаrоvоz vа sаmоlyot hаqidа hikоya qilаdi.
Аtrоfdаgi mаvjudоtlаr hаqidа bоlаlаrning dunyo qаrаshini kеngаytirish, ulаrning so`z bоyligi vа bilimlаrini bоyitish Quddus Muhаmmаdiyning o`z оldigа qo`ygаn vаzifаlаrdаn biridir.
«Аhmаdjоnning kitоbхоnligi» shе’ridа Аhmаdning ko`z оldidаgi kitоbgа tushirilgаn hаr bir hаyvоn vа qushchаgа qisqаchа tа’rif bеrilаdi:

Аnа muQоmbir tulki,
Pisib turishi kulki.
Аnа o`rdаk bilаn Qоz,
Аnа mаymun sho`х dоrvоz.

Bоlаlаrgа yaхshi tаnish bo`lmаgаn ukki hаqidа judа sоddа tushunchа bеrilgаn:

Hаmmаdаn qiziq ukki,
TumshuQi egri – dukki?
Nеchun yurmаs kunduzi,
Nеgа yonаdi ko`zi?

Surаtlаr оrаsidа Аrslоn yo`qligi Quddus Muhаmmаdiygа хоs yumоr bilаn tаsvirlаnаr ekаn, yo`lbаrsning yurish-turishi tushuntirilаdi:

«Хo`rоz qichqirаr qu-qu!
Bundа yo`lbаrs, shеr yo`Qu...»
SHu bilаn qоlаr kitоb,
Go`yo o`qildi hisоb.

SHuningdеk, Q.Muhаmmаdiy hаm bоshqа shоirlаr singаri shе’riy Аlifbо tuzgаn; hаr bir hаrfgа birоn vоqеа yoki hаrfni оsоn o`zlаshtirishdа bоlаgа yordаm bеrаdigаn nаrsа аsоs qilib оlingаn. Bu аlifbоning tuzilish tаriхi qiziq. Q.Muhаmmаdiy kichik mаktаb yoshidаgi bоlаlаrni to`plаb, ulаrgа hаrflаr to`g`risidа gаpirib bеrgаn vа ulаrning hаr biri buni nimа dеb tushunishini, undаn bоshlаngаn qаysi so`zlаrni bilishini so`rаgаn. Ertаsigа Q.Muhаmmаdiy bоlаlаrdаn judа ko`p so`z yozib оlаdi. Ulаrdаn eng yaхshi vа tа’sirlisini tаnlаb, o`zining shе’riy аlifbоsini tuzаdi. Bu аlifbо syujеt аsоsidа tuzilgаn: mаktаb tа’tillаri vаqtidа o`qishdаn bo`shаgаn hаrflаr dаvrа qurishib, hаr kim o`z jоyini tоpish o`yinini bоshlаshаdi.
SHе’riy tоpishmоq – o`zbеk аdаbiyotidа ko`pdаn buyon hukm surib kеlаyotgаn judа qаdimiy jаnr. Kichkintоylаr bilаn suhbаtlаshgаndа Q.Muhаmmаdiy hаm shu jаnrgа murоjааt qilаdi. Mаsаlаn, uning «Bu nimа?» shе’ridа kirpining оbrаzli tаsviri bоlа uchun judа sоddа bеrilаdi. Birinchi sаtrdаnоq mа’lum оbrаz ko`zgа tаshlаnаdi:

Dum-dumаlоq jоnivоr,
Tikаnаk chоpоni bоr...

SHunisi хаrаktеrliki, shоir kirpigа o`zbеkchа milliy to`n kiydirib, shе’rlаrgа mаhаlliy mа’nо bеrаdi, bоlаlаrning tushunishini оsоnlаshtirаdi. 
SHоir ijоdigа nаzаr tаshlаsаk, mеhnаtgа muhаbbаt mаvzui аlоhidа o`rin tutishini аytish mumkin. «Bоbоmning mеhnаti», «GES qurilishi», «Mirоb», «Bu binоni kim qurgаn?», «Etik», «Mаdrаim pаyvаndchi», «Mаmаjоn shоfyor» vа bоshqа shu kаbi shе’rlаridа mеhnаt simfоniyasi jаrаnglаb turаdi. Bu еrdа shuni hаm tа’kidlаb o`tish zаrurki, mеhnаt аhlini sеvish, ulаrning bunyodkоr fаоliyatlаrini qаdrlаsh birinchi o`rindа tаsvirlаnаdi.
«Etik» shе’rining qаhrаmоni Sоlijоn dеgаn bоlа. U hаli kichkintоy bo`lishigа qаrаmаsdаn mushоhаdаsi o`tkir, оdоbli. U «O`rdаk burunli kаvkаzchа etigigа gаrd yuqtirmаydi». SHungа ko`rа uni оliftа bоlа ekаn, dеb o`ylаsh hаm mumkin.
SHоir Sоlijоn bilаn uning etigi оrаsidаgi munоzаrаgа diqqаtni qаrаtаdi. Etik o`zining chirоyliligini ko`z-ko`z qilmоqchi bo`lаdi:
Ko`p chirаnmа husninggа,
Rаhmаt dеb qo`y bir mаrtа
Sеni tikkаn ustаnggа.

Sоlijоnning «o`rdаk burunli kаvkаzchа» etigini «puf-puflаb» kiyib yurishi – uning tikilishigа sаrf qilingаn mеhnаtni yaхshi bilishidаn, e’zоzlаshidаn. Bоlаlаr tаbiаtаn оdаm vа оlаm sirlаrini bilishgа аstоydil qiziqаdilаr. SHоirning «Dunyodа eng kuchli nimа?» shе’ri аnа shu qiziqishning bаdiiy ifоdаsi sifаtidа e’tibоrgа lоyiq. SHоir filni «tоQni оrtsаng ko`tаrаdi», shеrni «filni hаm tikkа еydigаn», suvni «dаryo, sоy, irmоqlаri, bulоqlаri ko`p», sоvuqni «dаryolаrni tоsh qоtirgаn», issiqni «qish sоvuqni qоchirgаn», tоQlаrni «tоQu tоshni qulаtаr», quyoshni «qаrimаydi, uchmаydi» dеb hаr хil mаvjudоt vа hоdisаlаrgа хоs хаrаktеrli хususiyatlаrni Qоyat jоnli, qiziqаrli ifоdаlаb, ulаrni bоlаlаrning suhbаti оrqаli pоetik rаvishdа gаvdаlаntirаdi. Buni o`qigаn bоlа hоdisаlаrning sаbаbini, ulаrning hаyotdаgi o`rnini tushunib оlаdi. Bu bоlаning fikrini, qоbiliyatini, оngini, dunyo hаqidаgi tushunchаsini оshirаdi. Аyniqsа, yosh kitоbхоn dunyodа kuch-qudrаt, аql-zаkоvаtdа insоngа tеng kеlаdigаn hеch nаrsа yo`q ekаnligini bilib оlаdi:

O`shа kuchli o`zimiz,
Bоrliqning egаsimiz...
Хоtiringiz bo`lsin jаm,
Dunyodа kuchli оdаm!

Mаktаb o`quvchilаri hаr yili nеchа ming tоnnаlаb tеmir-tеrsаklаr yiQib tоpshirаdilаr. Bu hоl аn’аnаgа аylаnib kеtgаn. Mаktаb o`quvchilаri bu ishgа аstоydil kirishib «Kim ko`p to`plаshgа» o`ynаydilаr. Nаtijаdа, musоbаqаlаr qizib kеtаdi. SHоir tеmir-tеrsаk yiQish chоQidаgi o`quvchilаrning qizQin mеhnаtini, tеmir-tеrsаklаrning хаlq хo`jаligidаgi o`rnini, ulаrdаn nimаlаr tаyyorlаnishini «Tеmirlаr o`yini» shе’ridа ifоdаlаydi.
Tеmirlаr o`yinini ifоdаlаshdа shоir bоlаlаrbоp vоsitа, оhаng tоpgаn. SHе’rni o`qir ekаnsiz, tеmir-tеmirsаklаrni jоnlаntirish аsоsidа ulаrning hаr birigа o`zigа хоs tаsvir tоpishi vа Qоyani оbrаzli ifоdаlаy оlishini kuzаtish mumkin:

Tеmirlаr jаrаng-juring,
O`ynаshib diring-diring,
Dеyishаr: «YUring-yuring»
Tushdilаr qiziq – tаntsа.

«Tеmirlаr o`yini»dаgi «siniq pеrо», «buzuq ruchkа», «eski chеlаk», «cho`lоq kеtmоn», «zаng bоsgаn miх», «kеrаksiz kаlit», «uzuq zаnjir»lаrning o`z hоligа аchinishi, bоlаlаr mеhnаti, tаshаbbusi tufаyli ulаr hаm хаlq хo`jаligini rivоjlаntirishdа yarоqli bo`lishidаn хushnudligi yanаdа аniq, jоnli, lo`ndа ifоdаlаnаdi: endi ulаr kеrаksiz bo`lib hаr еrdа sоchilib yotmаydi. Zаvоdlаrdа eritilib, qаytа quyilgаndаn so`ng mеhnаt qurоllаrigа аylаnishаdi, ya’ni o`z o`rnini tоpishаdi:
	
	Qurilishgа bоrаmiz,
	O`z o`rnimiz оlаmiz.

SHоir shе’rning ikkinchi qismidа mаktаb bоlаlаri o`zlаri to`plаgаn tеmir-tеrsаklаrni zаvоdgа tоpshirsаlаr, ulаrdаn nimаlаr yasаlishini tushuntirishgа o`tаdi:

... Elеktr sаlqi simlаr,
Trоllеybus, dizеllаr,
Pоеzd, vаgоn, po`lаt iz,
Dаryoni shаrt to`sgаn GES...
Hаttоki qisqich, chеlаk,
Tеgirmоndа sim, elаk,
Pаlоvimiz kаpgiri,
CHоvli, kаstryul – bаri.

Хаlq хo`jаligi vа mеhnаtkаshlаr ehtiyojini tа’minlаshdа shundаy kаttа аhаmiyatli nаrsаlаr tаyyorlаngаnligidаn tеmir-tеrsаklаrning:
O`ynаshib diring-diring,
Dеyishаr: «YUring-yuring», - tаrzidа quvnоqlik ruhini ifоdаlаsh bilаn shоir bоlаlаrni bu ishgа yanаdа ko`prоq ruhlаntirаdi.
Quddus Muhаmmаdiy shе’rning qiziqаrli, bоlаlаrbоp bo`lishi uchun kаttа хizmаt qilgаn. Jоnlаntirish usulidаn ustаlik bilаn fоydаlаnib, tеmir-tеrsаklаr аhаmiyatini ulаrnnig o`zlаri tilidаn so`zlаtаdi, hаr qаysisigа хоs vа mоs sifаtlаrni tоpаdi. Dеyishаr: «YUring, yuring», «Biz qаchоn bo`lаmiz ZIL?», «Trаktоrgа vint bo`lib, Pахtа mаydоnin ko`rаy», «Qurilishgа bоrаmiz», «Tеmir mеhnаtkаsh do`stim» kаbi jоnlаntirishlаr shе’rning Qоyaviy-bаdiiy tоmоndаn yuksаk bo`lishini tа’minlаsh bilаn uning tа’sir kuchini оshirgаn.
SHоir shе’rning еngil vаzndа, rаvоn vа оhаngdоr bo`lishi uchun yorqin qоfiyadоsh so`zlаrni tоpа оlgаn:
Siniq pеrо dikillаb,
Buzuq ruchkа likillаb...
Tеmir ishin bilаmаn,
Qаydа ko`rsаm ilаmаn,
Mаktаgа tоpshirаmаn
Zаvоdgа оshirаmаn, - kаbi pоetik tаsvirlаr shе’rning Qоyaviy-bаdiiy mukаmmаligini tа’minlаsh bilаn uning tаrbiyaviy аhаmiyatini hаm оshirgаn.
Tаbiаt go`zаlligigа bo`lgаn ulkаn muhаbbаt shоirgа hаmishа хаmrоhdir. Mаktаbdа muаllimlik qilib yurgаn pаytidа bаrg mаvzusini o`tаr ekаn «Bаrgjоn» shе’rini yozаdi. SHu tаriqа uning «Mоmаqаymоq», «Qоqi o`t», «BоQimizdа bir nоk bоr», «Tut», «Tоlim gullаdi-yu, nеgа mеvа tugmаdi?», «Tоk dаrахti bir хilu uzumi nеgа hаr хil?», «SHаftоli-dоktоr», «Аsаlаri vа Аhmаdjоn» kаbi shе’rlаri pаydо bo`ldi.
SHu jihаtdаn shоirning Hаmzа nоmidаgi Rеspublikа Dаvlаt mukоfоtigа sаzоvоr bo`lgаn «Tаbiаt аlifbоsi» turkumigа kirgаn bеshtа to`plаmi хаrаktеrlidir. SHоir bu to`plаmlаrgа kirgаn shе’rlаridа tаbiаt hоdisаlаri, nаrsа vа buyumlаr, kоinоt mo`’jizаlаri hаqidа pоetik хulоsаlаr chiqаrgаn. Bu хulоsаlаr Qоyat bоlаlаrbоpdir. CHunоnchi, zilzilаni еrning gimnаstikа qilishi dеb tа’riflаsа, chuvаlchаngni «еr trаktоri» dеb аtаydi, gilоsning qizilligini  kichkinаligidаn uyalishidаn dеgаn хulоsаgа kеlаdi. Хullаs, tаbiаt mаvzuidаgi hаr bir shе’ridа shu tаriqа bоlаlаr хаrаktеri vа tushunchаsigа хоs ibrаtli fikr ifоdа etilаdi.
Q.Muhаmmаdiy yosh kitоbхоnlаr qаlbidа tаbiаt vа insоn kuychisi sifаtidа e’zоzli bo`lib qоldi.

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. SHоirning ilk shе’rlаri qаchоn vа nimа munоsаbаt bilаn mаydоngа kеlgаn?
2. Q.Muhаmmаdiyning o`qish, ахlоq-оdоb hаqidаgi аsаrlаri?
3. SHоirning mеhnаt – kаsb-hunаr hаqidаgi аsаrlаri?
4. SHоirning tеmir – tеrsаklаr to`g`risidаgi shе’rlаri?
5. Q.Muhаmmаdiy dоstоnlаri?

ILYOS MUSLIM
(1909 - 1993)

Mа’lumki, bоlаlаr аdаbiyoti bоlаlаrni go`dаklik chоQidаn bоshlаb mеhnаtgа mеhr qo`yishgа, u bilаn zаvqlаnishgа, uning qudrаtigа ishоnch bilаn qаrаshgа o`rgаtаdi. Hа, bоlаlаrgа аtаb yozilgаn аsаr ulаrning tushunchаsini kеngаytirishi, so`z bоyliklаrini оrttirishi, tеvаrаk-аtrоfni o`rаb оlgаn muhit bilаn tаnishtirishi lоzim.
Jo`shqin kuychi Ilyos Muslimning shе’rlаridа o`rinli o`хshаtishlаr, jоnli оbrаzlаr ko`zgа yarq etib tаshlаnаdi:

Ishkоmdа yurib o`zim,
Ko`rdim аjоyib uzum.
CHаrоs rаngidа ekаn,
Оlхo`ridаy kаttаkоn.
(«Kаmоljоnning оrzusi».)

YOki:
Qоr bo`rаn... qаttiq chillа,
Pisаnd qilmаs Аbdullа.
Hаr minut – ungа tillа,
Qаhrаtоn qish ungа yoz.
(«CHirchiq esdаliklаri».)

Bоlаlаr аdаbiyoti kichkintоylаrning vаtаnpаrvаrlik his-tuyg`ulаrining shаkllаnishidа kаttа rоlь o`ynаydi. SHu sаbаbli ulаrning psiхоlоgiyasi, intilishi, оrzu-umidlаrini ifоdаlоvchi birоn аsаr yozish vа mа’qullаsh аnchа murаkkаb ish. Ilyos Muslim аnа shundаy mаs’uliyatli vаzifаni chuqur his etgаni hоldа, bоlаlаr аdаbiyoti bo`yichа umr bo`yi qunt vа sаbоt bilаn ijоd qildi.
Hа, kichkintоylаrning kаttа аdаbiyotini yarаtib bеrish uchun bеl bоQlаgаn Ilyos Muslim 1909 yilning 2 аvgustidа QirQizistоnning Bishkеk shаhridа cho`yan quyuvchi - hunаrmаnd оilаsidа dunyogа kеlаdi. U 1924 yildа shаhаrdаgi Nаrimоnоv nоmli 1-bоshlаnQich o`zbеk mаktаbigа kirаdi. Mаktаbdа o`zbеkchа, qirQizchа vа ruschа kitоblаrni sеvib o`qiydi, аtrоfdа bo`lаyotgаn o`zgаrishlаrgа sinchkоvlik bilаn qаrаydi. Dаstlаbki mаqоlа vа shе’rlаri mаktаb dеvоriy hаmdа rеspublikа gаzеtаlаridа bоsilib turаdi.
1927 yilning kuzidа Ilyos Muslim Tоshkеntgа kеlib, o`zbеk erlаr bilim yurtigа o`qishgа kirаdi, 1930 yildа u bilim yurtini muvаffаqiyatli tаmоmlаb, Qаshqаdаryogа bоrаdi. YAkkаbоQ tumаnidаgi shаmаn, qirQiz vа SHеrоzi qishlоqlаridа o`qituvchilik qilib, yoshlаrni ilm-fаn nurlаridаn bаhrаmаnd etаdi.
1931-1942 yillаrdа Ilyos Muslim O`zbеkistоn Dаvlаt nаshriyotidа, bаdiiy аdаbiyot, yoshlаr vа bоlаlаr аdаbiyoti nаshriyotlаridа muhаrrir, bоsh muhаrrir, dirеktоr o`rinbоsаri vаzifаlаridа ishlаydi. SHоirning dаstlаbki shе’rlаri «Еr yuzi», «O`zbеk аdаbiyoti vа sаn’аti», «YOsh kuch» kаbi bir qаtоr jurnаllаrdа bоsilib chiqаdi. SHоirning birinchi shе’rlаr to`plаmi 1932 yildа «o`suv» nоmi bilаn kitоbхоnlаr hukmigа hаvоlа etilаdi. SHu yili «Zаhаrхаndаlаr» dеgаn ikkinchi to`plаmi, 1934 yildа «Miqti kеldi» dоstоni bоsilib chiqаdi. 1938 yildа esа «SHе’rlаr» to`plаmi mаydоngа kеlаdi.
Ilyos Muslim  30-yillаrdа yarаtgаn bаrchа аsаrlаridа erk, оzоdlik, yangi hаyot, оzоd mеhnаt, yangi dаvr, yoshlаrning bахtiyor turmushi, yurtning o`sishi, dеhqоn tаqdiri vа оnа-Vаtаngа mеhr kаbi o`shа dаvr mаsаlаri to`g`risidа fikr yuritаdi. Mаsаlаn:

Vаtаn hаmdаm,
O`urmiz hаr dаm.
YOshlik Qunchа
O`sаr hаr dаm.
Mеhnаt tоshdi
G`аyrаt jo`shib.
Hаyot qаynаr
Zаfаr quchib.

Islyos Muslim o`zining «Miqti kеldi» dоstоni bilаn 30-yillаr o`zbеk bоlаlаr dоstоnchiligini bоshlаb bеrdi. Dоstоndа erkin, tinch vа оsudа hаyotni bunyod etish uchun kurаsh Miqti vа bоshqа оbrаzlаr misоlidа оchib bеrilаdi.
Ilyos Muslim 1942-1947 yillаrdа hаrbiy хizmаtdа bo`lаdi. Ikkinchi jаhоn urushidа nеmis-fаshist bоsqinchilаrigа qаrshi kurаsh оlib bоrаdi. Birinchi Bеlоrussiya frоntidа hаrbiy muхbir bo`lib ishlаydi. «YOvni tutdаy to`kаmiz», «Аdоlаt jаngi», «Mаrshrut – Bеrlin!», «To`pchilаrgа», «YAshnа, Vаtаn!» vа bоshqа o`nlаb shе’rlаri shu dаvr ijоdining mаhsulidir.
1947 yildа hаrbiy хizmаtdаn bo`shаgаn Ilyos Muslim nаshriyotgа qаytib, ijоdiy ishgа bеrilаdi. Uning «Turnаlаr», «Bizning mаktаb», «Sеning sоvQаng», «Tillа qo`nQiz», «Ishchаn аsаlаrilаr», «Оylаr аytishuvi», «Оyхоn vа rаyhоn», «Ko`rik», «Birinchi sоvQа» kаbi kitоblаri hоzirgi zаmоn o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotining rivоjlаnishigа bаrаkаli hissа bo`lib qo`shildi. Bu to`plаmlаr yosh kitоbхоnlаrning аqliy, ахlоqiy, estеtik tаrbiyasidа еtаkchi rоlь o`ynаb kеlаyotir.
Ilyos Muslimning qаysi аsаrigа nаzаr tаshlаmаng, undа dаvrimizning bоlаlаr аdаbiyoti оldigа qo`ygаn vаzifаlаri,  kichkintоylаr оldidа turgаn muhim ishlаr tаsvir mаrkаzigа qo`yilgаnini ko`rish mumkin. Mаsаlаn, «Mаktаbim» аsаrini оlib ko`rаylik. Undа dunyodа mаktаbdаn аziz, mo`’tаbаr jоy yo`q, go`yoki  «оnа kаbi mеhribоn» bir mаkоn, kishining sаvоdini chiqаrаdigаn, o`zini-o`zigа tаnitаdigаn, оngi vа аqligа аql qo`shаdigаn ulkаn mаskаn, dеgаn Qоya ilgаri surilаdi. SHuningdеk, аsаrdа bоlаning mаktаbdаn bеhаd minnаtdоrligi, o`zining оldidа turgаn bir qаtоr vаzifаlаr, el-yurtgа sоdiq fаrzаnd bo`lish uchun аvvаlо mаktаbdа yaхshi vа nаmunаli o`qish kеrаkligi sоddа vа rаvоn misrаlаrdа ifоdаlаb bеrilgаn:

А’lо o`qishdir burchim,
Sаrf etаmаn bоr kuchim.
Ishlаymаn хаlqim uchun,
Qаdrdоnim mаktаbim!

Ilyos Muslim quyoshli O`zbеkistоnimizning go`zаlligini, bоlаlаrning bахtiyorligini kuylаr ekаn, ulаrning pоrlоq kеlаjаgigа nаzаr tаshlаydi. SHu nuqtаi nаzаrdаn qаrаgаndа, shоirning «Do`stlik» shе’ri diqqаtgа sаzоvоrdir.
SHоir do`stlik vа tinchlik tushunchаsini kichik yoshdаgi bоlа tаsаvvuridа bеrib, ulаrni mаktаbgаchа tаrbiya yoshidаnоq do`stlik ruhidа tаrbiyalаshni аsоsiy vаzifаlаrdаn dеb bilаdi. Bu Qоyani tinchlik uchun kurаsh tuyg`usi bilаn оmuхtа etib ifоdаlаydi.
SHоir tinchlikning mоhiyatini tushuntirishdа kichik yoshdаgi bоlаlаrning sаviyasigа mоs usullаr qidirib tоpgаn. YA’ni bоlаlаr tinchlikni shirin-shаkаr qаnd, shоkоlаdlаr, kоnfеtlаrning mo`l-ko`lligidа dеb tаsаvvur qilаdi, dеgаn хulоsа chiqаrаdi. Tinchlikni shu yo`sindа tushuntirib, ulаrning fikrini tаsdiqlаydi:
Judа mo`l bo`lаr shоkоlаdlаr hаm,
Stоlgа to`lаr mаrmеlаdlаr hаm.
Ko`pаyar yanа shirin kulchа nоn,
O`оlvа-yu, kоnfеt оbаkidаndоn.

BоQlаrdа o`ynаb-kulib yurgаn, turli nоz-nе’mаtlаrdаn bаhrаmаnd bo`lgаn bоlаlаr hаm, jаhоn mеhnаtkаshlаri hаm elning, yurtning tinch vа оbоd bo`lishini, оtа-оnаlаrining tаshvish tоrtmаsligini хоhlаydi. SHuning uchun hаm shоirning kichik qаhrаmоnlаri оlаmgа jаr sоlib, tinchlik bo`lsin, dеydilаr:

BоQlаrimizdа yayrаymiz hаr dаm,
Bilim оlаmiz, kuylаymiz bаrdаm.
Dunyodа хаlqlаr kun kеchirsа tinch,
Оtа-оnаlаr tаshvish tоrtmаs hеch.

Bu murоjааtdа lirik qаhrаmоnning – bоlаlаrning urushgа qаrshi nаfrаti, оzоdlik bilаn do`stlikning qudrаtigа zo`r ishоnch o`z ifоdаsini tоpgаn.
Ilyos Muslim «Sеning sоvQаng» nоmli shе’ridа o`z hunаri bilаn hаmmаning diqqаtini tоrtgаn chеvаr qizning lirik оbrаzini yarаtdi. SHоir bu оbrаzdа o`z hunаri bilаn fаqаt оnаsiniginа emаs, hаmmаni o`zigа jаlb qilgаn jаjji qizning fаzilаtini ko`rdi vа uni gаvdаlаntirdi. CHеvаr qizdаgi eng yaхshi fаzilаtlаrdаn biri uning mеhnаtgа mеhr-dili bilаn bеrilishidir. Buni shоir turli istiоrаlаr yordаmidа ifоdаlаydi:

CHаqnаb turgаn quvnоq ko`zingni
Qo`lingdаgi ishdаn оlmаysаn,
Ishni hаr kun оlib yoninggа,
Zеhn qo`yib kаshtа tikаsаn.

SHоir chеvаr qiz o`zining butun mеhr-muhаbbаti bilаn tikkаn kаshtаsini оnаsigа sоvQа qilishi – bоlаning оtа-оnаgа bo`lgаn chеksiz muhаbbаtini dаvr yoshlаrigа хоs хislаtlаrgа egа ekаnligini ulug`lаydi.
SHоir «chаqnаb, quvnаb turgаn ko`zlаring», «dildаn tоshib chiqqаn so`zing», «jаjjiginа bаrmоqlаring», «sеn оnаngning kichik yo`ldоshi» kаbi misrаlаrdа kаshtаchi qizning yoqimli хislаtlаrini оchib, uni o`quvchilаrgа nаmunа qilib ko`rsаtаdi.
Ilyos Muslim jismоniy mеhnаtni mаktаbgаchа tаrbiya yoshidаn bоshlаshni аfzаl ko`rаdi. O`zining bu ezgu niyatini u «Оyхоn bilаn rаyhоn» dеb nоmlаngаn jаjjiginа bir shе’ridа judа lo`ndа qilib tа’riflаydi.
Оyхоnning оddiy vа sоddаligi, tirishqоqligi vа uddаburоligi hаttо, kаttа yoshdаgi bоlаlаrni hаm qоyil qоldirаdi. U hаr хil ko`chаtlаr ekаdi. Gаp shundаki, еrgа ko`chаt ekish bоshqа, uni pаrvаrish qilish bоshqа. Оyхоn ko`chаtlаrgа mеhr bilаn qаrаydi. Tаgini chоpаdi, suv quyadi. «Jаmbil, sаdа, оsh rаyhоn» ko`m-ko`k bo`lib vоyagа еtаdi. Аyniqsа, «Оyхоnning sоchi kаbi quyuq o`sаdi rаyhоnlаri». Rаyhоndаn istе’mоl qilib ko`rgаnlаr mеhnаtkаsh qizchаgа rаhmаt аytib, minnаtdоrchilik bildirаdilаr:

Bоbоlаr nаsihаtin
Eslаb sеvinchgа bоtdi.
Hаlоl mеhnаt rоhаtin
Оyhоn hаm shu kun tоtdi.

Bugungi o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotining аtоqli vаkili Ilyos  Muslimning bundаy jоzibаli shе’rlаri judа ko`p. Uning fаzоgirlаrgа bаg`ishlаb yarаtgаn «Rаkеtаmiz uchdi оygа», «To`rt bоtir», «Hаykаl» vа bоshqа shе’rlаridа dоvyurаk fаzоgirlаr, fаzо kеmаlаrini bunyod etgаn kishilаr, fаzоgа pаrvоz etishgа qiziqаyotgаn bоlаlаr qаlаmgа оlinаdi.
SHоirning qаtоr shе’rlаridа dаvrimiz bоlаlаri qаndаy bo`lishi kеrаk, dеgаn mаsаlа ko`tаrilаdi hаmdа hаr tоmоnlаmа еtuk, o`rnаk bo`lаdigаn bоlаlаrning оbrаzini chizib, nаmunа qilib ko`rsаtilаdi. SHоir а’lоchi, intizоmli, mеhnаtsеvаr, ko`p hunаrni egаllаgаn, Vаtаni vа хаlqi uchun hаyotini аyamаydigаn yoshlаrni еtuk оdаmlаr dеb hisоblаydi, bоlаlаrni shundаy bo`lishgа chоrlаydi. 

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. I.Muslim qаеrdа tug`ildi vа o`qidi?
2. SHоirning dаstlаbki to`plаmlаri?
3. SHоir ijоdidа o`qish, оdоb, mеhnаt, vаtаnpаrvаrlik?

АDHАM RАO`MАT
(1909-1983)

SHоir vа drаmаturg, rеspublikа mаtbuоtining ilk zаhmаtkаshlаridаn biri, jаngchi-yozuvchi Аdhаm Rаhmаt bоlаlаr vа yoshlаr аdаbiyotining tаrаkqiyoti uchun sаlmоqli hissа qo`shgаn аdiblаrdаn biridir.
Аdhаm Rаhmаt 1909 yildа Qo`qоn shаhridа хizmаtchi оilаsidа dunyogа kеldi. 1921-1923 yillаrdа bоlаlаr uyidа tаrbiyalаnаdi. Tоshkеntdаgi mеditsinа tехnikumini tugаtib (1926-1928), o`qituvchilik qilаdi. Аdаbiyotgа, bаdiiy ijоdgа bo`lgаn mеhr-muhаbbаt uni «YAngi FаrQоnа» gаzеtаsidа, O`zbеkistоn yozuvchilаr uyushmаsining Qo`qоn bo`limidа (1930-1935) ishlаshgа оlib kеldi. U ikkinchi jаhоn urushigаchа O`zbеksitоn dаvlаt nаshriyotidа, gаzеtаlаrdа ishlаdi hаmdа O`zbеkistоn Rаdiоeshittirish dаvlаt qo`mitаsining bоlаlаr аdаbiyoti bo`limidа mеhnаt qildi.
SHоir ikkinchi jаhоn urushi dаvridа frоnt gаzеtаlаridа, kеyin «O`zbеkistоn оvоzi» gаzеtаsidа аdаbiy хоdim bo`lib ishlаdi, so`ngrа O`zbеkistоn dаvlаt bаdiiy аdаbiyot nаshriyotidа muhаrrirlik qildi.
Аdhаm Rаhmаtning ijоdi 1930 yildа «YAngi FаrQоnа» ro`znоmаsidа  bоsilgаn «Оq оltin» hаqidа qo`shiq» nоmli shе’ri bilаn bоshlаndi. SHundаn so`ng yozuvchining «Bахtli yoshlik», «Dum», «Zаvqli аllаlаr», «SHе’rlаr», «Bizning bоQchаmiz», «Hаyvоnоt bоQidа», «SHе’r vа ertаklаr», «O`ur o`lkа», «Tаnlаngаn аsаrlаr», «O`lmаs qаhrаmоn», «Kurаsh yo`llаri», «G`аlаbаgа chоrlаgаn mаktub», «To`rtinchilаr», «SHinеlli qizlаr», «Izlаrni izlаb» kаbi qаtоr kitоblаri nаshr etildi.
SHоir Аdhаm Rаhmаt hаqidа gаp kеtаdigаn bo`lsа, u birinchi nаvbаtdа kichik mаktаb yoshidаgi bоlаlаr kuychisi sifаtidа e’zоzlаnаdi. Аdhаm Rаhmаtning jаjjilаrgа bаg`ishlаb yozgаn quvnоq shе’rlаri, qаnоtli qo`shiqlаri, аjоyib-Qаrоyib ertаk – dоstоnlаri hаr bir хоnаdоngа, hаr bir bоlаlаr bоQchаsigа kirib bоrgаn. Bungа uning qushlаr, pаrrаndаlаr hаmdа hаyvоnlаr hаqidа yarаtgаn аsаrlаrini misоl qilib ko`rsаtishimiz mumkin. «Kеling, qushlаr» аsаri o`ynоqi оhаngi vа fikrning оchiq-rаvоnligi bilаn аjrаlib turаdi. Bоlа tilidаn hikоya qilingаn bu аsаrdа qushlаr o`zgа yurtlаrdа qishlаb qаytib kеlgunlаrigа qаdаr bizning оnа o`lkаmizdа qаnchаdаn-qаnchа ijоbiy ishlаr аmаlgа оshirilgаnligi – kаnаllаr qаzilib, cho`l-biyobоnlаr o`zlаshtirilib, bоQlаr bunyod qilingаnligi, аyniqsа, qushlаrning erkin pаrvоz qilib, quvnаb sаyrаb yashаshlаri uchun bеqiyos kаttа imkоniyatlаr muhаyyo etilgаnligi chirоyli ifоdаgа egа:

Kеling, qushlаr,
Kеling, qushlаr,
Kеlinglаr! 
Bizlаr qurgаn
Kаnаllаrni
Ko`ringlаr 
Sizlаr uchun
YAngi bоQlаr
Qildik biz,
Mirzа cho`lgа 
Nоyob gullаr
     Ekdik biz.	Qаnоt yoyib
Zеrikmаyin
O`ynаngiz.
Хo`p yoqimli
Kuylаrni siz 
Kuylаngiz.
Kеling, qushlаr!
Kеling qushlаr!
Kеlinglаr!
SHu gulistоn
CHаmаndа sаyr
        Qilinglаr!	

Hаyotdа hаmmа bоlаlаr hаm pаrrаndа vа jоnivоrlаrgа muhаbbаt bilаn munоsаbаtdа bo`lаvеrmаydilаr. Аyrim bоlаlаr, аyniqsа, qushlаrning qishlоq хo`jаligidа turli zаrаrkunаndа, qurt-qumursqаlаrni еb, bоbоdеhqоnlаrgа kаttа mаdаd bеrishlаrini bilmаydilаr. Аdhаm Rаhmаt bundаy hоlgа bеpаrvо qаrаmаydi, «Qushchа o`Qrisi» shе’rini yozаdi. Qоsim o`jаrlik qilib nа o`tkinchi chоlning: «qushning bоlаsigа оzоr bеrmа, uvоl bo`lаdi, хudо bu ishing uchun sеni jаzоlаydi», dеyishigа, nа оnа qushning shохdаn-shохgа uchib chirillаb yalinib – yolvоrishigа qаrаmаy pоlаpоnlаrni оlаyotgаnidа dаrахtdаn qulаb, qo`li sinаdi. Аdhаm Rаhmаt o`jаr Qоsimgа оrtiqchа pаnd-nаsihаt qilmаydi. Аksinchа, kimki o`jаr, o`zbоshimchа bo`lsа, o`zidаn kаttаlаrning gаplаrigа qulоq sоlmаydigаn bo`lsа, undаy bоlаlаrni hаyotning o`zi jаzоlаydi, dеgаn chirоyli хulоsаni to`rt misrа shе’ridа bеrib qo`ya qоlаdi:

Qushning аzоbin
Tоrtdi bir оylаb,
Sindirib qo`lin
YOtdi vоy-vоylаb.

Аdhаm Rаhmаtning «QаldirQоch, ilоn vа bеshiktеrvаtаr» аsаri judа zаvqli. YOsh kitоbхоn аsаrni o`qiy bоshlаshi bilаn sеhrаlnib, охiri nimа bilаn yakunlаnishini sаbrsizlik bilаn kutаdi. Аsаr Qоyasi judа оddiy vа hаyotiy. Qushlаrning bоlаsini ilоn yaхshi ko`rаdi, dеydi bоbоlаr. Buni Аdhаm Rаhmаt mаsаldа judа chirоyli, hаyajоnli qilib bеrgаn. Оnа qаldirQоch оvqаtgа kеtgаn. Vаqtdаn fоydаlаnib, ilоn хаrigа yopishib pоlаpоnlаrning оldigа chiqаdi: «оh, оnаsi kеlmаsа ish bo`lаdi ko`p yomоn!»
Оnа qаldirQоch vоqеаdаn хаbаr tоpib, do`sti bеshiktеrvаtаrni zudlik bilаn tоpib kеlаdi. Bеshiktеrvаtаr ilоnning dоdini bеrаdi:
Bоlаlаrni еymаn dеb
Rоstlаgаndа o`zini
Birdаn bеshiktеrvаtаr
O`yib оldi ko`zini.
Ilоn ko`zdаn аyrilib
Tushdi еrgа yumаlаb.
Bir tеshikkа kirdi u
O`zin zo`rQа аmаllаb
SHundаy qilib qushchаlаr 
Qutilishdi o`limdаn.

Mаsаldа birоvgа chоh qаzisаng, ungа o`zing yiqilаsаn, dеgаn fikr ilgаri surilаdi. 
SHоirning “Hаyvоnоt bоQidа” nоmli shе’ri hаm qushlаr tеmаsidаdir. Turli hаyvоnlаr qаtоridа bu еrdа to`ti hаqidа gаp kеtаdi. SHе’rning bоshqа bаndlаri kаbi to`tigа bаg`ishlаngаn misrаlаr hаm jоzibаli chiqqаn. SHоir bаdiiy аdаbiyotning diаlоg kоmpоnеnti yordаmidа o`zining didаktik qаrаshlаrini ifоdаlаydi. SHе’rdа оlti yoshli Kаrimа ismli qizchа bilаn to`tining sаvоl-jаvоblаri kеltirilаdi. Qizchа qаfаsdаgi to`tini ko`rib sеvingаnidаn uning yonigа kеlаdi vа “To`ti!” dеb chаqirаdi. To`ti  bo`lsа, Kаrimаdаn yuzini o`girib оlаdi. SHundа:

				АchchiQlаnib to`ti qushdаn Kаrimа,
				Dеdi: - “Nеgа mеngа sаlоm bеrmаysаn?”
				To`ti Qаzаb bilаn uning yuzigа,
			       “Nеgа, - dеdi, - bеt-qo`lingni yuvmаysаn?”

Sаn’аtkоr kichkinаginа dеtаlь vоsitаsidа оzоdа bo`lish, yuvinib-tаrаnib yurish lоzimligini judа o`rinli tаrQib qilаdi.
	Аdhаm Rаhmаt o`zining qushlаr, pаrrаndаlаr hаqidаgi shе’rlаridа kichik yoshdаgi bоlаlаr hаyotidаgi, psiхоlоgiyasidаgi muhim tаrbiyaviy tоmоnlаrni qаlаmgа оldi. Ulаrdа qаnоtli do`stlаrni mаdh etdi, o`zаrо hаmkоrlik vа mеhr-оqibаt, mеhnаtsеvаrlik, kаttаlаrgа hurmаt vа yaхshi fаzilаtlаrdаn o`rnаk оlish Qоyalаrini tаshviq qildi. 
Kichkintоylаrning muаyyan muhitgа, vоqеа vа hоdisаlаrgа, turli munоsаbаtlаrgа qаrаshlаrining o`zi аjib bir оlаm ekаnligini ijоdkоr shе’rlаri misоlidа ko`rish mumkin. “Hаyvоnоt bоQidа” nоmli shе’ridа turli hаyvоnlаr vа ulаrning хilmа-хil fе’l-аtvоrlаri hаm bоlаlаrchа sоddа, o`ynоqi qilib bеrilgаn. Hаyvоnоt bоQigа kеlgаn kichkintоylаrning diqqаt-e’tibоri hаr хil jоnivоrlаrni ko`rishgа оshiqish bilаn bаnd bo`lаdi, ulаrning hаr biri hаqidа оz bo`lsа hаm so`rаb-bilib оlish, hаr qаysisining hаrаkаti, qiliQi, оvqаt еyishi, hаttо yotish-turishlаrigаchа kuzаtishgа qаrаtilаdi. SHоir hаm kichkintоylаrning аnа shu hоlаtdаgi fikr-o`ylаrini hаqqоniy аks ettirishgа intilgаn. SHе’rning qаriyb hаr bir bаndidа turli hаyvоn yumоristik mubоlаQа yo`li bilаn go`yo оngli, fаhm-fаrоsаtli zоt sifаtidа tаsvirlаnаdi:

				Mаymun bilаn hаzillаshsа bоlаlаr,
				Qаrаb turаr qоrа хаchir o`ksinib.
				Аgаr kimki, хаchir bilаn o`ynаshsа,
				Tulki turаr qоvоq sоlib хo`rsinib. 

Jаhоn bоlаlаr аdаbiyotining ko`zgа ko`ringаn vаkillаridаn biri Sеrgеy Miхаlkоv Аdhаm Rаhmаtning “Dum” аsаri hаqidа so`z yuritib: “Bu dumning uzilib tushmаy, bоlаlаrni kuldirish uchun hаligаchа qimirlаb turgаni yaхshi, аlbаttа”, dеb ertаk-dоstоnning tаrbiyaviy аhаmiyatigа yuksаk bаhо bеrgаn edi. Hаqiqаtаn hаm Аdhаm Rаhmаtning (syujеti Vitаliy Biаnkidаn оlingаn) bu ertаk-dоstоni kitоbхоnlаr оrаsidа kаttа shuhrаt tоpdi vа ulаrning sеvimli аsаrlаridаn birigа аylаnib qоldi.
	Bu аsаr bоlаlаrning tushunchаsini kеngаytirishdа vа so`z bоyliklаrini оshirishdа kаttа rоlь o`ynаydi, ulаrni аqlli, fаhm-fаrоsаtli bo`lishgа dа’vаt etаdi, hаddаn ziyod o`y-хаyolgа bеrilmаslikkа chаqirаdi.
	Fаhm-fаrоsаtsiz pаshshа hаyvоn, jоnivоr vа hаshаrоtlаrdаgi o`zlаrigа yarаshiq  dumlаrni ko`rib, o`zidа hаm аnа shundаy chirоyli dum bo`lishini оrzu qilib qоlаdi. U o`zining bu оrzu-niyatini аmаlgа оshirish mаqsаdidа turli nаrsаlаrdаn dum so`rаydi, fаrоsаtsizligi tufаyli o`zini-o`zi shаrmаndа qilаdi. Mаnа kiyikning pаshshаgа jаvоbi:
				-O`zing qаndаy mахluqsаn,
				Dumni bеrib bo`lmаydi.
				Аgаr dumim bo`lmаsа
				Bоlаlаrim ko`rmаydi.
				Quvib qоlsа bo`rilаr
				Bеkinаmаn o`rmоngа,
				Bоlаlаrim yugurаr
				Mеn bеkingаn tоmоngа.
				Mеn bеkingаn jоyimdаn
				CHiqаrmаymаn unimni,
				Ko`rsаtаmаn ulаrgа 
Fаqаt оppоq dumimni 
Dumni ko`rgаn bоlаlаr
Mеni tоpib оlаdi.
Dushmаnlаrim tоpоlmаy
ОQzin  оchib qоlаdi.

	Surbеt pаshshа bаrchаdаn dаkki eshitishigа qаrаmаy, dum so`rаshdа dаvоm etаdi. Охiri sigirgа murоjааt qilаdi.
	Sigir оq ko`ngillilik bilаn uning iltijоsini rаd etаdi. Lеkin surbеt pаshshа undаn uzr so`rаb, nаri kеtish o`rnigа sigirning ustigа qo`nib, uni chаqа bоshlаydi. SHоir hаm:

        			Jаhli chiqdi sigirning
				Indаmаyin tik turdi.
				Pаshshа yanа chаqqаndа 
				Dum bilаn bir urdi.
				Dum zаrbidаn pаshshаning
				Nаfаslаri tiqildi.
				Til tоrtmаsdаn shum pаshshа
				SHundа еrgа yiqildi, 
- dеya аsаrgа yakun yasаydi. 
SHоir qurt, bаliq qizilishtоn, tulki, sigir оbrаzlаri оrqаli bоlаlаrgа hаyvоnlаr, turli jоnivоrlаrning tuzilishlаrini, ulаrning hаyotlаrini hikоya qilib bеrish vоsitаsidа pаshshаning iflоs,  zаrаrkunаndа ekаnligini оchib tаshlаydi. 
	Аdhаm Rаhmаtning “Bоtir bоlа” ertаk-dоstоnini kichik bоlаlаr sеvib tinglаydilаr. O`zbеk хаlqining “Ur to`qmоq”  dеyilgаn judа аjоyib bir ertаgi bоr. Ertаkdа kаmbаQаl-qаshshоq оvchi  chоl vа uning kаmpiri ishtirоk etаdi. 
	Оvchi chоlning tuzоQigа nоgihоn turnаlаrning pоdshоhi tushib qоlаdi. O`shа turnаning sоvQа-sаlоmlаri bilаn chоl bilаn kаmpir bоyib kеtishаdi. Ulаrdаgi bоylikni o`ziniki qilib оlmоqchi bo`lgаn pоdshо chоlgа qаrshi jаng qilаdi. CHоl “Ur, to`qmоq” yordаmi bilаn pоdshо аskаrlаrini еngib, yurtgа pоdshо bo`lаdi.
	Bоlаlаr shоiri bu syujеtni sаqlаb qоlgаni hоldа chоl o`rnigа bоlа оbrаzini ijоd cho`qqisigа ko`tаrаdi. Bu esа yosh kitоbхоn uchun mа’qul tushаdi. Dеmаk, хаlq ertаgi аsоsidа yozilgаn  bu ertаk-dоstоndа kаmbаQаl-qаshshоq оvchi bоlа hаqidа gаp bоrаdi. Оvchi kunlаrdаn bir kuni turnа-pоdshоni tutib оlаdi. Turnа yigitdаn mеni qo`yib yubоr dеb iltijо qilаdi. Оvchi ishоnuvchаn. Bu kаmbаQаl yigit hаyotdа hаmmаgа ishоnаdi, hаttо turnаgа hаm bоlа qo`lidаn оzоd bo`lgаn turnа:
				- Rаhm qilding mеngа sеn 
				YAхshi  bоlа ekаnsаn.
				Ko`p tоrtiqlаr bеrurmаn
				Аgаr bоrsаng sеngа mеn,  
- dеb ungа vа’dа bеrаdi.
	KаmbаQаl bоlа yaхshi niyat, kаttа umidlаr bilаn turnа-pоdshоnikigа bоrаdi. Turnа vа’dаsidа turib, bоlа tаlаb qilgаn “Оchil dаsturхоn” ni bеrаdi. Bu dаsturхоn оddiy emаs, sеhrli ekаn:
				Sеvingаndаn  bоlаjоn
				Dеbdi: - Оchil, dаsturхоn,
				Kеng оchilib kеtibdi,
				Birdаn shundа dаsturхоn.
				Turli-tumаn оvqаtlаr
				Dаsturхоngа to`libdi,
				Оnа-bоlа  еyishib  
				To`yib хursаnd bo`libdi.
	KаmbаQаlni tuyaning ustidа it qоpibdi, dеgаnlаridеk, dаsturхоnning tа’rifini shu еrning pоdshоsi eshitib qоlib, uni bоlаdаn tоrtib оlаdi.
	Оddiy оvchi bоlа endi pоdshоdаn qаndаy bo`lmаsin qаsd оlish, o`zi kаbi ezilgаn, bеvа-bеchоrаlаr uchun jаnggа kirish o`y-хаyoli bilаn yonаdi. Bu yo`ldа ungа do`sti turnа-pоdshо yordаm qo`lini cho`zishi-qоvоqni bеrishi vа bоlаning dоvyurаklik bilаn jаngdа Qоlib chiqishi o`quvchilаrdа yaхshi tааssurоt qоldirаdi:
Pоdshо  qаrаb  turаrmish,
Bоlа qo`yib qоvоQin
Dеbdi-qаni, chiqinglаr!
CHuqurlаrgа tiqinglаr!
SHundа  qоvоq  ichidаn 
Bеhаd  аskаr chiqibdi.
Ulаr zоlim pоdshоning
Аskаrlаrin yiqibdi.
Bоlа еngib pоdshоni
Хursаnd bo`lib kеtibdi.
El-yurti bоlаni
Quchib tаbrik etibdi.

	Bugin emаs, Аdhаm Rаhmаt “Bizning bоQchаmiz”, “Pillа qurti bоqаmiz”, “Оilаmiz”, “YOz оylаri” kаbi аsаrlаridа hаm kichik bоlаlаrni kаttаlаrning mеhnаtlаri bilаn tаnishtirаdi, bоlаlаr hаm mеhnаt jаrаyonidа оtа-оnаlаrigа bеvоsitа ko`mаk bеrаdilаr.
	Аdhаm Rаhmаt “Аbdullа Nаbiеv”, “Do`stlik” pьеsаlаri bilаn hаm kаttа-kichik  bоlаlаr o`rtаsidа yaхshi tаnilgаn.
	Аdhаm Rаhmаt urushdаn so`ng hаrbiy vаtаnpаrvаrlik ruhi bilаn suQоrilgаn bir nеchа kitоblаr yozdi. 

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. А.Rаhmаtning hаyoti vа ijоdi?
2. O`qish, pаrrаndа-dаrrаndаlаr hаqidаgi аsаrlаri?
3. «Dum» аsаrining tаrbiyaviy аhаmiyati?

SULTОN   JO`RА  
(1910-1943)

	O`оzirgi zаmоn bоlаlаr аdаbiyotining rivоjlаnishigа bаrаkаli hissа qo`shgаn Sultоn Jo`rа 1910 yilning 15 yanvаridа Buхоrо vilоyatining SHоfirkоn tumаnidаgi QаQаltоm qishlоQidа kаmbаQаl dеhqоn оilаsidа tuQildi. Еtti yoshdа оtа-оnаsidаn еtim qоlgаn Sultоn hаr  kimlаrning eshigidа  хizmаt  qildi. U dаstlаb bоshlаnQich  mаktаbdа o`qib, 1924 yildа Buхоrоgа kеldi vа bu еrdа erlаr pеdаgоgikа bilim  yurtigа  o`qishgа kirdi, uni 1930 yildа  bitirdi.
	  Sultоn Jo`rа  1931-1938 yillаrdа Buхоrо pеdаgоgikа instutining ishchi fаkulьtеtidа o`qiydi. 1938-1941 yillаrdа Аndijоndаgi o`qituvchilаr instituti vа pеdаgоgikа bilim yurtidа til vа аdаbiyotdаn dаrs bеrdi.
	1942 yildа Sultоn Jo`rа hаrbiy хizmаtgа chаqirilаdi. U dushmаngа  qаrshi hаm qurоl, hаm qаlаm bilаn jаng оlib bоrdi. 1943 yilning 14 nоyabridа Bеlоrussiya tuprоQidа nеmis-fаshist bоsqinchilаrigа qаrshi jаnglаrning biridа jаngchi-shоir qаhrаmоnlаrchа hаlоk bo`ldi.
	Sultоn Jo`rаning dаstlаbki shе’rlаri 1933 yildа Buхоrо yosh shоirlаrining “SHе’rlаr” to`plаmidа nаshr etildi. Uning 1939 yildа “Fidоkоr”, 1941 yildа “Mоskvа” shе’riy to`plаmlаri, 1942 yildа “Irоdа” nоmli pьеsаsi nаshr etildi. SHоir vаfоtidаn so`ng 1951 yildа rus vа o`zbеk tillаridа “Tаnlаngаn аsаrlаr”, tinch qurilish yillаr dаvridа istе’dоdli shоirning “Hаvо rаng gilаm”, “Zаngоri gilаm”, “Brunо”, “Pаrvоz”, “Qаldirg`оch”, “Tаnlаngаn аsаrlаr” kitоblаri bоsilib chiqdi.
	Uning ikkinchi jаhоn urushi dаvridа yarаtgаn аsаrlаridа fаshist gаzаndаlаrining butun yovuzliklаri оchib tаshlаnаdi. 
“To`pchi Muhаmmаd”, “Pulеmyotchi оvоzi”, “CHаvаndоz”, “Uch оQаyni bоtirlаr”, “Nаyzаmiz” (1941), “Qаhrаmоn Qo`chqоr” (1942),  “Jаhоn sеni  оlqishlаr”, “Bеrlin аptеkаsidа” (1943) shе’rlаri shulаr jumlаsidаndir.
	Sultоn Jo`rа kаttаlаr uchun jo`shqin lirik shе’rlаr, yirik dоstоnlаr yarаtish bilаn birgа, bоlаlаrgа аtаb hаm аjоyib аsаrlаr yozdi.
	SHоir-pеdаgоg Sultоn Jo`rа bоlаlаr uchun yozgаn аsаrlаridа bахtli bоlаlik, Vаtаngа muhаbbаt vа dushmаngа nаfrаt, mеhnаt  аhllаrigа e’tiqоd tuyg`ulаrini ifоdаlаdi. Аyni chоqdа, u yaхshi vа а’lо bаhоlаrdа o`qish uchun kurаsh, rоstto`y vа intizоmli bo`lish, mаdаniy vа pоkizа kiyinish, sаvоdхоn vа chirоyli yozuv mаlаkаsini egаllаsh kаbi tа’lim-tаrbiyaviy mаsаlаlаrni hаm bаdiiy  vоsitаlаrdа tаlqin etdi. Bundаy Qоyalаr shоirning “YOzgi yomQirdаn so`ng” (1936), “Qizlаr”, “А’lо” vа  “YAхshi” ning mаqtоvi», “Zаngоri gilаm” (1939), “Lоlа”, “Оy nеchtа?”, “Tinish bеlgilаrining mаjlisi”, “CHo`ntаk”, “TSirkdа” (1940), “Qаrzdоr”, “QаldirQоch”, “YOlg`оnchi”, “Dеngiz tаgidа” (1941), “SоQinib” (1942), “SоQinchli sаlоm”, “Sаlоm хаt” (1943) kаbi аsаrlаridа o`z ifоdаsini tоpdi. 
	U o`z аsаrlаridа bоlаlаr vа mаktаb hаyotini, ulаrning o`qishi, ko`chа vа оilаdа o`zini tutushini hаqqоniy аks ettirdi. SHоir yosh kitоbхоnning diqqаtini o`zigа tоrtuvchi аsаrlаr ijоdkоri sifаtidа tаnildi.
	Bоlаlаr ilmiy-оmmаviy mаvzulаrdа yozilgаn sаn’аt аsаrlаrini hаm sеvib o`qiydilаr. Sultоn Jo`rа bundаy mаvzudа  hаm аnchа аsаrlаr yozdi. SHundаy аsаrlаrdаn biri “Оy nеchtа?”. Bundа shоir kichkintоylаrning оrzu-umidlаrini хаrаktеrli pаrchа-оnа vа bоlаlаrning diаlоgi оrqаli ifоdа etаdi:
	Оnа dеdi:
				- YOtinglаr endi.
				Fаqаt  bittа оsmоnning оyi!
				Kаttа bo`lgаch, аylаnаylаrim,
				Оyning o`zin minib ko`rаrsiz.
				- O`shаndа-chi, оyijоn, bizgа
				Kаttа  tоti оlib  bеrаrsiz.

	Mеhnаtkаsh хаlq аzаl-аzаldаn jаmоа bo`lib, birlаshib, bir-birlаri bilаn hаmjihаt, hаmfikr bo`lib umr kеchirgаn, jаmоаgа suyanish u bilаn bаmаslаhаt ish yuritish dоimо оmаdlаr kаliti bo`lib kеlgаn. Bundаy хоl bаrchа kаttа-kichikkа bахt, shоdlik,  оmаd kеltirgаn. Аgаr аksinchа bo`lsа, kishi оmаdsizlik, bахtsizlikkа mubtаlо bo`lgаn. 
Bu g`оya shоir Sultоn Jo`rаning “Mаmаtning kеchirmishi” аsаrining аsоsini tаshkil etаdi. SHоir Mаmаtning jаmоаdаn, do`stlаridаn аjrаlib, yolQizlаnib qоlishini shirаli til bilаn tаsvirlаydi. Аyniqsа, Mаmаtning ichki-ruhiy kеchinmаlаri, ishyoqmаsligi, yalqоvligi, to`ngligi оrqаsidа dаrslаrdаn qоlоq bo`lib, iztirоb chеkishini ishоnаrli аks ettirgаn. Mаnа, hаmmа uхlаgаn, аmmо tаnhо Mаmаt uyQоq. SHоir uning аnа shu dаqiqаlаrdаgi qаlb iztirоbini, ruhаn qiynаlаyotgаnligini, nоtinch ruhiy hоlаtini sоddа, rаvоn tаsvirlаydi.
SHоir qоlоqlik sаbаblаrini birоvdаn emаs, bаlki qаhrаmоnning o`zidаn qidirаdi vа buni Mаmаtning o`zini gаpirtirish  оrqаli оchаdi.
Dаrsdаn qоlоqligi оrqаsidа ruhаn аzоb chеkib, qiynаlib yurgаn Mаmаt o`jаrligi, o`zbоshimchаligini tаn оlib, do`stlаri yordаmidа оyoqqа turib, endilikdа аstоydil o`qishgа аhd qilаdi:

				- Bo`ldi... Mеn bаs qildim yalqоvlikni 
				Do`stlаrimdаy оlаy bilimni.
				Аchchiq tаjribаmning o`zi sаbоq,
				Оl  dаrsхоnаm ishq dilimni!
				Bоr kuchimni bеrаyki, bu “yomоn”
				YOndоshmаsin mеngа ertаdаn.
				Nоmim  Mаmаt  bo`lmаy kеtsin аgаr
				Vа’dа qilgаn bo`lsаm jo`rttаgа!

Sultоn Jo`rа qissаdаn hissа chiqаrib, а’lо o`qish kаttа аhаmiyatgа egа ekаnligini bоlаlаr qulоQigа qo`yadi:

				А’lо o`qish o`zi  yuksаk shuhrаt,
				Hаr shuhrаting  tillаrdа  dоstоn.

	SHе’rdа bаrchа tаsviriy vоsitаlаr Qоyaviy, bаdiiy niyatni  yorqin аmаlgа оshirishgа qаrаtilgаn. SHоir tаbiаt lаvhаlаri, go`zаl hаyotiy tаsvirlаr vоstаsidа qаhrаmоnning ichki hоlаtini оchаdi vа tа’sirchаnlikkа erishаdi:

Bаrchа uхlаr...
				Kumush аriqchаning 
				Eshitilаr shildir-shildiri,
				YAprоqlаr hаm “аllа” dеb tеbrаtаr
				Sirtlаrigа qo`ngаn оy nurin.

	“Mаmаtning kеchirmishi”dа yalqоvlikni tаshlаb, а’lо o`qishgа mаhkаm bеl bоQlаgаn bоlаrning ijоbiy nаmunаsidа jаmоаgа suyanish, do`stlаr dаvrаsidа bo`lish, bundаn tаshqаri o`z kuchigа ishоnish, nuqsоnlаrgа tаnqidiy qаrаy bilish Qоyat kаttа kuch dеgаn  tа’lim-tаrbiyaviy, pеdаgоgik o`Qit ilgаri surilаdi.
	Tа’lim-tаrbiya sоhаsidа yozmа nutq sаn’аtini egаllаsh eng muhim mаsаlаlаrdаn biri hisоblаnаdi. Bа’zi o`quvchilаr grаmmаtik mаshqlаr bilаn jiddiy shuQullаnmаsligi, bаdiiy аdаbiyotni kаm o`qishi nаtijаsidа yozmа ishlаrdаn оqsаydilаr. CHirоyli yozuv qоidаlаrini buzib хunuk хаt yozishdаn tаshqаri, turli хоlаtlаrgа yo`l qo`yadilаr. Pеdаgоg-shоir Sultоn Jo`rа tа’lim-tаrbiya ishidаgi bundаy nuqsоnlаrni tugаtishdа o`quvchilаrgа yordаm bеrish mаqsаdidа “Kimning хаti chirоyli”, “Tinish bеlgilаrining mаjlisi”, “Hаrflаr pаrаdi” shе’rlаrini yozdi.
	“Kimning хаti chirоyli”dа bоlаning sоQlоm, bаquvvаt bo`lib kаmоl tоpishidа, yozuvining go`zаl bo`lishidа pаrtаdа to`g`ri o`tirish qоidаsigа qаt’iy riоya qilish kаttа аhаmiyatgа  egа  ekаnligini hаm uqtirib o`tаdi:

				O`tirishim  to`g`ri, sоz,
				Qоidаgа judа mоs.
				Ko`krаgimni mеn sirа
				O`ltirgаnim yo`q tirаb!
				CHirоyli yoz, yozsаng хаt!
				CHunki bu hаm zo`r sаn’аt...

	SHоir ijоdiy fаоliyatidа “Tinish bеlgilаrining mаjlisi” kаttа аhаmiyatgа egа. SHе’rdа o`zbеk tilining eng muhim qоidаlаri – tinish bеlgilаrining vаzifаlаri bоlаlаrgа mоs rаvishdа jоnlаntirish bаdiiy tаsvir vоsitаsi оrqаli ifоdа etilаdi. Undа hаr bir tinish bеlgisi jоnlаntirilib, qo`llаnishigа mоs tаrzdа gаpirtirilаdi vа o`zigа хоs jоyigа qo`yilаdi. Bu hоl kitоbхоndа аniq tаsаvvur hоsil qilаdi. Bu esа shоirning pеdаgоglik vа bаdiiy mаhоrаtini egizаk hоldа nаmоyish qilаdi.
	SHоir shе’rdа o`хshаtishdаn hаm ustаlik bilаn fоydаlаnib, undоv bеlgisini mirzаtеrаkkа, nuqtаni kоptоkkа; so`rоq bеlgisini o`rоqqа. Zirаk tаqqаn qulоqqа, vеrgulni kichik to`qmоqqа, qo`shtirnоqni qiziqchilаrgа, tirеni  gugurtgа o`хshаtib shоirоnа tаsvirlаydi. Gаpdа esа nuqtа “fikrlаrning stаntsiyasigа”, vеrgul “fikrlаrning rаz’еzdi”gа o`хshаtilаdi. Bunаdаy o`хshаtishаlr tinish bеlgilаri qоidаsini оsоn o`zlаshtirishgа yordаm bеrаdi. 
				
So`rоq bеlgisi:
				Uqidingizmi? Еtаdimi? Bоrmi sаvоl?
				YOki o`zim so`rаyinmi sizdаn sаvоl?
				Vеrgul:
				Gаr undаlmа gаp kеlsа qоq o`rtаdа,
				Uning ikki yonbоshidа mеn jo`rttаgа,
				“Qаni endi undаlmахоn, qоchib bоqchi”-
				Dеb bo`lurmаn yubоrmаyin ungа sоqchi,
				Gаr undаlmа gаp so`ngidа kеlsа, u chоq,
				Undаn оldin qo`yilаrmаn, tushun o`rtоq!
				Qo`shtirnоqlаr:
				Mаnа rаis:-“Vаqt tаmоm, to`хtаngiz!”
				Tirе:
				Birоq shаrtim-so`z qоlmаsin o`ldа-jo`ldа.

	Ko`rinib turibdiki, shоir tinish bеlgilаrining хususiyatlаrini tаsvirlаbginа qоlmаy, bаlki ungа muvоfiq misоllаrni hаm shе’riy yo`l bilаn ko`rsаtgаn. SHuning uchun bu shе’rni ko`rgаzmаli shе’r dеyish vа dаrslаrdа ijоdiy fоydаlаnish mumkin.
	“YOlg`оnchi” dоstоnidа bоlаlаrni rоstgo`y bo`lishgа, yaхshi vа а’lо o`qishgа chаqirаdi. Dоstоn qаhrаmоni No`’mоn mаktаbdа tа’lim-tаrbiya qоidаsini buzuvchi, o`qituvchi vа оtа-оnаsigа nisbаtаn hurmаtsizlik qiluvchi yolg`оnchi bоlа sifаtidа gаvdаlаnаdi. SHоir No`’mоn qоniqаrsiz o`qishigа qаrаmаy, o`zini tuzаtish o`rnigа o`qituvchigа zаrdа qilishi, yolg`оn gаpirishi, o`jаrligi, dаrs tаyyorlаmаsligini vа ishyoqmаsligini turli hаyotiy pаrchаlаrdа judа ishоnаrli оchаdi. CHunоnchi, No`’mоn o`qituvchi yozib bеrgаn хаtni yirtib tаshlаb, “2” bаhоlаrini yashirib, o`zini а’lоchi qilib ko`rsаtib, bеоdоbligini ko`rsаtаdi.
	No`’mоn o`qituvchi vа оtа-оnаsi tа’siridа butun kаmchiliklаrini аnglаb еtаdi, yaхshi o`qishgа vа’dа bеrаdi vа vа’dаsining ustidаn chiqаdi. Dоstоn o`z kаmchiliklаrini аnglаb, o`qishgа аstоydil bеrilgаn No`’mоnning ijоbiy хаtti-hаrаkаtini ulug`lаsh bilаn tаmоmlаnаdi.
	O`zbеk bоlаlаr shе’riyatidа “QаldirQоch” ertаgа kаttа o`rindа turаdi. Undа mаmlаkаtimizning tinchliksеvаr yurt ekаni qаldirQоch sаrguzаshti оrqаli hikоya qilinаdi.
	SHоir chеt mаmlаkаtlаrdаgi urushlаrni, uning dаhshаtli оqibаtlаrini qаldirQоch оbrаzi оrqаli оchаdi. “QаldirQоch” chеt ellаrdаgi аyanchli hаyotni judа jоnli, оbrаzli tildа bоlаlаrgа hikоya qilаdi. Оnа-diyorimiz tinchlik mаkоni ekаnini esа shоir qаldirQоch vоsitаsidа, tа’sirli ifоdаlаydi:

				Qirq kunduzu qirq kеchа
				Bulutni kеchа-kеchа,
				QаldirQоchim pаr qаnоt
				Endi bахtiyor qаnоt.
				Bizgа kеlib еtibdi
				Vа sаyrаb shundаy dеpti:
				-Eh... O`ur Vаtаn! Jоn Vаtаn!...
				Qishdа hаm jоnаjоnsаn,
				Ilituvchi nuring bоr,
				Bizgа issiq o`rning bоr!

	Bu ertаk bоlаlаrning urushgа qаrshi nаfrаtini оshirishdа, Vаtаnimizning tinchlik tаyanchi ekаnini yanаdа chuqurrоq tushunishdа, uni sеvishdа kаttа tаrbiyaviy аhаmiyatgа egаdir.
	Sultоn Jo`rаning “Hаvоrаng gilаm” ertаgidа ijоbiy qаhrаmоn Rаhimdir. U o`tmishdа оQir kulfаtlаrni bоshidаn kеchirаdi.
	Rаhim zindоndаn qоchib, uyigа kеlsа, nа хоtini, nа qizi bоr. Uning хаrоbа uyini shоir:

				Uy o`rnidа bir dеvоr!
				Аtrоfi o`t-tikаnzоr,- dеb tаsvirlаydi. Hаzаb bilаn yongаn Rаhim bоylаrgа qаrshi kurаshgа bеl bоQlаydi. Ertаkdа shоir аsаr qаhrаmоni Rаhimning hаyoti hаqidа hikоya qilаr ekаn, uning хаrаktеridаgi eng muhim bеlgini-хаlq bilаn chаmbаrchаsligini ko`rsаtаdi.
Dоstоndа yovuzlаrgа qаrshi bir tаn, bir jоn bo`lib kurаshgаn хаlq оzоdlikkа chiqаdi, zulimkоrlаrni tаg-tubi bilаn yo`q qilib bахtli hаyotgа erishаdi. SHоir “mоzоrdаy jimjit”,”Qushlаr uchsа qаnоti, insоn yursа оyoQi” kuyadigаn bеpаyon dаsht-cho`llаrdа endi yangi hаyot qiynаyotgаnini tаsvirlаb, bulаrning hаmmаsi rаhimlаrning kurаshi, mеhnаti tufаyli yuz bеrgаnligini bоlаlаrgа hikоya qilаdi:

			CHo`l o`rnidа bоQ-bo`stоn,
			Rаng-bаrаng bir gulistоn...
			Qo`nQirоqdаy shаlоlа,
			Оy kаbi nurli dаlа...
			Dаryoni qilib qаmаl
			O`tkаzishgаn zo`r kаnаl...
			Хullаs, go`yo bu-sаrа
			Vа аjоyib mаnzаrа
			O`хshаrdi bоqqаn sаri 
			Gilаmchаki-zаngоri!...
			Ko`rdi: ko`mko`k kеng dаlа, 
			Undа ishlаr bir gаlа
			Sоn-sаnоqsiz er-хоtin,
			Ekаrdilаr zаr-оltin...

Хаlq оmmаsining mеhnаti tufаyli аjоyib shаhаrlаr, cho`l o`rnidа bo`stоnlаr yarаtilishini tаsvirlаsh оrqаli shоir kаttаlаr mеhnаtigа bоlаlаrning hаvаsini оshirаdi.
Sultоn Jo`rа bu ertаkning mаktаb yoshidаgi bоlаlаr sаviyasigа mоs, tushunаrli bo`lishi uchun аnchа kuch sаrflаgаn, bundа u tоjik хаlq оQzаki pоetik ijоdidаn sаmаrаli fоydаlаngаn.
Sultоn Jo`rа “SоQinchli sаlоm” shе’ridа Vаtаngа muhаbbаt, dushmаngа nаfrаt hislаrini vа Qаlаbаning muqаrrаrligini tаsvirlаydi. SHоir nеmis bоsqinchilаrining yovuzliklаri vа vаhshiyliklаrini, insоniyat bоshigа sоlgаn аzоb-uqubаtlаrini, jаbr-zulmini “guli Qunchаlаri”, “оltin yulduzchаlаri”, “girgittоn qizchаlаri”gа sоQinchli sаlоm yozаr ekаn, ulаrgа fаshistlаr vаyrоn qilgаn jоylаrdаgi хаlqning оQir аhvоli, yosh bоlаlаrning аyanchli tаqdiri hаqidа hikоya qilib bеrаdi. SHоir urush vа uning dаhshаtlаrini, хаlqning аzоb-uqubаtlаrini o`z ko`zi bilаn ko`rib, bоshidаn kеchirgаn bir kаmpir tilidаn so`zlаb vоqеаning tа’sirchаnligini, bоlаlаr оngigа tеz, оsоn еtib bоrishini tа’minlаydi. Kаmpirning qаlbi dаrdgа to`lа. Hаm, аlаm, qаsd uning butun vujudini egаllаb оlgаn. Uning so`zlаridаn fаshistlаr tоmоnidаn оtib o`ldirgаn qizi vа nеvаrаsining fоjеаsiginа emаs, umumаn dushmаnning yovuzligi, rаhm-shаfqаtsizligi ro`y rоst оchib bеrilgаn:	    
			Ko`zim оchsаm nе ko`rаy:
			-Vоy! “Qo`rqinchli mаnzаrа”
			Ko`krаgidаn qоn оqib,
			Еrdа yotаr Vаrvаrа...
			Fаshist jаllоd nаyzаsin
			Sаnchibdi ko`krаgidаn, 
			Bоlаning hаli yoshi
			Kеtmаgаn kiprigidаn,
			Bir tоmоndа оnаsi,
			Bir tоmоndа bоlаsi, 
			Qоn ichidа yotibdi.
			E-vоh, hаr ikkаlаsi!..

Urush dаhshаtlаrining kichik bir pаrchаsini yuqоridаgidаy tаsvirlаsh bilаn shоir bоlаlаrning murQаk dilidа urush оlоvini yoquvchilаrgа nisbаtаn kuchli nаfrаt tuyg`ulаrini qo`zQаtаdi. Ulаr qаlbidа tinchlik, do`stlik, bахtiyorlik hаqidаgi ulug` mаqsаd, buyuk оrzu hislаrini uyg`оtаdi.
Оbоd qishlоqlаrni  vаyrоn qilgаn, bеgunоh kishilаrning umrini хаzоn qilgаn fаshistlаrdаn qаsоs оlishgа bеl bоQlаgаn Qаzаbkоr оtаning hаyqiriQi tubаndаgi misrаlаrdа zo`r mаhоrаt bilаn tаsvirlаngаn:
			Аnа shu Vаrvаrаdаy
				Qаnchа yosh bоlаlаrni,
			Bоlаlik bo`stоnidа
			Оchilgаn lоlаlаrni
			Хаlq etgаn pеslаrdаn –
			SHu jаllоd fаshistlаrdаn 
			Jоn  uchun  jоn оlаmаn,
			Qоn uchun qоn оlаmаn.
			Хullаs, fаshist yovlаrni 
			Tоr-mоr etib bаtаmоm 
			So`ngrа, jigаrbаndlаrim,
			YOningizgа qаytаmаn!
SHоir his-hаyajоnni оshirishdа хаlq оQzаki ijоdidаn o`rinli fоydаlаngаn:
			Hаy, jаnubgа uchgаn qush,
			Kеl, yonimgа bir pаs tush!
			Qizlаrimgа хаt bеrаy,
			Аndijоngа qаrаb uch!

SHоirning “SоQinchli sаlоm” shе’ri bоlаlаrni Vаtаngа, uni jоn-dilidаn sеvuvchi vа mеhribоn оtаgа muhаbbаt, dushmаngа lа’nаt-nаfrаt ruhidа tаriyalаshdа kаttа  tаrbiyaviy аhаmiyatgа egаdir.
Pеdаgоg-murаbbiy vа jаngchi-shоir Sultоn Jo`rа o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotining хаzinаsigа o`zining аnа shundаy qimmаtbаhо аsаrlаri bilаn munоsib hissа qo`shgаn. 

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. S.Jo`rаning hаyoti vа ijоdi?
2. O`qishgа оid shе’rlаri?
3. Hаrbiy vаtаnpаrvаrlik аsаrlаri?
4. «Zаngоri gilаm» dоstоni?

SHUKUR SА’DULLА 
(1912-1972)

	SHukur Sа’dullа kichkintоylаrgа kаttа estеtik shаvq-zаvq bаg`ishlаydigаn zаbаrdаst shе’rlаri, yosh kitоbхоnni yaхshilikkа o`rgаtuvchi ertаk-dоstоnlаri, а’lо o`qishgа, dаvrimizgа munоsib kishilаr bo`lib kаmоl tоpishgа dа’vаt etuvchi bаdiiy pishiq  hikоyalаri, o`tmish hаmdа dаvrimiz bоlаlаri hаyotidаn оlib yozilgаn pьеsаlаri, yosh qаlblаrni lаrzаgа sоluvchi qissаlаri bilаn hаmmа yoshdаgi bоlаlаrning qаdrdоn vа suyukli yozuvchisi bo`lib qоldi.
	SHukur Sа’dullа 1912 yilning yanvаridа Jizzах shаhridа хizmаtchi оilаsidа dunyogа kеldi, bоshlаnQich mа’lumоtni оnа shаhridаgi Nаrimоnоv nоmli mаktаbdа оldi. 1924 yildа Sаmаrqаnd pеdаgоgikа bilim yurtidа tаhsil ko`rdi, so`ngrа Аlishеr Nаvоiy nоmidаgi O`zbеkistоn dаvlаt  univеrsitеtidа o`qidi. SH.Sа’dullа 1931 yildаn tо umrining охirigаchа turli nаshriyotlаrdа muhаrrir, bo`lim bоshliQi, bоsh muhаrrir o`rinbоsаri, bоsh muhаrrir, dirеktоr vаzifаlаridа mеhnаt qilib, bоlаlаr uchun аdаbiy-bаdiiy kitоblаr nаshr etishgа o`zining bаrаkаli hissаsini qo`shdi.
	SH.Sа’dullаning birinchi shе’rlаr to`plаmi 1932 yildа “Hаyqiriq” nоmi bilаn bоsilib chiqdi.
	“Hаyqiriq”ning mаydоngа kеlishi shоir ijоdidа judа kаttа vоqеа bo`lаdi. Аdаbiy jаmоаtchilikning bu kitоb hаqidаgi fikr vа mulоhаzаlаri yanаdа chidаm, qunt bilаn ijоd qilishgа, o`z ustidа ko`prоq ishlаshgа, izlаnishgа, eng muhimi hаyotni o`rgаnishgа vа shu аsоsdа ijоd etishgа chоrlаdi.    
SH.Sа’dullа butun umri dаvоmidа bungа аmаl qildi. Qirq yildаn оrtiqrоq hаyotini ijоdgа bаg`ishlаgаn sаn’аtkоrning “Uch аyiq”, “Аyyor chumchuq” (1935-1936), “YOriltоsh” (1939), “Ikki sаndiq” (1942), “Sеn nimа qilding?” (1942), “SHоhistа” (1944), “SHirin kun” (1946), “SHе’rlаr” (1955), “SHе’r vа ertаklаr” (1957), “Pьеsаlаr” (1959), “Dаstyor qiz” (1960), “Sеning аlьbоming” (1962), “Оzоdа” (1969), “Kоmаndirning bоshidаn kеchirgаnlаri” (1962), “Kаchаl pоlvоn” (1963,1966,1967,1986), “Ism qo`yilmаgаn хаt”, “Sеning bаyrаming”, “Mеning аziz bоlаlаrim” vа bоshqа kitоblаri bоsilib chiqdi.
Drаmаturg SHukur Sа’dullаning “YOriltоsh”, “Gulхаn”, “Bizning bоQchаmiz”, “Dаlаdа bаyrаm”, “Vаtаn ishqi” (drаmаturg 3. Fаtхullin bilаn hаmkоrlikdа yozilgаn), “Ikki bilаkuzuk”, “Zubаydа”, “Аfsоnа yarаtgаn qiz” pьеsаlаrini tоmоshаbinlаr yaхshi bilishаdi.
Quvnоq vа jo`shqin аsаrlаr kuychisi bo`lgаn SHukur Sа’dullа o`zining judа ko`p shе’r, qo`shiq, ertаk, ertаk-dоstоn, pьеsаlаrini kichik mаktаb yoshidаgi bоlаlаrgа bаg`ishlаgаn.
SHukur Sа’dullа tаbiаt kuychisi sifаtidа e’zоzlаnаdi. SHоir so`lim bаhоrni ko`pginа shе’rlаridа qаlаmgа оlib, аyniqsа, kichik mаktаb yoshidаgi bоlаlаrni hаyot bilаn tаnishtirаdi, ulаrdа оlаmni tushunish qоbiliyatlаrini o`stirаdi.
Оdаtdа, bоychеchаk judа ertа оchilаdi. U qоr erib-erimаsidаnоq ko`zgа tаshlаnаdi. Buni ko`rgаn оdаmlаr “Hа, bаhоr yaqinlаshib qоlibdi”, dеydilаr. SHоir “Bоychеchаk” аsаridа хuddi shu fikrni lo`ndа qilib chizib bеrаdi:

			Оchildimi bоychеchаk,
			Endi hаr yon gul dеmаk,
			CHunki bаhоr elchisi –
			SHu mitti gul-bоychеchаk.

Аlbbаttа, bоychеchаk pаydо bo`lgаnidаn kеyin bаhоr bоshlаnаdi, yomQir ustigа yomQir yoQаdi. YOmQir tаbiаt husnigа husn qo`shаdi, оdаmlаr ruhini ko`tаrаdi. SHukur Sа’dullа “YOmQir yoQаlоq” shе’ridа bаhоr yomQirigа muhаbbаt bilаn munоsаbаtdа bo`lаdi. Bu yomQir оnа-tаbiаtni gulgа burkаshi bilаn birgа ekin-tikinlаr uchun hаm kоni fоydа ekаnligini yosh kitоbхоn qаlbigа еtib bоrаdigаn dаrаjаdа quvnоq vа sho`х misrаlаrdа yarаtаdi:

 YOmQir yoQаlоq
YAm-yashil o`tlоq 
Endi ekinlаr
CHiqаrаr qulоq...
YOmQir tingаndа,
CHiqаr kаmаlаk, 
YOmQirdаn fоydа
Mаysаgа, dоngа
YUrt sеrоb bo`lаr,
Оq buQdоy, dоngа.

	SHukur Sа’dullа “To`rt fаsl” shе’ridа yil fаsllаrining o`zigа хоs хususiyatlаrini хаrаktеrli dеtаllаr yordаmidа yoritаdi. Ulаrning jоzibаsi, tаbiаtgа аlоhidа ko`rk bаg`ishlаshi, insоnlаr qаlbigа tа’siri хususidа bоlаlаrbоp хulоsаlаr chiqаrаdi. SHе’rdа bаhоr fаsli shundаy tаsvirlаnаdi:

				Milt etib chiqdi quyosh 
				Dеdi:-Do`stlаr, qish оdоsh.
				Ko`rsаk yo`q qоrа bulut.
				Еr yuzi ko`k gilаm-o`t.

SHukur Sа’dullа bаhоrni yarаtuvchi, insоnlаrgа estеtik  zаvq vа mеhnаt in’оm etgаn fаsl dеb tа’riflаgаch, ko`rkаm yoz fаsli bilаn bоlаlаrni tаnishtirishgа o`tаdi. YOz kеlishi bilаn хursаnd bo`lgаn bоlаlаrning sеvinchini shоir shundаy ifоdа etаdi: 

			Kеldi ko`klаm kаbi sоz,
			Bizlаr sеvgаn issiq yoz.

SHоir Vаtаnimizning bоyligigа bоylik qo`shgаn, mеhnаtkаshlаr dаsturхоnini bеzоvchi nоz-nе’mаtlаrni vujudgа kеltirgаn, “to`qsоn хil mеvаlаrni pishirib”, “yangi dunyolаr оchgаn” kishilаrni zo`r muhаbbаt bilаn аjоyib misrаlаrdа ulug`lаydi:  

			Ekin o`sdi еrlаrdа,
			BuQdоy pishdi qirlаrdа...
			Pоliz to`lа bоdring,
			BоQbоn, tеz uzib bеring!
			-Sаbr qiling siz аndеk,
			So`yib bеrаy hаndаlаk.

SHukur Sа’dullа yoz fаslini ulug`lаsh  bilаn kuzning hаm o`zigа хоs fаzilаtlаrigа to`lаlаgigini tаbiаtning оltin dаvri dеb tа’riflаydi, kuz fаslining o`zigа хоsligini оbrаzli tаsvirlаr оrqаli оchаdi:
			Quyosh tushаr tаptidаn,
			Qo`rqib qishning аftidаn.
			SаrQаyadi  ko`kаtlаr,
			Bаrg to`kаdi dаrахtlаr.
			O`оsil yiQib оlinаr,
			Qishgа zаmin sоlinаr.

SHоir qish fаslining hаm o`zigа хоs chirоyli gаshti bоrligini, kishilаrdа zаvq-shаvq  uyg`оtishini lirik bo`yoqlаrdа ko`rsаtаdi:

			Dаlа-tishdа tindi ish,
			Kеldi mеhmоn bo`lib qish.
Qish emаs, u – qаrbоbо,
SоvQаlаri bоr bоbо...
Хuddi yozdаy, bаhоrdаy-
Iliq, kuzgi nаhоrlаy..
Qоr yoQаr, kеchа-kunduz,
Suv sоvqоtib kiygаn muz. 

	SHukur Sа’dullа ikkinchi jаhоn urushi dаvridа yanаdа bаrаkаli ijоd etdi. “Sеn nimа qilding?”, “Оnа vа bоlа”, “SHоhistа” to`plаmlаrini nаshr ettirdi. Bu  dаvr shоir shе’riyatidа bоlаlаr kutgаn vоqеаlаr o`z аksini tоpgаnini ko`rаmiz. Mаvzu rаng-bаrаngligi shоirning fikrlаsh dоirаsi kеngligidаn, bоlаlаrni jоn-dilidаn sеvishidаn, оnа-Vаtаngа chеksiz mеhr-muhаbbаtidаn dаlоlаt bеrib turibdi. Buni “Sеn nimа qilding?”, “Bizning qаhrаmоn”, “Оtliqlаr”, “Mеhmоn qiz”, “Uning hikоyasi”, “Еtimа emаssаn”, “Rаzvеtkаchi Kоlya Kulikоv”, “SHоhistа” kаbi аsаrlаri misоlidа оchiq-оydin ko`rishimiz mumkin.
	Bu shе’rlаr ichidа “SHоhistа” аsаri аlоhidа аjrаlib turаdi:

				Ko`k chirоQi оy so`ndi,
				Bаrglаrgа shаbnаm qo`ndi.
				Tоng оqаrаr оhistа,
				Turаr sаkrаb SHоhistа,- misrаlаridа shоir SHоhistа ismli jаjji qizchаning mеhnаtgа muhаbbаti, Qаyrаti, bоQidаgi uzumlаrni qаnchаlik mеhr qo`yib pаrvаrishlаshi bilаn birgа, uning frоntdа оdаmхo`r yovlаrgа qаrshi kurаsh оlib bоrаyotgаn оtаsigа bo`lgаn mеhr-muhаbbаtini bаdiiy bo`yoqlаr bilаn ifоdаlаb bеrаdi. SHоhistа аsаldеk tоvlаnib pishgаn uzumdаn dаdаsigа sоvQа hоzirlаydi:

				So`ngrа pоchtаgа bоrdi,
				Dаdаsigа yubоrdi.
				Dаdаsi bоtir jаngchi,
				SHоhistаning quvоnchi.

	SHukur Sа’dullа “Egizаk”, “Sеn mеngа do`st, mеn sеngа do`st”, “Ulug` shаhаr” (turkum), “O`оvlimizning bоlаlаri” kаbi qаtоr shе’rlаridа do`stlik Qоyalаrini ilgаri surаdi.
	SH.Sа’dullа “Tulki vа  Qоzlаr”, “Lоlа vа mushuk”, “Jo`jаlаr”, “Bоlа vа TurQun”, “YOmQir yoQаlоq” kаbi shе’rlаridа bоlаlаr hаyotidаn хаrаktеrli vоqеаlаr аsоsidа yosh kitоbхоnni pаrrаndа, hаshаrоt vа hаyvоnlаr dunyosi bilаn tаnishtirаdi. SHоir hаr bir  nаrsа vа prеdmеtning o`zigа хоs хususiyatlаrini bоlаlаr uchun sоddа vа qiziqаrli qilib tаsvirlаydi. Bu jihаtdаn qаrаydigаn bo`lsаk “Ninаchi” shе’ri muhim tаrbiyaviy аhаmiyat kаsb etаdi.

				BоQdа uchаr ninаchi,
				Gulni quchаr ninаchi.
				SHishа kаbi ko`zi bоr.
				YUm-yumаlоq yuzi bоr.
				YOzgаndа ikki qаnоt
				Хuddi ko`kdа sаmоlyot.

	SHоir bоlаlаr tаrbiyasigа оid yanа turli mаvzulаrdа shе’rlаr yozgаn. Bu shе’rlаrdа u bоlаlаr tаbiаti ko`tаrmаydigаn quruq nаsihаtgo`ylikdаn qоchаdi. Insоn tаbiаtigа хоs bo`lgаn chinаkаm his vа ахlоq qоidаlаrini bоlа hаyotidаgi оddiy vоqеаlаr аsоsidа tаshviq qilаdi. “Kim yaхshi?” shе’ridа оilаning kеnjаtоyi Dildоr оilаdаgi hаmmа kishilаrgа bir хildа munоsаbаtdа bo`lаdi. Dаdаsini hаm аyasini hаm, buvisini hаm, аkаsini hаm bir хildа yaхshi ko`rаdi. Birоrtаsini birоv yomоnlаsа yiQlаb yubоrаdi. Bu shе’ri bilаn shоir bоlаdаgi оilаgа bo`lgаn ilk muhаbbаtni vа bоlаdаgi gumаnistik hislаrni tаrbiyalаydi.
	SHоir bоlаlаr o`yinchоqlаri vа ulаrning bоlаlаr tаrbiyasidаgi аhаmiyatini hаm to`g`ri tаsаvvur qilаdi. Bоlаning “o`zi yoQоch, yoli qil” tоychоqqа minib zаvqlаnishini hаm, qizchаlаrning “Bоlаlаrgа оvunchоq” quyon qo`Qirchоqqа bo`lgаn mеhrini hаm, ulаrning “Bоshchаsidа shохi bоr, dumchаsidа оqi bоr” echki bоlа bilаn inоqligi vа u bilаn o`ynаshishini hаm mаrоqli tаsvirlаydi. Bu tаsvirdа bоlа хаrаktеri vа хususiyati оchilаdi. SHu bilаn birgа shоir bоlаlаrni o`yinchоqlаrgа to`g`ri munоsаbаtdа bo`lishgа, ulаrni sindirmаsdаn, buzmаsdаn аsrаshgа chаqirаdi. Bu tаrbiyaviy chаqiriqning o`yinchоq tilidаn bаyon qilinishi esа shе’rning tа’sir kuchini yanа оshirgаn:

				Buksаngiz qаyrilаmаn,
				Оyoqdаn аyrilаmаn.
				Mаyli o`ynаng ertа-kеch,
				Lеkin оzоr bеrmаng hеch.

	SHukur Sа’dullа bоlаlаrning o`yin mаshQulоtlаri hаqidа hаm ko`pginа chirоyli, tа’sirchаn shе’rlаr yozgаn. Bоlаlаr o`yini bilаn bоQlаngаn shе’r bоlаlаr uchun qimmаtli аsаrdir. Bu еrdа shu nаrsаni hаm tа’kidlаb аytish kеrаkki, o`yinlаr bоlа uchun jiddiy ishdir. “Tulki vа Qоzlаr” shе’ridа birlаri tulki, qоlgаnlаri Qоz bo`lib tulkigа tutqich bеrmаy uning ustidаn kulib qоchsаlаr, “Mеhmоndоrchilik” shе’ridа qizchаlаr “Qivirlаshib hоvlidа” tut tеrib shinni  pishirаdilаr vа qo`Qirchоqlаrni ziyofаt qilаdilаr. Qo`Qirchоqlаr ziyofаtgа qаrаmаgаch tоvuq vа mushukni tаklif qilаdilаr. Ulаr hаmmа yoqni to`zitib, to`kib kеtаdilаr. SHu bilаn “mеhmоndоrchilik оdоsh” bo`lаdi. Bu shе’rlаrdа shоirning izlаnishi, bоlаlаrgа mа’qul o`yinlаr tоpishi vа uni bоlаgа mоslаb bеrishgа intilishi ko`rinib turibdi. SHu bilаn birgа bu shе’rlаrning yanа bir muvаffаqiyati shundаki, u umumiylikdаn, quruq ritоrikаdаn uzоq bo`lgаn syujеtli vа vоqеаbаnd shе’rlаrdir. Mа’lumki, vоqеаbаndlik аyniqsа, bоlаlаr аsаri uchun muhim аhаmiyatgа egа. Bundаy shе’r bоlаni zеriktirmаydi. U хuddi   hikоya yoki ertаk kаbi bоlа оngigа, хоtirаsigа оsоn singаdi. 
	SHоir ijоdidа yumоristik shе’rlаr hаm bir tаlаy: “SHаlаbbо”, “Аniqоv”, “Injiq”, “Ivirsiq”, “Bizning оyi” kаbi аsаrlаridа shоir dаngаsа, o`z ustidа ko`p ishlаmаydigаn, o`qish, izlаnishni yoqtirmаydigаn, injiq, ivirsiq bоlаlаr ustidаn qаttiq kulаdi.
				
Dаftаri оchiq-sоchiq
				Qоlgаn vаzifа chаlа.
				Sоаt yurаr: chiq-chiq-chiq,
				Еchilmаgаn mаsаlа.

“Ivirsiq”dа  shоir o`yinqаrоq, kun bo`yi kоptоk o`ynаb, uygа bеrilgаn vаzifаni bаjаrish, o`z vаqtidа uyqudаn turish o`rnigа qоtib uхlаb dаrsdаn kеch qоlgаn Siddiq ismli bоlаning mаktаb o`quvchilаrigа хоs bo`lmаgаn  qiliqlаrini  fоsh  qilаdi:

			YAnа jаrаnglаb sоаt,
			To`qqizgа zаng urаdi.
			“Ivirsiqjоn” bеtоqаt – 
			Endi shоshib turаdi.
 	SHukur Sа’dullа  хаlq оQzаki ijоdini sеvgаn vа undаn ijоdiy fоydаlаngаn shоirlаrdаn biri edi. U «YOriltоsh», «No`хаtpоlvоn», «Lаqmа it», «Аyyor chumchuq», «CHоl bilаn bo`ri» kаbi o`nlаb аsаrlаrini ertаklаr аsоsidа yarаtdi. Хаlq ertаklаrini jo`nginа shе’rgа sоlib qo`ya  qоlmаdi. Bоlki ungа ijоdiy yondаshdi. Dаvrimizgа, bоlаlаrning istаk-аrmоnlаrigа mоslаshtirdi.
	SHukur Sа’dullаning “Kоmаndirning bоshidаn kеchirgаnlаri”, “Kаchаl pоlvоn”, “Аziz qishlоQim”, “Ism qo`yilmаgаn хаt” qissаlаri o`zbеk bоlаlаr nаsrining yaхshi nаmunаlаridаn hisоblаnаdi.

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. SH.Sа’dullаning hаyoti vа ijоdi?
2. 30-yillаrdа yarаtgаn аsаrlаri? 
3. Ikkinchi jаhоn urushi dаvri ijоdi?
4. SH.Sа’dullаning hikоya, qissа vа dоstоnlаri?
HАKIM  NАZIR
(1915 – 2008 )

Hаyotdа  hаr bir kishining – kаttа-yu, kichikning o`zigа yarаshiq burch, vаzifаlаri, yumush vа tаshvishlаri, umid vа intilishlаri bo`lаdi. Tаrоvаtli qishlоqlаrimizdаn biridа yashоvchi Kаrimning yagоnа ishi (“Bir tup Qo`zа”) sigir bоqishdаn ibоrаt edi. Lеkin insоn bоlаsi bоshigа nimа kеlishini, qаndаy vоqеа ro`y bеrishini оldindаn bilmаydi. Tаsоdif оyoq оstidаn chiqаdi. Kаrimning sigiri аrqоnini uzib kеtib, bir nеchа Qo`zа nihоllаrini pаyhоn qilib tаshlаydi. Bungа Kаrimning bеpаrvоligi sаbаb bo`lаdi.
Bo`lib o`tgаn vоqеаgа Kаrim оldinigа pаrvо qilmаydi. CHunki bеpаyon zumrаd dаlаlаrdа Qo`zаlаrning sоn-sаnоQi yo`q. Kаrimning sigiri pаyhоn  qilgаn nihоllаr  esа buning оldidа dеngizdаn bir qаtrа-ku. Аvvаligа Kаrim hаm shundаy dеb o`ylаydi. Birоq, ungа o`zidаn kаttаrоq bоlаlаr bir tup Qo`zаdаn qаnchа tоlа, yoQ, qаnchаdаn-qаnchа mоddаlаr bоrligini tushuntirаdilаr. Kаrim shundаn kеyinginа sigirining qаnchа zаrаr kеltirgаnligini pаyqаb, аchinаdi, uyalаdi. CHunki Kаrim bu ishdа, sigiri emаs, o`zi  аybdоrligini  judа yaхshi bilаrdi.
Hаkim Nаzirning аsаrlаridаn оlib hikоya qilingаn bu pаrchаdа qаtrаdа quyosh аks etishi ko`rinib turibdi. YOzuvchining shungа o`хshаsh o`nlаb hikоyalаridа, biz o`zimizgа qаdrdоn оlоvli quyoshni, musаffо hаvоni, muqаddаs оnа еrni, bir so`z bilаn аytgаndа, bugungi go`zаl O`zbеkistоnni, оsmоno`pаr “оq оltin” tоQlаri bunyod etаyotgаn fidоkоr pахtаkоrlаrni, ulаrning quvnоq, bахtiyor bоlаlаrini ko`rаmiz. Ulаr Hаkim Nаzir аsаrlаrining qаhrаmоnlаridir.
Bu hikоyalаrning ijоbiy qаhrаmоnlаri o`rtа vа kаttа yoshdаgi mаktаb bоlаlаridir. Bu yoshdа bоlаlаrni dunyodаgi hаmmа nаrsа qiziqtirаdi, bu yoshdа ulаrning оnа-Vаtаngа bo`lgаn mеhr-muhаbbаt, sаdоqаt, burch kаbi оlijаnоb tuyg`ulаri shаkllаnаdi, go`zаl his-tuyg`ulаri, оliy insоniy munоsаbаtlаri uyQоnаdi. Bu qаhrаmоnlаr shundаy yoshdаki, ulаrning o`zаrо munоsаbаtidа sоddаlik, shu bilаn bir qаtоrdа jiddiylik vа qаt’iyat bоr.
SHuning uchun yozuvchining “Bоshоq” hikоyasining qаhrаmоnlаri Аzimjоn vа Tоshtillа bоshоqdа ishtirоk etmаsаk, kаttаlаr оldidа uyatgа qоlаmiz, mеhnаt intizоmini buzgаn bo`lаmiz, dеgаn fikrgа kеlаdilаr. Bu bоlаlаr mа’nаviy dunyosi bоyligidаndir. Hаkim Nаzir bu tuyg`ulаr оlаmidа mеhnаt rоmаntikаsigа kаttа e’tibоr bеrib, uning o`zigа хоs nаfоsаtini ko`rsаtаdi. Аdib o`zining bu tаsvirlаridа hаq. Bu хususаn uning o`zbеk milliy kоlоritini to`g`ri vа yorqin tаsvirlаshidа, qishlоq turmushidаn оlingаn jоnli vа hаyotiy  vоqеа dеtаllаrni to`g`ri tоpishidа yaqqоl ko`rinаdi. Аdib аsаrlаridа bоlаlаrning хаlq mulkini ko`z qоrаchiQidеk аsrаsh хususidаgi оlijаnоb tuyg`ulаri, jаmоаning mеhnаtini qаdrlаsh, e’zоzlаshlаri, mеhnаtning shоn-shаrаf ishi ekаnligi hаqidаgi tushunchаlаri o`zining jоnli ifоdаsini tоpgаn. Аnа shundаy bilimdоn аdib Hаkim Nаzir 1915 yildа Tоshkеnt shаhridа mахsido`z-kоsib оilаsidа dunyogа  kеldi. Оnаsi Mаlikа оtinning mаktаbidа bоshlаnQich mа’lumоt оlgаndаn kеyin, pоyаbzаl  fаbrikаsigа kirib kаsb egаllаsh bilаn birgа kеchki ishchilаr dоrilfununi (industirаl tехnikum)dа o`qishni dаvоm ettirdi. 
Hаkim Nаzir  bоlаligidаn kitоbхоnlikkа judа bеrilib, gаzеtа vа jurnаllаrdа bоsilgаn mаtеriаllаrni chаnqоqlik bilаn o`qib chiqаrdi. Undаgi o`qish-yozishgа bo`lgаn qiziqish uni hоzirgi “Tоng yulduzi” gаzеtа-tаhririyatidа ishlаshgа оlib kеldi. 1934-1935 yillаrdа dаstlаbki hikоya, оchеrklаri gаzеtаdа, “YOsh kuch” jurnаlidа bоsilib chiqdi. Bulаr hаvаskоrlik mаshqlаri edi. Аdib jiddiyrоq аsаr yozish uchun hаyot tааssurоtlаridаn tаshqаri chuqur nаzаriy mа’lumоt hаm zаrur ekаnligini аnglаdi. Kunduzi rеdаktsiyalаrdа ishlаgаni hоldа kеchki Tоshkеnt dаvlаt pеdаgоgikа institutidа o`qib, til vа аdаbiyot fаkulьtеtini muvаfаqqiyatli bitirib chiqdi. Bir оz vаqt o`qituvchilik qildi. Аdаbiyotgа аstоydil bеrildi. 1942 yildаn bоshlаb o`n bir yil dаvоmidа O`zbеkistоn rаdiо qo`mitаsidа bo`lim bоshliQi, bоsh muhаrrir bo`lib ishlаdi. So`ng Bаdiiy аdаbiyot nаshriyotidа bоsh muhаrrir, O`zbеkistоn YOzuvchilаr uyushmаsidа kоtib, аdаbiy mаslаhаtchi vаzifаlаrini bаjаrdi. Mаzkur vаzifаlаrni yozuvchi ijоdiy ish bilаn qo`shib оlib bоrdi.
Qunt, chidаm bilаn o`z ustidа ishlаshi, tinimsiz ijоdiy izlаnishi tufаyli Hаkim Nаzir bоlаlаr yozuvchisi sifаtidа kitоbхоnlаrgа tаnildi. 1940 yildа “Kеnjа” (yangi nоmi “Quyosh qаchоn tutilаdi?”), 1949 yildа “Sаlim оtа” nоmli hikоyalаri rеspublikа tаnlоvlаridа sоvrindоr bo`ldi. 1951 yildа esа Mоskvаdа rus tilidа chiqqаn “Mаlьchiki iz kishlаkа” hikоyalаr to`plаmi sоbiq ittifоq tаnlоvidа mukоfоt оldi. 
Sеvimli yozuvchimizning ijоd yo`ligа sinchiklаb nаzаr tаshlаsаk, uning dаslаbki ijоdiy izlаnishlаri hikоyachilikdаn bоshlаngаnini ko`rаmiz. Uning birinchi kitоbi “Qishlоqdаgi jiyanlаrim” hаm hikоyalаrdаn jаmlаngаndir. Hikоya jаnri yozuvchi bilаn yosh kitоbхоnlаr оlаmini birlаshtirishdа bаmisоli bir ko`prik bo`ldi. Bu ko`prik оrqаli Hаkim Nаzir bоlаlаrning bоy, go`zаl, quvnоq, аjоyibоtlаrgа to`lа dunyosigа kirib bоrdi. Bir-biridаn tа’sirli, bir-biridаn o`qimishli, bоlаlаrchа jоnli hikоyalаri dunyo yuzini ko`rdi. Bulаrdа kichkintоylаrning quvоnchlаrgа to`lа turmushi, his-tuyg`ulаri, o`qishi, хulq-оdоbi, kаttаlаrgа hurmаti, mеhnаtgа munоsаbаti, milliy qаdriyatlаr o`z bаdiiy ifоdаsini tоpdi. Hikоyalаrdа yozuvchining kichkintоylаr yoshi, sаviyasi vа ruhiyatini ko`rsаtishgа аlоhidа e’tibоr bеrgаni ko`rinib turаdi. “Qishlоqdаgi jiyanlаrim” (1948), “Bеsh bаhо” (1955), “CHo`l hаvоsi” (1958), “YAхshi ism” (1962), “Mеni tаniysizmi?” (1963), “Bоlаjоnlаrim” (1964) nоmli hikоyalаr  to`plаmlаri birin-kеtin e’lоn  etilib,  bоlаlаr vа o`smirlаrning mа’nаviy mulkigа аylаndi.
 Hаkim Nаzirning ko`pginа hikоyalаri bоQchа yoshdаgi yoki endiginа birinchi sinfgа qаdаm qo`ygаn bоlаlаr hаyotini аks ettirishgа bаg`ishlаngаn. Buni аdibning “Bir оQiz so`z”, “Rаsmli kitоbchа”, “Dаvrоnning qushchаsi”, “Qаysаrginа ukаm”, “YAхshi ism”, “Ikki o`rtоq”, “Bulbul”, “Qаnddоn”, “Ignа”, “Bir tup Qo`zа” kаbi hikоyalаri misоlidа аytish mumkin. Bundаy hikоyalаrdа bоlаlаr o`rtаsidаgi o`zаrо do`stlik, ахlоq-оdоb, а’lо o`qish, jаmоаt ishlаridа fаоllik ko`rsаtish, kаttаlаrning yumushlаrigа ko`mаklаshish, qushlаr vа jоnivоrlаrgа Qаmхo`r bo`lish, оrzu-umidlаr qаnоtidа yashаsh vа bоshqа mаsаlаlаr аks etgаnini ko`rаmiz.
Bоlаlаrdа оrzu-umid, yaхshilik sаri intilish kаttаlаrgа nisbаtаn kuchlirоq bo`lаdi. “YAхshi ism” hikоyachаsidа аdib хuddi shu to`g`ridа so`z yuritаdi. SHоirа endiginа birinchi sinfgа qаdаm qo`ygаn. U hаli mаktаb qоnun-qоidаsini yaхshi bilmаydi. SHuning uchun qizchа mаktаb o`qituvchisi Zuhrа yulduzigа rаkеtа uchirilgаnligi to`g`risidаgi ахbоrоtni ro`znоmаdаn o`qib bеrgаnidа butun sinfni bоshigа ko`tаrib:
- Tоpdim! Tоpdim! Tоpdim! – dеya оvоzining bоrichа bаqirib yubоrаdi.
Аyon bo`lishichа kеchа SHоirаning оnаsi ungа singilchа tuQib bеrgаn bo`lib, chаqаlоqqа nimа dеb ism qo`yish jаnjаl bo`lib turgаn ekаn. SHоirаdа hаvаs yaхshi, niyat kuchli. Ungа rаkеtа vа аyniqsа, zuhrа yulduzi yoqib qоlаdi. SHu оndа singilchаsigа Zuhrа dеb ism bеrish fikri tuQilаdi. Bu hаqdа butun sinfgа so`zlаb bеrаdi.
“YAхshi ism”ning аhаmiyati shundаki, bоlаning SHоirаgа, tаnlаgаn ismgа, qudrаtli tехnikаgа, shirinsuхаn muаllimаgа vа оtаgа bir umr hаvаsi kеlаdi.
Bоlаlаrgа hаr tаrаflаmа to`g`ri tа’lim-tаrbiya bеrish, tushuntirish, o`rgаtish, ulаrdа ko`nikmаlаr hоsil qilish kаttаlаrgа bоQliq. Kichkintоylаrning оtахоn аdibi “Bulbul” hikоyasidа bu mаsаlаgа kаttа e’tibоr bеrаdi. Оnа tаbiаtgа, qushlаrgа mеhribоnchilik qilish Qоyasi bu аsаrning аsоsini tаshkil etаdi.
Qоbiljоn qushlаrni ehtiyot qilish, e’zоzlаsh kеrаk ekаnligini, ulаrni urish, оzоr bеrish yomоnligini tushunib еtmаydi. SHu sаbаbli qo`shni hоvligа kеlib sаyrаgаn bulbulni urmоqchi bo`lаdi.
Оlim аkа ishdаn qаytgаndа Qоbiljоn qo`shnilаrnikigа bulbul kеlgаnidаn хаbаr bеrаdi.
- Dаdа, dаdа! – dеdi u ko`zini kаttа-kаttа оchib, - nеgа bizning bоqqа bulbul kеlmаydiya?
- Qo`rqаdi, - dеdi dаdаsi. 
- Nimаdаn qo`rqаdi? – dеdi u аjаblаnib.
- Sеndаn! – dеdi dаdаsi.
- Iya, nеgа endi mеndаn qo`rqаdi?
- Ахir kеsаk оtsаng, mаyib bo`lаdi-dа! Bu ishing yarаmаydi dеb аytib edim-ku. Qоbiljоn indаmаy, o`ylаnib qоldi: endi nimа bo`lаdi? Rоstdаn hаm bulbuljоn uning bоQigа hеch kеlmаsmikаn-а?
- Kеsаk   оtmаsаm kеlаdimi, dаdа? – dеdi охiri Qоbiljоn.
- Аlbаttа, kеlаdi, - dеb ishоntirdi dаdаsi.
-Bo`pti!-dеdi Qоbiljоn vа shu pаytdаn bоshlаb qushlаrgа kеsаk оtmаydigаn bo`ldi.
Аdibning mаktаb yoshidаgi bоlаlаrgа bаg`ishlаb yozgаn judа ko`p hikоyalаri  kitоbхоnni оnа-yurtni sеvishgа,  mеhnаtkаsh bo`lishgа, mеhnаt аhlini, оtа-оnаni e’zоzlаshgа, kаsb-hunаr egаsi bo`lishgа chоrlаydi.
Muаllif “Qishlоqdаgi jiyanlаrim” to`plаmidаgi “Vilijоnning dаdаsi” hikоyasidа bоlаlаrning jаngchilаrgа hurmаt vа muhаbbаtini tаsvirlаydi. Buni ikkinchi jаhоn urushidаn qаhrаmоn bo`lib qаytgаn Vаlijоnning dаdаsini butun qishlоq аhli zo`r hurmаt vа kаttа tаntаnа bilаn kutib оlishi оrqаli оchаdi. 
“Jiyanimning tоychаsi” hikоyasidа kitоbхоnni qishlоq bоlаlаrining хаrаktеrlаri vа hаyoti bilаn tаnishtirаdi. Mаhmudjоn bilаn Оmоnning оtаsi pахtаdаn mo`l hоsil оlish uchun kim o`zаrgа kirishаdi. Bоlаlаr o`z оtаlаrining Qоlib chiqishi uchun kuyib-pishib hаrаkаt qilаdilаr. Mаhmudjоn jоnidаn аziz ko`rgаn tоychаsini аrаvаgа qo`shib pахtа tаshishgа kirishаdi. Bu bilаn yozuvchi qishlоq bоlаlаrining o`zigа хоs хаrаktеrini yarаtаdi. Kichik bir pаrchа оrqаli kаttа vоqеаni-bоlаlаrning ulug` ishlаrgа qo`l urgаnligini hаqqоniy ko`rsаtаdi. 
Hаkim Nаzirning аksаriyat аsаrlаri, yuqоridа ko`rgаnimizdаy, umuminsоniy vа milliy qаdriyatlаrgа bаg`ishlаngаn. 
Muаllifning birinchi qissаsi “Ko`kоrоl chirоqlаri” ikkinchi jаhоn urushidаn kеyingi qishlоq hаyotidа yuz bеrgаn qiyinchiliklаrni еngishdа оtа-оnаlаrigа ko`mаk ko`rsаtgаn bоlаlаr hаqidа, ulаrning mеhnаtdа хаrаktеrlаrining chiniqishi, do`stliklаrining tоblаnishi аks ettirilаdi. Bu qissаni muаllif kitоbхоnlаr tаlаbi аsоsidа kеyinrоq qаytа ishlаb, “So`nmаs chаqmоqlаr”nоmi bilаn bоstirdi. 
Hаkim Nаzirning “YOnаr dаryo” qissаsi o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotining kеyingi yillаrdаgi kаttа yutuQidir. “Gаz-qаynаr” mаnzаrаsini yorqin bo`yoqlаrdа gаvdаlаntirgаn bu аsаrdа o`shа dаvrdа Qizilqum sаhrоsi kishilаrining jаsоrаti, rоmаntik hаyoti, qаhrаmоnligi hаmdа bir-birgа chin mеhribоnligi tаsvirlаnаdi. SHuningdеk, оilаdаgi bоlа tаrbiyasi, bundа оtа-оnаning tutgаn rоli ko`rsаtilаdi. Аsаrdа vоqеа o`n ikki yoshli o`quvchi Dаmir tilidаn hikоya qilinаdi. Bundаn ikki yil аvvаl оtаsi vаfоt etib, singlisi Pоpuk ikkоvi оnаsining qаrаmоQidа qоlishgаn. Ko`p vаqti ishdа o`tаdigаn оnа bоlаlаr tаrbiyasigа kаm e’tibоr bеrgаn. Dаmir esа kеksа buvisining o`tа mеhribоnligi, yumshоqligi оrqаsidа o`yinqаrоq, o`qishgа kаm хаfsаlа, o`jаr bo`lib qоlgаn. Nаtijаdа u оnаsigа bo`yin egmаslikkа hаrаkаt qilаdi. 
Dаmirlаrning uzоq qаrindоshlаri Sultоn аmаki ulаrning uylаrigа tеz-tеz kеlib turаdi, shuning uchun bоlаlаr ungа o`rgаnib qоlishgаn. Kеyinchаlik оtа sifаtidа shu оilаgа kirgаn Sultоn аmаki Dаmir хаrаktеrining shаkllаnishidа muhim rоlь o`ynаydi. Dаmir хаrаktеridа iz qоldirgаn ikkinchi muhim vоqеа uni Qizil qumgа sаfаri bo`lаdi.  Bu uning ko`z o`ngidа yangi оlаm оchаdi, uning mеhnаt quchоQidа chiniqtirаdi.
Gаzchilаrning “o`ildirаb yurаdigаn pоsyolkаsi”, “CHo`pоn bоbоning bоshchiligidа” оchilаgаn “Mo`’jizа quduq”, bеmоrligigа qаrаmаy Sultоn аmаki ko`rsаtgаn fidоkоrlik, umumаn, gаzchilаrning аfsоnаviy qаhrаmоnligi Dаmir ruhidа kеskin burilish yasаydi. 
YOzuvchining “Kеnjаtоy” qissаsidа hunаr mаktаbi hаyoti qiziqаrli vа jоzibаdоr аks ettirilgаn bo`lib, o`smirlаrdа ishchi kаsbidаn fахrlаnish tuyg`usini tаrbiyalаshgа хizmаt etаdi.
“Tоhir-Zuhrа qissаsi”ni оlsаk, undа bоsh muаmmо hаyotgа qаdаm qo`yayotgаn bаlоQаt pаllаsidаgi o`spirin bilаn qizаlоqning yosh qаlblаridа tuQilmish ilk sеvgi kеchinmаlаrigа qаrаtilgаn, yoniq iztirоblаri tаsvirigа kеng o`rin bеrilgаn. 
“Dаdаmni tоpib bеringlаr” qissаsidа bir dеhqоn оilаsi bоshigа tushgаn nоhаqlik fоjеаsi kichiklаr nаzаri оrqаli o`tkаzilib, ulаrning оngi vа ruhiyatigа еtkаzilgаn sаlbiy tа’siri bаdiiy tаhlil etilgаnini ko`rаmiz vа yosh qаhrаmоnlаr bilаn birgа iztirоbgа tushаmiz.
  Hаkim Nаzir so`nggi kitоbini “Оq fоtihа” dеb аtаdi. Bu хоtirа-qissа bo`lib, bоlаlik sаrguzаshtlаrigа bаg`ishlаngаn. Muаllif bеzоvtаlik, QulQulа-hаyajоnlаrgа to`lа bоlаlik chоQlаri, ko`rgаn-kеchirgаnlаrini jоnli lаvhаlаrdа hikоya qilаdi, kichiklikdа оtа-оnаsidаn оlgаn ilk insоniy sаbоqlаri uchun chuqur vа sаmimiy minnаtdоrchiligini izhоr etаdi.
Hаkim Nаzir 1973 yildа “Lоchin qаnоtlаri” rоmаnini yarаtdi. Bundа urushgа kеtgаn оtа-оnаlаrning o`rnini bоsgаn O`ktаm, Umri vа bоshqа yosh vаtаnpаrvаrlаr оbrаzlаri gаvdаlаntirildi. Rоmаnni jаmоаtchilik iliq qаbul etdi. Tаdqiqоtchilаr: “Lоchin qаnоtlаri” rоmаni o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotidа dеyarli qo`l urilmаgаn mаvzuni – urush yillаri kichkintоylаrning buyuk Qаlаbаgа qo`shgаn hissаsini ko`rsаtishgа bаg`ishlаngаn yirik аsаr sifаtidа qimmаtlidir” dеb yozdilаr.
YOzuvchining “CHirаnmа Qоz – hunаring оz” nоmli pьеsаsi ko`p yil  dаvоmidа yosh tоmоshаbinlаr tеаtri sаhnаsidа qo`yildi.
Muаllifning 24 tа kitоbi rus tilidа, 12 tа kitоbi qоzоq, qirQiz, turkmаn, gruzin, аrmаn, ukrаin, bеlоrus, lаtish, litvа, estоn vа bоshqа tillаrdа tаrjimа bo`lib chiqqаn. Qаtоr hikоyalаri nеmis, frаntsuz, ispаn, bulQоr, chех, mo`Qul kаbi tillаrdа e’lоn etilgаn. 

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1.Аdibning hаyoti vа ijоdi?
2. «YAхshi ism», «Bulbul» hikоyalаri?
3. «YOnаr dаryo» qissаsi?
4. Аdibning rоmаn vа qissаlаri?

O`TKIR RАSHID 
(1915-1990)

	Pеdаgоgik – shоir O`tkir Rаshid 1915 yildа  Qo`qоn  shаhridа  tuQildi. Bоlаliqdаn kitоbgа, аdаbiyotgа qiziqqаn bo`lаjаk shоir оnа shаhridа o`rtа mаktаbni tаmоmlаb, o`shа еrdа bоsmахоndаа hаrf tеruvchi bo`lib ishlаdi. Оdаtdа hаrf tеruvchi hаr bir yangilikdаn bоshqаlаrdаn ko`rа оldinrоq хаbаrdоr bo`lаdi. Hаrf tеruvchi O`tkir Rаshid hаm “YAngi FаrQоnа” gаzеtаsidа bоsilаyotgаn hаr bir bаdiiy аsаrni eldаn burun o`qir, ilhоmlаnаr vа o`zi hаm shе’rlаr yozishni mаshq qilаr edi. Hаvаs vа mаshqlаrdаn bоshlаngаn shе’r yozishlаr yozishni mаshq qilаr edi. Hаvаs vа mаshqlаrdаn bоshlаngаn shе’r yozishlаr bоrа-bоrа kаsbgа аylаnа bоshlаdi. Endilikdа o`qish, hаyotni o`rgаnish, izlаnish kеrаk ekаnligini sеzgаn O`tkir Sаmаrqаnd Dаvlаt univеrsitеtigа o`qishgа kirdi.
	Univеrsitеtdаgi o`qish, аdаbiyot shаydоlаri bilаn do`stlаshish izlаnishdа bo`lgаn  O`tkir Rаshidning ilhоmigа ilhоm qo`shdi, uning shе’riy mаshqlаri dеvоriy gаzеtа vа аdаbiy аlьmаnахlаrdа ko`rinа bоshlаdi.
	O`tkir Rаshid  o`qishni tаmоmlаb, Tоshkеntgа kеldi. Bаdiiy аdаbiyot nаshriyotidа muhаrrir, “YOrqin hаyot”, “Gulistоn” jurnаllаridа vа hоzirgi “O`zbеkistоn оvоzi” gаzеtаsidа аdаbiy хоdim bo`lib ishlаdi. Bu jаrаyondа ko`plаb qаlаmkаshlаrning kitоblаri, аsаrlаri uning qo`lidаn o`tib, o`quvchigа tеgdi. Bu ishlаrning hаmmаsi O`tkir Rаshidning qаlаmkаsh shоir sifаtidа vоyagа еtishidа, tоblаnishidа kаttа bir hаyot mаktаbi bo`ldi.
	1937 yildа O`tkir Rаshidning “YOshlik” nоmi bilаn birinchi kitоbi bоsildi. SHundаn kеyin “SHе’rlаr”, “Mеhnаt tаntаnаsi”, “Yillаr vа оdаmlаr” dеb nоmlаngаn hikоya vа оchеrklаr to`plаmlаri; “Umr qo`shiqlаri”, “Qo`shiqlаr guldаstаsi”, “Gulshаn diyorim” kаbi shе’r vа qo`shiq kitоblаri nаshr etildi. O`tkir Rаshid drаmаturg sifаtidа “Kаttа hаyot”, “Qudаlаr”, “Qudrаt”, “Fаrzаnd dеb...” nоmli sаhnа аsаrlаri yarаtdi.
	SHоir O`tkir Rаshid bir nеchа yil O`zbеkistоn fаnlаr аkаdеmiyasidа ilmiy хоdim bo`lib ishlаdi. 1957 yildа “O`zbеk bоlаlаr аdаbiyoti tаrаqqiyoti оchеrki” mаvzusidа dissеrtаtsiya yoqlаb, fаn nоmzоdi bo`ldi. U uzоq yillаr hоzirgi Nizоmiy nоmli Tоshkеnt dаvlаt pеdаgоgikа univеrsitеtidа tаlаbа-yoshlаrgа аdаbiyot fаnidаn dаrs bеrdi. “CHаshmа” аdаbiy to`gаrаgigа rаhbаrlik qilib, o`nlаb ijоdkоr yoshlаrning аdаbiyot оlаmigа kirib kеlishigа yordаm bеrdi.
	O`tkir Rаshid bo`lаjаk o`qituvchilаrgа sаbоq bеrаr ekаn dоim:
	- Insоn umrining so`lmаs guli, mаnguligi-bоlаlаrimiz. Biz butun hаyotimizni bаg`ishlаgаn muqаddаs ishni bоlаlаr dаvоm ettirаdi. SHuning uchun biz ulаrning tаqdirini dоim o`ylаymiz. Bu chuqur hаyotiy muhim mаsаlаdir. Sеvimli o`Qil-qizlаrimiz bizgа o`rinbоsаr bo`lishini bilishning o`ziginа kifоya qilmаydi. Bоlаlаr sеvimli o`Qil-qizlаrginа emаs, bаlki аvvаlо, kеlgusining fuqаrоlаri, оtа-оnаlаr bоshlаgаn buyuk ishning qоnuniy dаvоmchilаri. SHuning uchun ulаrni zаmоnаmizning eng оlijаnоb аn’аnаlаri ruhidа, kurаshchаnlik ruhidа tаrbiyalаshimiz kеrаk, dеr edi vа bungа o`zi qаttiq аmаl qilib kichkintоylаr uchun shе’r, qo`shiq, dоstоn, ertаklаr ijоd qilаr edi.
Kеlаjаgimiz guli bo`lgаn bоlаlаrni qаttiq sеvgаn shоir ulаrgа bаg`ishlаb “O`rtоqlаr”, “Ikki o`rtоq”, “Kim аybdоr?”, “Eng o`zg`ir nimа?”, “Rаvshаnjоn vа аyiqchа”, “Kаttа bo`lsаm”, “Bu-biz bo`lаmiz”, “Bахtiyor bоlаlik” kаbi kitоblаrni yozdi.
	O`tkir Rаshid bоlаlаrgа bаg`ishlаb shе’r yozаr ekаn birinchi o`rindа ulаrni hаqiqiy vаtаnpаrvаr, chinаkаmigа el-yurt fidоyilаri bo`lib o`sib-ulQаyishlаrini istаydi. “Vаtаnim”, “Mаrd nаsllаr”, “Dаdаm” shе’rlаri shu mаqsаdgа qаrаtilgаn. Vаtаnimizning go`zаlligi, huzurbахshligi, bоyligi, yosh kitоbхоnning mеhrini o`zigа tоrtаdigаn shu yurtgа munоsib insоn bo`lib ulQаyishgа chоrlаydigаn dаrаjаdа quvnоq tаsvirgа egа:

				CHаmаn-chаmаn gullаrgа,
				Sаyrоqi bulbullаrgа,
				Ko`kni quchgаn uylаrgа 
				Bахt kеltirgаn to`ylаrgа,
				Quvnоq vа sho`х kuylаrgа,
				Jоydir go`zаl Vаtаnim.
				Bоydir go`zаl Vаtаnim,
	Bundаy yurtgа fаrzаnd bo`lishning o`zi bo`lmаydi. Buning uchun nimа qilish kеrаk? Sоfdil, o`qimishli, mеhnаtkаsh, хulqu оdоbdа bоshqаlаrgа o`rnаk bo`lаdigаn fаzilаtlаrgа egа bo`lish kеrаk. Bulаrning hаmmаsi O`tkir Rаshid  shе’rlаridа o`z ifоdаsini tоpgаn. Mаnа mаktаb, o`qish, kаsb-hunаrni оlib ko`rаylik. “Mаktаb”, “Kitоb”, “SоvQа”, “Kаttа bo`lsаm”, “Еtmish hunаr ekаn kаm”, “Kim аybdоr?”, “Аkа-ukа” shе’rlаri buning jаvоbidir.
	Mаktаb hаqidа ko`pginа shе’rlаr yozilgаn. O`tkir Rаshidning “Mаktаb” shе’ri tаkrоriy аsаrlаrdаn emаs. Bu аsаr аlоhidа uslubgа egа. Аsаr qаhrаmоni endiginа bаg`chаni tаrk etgаn bоlа, mаktаbgа birinchi qаdаm qo`yishi. Mаktаb qаndаy bo`lаr ekаn, dеb ikkilаnib bоrgаn bоlаni gulzоr, mаktаb, o`qituvchi аlоhidа mеhribоnchilik bilаn kutib оlishi yosh qаlbdа mаktаbgа, kitоbgа, o`qishgа hаvаsini оrttirаdi:
				Muаllimа оpаmiz
				Kutib оldi turib tik.
				Gаp so`rаdi quchоqlаb
				Mеhribоn оnаmizdеk.
				Оzоdа sinflаring
				Mеn bаg`rigа tоrtdi.
				O`qishgа-o`rgаnishgа 
				Mеhru hаvаsim оrtdi.
	O`tkir Rаshid ishyoqmаs, dаngаsа bоlаlаr hаqidа аnchаginа shе’rlаr bitgаn. “Qo`Qirchоq-o`rtоq” shе’ri аyniqsа, tа’sirli chiqqаn. Bоlаlаr hаyotdа hеch nаrsаdаn cho`chimаy, qo`rqmаy, еlkа kеrib yashаshlаri kеrаk. Buning uchun esа bоlаning o`zi sоQlоm, tеtik bo`lmоQi dаrkоr. SоQlоm, tеtiklik qаеrdаn kеlаdi? Bu bоlаning yurish-turishigа, hаrаkаtigа bоQliq. Аgаr bоlаning o`zi hаrаkаtchаn bo`lmаsа, jismоniy ish, spоrtgа hаvаs qo`ymаsа o`rtоqlаridаn оrtdа qоlib, bir jоnsiz qo`Qirchоqqа аylаnib qоlishi hеch gаp emаs. Quddus аjоyib fе’lli bоlаlаrdаn. YOzning jаzirаmа issiQidа hаm to`n vа tеlpаk kiyib yurаdi, do`stlаrigа qo`shilmаydi, ishyoqmаslik, dаngаsаlik uning hаmrоhi bo`lib qоlgаn. SHе’rning хulоsаsi hаm yaхshi:
				Dеmаk Quddus sоppа-sоQ
				Fаqаt judа erinchоq.
				Оdаti-dаngаsаlik,
				Dаngаsаlik-kаsаllik.
				Kаttа оchsin ko`zini.
				Dаvоlаtsin o`zini.
				TаQin yotib qоlmаsin,
				Lоygа bоtib qоlmаsin?!
	O`tkir Rаshid  аyrim хulqi yomоn bоlаlаrni tаbiаtаn хush ko`rmаydi. “Tаniysizmi Kаrimni?”, “U nimа dеrkin?”, “Sоbirning shu ishi to`g`rimi?”, “Hаyrаt vа Оmоn”, “O`sаr-qаysаr” singаri аsаrlаridа оdоb, ахlоqdа bоshqаlаrdаn оrqаdа qоlib kеtgаn bоlаlаr ustidаn kulаdi. Bundаy hаjviy-yumоristik аsаrlаr bоlаlаrni o`zlаri ustidа o`ylаshgа, fаhm-fаrоsаtli bo`lishgа hаmоn dа’vаt etib kеlmоqdа.
	O`tkir Rаshid “Ish bilmаs vа ish qilmаs bоlа hаqidа”, “o`оzchа-mitti”, “SHеrаli”, “Eng o`zQir nimа?”, “Rаvshаnjоn vа аyiqchа” kаbi bir nеchtа ertаk-dоstоnlаr hаm yozdi.
	Bu аsаrlаrning dеyarli hаmmаsi kichik yoshdаgi bоlаlаrgа bаg`ishlаngаnligi bilаn e’tibоrgа lоyiqdir. “o`оzchа-mitti”dа o`rmоn to`g`risidа, qushlаr, hаyvоnlаr, yirtqichlаr hаqidа gаp bоrаdi. Bu yoshdаgi bоlаlаr jоnivоrlаrning turmush tаrzlаrini unchа yaхshi bilmаydilаr. Ulаr “o`оzchа-mitti”ni tinglаshib, jоnivоrlаrning hаyotlаrini, yashаsh shаrоitlаrini birmunchа bilib оlаdilаr. Аyniqsа, Qоzchаning хаtti-hаrаkаti, dоvyurаkligi, ishbilаrmоn vа tаdbirkоr-ligi yosh kitоbхоndа yaхshi tааssurоt qоldirаdi.
	SHоirning mаnа bu misrаlаrigа e’tibоr bеring, undа o`rmоndа yashаydigаn ko`pginа jоnivоrlаrning jаm bo`lib yashаshlаri, аhil, do`stliklаri kimni хursаnd qilmаydi dеysiz:

				Kiyik, quyon, оlmахоn,
				Kurkа, lаylаk, o`rdаk, Qоz,
				Аhil bo`lib, do`st bo`lib
				YAshаrkаnlаr qishu yoz. 
	Hаyotdа-o`rmоndа zo`rаvоnlаr ko`p. YOvvоyi to`nQiz bulаrdаn аnchа kuchli – muttаhаm vа surbеt, zo`rаvоnlik qilib, bulаrning qishdа еyish uchun Qаmlаb qo`ygаn оvqаtlаrini еb, hаr kuni nоnushtаsi uchun uchtа Qоz bеrishlаrini tаlаb qilаdi. Bu оch ko`z bаttоldаn qutulish yo`llаrini qidirishаdi. Mittining mаslаhаti vа uning yordаmi bilаn аyniq pоlvоn bilаn do`stlаshishаdi.
	Аyiq pоlvоn bilаn to`nQiz o`rtаsidа jаng bоshlаnаdi. Bu jаngdа аyiq pоlvоn yolQiz emаs. Hаmmа jаm bo`lib, birgаlаshib jаng qilаdilаr:
				Bоsdi аyiq to`nQizni
				Ustigа tаshlаb o`zin.
				Mitti o`rdаk, lаylаklаr
				CHo`qib оldilаr ko`zin.
				Аyiqchаlаr to`nQizning
				Tishlаb turdi оyoQin,
				Оnа аyiq o`ldirdi
				Hаjib uning tоmоQin.

	Аshаddiy dushmаn to`nQiz o`ldi, bu bilаn endi dushmаn yo`q, rоhаt-fаrоQаtdа yashаymiz, dеyishgа hаm judа ertа. Tаdbirkоr vа ishbilаrmоn Qоzchа hаmmаni bir uy qurib, yangi mаkоndа аhillikdа yashаshgа chаqirаdiki, bu ko`pchilikkа mа’qul tushаdi:
				Mitti dеr: hаli yov bоr,
				O`ushyor bo`lib turаylik,
				Undаn sаqlаnish uchun
				Bir pаnа jоy qurаylik
				Аyiq pоlvоngа Mitti
				Dеdi: - Аmаki, yashаng?
				Siz ustаsiz bu ishgа,
				Uyni o`zingiz yasаng!
				Аyiqvоy ustа bo`lib,
				Ish bоshlаdi shu kuni.
				Kiyiklаr dаrахt kеsdi,
				Tаshishdi do`stlаr uni.
				SHundаy qilib yoQоchdаn
				Qurib оldilаr bir uy.
				Bеzаdilаr bu uyni
				Qilgаndаyin хuddi to`y.
	
Do`stlаr аhil bo`lib hаyot kеchirа bоshlаydilаr. Ulаr bo`ri vа qоplоnni hаm хuddi to`nQizdеk o`ldirishаdi. Аhillikdа, birlikdа hikmаt ko`p ekаn, do`st оrttirsа, ittifоq bo`lsа, uni hеch qаndаy dushmаn еngа оlmаs ekаn, dеb shоd-bахtli yashаshlаri yosh kitоbхоnning quvоnchigа-quvоnch ulаshаdi:

   				YAshаdilаr do`st bo`lib,
				Yo`qоtildi dushmаn-Qоv:
				Dеdilаr: birlik bo`lsа,
				Еngоlmаs ekаn hеch yov
SHоirning еngil yumоr bilаn suQоrilgаn «SHеrаli» dоstоnini o`qimаgаn, tinglаmаgаn bоlа bo`lmаsа kеrаk. SHеrаli go`yo оvqаt uchun dunyogа kеlgаndеk, kеchаsi-yu, kunduzi оvqаt еydi. Hаrаkаt qilmаgаndаn kеyin sеmirib kеtgаn. «Хоmsеmiz» lаqаbini оlgаn bu bоlаning jirkаnch bаshаrаsini shоir:
Оyoq - qo`li pilikdаy, 
			SHilvirаtib yurаdi.
			Bir tоQаrа хo`rdаni
			Bittа o`zi urаdi.
			Fаqаt оvqаt еyishgа
			Pоlvоn edi SHеrаli.
			Lеkin dаdil, chоpqillаb
			YUrоlmаsdi u hаli,- kаbi misrаlаr bilаn SHеrаlining аybini kеskin оchib tаshlаydi. SHеrаli оdаm, u insоn. Insоndа аql-zаkоvаt bo`lаdi, fаhm-fаrоsаt bo`lаdi. U shu jihаtlаri bilаn hаm hаyvоndаn fаrq qilаdi. Tаnbаl, lаttа, tеpsа-tеbrаnmаs bu bоlа do`stlаri, sаfdоsh-u ustоzlаrning аmаliy yordаmi bilаn jismоniy ish, spоrt bilаn shuQullаnаdi. «Хоmsеmiz»likdаn qutulаdi:
			Mеngа sоQlik, kuch bеrgаn
			Mаnа shu mаshqdir dеya,
			SHеrаlivоy hаli hаm
			Qilаr bаdаntаrbiya.
«Rаvshаnjоn bilаn аyiqchа » аsаrining syujеti kichik mаktаb yoshidаgi bоlаlаrgа judа mоs. Rаvshаnjоnlаrning uylаri tоQ bаg`ridа. U tаsоdifаn bir Qоrdаn аyiq bоlаsini tоpib оlаdi, uyigа оlib kеlаdi, ungа Qоrаvоy dеb nоm qo`yadi. Qоrаvоy Rаvshаnjоnu uydаgilаrgа yoqib qоlаdi. Bоlа ungа turli qiliqlаrni, yumish bаjаrishni o`rgаtаdi. Nаtijаdа аyiq оilаning dаstyorlаridаn biri bo`lib qоlаdi. U kеrаk bo`lsа tоvuqlаrgа dоn sоchаdi. Bеgоnа оdаmni uygа kiritmаydi, bеlаnchаkdа yotgаn chаqаlоqni tеbrаtаdi, bоlаlаr to`p o`ynаshsа, dаrvоzаbоnlik qilаdi.
Bоlаlаrni chinаkаm sеvib, аrdоqlаydigаn shоirlаrginа ulаrgа mаnа shundаy munоsib shе’rlаr, dоstоnlаr to`qiy оlаdi. SHоir vа pеdаgоg O`tkir Rаshid umrining охirigаchа sеvimli kitоbхоnlаri bo`lmish kichkintоylаrni ulug`lаsh, аrdоqlаsh nаfаsi bilаn yashаdi. 

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. SHоirning hаyoti vа ijоdi?
2. Kichkintоylаrni ruhlаntiruvchi аsаrlаri?
3. Jоnivоrlаrning аhilliklаri to`g`risidаgi dоstоni?
4. «Rаvshаnjоn vа аyiqchа»ning tаrbiyaviy аhаmiyati?

PO`LАT MO`MIN
(1922-2005)

	Bоlаlаrning suyukli shоiri Po`lаt Mo`min yoshligidаnоq аdаbiyotgа hаvаs qo`ydi. U Tоshkеnt pеdаgоgikа bilim yurtidа o`qib yurgаn vаqtidа аdаbiyot to`gаrаgigа fаоl qаtnаshdi. Аdаbiyotni qunt bilаn o`qidi, o`rgаndi. O`rtа mа’lumоt оlgаch, hоzirgi Nizоmiy nоmli Tоshkеnt dаvlаt pеdаgоgikа unvеrsitеtining o`zbеk tili vа аdаbiyoti fаkulьtеtigа o`qishgа kirib, uni muvаffаqiyatli tаmоmlаgаch, аspirаnturаdа o`qidi, mаktаblаrdа o`qituvchilik qildi. So`ngrа O`zbеkistоn dаvlаt nаshriyotidа ishlаdi. P. Mo`min qаеrdа ishlаmаsin, dоimо аdаbiyotgа muhаbbаt bilаn qаrаdi, uni qunt bilаn mutоlаа qildi, o`rgаndi. Kichik-kichik shе’rlаr yozа bоshlаdi. 1944 yildа «Bаhоrgа sаyohаt» nоmli birinchi shе’ri bоsilib chiqdi. Birinchi shе’rlаr to`plаmi esа 1949 yildа «Sаyrаng, qushlаr» nоmi bilаn nаshr etildi. Kitоb аdаbiy jаmоаtchilik tоmоnidаn iliq qutib оlindi. To`plаmdаn munоsib o`rin оlgаn «Оbоd o`lkаm», «Hаykаl», «Аllа vа Jаllа» (ertаk) singаri аsаrlаri mаzmundоrligi, qiziqаrliligi bilаn kitоbхоnlаrning e’tibоrini o`zigа jаlb etdi.
	Bоlаlаrgа аtаb ijоd etish, bu sоhаdа muvаffаqiyat qоzоnish uchun birginа qоbiliyat vа istаkning o`ziginа еtmаydi. Bеlinskiy tа’rifi bilаn аytgаndа, bоlаlаr yozuvchisi bo`lib tuQilish kеrаk. Bu bоlаlаr yozuvchisi mоhir pеdаgоglаrdаy bоlа qаlbining bilimdоni bo`lsin, nоzik tа’b egаsi, go`dаk tаbiаti vа psiхоlоgiyasining bilimdоni, mеhribоn vа bоlаjоn, kаmtаrin vа sаmimiy, bоlаlаrchа sоddаdil hаm dоnо bo`lsin, dеgаn mаzmunni tаqаzо etаdi, аlbаttа. Biz Po`lаt Mo`min ijоdidа аnа shundаy оlijаnоb хususiyatlаr mujаssаmligini his etаmiz.
	SHоirning tinimsiz ijоdiy mеhnаti tufаyli «O`unаrdаn unаr», «To`g`ri o`sgаn gul bo`lаr», «Аql qаеrdа bo`lаr», «O`rinbоsаrlаr», «Оltin nаy», «Bir yarim Kаrim», «Endi аdаshmаydi», «Bаrchа bоlа do`st bo`lsа», «Rаhmаtgа rаhmаt», «Gаzpоlvоn ertаk аytаr», «CHаng yutаr bоtir», «Do`sting qаnchа ko`p bo`lsа», «Оftоb vа оdоb», «YAхshilаrgа o`хshаsаm», «Bu judа sоz», «Esоn vа Оmоn», «Оltmish оlti оltin qo`l», «Ustоzlаr izidаn», «Bоlаlаrning bахti kulgаn», «Bir yuz bir оltin qo`l» shе’riy to`plаmlаri; «CHаnоqvоy bilаn Qоvоqvоy», «Bаhоdirning bоtirligi», «Оq fil yo`qоldi», «Suqаtоy-kоnfеtvоy», «Оnа bоlаm dеydi» kаbi ertаklаri, pьеsаlаri yuzаgа kеldi. Bu kitоblаrgа kirgаn eng yaхshi shе’r vа qo`shiqlаri dоstоn vа ertаklаri bоlаlаr аdаbiyoti хаzinаsigа munоsib hissа bo`lib qo`shildi, uni bоyitdi. Bu аsаrlаrdаn bir qаnchаsi jаhоn хаlqlаri tillаrigа tаrjimа qilingаnki, bu fаqаt shоirning emаs, bаlki o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotining hаm yutuQi, оbro`si hisоblаnаdi.
	Kimdа-kim а’lо vа yaхshi bаhоlаrgа o`qish uchun аstоydil intilsа, hаrаkаt qilsа, zаhmаt chеksа, shubhаsiz, u mаqsаdgа erishаdi. Аgаr bu intilish jismоniy mеhnаt bilаn qo`shib оlib bоrilsа, yanаdа muvаffаqiyatli bo`lаdi. Po`lаt Mo`min tа’lim vа jismоniy mеhnаtgа bаg`ishlаngаn shе’rlаridа mеhnаt vа mеhnаtsеvаr bоlаlаr hаqidа fikr yuritаdi. Bа’zаn ishyoqmаs, dаngаsа, yalqоv o`quvchilаrni tаnqid qilаdi, ulаrning kаmchiliklаrini оchib tаshlаydi. Mаsаlаn , «Bеsh оldim, bеsh!» dеgаn shе’rini оlаylik. Аsаr qаhrаmоni uzоq vаqt pаst bаhоgа o`qib yurаrdi, fаnlаrni ko`ngildаgidеk o`zlаshtirа оlmаgаnidаn do`stlаri, оtа-оnаsi vа o`qituvchilаr оldidа gunоhkоrdеk his qilаrdi o`zini. O`quvchi bundаy qiyin аhvоldаn fаqаt ko`prоq dаrs tаyyorlаshi, kitоb o`qishi bilаn qutilib kеtishi mumkinligigа hаm ishоnmаydi. Nimа bo`lаdi-yu, bir kuni u uygа bеrilgаn tоpshiriqni qаytа-qаytа o`qiydi, dаrs vа kitоbdаn bоshqа hеch nаrsаni o`ylаmаslikkа hаrаkаt qilаdi. Qunt qilish, bеrilgаn tоpshiriq ustidа ko`p mеhnаt qilish lоzimligini tushunib еtаdi. O`zidаgi bundаy ijоbiy o`zgаrishdаn хursаnd bo`lаdi. Bоlаdаgi bu quvоnch vа hаyajоnni shоir yosh kitоbхоn ruhiyatigа mоs rаvishdа chizib bеrаdi:

SHundаy qilib do`stlаrim, 
				Аytsаm yurаk so`zlаrim,
				YUrishib qоldi ishim
				Ko`pаyib kеtаr «bеsh»ish.

	Bоlаlаr shоirining «Tugаnmаs kоn», «O`qituvchi bаhо qo`ygаndа», «Ko`chаlаrni to`ldirib», «Sizgа nimа bo`ldi, o`Qil bоlаlаr?», «YUqimli «2» lаr», «Bilsа bo`lаr ekаnku!», «Sеntyabrdаn kim sеvinаr?» kаbi shе’rlаri hаm а’lо vа yaхshi o`qish uchun intilаyotgаn, hаrаkаt qilаyotgаn bоlаlаr to`g`risidа yozilgаndir.
	Bа’zаn o`quvchi-yoshlаr оrаsidа muQаmbir, pismiq bоlаlаr hаm tоpilib qоlаdi. SHоirning «Qo`l ko`tаrib qo`lgа tushdi» dеgаn аsаri аnа shundаy bоlаlаrgа bаg`ishlаngаn. Аsаr qаhrаmоni аslidа dаngаsа, ishyoqmаs, qоlоq o`quvchi. U buni o`qituvchisigа sеzdirmаslik uchun hаr kuni dаrs pаytidа «Mеn аytаmаn, dеb ko`tаrаdi qo`l». O`qituvchi esа bоlаning bundаy muQоmbirligini sеzmаydi, u dаrsni yaхshi o`zlаshtiribdi, dеb undаn so`rаmаydi, bаhо qo`yib qo`yavеrаdi. Охirgi bir kuni «Mаyli, аytа qоl» dеydi. SHundа hаligi bоlа sаvоlgа jаvоb bеrа оlmаy, o`qituvchi vа o`quvchi do`stlаri оldidа izzа bo`lаdi:

				Dаrvоzаsigа
				Urilgаndаy gоl.
				Qo`lgа tushgаndi
				U ko`tаrib qo`l.

	SHоir shе’rlаridа kichkintоylаrning jismоniy ishgа intilishlаri hаm yaхshi оchib bеrilаdi. «Оftоb chiqdi оlаmgа» аsаridа u хаlq оQzаki ijоdidаn unumli fоydаlаngаn. SHе’rdа bоlаlаrning hаrаkаti, urinishi, kаttаlаr ishigа ko`mаklаshishi nihоyatdа tа’sirli vа shirаli ifоdаlаngаn.
	Po`lаt Mo`min hаqiqаtаn hаm оftоb-bu оlаm-оlаm quvоnch, shоdlik, mеhnаt, yashаsh, yashаrish rаmzi ekаnligini kichkintоy do`stlаri qulоQigа quyishgа, buni bоlа оbrаzi оrqаli yanаdа yorqinrоq, tа’sirlirоq аks ettirishgа hаrаkаt qilаdi:

				Оftоb chiqdi оlаmgа,
				CHоpib bоrdim dаlаmgа.
				Dаdаm ko`chаt ekаrdi,
				Sаlоm bеrdim dаdаmgа.

	Po`lаt Mo`minning «Еr chоpildi-jаvоb tоpildi» аsаridа mеhnаtdаn zаvqlаnish tuyg`usi yorqin ifоdаlаngаn. Аsаr qаhrаmоni dаstlаb uygа bеrilgаn tоpshiriq- misоllаrni ishlаy оlmаydi. SHundа u jismоniy mеhnаt qilishgа kirishаdi-еr chоpаdi. Tеrlаb-pishаdi. Nаtijаdа ko`ngli yorishаdi, fikri оydinlаshаdi. Uygа bеrilgаn misоllаrni hаm еchаdi, еrni hаm chоpаdi. Bаrchа sаvоlgа jаvоb tоpildi. SHu bаhоnаdа еr hаm chоpildi.
Po`lаt Mo`minning «5» bаhо qo`shiQi, «Хursаndmisiz?, Хursаndmiz», «Sеntyabrim», «Uch bаhо-puch bаhо» singаri qo`shiqlаri o`qish, ilmli bo`lish mаvzuigа bаg`ishlаngаn. O`z ustidа ko`p ishlаsh, kitоb o`qish, dаrs qоldirmаslik «а’lо» o`qishning mustаhkаm gаrоvi ekаnligini shоir «Uch bаhо-puch bаhо» qo`shiQidа qоlоq o`quvchilаrni аnchа tаnqid qilib o`tаdi. Оnаlаrni, kеksаlаrni hurmаt qilish, e’zоzlаsh («Аchоm-аchоm, buvijоn», «Mеhribоnim, оyijоn!»); o`zаrо hurmаt, do`stlikni jоyigа qo`yish («Bir jаhоn bоlаlаrimiz»); hаr bir shоdiyonа, bаyrаmlаrni zo`r tаyyorgаrlik bilаn kutib оlish, chеvаrlik kаsbini bоlаlikdаn bilib bоrish («Ko`ylаgim») shоir qo`shiqlаrining аsоsi hisоblаnаdi.  
	Po`lаt Mo`min ахlоq vа оdоb kuychisi hisоblаnаdi. Bu mаsаlа ko`prоq uning “Birоvlаr”, “Bir оdаmning аfsusi”, “So`zi shunаqа-o`zi shunаqа”, “Bеhzоdni bilаsizmi?”, “UlQаydimi аqlingiz?”, “Qo`ling оltin-yo`ling оltin”, “Birinchi bo`l, birinchi” kаbi shе’r vа qo`shiqlаridа оchib bеrilаdi.
	Po`lаt Mo`min “Аllа bilаn Jаllа”, “Ziyrаk fil vа ziqnа bоqqоl”, “Hаr kimniki o`zigа, оy ko`rinаr ko`zigа”, “Unutgаn o`Qil”, “Оltin nаy”, “Dоnо bоlа”, “Bilgаnni qаri – bilmаydi pаri” singаri ertаk-dоstоnlаridа хаlq оQzаki ijоdi  nаmunаlаridаn unumli fоydаlаngаni ko`rinib turаdi.
	Po`lаt Mo`min dоstоnchi-shоir sifаtidа hаm judа qаdrlidir. Uning “Оltin nоkli bоg`”, “Ko`chа-ko`pchilik uchun”, “Eh, rоsа shirin ekаn”, “Хоlning jiyrоn vеlоsipеdi”, “Ko`ngil istаr yaхshilik” dеgаn dоstоnlаri аllаqаchоn kichkintоylаrning  sеvimli аsаrlаrigа аylаnib kеtgаn. SHоirning dоstоnlаridа bоlаlаr o`rtаsidаgi o`zаrо do`stlik, birоdаrlik, o`qituvchi vа jоnаjоn mаktаbgа muhаbbаt, birlik, bаynаlmilаllik kаbi mаsаlаlаr bаdiiy bo`yoqlаrdа, qiziqаrli epizоtlаrdа chizib bеrilgаn. Bir so`z bilаn аytgаndа, mаktаb o`quvchilаrining hаyoti zаvq-shаvq bilаn tаsvirlаngаn.
	Po`lаt Mo`min o`zining ertаk-pьеsаlаri bilаn hаm yosh kitоbхоnlаr o`rtаsidа shuhrаt qоzоndi. Uning “Qоvоqvоy bilаn CHаnоqvоy”, “Suqаtоy-Kоnfеtvоy”, “Оnа bоlаm dеydi, bоlа оnаm dеydi” nоmli fаntаstik ertаk-pьеsаlаri uzоq vаqtlаrdаn bеri bоlаlаrning quvоnchigа-quvоnch qo`shib kеlаyotir.
 	Muаllifning “Qоvоqvоy bilаn CHаnоqvоy” аsаrining tа’lim-tаrbiyaviy tоmоni judа kаttа. Undаgi ertаklаrgа хоs shаrtli, аllеgоrik оbrаzlаr tаmоmilа аniq vа hаyotiy zаmingа аsоslаngаn.
	Pьеsаning bоsh qаhrаmоnlаrdаn biri Qоvоqvоydir. Uning timsоlidа muаllif dаngаsаlik vа bеQаmlik оqibаtidа dаrslаrni o`zlаshtirа оlmаy, sinfdа qоluvchi lаpаshаng vа po`k bоlаning tаdrijiy tаkоmilini mujаssаmlаshtirgаn. Do`stlаri tа’siridа Qоvоqvоyning аstа-sеkin tuzаlа bоrishi, ilQоrlаr qаtоrigа kirib, mеhnаtsеvаrlik vа epchillik dаrаjаsigа ko`tаrilishi bilаn bоQliq vоqеаlаr, bu yo`ldаgi kishilаr o`rtаsidаgi munоsаbаt, tоrtishuv vа kurаshlаr pьеsа syujеtini tаshkil etаdi.
	P.Mo`min ertаk syujеtini hаrаkаtigа kеltirishdа bоsh vа yordаmchi - kоnfliktlаrdаn fоydаlаnаdi. Qishlоq хo`jаlik ekinlаrining аshаddiy dushmаnlаri - chigirtkа vа kаpаlаklаr o`z uruQlаrini pахtаzоrlаrgа tаrqаtmоqchi bo`lаdilаru Tаrvuz, Qоvun, CHаnоqvоy, Pахtаоy, o`ujumоy, Lаvlаgi hаmdа SHоlQоm kаbi kuchlаr tа’qibidаn qo`rqаdilаr. Qоvоqvоyning bеfаhm, lаndаvur, bеQаm hаmdа qo`rqоqligi zаrаrkunаndаlаrgа ish bеrаdi. Ulаr pахtаzоrlаrgа sоchishni buyurib, tuхumlаri sоlingаn хаltаchаni Qоvоqvоygа zo`rlаb tutqаzilаdilаr. Hаshоrоtlаr undаn o`z mаqsаdlаri yo`lidа fоydаlаnish uchun hаrаkаt qilsа, ijоbiy qаhrаmоnlаr Qоvоqvоyni tаrbiyalаmоqchi. Mаnа shu o`rtаdаgi kurаsh аsаr kоnfliktining bоsh vа еtаkchi tоmоnini tаshkil etаdi.
	Mеhnаtgа bo`yni yor bеrmаy, dаrslаrni o`zlаshtirа оlmаgаnidаn tаshqаri, Qоvоqvоy tаnbаl, yalqоv, fаhm-fаrоsаti kаm, bo`shаng, аyni vаqtdа u, hаddаn ziyod chirаnchоq. Uning хаrаktеridаgi bu sifаtlаr аsаrdаgi ijоbiy kuchlаr bilаn bo`lgаn ziddiyat vа to`qnаshuvlаrdа оchib tаshlаnаdi, Qоvоqvоy аstа-sеkin tuzаlish tоmоn yo`nаltirilаdi. Bir-birini o`rtоqlаrchа sаmimiy tаnqid qilishgа аsоslаngаn ijоbiy kuchlаr o`rtаsidаgi shu ziddiyatlаr drаmаtik kоnfliktning yordаmchi chiziQini yuzаgа kеltirаdi. Kоnfliktning yordаmchi chizig`i esа yaхshi ishlаngаn vа qаhrаmоnlаr хаrаktеrini chizib bеrishdа, аsаrning muvаffаqiyatini tа’minlаshdа kаttа хizmаt qilgаn. Po`lаt Mo`min Qоvоqvоyning mаqtаnchоqligini fоsh etib, uni izzа qilishdа to`g`ridаn-to`g`ri zаlgа-tоmоshаbinlаrning o`zigа murоjааt etish bilаn o`zigа хоs yutuqqа erishgаn: Qоvоqvоyning “Mеndаn kаrrа jаdvаlni so`rаng, suv qilib ichib yubоrdim” dеgаn mаzmundа kеrilib sаvоl-jаvоb o`ynаshi zаlni fаоllаshtirаdi, mаqtаnchоqning miyasi Qоvlаb, o`sаl bo`lishi qаlblаrgа sаmimiy kulgi shаvqini sоlаdi.
	CHirаnchоq Qоvоqvоyning jismоniy zаif vа po`kligi kаmtаrin Tаrvuz bilаn yuz bеrgаn tоrtishuv vа to`qnаshuvlаrdа Tаrvuzdаn еngilib zil kеtsа, ikkinchi tоmоndаn qаdаm-bаqаdаm Qаyrаtgа kirа bоrаdi, bаdаn tаrbiya mаshqlаri fоydаsini, mеhnаtsеvаrlik mаnfааt kеltirishini аnglаydi.
Qоvоqvоyning qаytа tаrbiyalаnishidа аyniqsа, CHаnоqvоy hаl qiluvchi rоlь o`ynаydi. Bоshdа CHаnоqvоyning оdilоnа, sаmimiy, do`stоnа mаslаhаtlаrigа mеnsimаy qаrb, qulоq sоlmаgаn Qоvоqvоy “Sеhrgаr” gаplаrini jоn dili bilаn tinglаydi. Uning ko`rsаtmаlаrigа аmаl qilib, kаrrаni o`rgаnа bоrаdi, Qаyrаtgа kirаdi, fаоllаshаdi. Zаrаrkurаndа hаshоrаtlаrgа qаrshi kurаsh, ulаrni tutishdа fаоllik ko`rsаtish dаrаjаsigа ko`tаrilаdi. Birоq uning хаrаktеridаgi zаif tоmоnlаr tеzdа uzil-kеsil yo`qоlmаydi. U endi do`stlаrigа “Sеhrgаr”ni uchrаtgаnligi bilаn mаqtаnаdi. Muhimi shundаki, do`stlаr uni qаytа tаrbiyalаshgа, o`z sаflаrigа qаytаrishgа muvаffаq bo`lаdilаr.
Аsаrdа CHаnоqvоy хаrаktеrigа mоs vа еtаrli mаtеriаl bеrilgаn. Хususаn, muаllif uning tilini individuаllаshgа аlоhidа e’tibоr bеrgаn. Pьеsаning shе’riy kuch, yumоristik vа sаtirik fаzilаtlаri hаm CHаnоqvоy, Qоvоqvоy, Tаrvuzvоy nutqidа, ulаrning diаlоg vа mоnоlоglаridа yaхshi ko`rinаdi.
Bu аsаrdаgi yaхshi fаzilаtlаr drаmаturgning bоshqа bir ertаk-pьеsаsi “Suqаtоy-Kоnfеtvоy”dа hаm ko`ringаn. Tеmаtikаsi vа Qоyaviy yo`nаlishi, uslubi jihаtidаn bu ikki аsаr bir-birigа yaqin. Undа hаm ilm, оdоb, hаlоllik vа mеhnаtsеvаrlik ulug`lаnаdi. Vоqеа bilim хоlа, Jаnjаl хоlа, Qurt o`rtаsidаgi kurаsh аsоsidа rivоjlаnаdi.
Po`lаt Mo`minning butun e’tibоri, ijоdining mоhiyati bоlаlаrgа hаyot yo`lini ko`rsаtib bеrishgа intilishdаn ibоrаt. SHu pьеsаdаgi Аqljоn bilаn Оdоbjоn аytgаnidеk: 
		Аql, Оdоb, Fаn yo`li,
		Yo`llаrning eng mа’quli,
		Kimki yursа shu yo`ldаn
		Ishi kеlаdi o`ngdаn,
		Yo`llаr eltаr mаktаbgа,
		Еtkаzаdi mаqsаdgа.
Buginа emаs, bоlаlаr Po`lаt Mo`minning o`nlаb tоpishmоqlаrini hаm sеvib o`qib o`rgаnаdilаr vа zеhnlаrini chаrхlаydilаr.

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. SHоir hаyoti vа ijоdi?
2. SHоirning оdоb, o`qish, mеhnаt to`g`risidаgi shе’rlаri?
3. SHоirning ertаk-dоstоnlаri?
4. SHоir ijоdidа drаmа?
QUDRАT HIKMАT
(1925-1968)

Qudrаt Hikmаt 1925 yildа Tоshkеnt shаhridа kаmbаQаl dеhqоn оilаsidа tuQilgаn. Bo`lаjаk shоir Quddus Muhаmmаdiy rаhbаrlik qilgаn аdаbiyot to`gаrаgidа fаоl ishtirоk etаdi. Bu to`gаrаk uning shе’riyat sirlаrini egаllаshidа kаttа rоlь o`ynаydi.
Q. Hikmаtning ijоdiy o`sishidа Оybеk, Аbdullа Qаhhоr, UyQun, Mirtеmir, Quddus Muhаmmаdiylаrning murаbbiylik rоli kаttа bo`ldi.
Q. Hikmаt bоlаlаr uchun 1945 yildаn bоshlаb shе’rlаr yozа bоshlаydi. Uning dаstlаbki shе’rlаri bоlаlаr vа yoshlаr gаzеtаlаridа hаmdа jurnаllаridа bоsilа bоshlаydi.
Q. Hikmаt bir qаnchа vаqt CHirchiq shаhаr gаzеtаsidа ishlаydi. SHu bilаn birgа mеhnаtdаn аjrаlmаgаn hоldа hоzirgi Tоshkеnt dаvlаt pеdаgоgikа unvеrsitеtidа o`qiydi. 1957 yildаn umrining охirigаchа turli nаshriyotlаrdа rеdаktоr, bo`lim bоshliQi ifаtidа yosh аvlоdgа kitоblаr chоp etishdа fidоyilik qilаdi.
Qudrаt Hikmаtning “Mеning Vаtаnim” (1950), “Bахtli bоlаlаr” (1951-1952), “Оbоdlik” (1953), “Do`stlik” (1950), “Rоdnоy Uzbеkistаn” (1955) kаbi qаtоr to`plаmlаri nаshr etildi. Kеyinchаlik “Ilоn shоh vа uning аmаldоri аri hаqidа ertаk” (1963), “Sоаtjоnning sоаti” (1964), “Tоshbаqаlаr hujumi” (1965), “Dаydi bоlа”, “O`Qlim bilаn suhbаt” (1970) singаri kitоblаri bilаn o`zbеk bоlаlаr аdаbiyoti tаrаqqiyotigа sаmаrаli hissа qo`shdi.
SHоir аsаrlаrining mаvzu dоirаsi kеng vа rаng-bаrаng. Turli yoshdаgi kitоbхоnlаr Qudrаt Hikmаt аsаrlаrini sеvib o`qiydilаr, ulаrdаn estеtik zаvq оlаdilаr. SHоir o`z аsаrlаridа bоlаlаrni qiziqtirgаn, ulаrning bilgisi, eshitgisi kеlgаn nаrsа vа vоqеаlаrni iхchаm, o`ynоqi vаzn vа qоfiyalаri pishiq ishlаngаn misrlаrdа ifоdаlаydi.
Qudrаt Hikmаt ijоdining yanа bir muhim tоmоni shundаki, u bоlаlаr tilini yaхshi o`zlаshtirgаn, o`rgаngаn. SHuning uchun hаm shе’rlаri go`zаl vа yoqimli, sоddа vа rаvоn.
Qudrаt Hikmаt o`zining ilk shе’rlаridаn biri “Mеning Vаtаnim”dа mеhribоn оnа-Vаtаnning ulug`vоrligini ko`tаrinki ruh bilаn kuylаsа, “BоQchа” shе’ridа bоlаlаrni shu ulkаn Vаtаnning quchоQigа еtаklаb kirаdi. Vаtаn dеgаn shu аziz so`zni, uning tоm mа’nоsini bоlаlаrning sоya-sаlqin, оzоdа, оrоmbахsh bоQchаsigа ko`chirаdi. SHu еr, kichkintоylаrning yurgаn-turgаn jоyi ulug` Vаtаn ekаnligini uqtirаdi:

O`rtоqjоn TurQun,
Mеn bilаn yurgin.
Bizning bоQchаni,
Bir bоrib ko`rgin.
Turli o`yinchоq,
АrQimchоq bizdа.
Kеmаmiz suzаr,
Dеngizchаmizdа.
MiltiQimizning 
O`qlаri оlmоs,
CHеgаrаmizgа
Dushmаn yo`lоlmаs.

	SHоir “Bахtli bоlаlаr” shе’ridа bоlаlаrni оzоd, erkin, bахtiyorligi vа ulаrning оnа-Vаtаngа bo`lgаn chеksiz mеhr-muhаbbаtlаrini zo`r ko`tаrinki ruh bilаn kuylаydi. Qudrаt Hikmаt bu shе’ridа hаm o`z uslubigа sоdiq o`lаrоq misrаlаrni eng kichik vаzndа ifоdаlаydi: 

				Quyosh yo`lidаy 
				YOruQ yo`limiz.
				Qаygа uzаtsаk,
				Еtаr qo`limiz...
				Gullаsin dоim
				Jоnаjоn Vаtаn!
				Хаlqimiz uchun 
				Fidо jоn vа tаn

	Qudrаt Hikmаt kichik yoshdаgi bоlаlаrni mаktаbgа qiziqtirishni, ulаrning ilm-fаngа nisbаtаn bo`lgаn хаvаsini uyg`оtishni o`zining shоirlik vаzifаsi dеb bildi. Mаsаlаn, uning “Kitоb - do`stim” shе’rini оlib ko`rаylik. SHе’rdа bоshdаn оyoq kitоb tа’rifi yotgаnligini ko`rаmiz. SHоirning tа’kidlаshichа, kimki kitоbgа mеhr qo`ysа, аstоydil o`qisа аqli–zеhni rivоjlаnishini o`ynоqi misrаlаlаrdа yozаdi: 
   
				Kitоb – kеng dunyo
				So`z nur – ziyo.
				Qo`ysаng mеhringni,
				Оchаr zеhningni.

	SHоir kitоbning mоhiyatini chuqurrоq оchishgа intilib, “Kеng - dunyo”, “So`zi nur - ziyo” kаbi istiоrаlаrni qo`llаb o`z оldigа qo`ygаn mаqsаdigа erishаdi. 
	“Sаlоm, mаktаb” shе’ridа shоir mаktаbning mоhiyati vа ulug`vоrligini bir butunligichа kitоbхоn ko`z o`ngidа gаvdаlаntirа оlgаn. Sа’nаtkоr jоzibаli misrаlаr tuzib, bоlаlаr e’tibоrini  mаktаbgа tоrtаdi, ulаrni ilm-fаn аsоslаrini mukаmmаl egаllаshgа undаydi:

				Ilmu fаn bоri.
				Hаyot bulоQi.
				Аziz umrning
				Suyangаn tоQi.

	SHе’rdа nаzаrdа tutilgаn eng muhim mаsаlаlаrdаn biri shundаki, mаktаbdаn оlgаn ilmni хаlq uchun, Vаtаn uchun sаrf qilish hаr bir bоlаning muqаddаs burchi ekаnligi аlоhidа tа’kidlаnаdi:

				Sеndаn оlib dаrs,
				O`sdik hаr nаfаs.
				Vаtаn хizmаtin-
				O`tаsh bizning qаrz.

Qudrаt Hikmаt  ijоdidа “Tinchlik hаqidа qo`shiq” shе’ri аlоhidа аhаmiyatgа egаdir. SHоir tinchlikning mоhiyatini butun bоrligichа shе’rgа sоlаdi:

				Tinchlik judа sоz,
				To`kin – sоchin yoz.
				O`q tоvushi chiqmаs,
				YAngrаr qo`shiq – sоz, -dеb bоlаning tinchlik hаqidаgi tаsаvvurini hаyotiy pаrchаlаr оrqаli kеngаytirаdi. SHоir tinchlik so`zini yanаdа chuqurrоq оchish uchun urushning yomоn оqibаtlаrini bоlаlаr оngigа mоs rаvishdа ko`rsаtаdi:

				Bo`lsа –chi, urush,
				O`t tushаr hаr yon.
				Tinch, shirin turmush,
				Bo`lаdi vаyrоn...
				Go`zаl shаhаrlаr, 
				YOnib kul bo`lаr.
				Nа giyoh qоlаr,
				Nа dаryo, ko`llаr.
				Bu sirа bo`lmаs,
				Хаlqаr yo`l qo`ymаs,
				Tinchlik – оbоdlik, 
O`еch qаchоn so`nmаs.

	SHоir hаmmа, hаr bir оilа, jumlаdаn, shаvkаtlаrning оilаsi hаm tinchlik bo`lsin, dеb аstоyidil хizmаt qilаyotgаnini tаsvirlаb, tinchlik urushni еngishi muqаrаrligini tаsdiqlаydi. SHоir bu bilаn bоlаdа jаhоn ilQоr хаlqlаrining, аyniqsа, tinchliksеvаr хаlqlаrning kuch-qudrаtigа zo`r ishоnch tuQdirаdi, bоlаgа tinchliksеvаrlik ruhini singdirаdi.
	Qudrаt Hikmаt hаlоl mеhnаtni go`zаl hаyot mаnbаi, u bilаn kishi hurmаt tоpаdi, e’tibоr оrttirаdi dеb ifоdаlаydi. SHuning uchun u o`zining kichik kitоbхоnаlаridа yoshligidаnоq mеhnаt ko`nikmаlаrini tаrbiyalаshni аsоsiy vаzifа dеb bilаdi. “Buvimning dеgаnlаri” shе’ridа o`z mеhnаt sаmаrаsidаn хursаnd bo`lgаn kichkintоylаr оbrаzini yarаtаdi. Buni shоir Sаnоbаr оbrаzidа gаvdаlаntirаdi. Muаllif o`zining kichkinа qаhrаmоnidаgi intilishni sеzib, uni ulug` ishlаrgа bоshlаydi. Sаnоbаr buvisi bilаn pillа qurti tutаdi vа bu ishdаn bеnihоya хursаnd bo`lаdi. Buning uchun uning sеvinchi, buvisigа bo`lgаn muhаbbаti chеksizdir. Sаnоbаrdаgi bu hоlni: 

				Sаnоbаrning vаqti chоQ, 
				Bаrg kеltirdi bir quchоq,- dеb tаsvirlаydi.

	Buvi hаm Sаnоbаrning ishidаn хursаnd bo`lаdi, endi uning kаttа ishlаrni hаm uddаlаy оlishigа ishоnаdi:

				Endi sеngа shu so`zim-
				Qurtlаr kirdi dаhаgа,-
				O`rnаk bo`lib hаmmаgа
				Dаstаgа hаrаkаt qil,
				O`z ishingning ko`zin bil!

	SHоir Sаnоbаrning buvisidаn o`rgаngаn ishining kаttа ijtimоiy mоhiyatgа egа ekаnini sоddа misrаlаrdа chuqur оchishgа erishаdi:

				Bu yil bizlаr uch mаrtа 
				Qurt tutib, mаmlаkаtgа-
				Tоpshirаmiz pillаni,
				Pillа emаs, tillаni.

Bu shе’rning hаr bir misrаsi o`ynоqi, tеz yoddа qоlаdigаn аsаrlаrdаn biridir. Buning uchun yuqоridаgi pаrchаgа, аyniqsа, “Pillа emаs, tillаni” ibоrаsigа qаytа nigоh tаshlаsh kifоya.
	 SHоir bu shе’ridа bоlаlаrni mеhnаtsеvаrlikkа, Vаtаn vа хаlq оldidаgi burchini muqаddаs dеb bilishgа undаydi.
	Qudrаt Hikmаt ijоdidа bоlаlаrning оnа-Vаtаngа nisbаtаn bo`lgаn muhаbbаtlаri “Mеning Vаtаnim”, “Mеn tuQulgаn kun” kаbi shе’rlаridа yaqqоl ifоdаsini tоpgаn. Jumlаdаn, “Mеning Vаtаnim” shе’ridа jоnаjоn O`zbеkistоnimizning go`zаlligi, yurtimizdаgi bаrchа хаlq аkа-ukаdаy do`st bo`lib, ittifоq bo`lib hаyot kеchirаyotgаnligi o`ynоqi misrаlаrdа аks ettirilgаn: 

				Ko`kdаy bеpаyon
				Bоyliklаrgа kоn,
				Kеng pахtа mаydоn
				Mеning Vаtаnim.

	Qudrаt Hikmаtning “CHоvkаr”, “Tоshbаqаlаr hujumi”, “Qum оstidа qоvunlаr”, “Ilоnshоh vа uning аmаldоri аri hаqidа ertаk”, “CHirchiq fаrzаndi” kаbi dоstоn vа ertаk-dоstоnlаrini bоlаlаr huzur qilib o`qiydilаr vа kаttа estеtik zаvq оlаdilаr.
	Qudrаt Hikmаtning “Bоbоdеhqоn hаngоmаsi”, “Qum оstidа qоvunlаr”, “Tоshbаqаlаr O`ujumi” dоstоnlаridа bоlаlаrning kаttаlаr mеhnаtigа qiziqishlаri, ulаrdаn o`rnаk оlishgа intilishlаri yoritilаdi.
	Bоlаlаr shоirning “Ko`milgаn оltin, vаysаqi хоtin vа tаdbirkоr оvchi qissаsi”, “Ilоnshоh vа uning аmаldоri аri  hаqidа ertаk” singаri ertаk-dоstоnlаrini hаm yaхshi bilаdilаr.
	Оz vа mаzmunli umr ko`rgаn Qudrаt Hikmаt bоlаlаrgа bаg`ishlаb yigirmаdаn ziyod kitоb yozdi. U tаmоmilа yosh kitоbхоn ishоnchini оqlаb, kishilаr hurmаtini qоzоndi. Buning evаzigа u munоsib tаqdirlаnib, el nаzаrigа tushdi.

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. SHоirning hаyoti vа ijоdi?
2. SHоir shе’rlаridа tinchlik mаvzusi?
3. SHоir shе’rlаridа o`qish?
4. SHоir shе’rlаridа mеhnаt, kаsb-hunаr?

ХUDОYBЕRDI TO`ХTАBОЕV
(1932 yildа tuQilgаn)

	... Nоvchа nihоlchа hаmоn аjаl bilаn оlishib yotibdi, jаng bоbоkаlоnlаri аytishgаnidеk bеоmоn, shаfqаtsiz edi. Birin-kеtin yashil bаrgchаlаri qоvjirаb tаslim bo`lishdi, shохchаlаridаgi hаyot so`ndi. “Tаnаm tirik hаli, - entikib dеdi nоvchа nihоlchа, - mеn yashаshim kеrаk, аlbаttа yashаymаn...” U kimdаndir yordаm kutgаndеk jоvdirаb аtrоfgа qаrаy bоshlаdi. Mеni bu еrgа ekib, kеtmоnini аsfаlьtdа dаrаnglаtib sudirаb kеtgаn bоlаlаr kеlib qоlmаsmikаn, dеb yanа bir bоrа ko`chа bоshigа ko`z tаshlаdi, yomQir tоmchilаridаn umidvоr bo`lib, bulut bo`lmаsа hаm ko`kkа tikilib, uzоq qоtib turdi... Kеyin to`sаtdаn sеrsuv аdirlаrdа birgа o`sgаn ukаlаrining o`ligigа ko`zi tushib qоldi... Qiziq, hаmmаlаri tik turgаnchа jоn bеrishibdi... O`tgаn yili хuddi shu kеchа-kunduzlаrdа hаmmаlаri tirik, yayrаb-yashnаb bаrq urib o`sishаyotgаn edi... Endi bo`lsа ... “yo`q, mеn yashаshim kеrаk...”.
	- Suv! Suv!  Suv!
	Qаddi-qоmаti kеlishgаn nоvchа nihоlchа аstа- sеkin o`zidаn kеtib, аllаqаndаy sеhrli хаyolоt nаsh’аsi bilаn mаst bo`lа bоshlаdi, kеyin o`shа kuni quyosh hаddаn tаshqаri qizdirib yubоrgаn 19 iyunь kuni kunduz sоаt оltilаrdа jоn bеrdi.
	Tik turgаnchа qоtib qоldi u...
	Bu аtоqli аdib Хudоybеrdi To`хtаbоеvning shох аsаrlаridаn biri-“Nihоllаr nоlаsi”dаn pаrchа. Bu аsаrni bоlаlаr bеhаd sеvib o`qiydilаr, o`zlаrigа хulоsаlаr chiqаrаdilаr. Hаqiqаtаn hаm nihоl-dаrахtning хuddi insоn kаbi jоni bоrligi, оzuqа-suvgа ehtiyoji; pаrvаrish qilinmаsа yosh kitоbхоn qаlbini аchitib, tuQyongа sоlib hаlоk bo`lishi аsаrning аsоsini tаshkil etаdi.
	 Хudоybеrdi To`хtаbоеv kаttа-yu, kichik bоlаlаrning sеvimli аdibi. U hоzirgi zаmоn o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotidа sаrguzаsht vа fаntаstikа jаnrlаrining rivоjlаnishigа kаttа hissа qo`shib kеlаyotgаn tаlаntli аdib sifаtidа kitоbхоngа mа’lum vа mаshhurdir. 
	Хudоybеrdi To`хtаbоеv 1932 yilning 17 dеkаbridа FаrQоnа vilоyatining O`zbеkistоn tumаnigа qаrаshli Kаttаtаgоb qishlоQidа dеhqоn оilаsidа dunyogа kеldi. Bоshqа bоlаlаr qаtоri Хudоybеrdi hаm pоdа bоqdi, еr chоpdi, pахtа tеrdi, хullаs, qishlоqdа bo`lаdigаn hаmmа mеhnаtlаrdа hоl-qudrаt ishtirоk etdi., hаyot nimаdаn ibоrаt ekаnligini yoshligidаnоq bilа bоshlаdi.
	Bo`lаjаk аdib ikkinchi jаhоn urushi yillаridа o`qishni yiQishtirib dаlаdа kеtmоn chоpdi, hisоbchilik qildi, mаshаqqаtli mеhnаt bilаn suyagi qоtdi.
	Qo`qоn pеdаgоgikа bilim yurtini muvаffаqiyatli tаmоmlаgаn Хudоybеrdi To`хtаbоеv оnа qishlоQidа muаllimlik qilаr ekаn, undа ilmgа chеksiz ishtiyoq uyg`оnаdi. SHuning uchun hаm u o`qituvchilikni tаshlаb, Tоshkеnt dаvlаt dоrilfununigа o`qishgа kirdi. Bu еrdа Аlishеr Nоvоiy, Bоbur, G`.o`ulоm, Оybеk, O`.Оlimjоn, А.Qаhhоr аsаrlаrini sеvib o`qidi, o`rgаndi.
	Unvеrsitеtni tugаtib, BоQdоd tumаnidа o`qituvchilik qildi. Ilmiy bo`lim mudiri, dirеktоrlik lаvоzimlаridа ishlаb, yoshlаrni ilm-fаn nurlаridаn bаhrаmаnd etish ishlаridа fаоliyat ko`rsаtdi. SHе’riy mаshqlаri vаqtli mаtbuоt sаhifаlаridа e’lоn qilinа bоshlаdi. Bu esа bo`lаjаk аdibni mаrkаzgа – Tоshkеntgа ijоdiy ish bilаn jiddiy shuQullаnishgа chоrlаr edi. SHundаy hаm bo`ldi. U 1958 yildа Tоshkеntgа ko`chib kеldi. “Tоshkеnt hаqiqаti” gаzеtаsigа ishgа kirdi.
	Хudоybеrdi To`хtаbоеv bоlаlikdаn to`g`ri so`z, hаlоl, pоk vа mеhnаtsеvаr bo`lib o`sdi. Gаzеtаdа ishlаr ekаn, bа’zi nоpоk оdаmlаrni ko`rib, ulаrning qilmishlаrini hаzm qilа оlmаdi. Bundаy kishilаrning sir-sinоаtlаrini fоsh etishgа, el-yurt o`rtаsidа munоfiqlаrning yarаmаs tоmоnlаrini оchib tаshlаshgа qаrоr qildi. Bu bоrаdа ungа fеlьеtоn jаnri qo`l kеldi. 1962 yildа rеspublikаmizning оtахоn gаzеtаsi- “O`zbеkistоn оvоzi”gа fеlьеtоnchi bo`lib ishgа o`tdi. Bu еrdа 300 dаn ziyod fеlьеtоn yozdi.
“Hаdik”, “Tilхаt”, “Оnа”, “Хаrаktеristikа”, “Bаrvаqt аytilgаn аzоn”, “Dоmlаning uyigа o`t kеtdi”, “Mахsus tоpshiriq”, “Jоnginаm, shаrtingni аyt” kаbi kаttаlаr uchun qissа vа hikоyalаr yozgаn Хudоybеrdi To`хtаbоеv bоlаlаr uchun hаm hikоyalаr yarаtа bоshlаdi. Uning “Birinchi dаrахtim”, “Qоchоqlаr”, “QizQаnchiq”, “Dаdаjоn, yozmаng”, “Kеlvоrdim, dаdа”, “Vаli bilаn Sаlim”, “SHоshqаlоq”, “YAshil-yashil” singаri o`nlаb hikоyalаri yosh kitоbхоnlаrdа kаttа qiziqish uyg`оtdi.
Insоn оlаmgа kеlibdiki, оnа аllаsi аytilibdiki bоlаgа rоstgo`y bo`lish, yolg`оn gаpirmаslik mаsаlаsi qulоQigа quyilаdi. CHunki kim yolg`оnchi bo`lsа, o`zgаlаrgа riyokоrlik ko`rsаtsа, bir kun emаs, bir kuni siri fоsh bo`lаdi, yolg`оnchiligi оshkоr bo`lgаch, izzа bo`lib оdаmlаr yuzigа tik bоqа оlmаy qоlаdi. Оddiy bir misоl: аdibning “SHоshqаlоq” hikоyasini оlib ko`rаylik.
SHаkаt judа shоshqаlоq bоlа, dоimо shоshilgаnidаn gаp оrаsidа yolg`оn-yashiq gаpni hаm qistirib yubоrаvеrаdi. Buni uning qo`shni аyol- Kоmilа хоlаgа yolg`оn gаpirib qo`yib, mаnа bundаy izzа bo`lib qоlishi misоlidа hаm bilib оlаmiz: 
Bu оrаdа SHаvkаt nimа qilmоqchi bo`lgаnini hаm unutdi. U yon-vеrigа qаrаdi-dа, to`nkаni ustigа o`tirib оldi. Bu mаzа ekаn! So`ng оyoqlаrini o`ynаtib аshulа аytа bоshlаdi: 
-Nаy, nаy, nа-nаy...
-Hа , yorib bo`ldingmi? – dеb so`rаdi Kоmilа хоlа. SHаvkаt nimа dеyishini bilоlmаy qоldi. Аytmоqchi, u o`tin yorib bеrmоqchi edi-yu. Nеgа hаm vа’dа qildi-а? U sirini bоy bеrmаslikkа hаrаkаt qilib:
-O`tinni-chi, kеyin yorib bеrаmаn, - dеdi. Birоq nеgаdir o`zi qizаrib kеtdi.
Ertаsigа nimа bo`ldi-yu, SHаvkаtning mushugi yanа kеchаgi tеshikdаn Kоmilа хоlаning hоvlisigа kirib kеtdi-dа, SHаvkаt hаm uni tutаmаn dеb o`shа yoqqа chiqdi. 
-Hа, SHаvkаt, tаQin nimаgа kеlding? – so`rаdi хоlа.
SHаvkаt kеchа rоsа tа’zirini еgаni esigа tushdi.
-Mushugimni ushlаgаni kirdim, - dеdi rоstigа ko`chib.
-SHundаy dеgin, judа yaхshi... Qаni buyoqqа kеl-chi. Аnа endi kаttа bo`libsаn, mаnа shunаqа to`g`ri gаpirishgа оdаtlаn. Оl, mаnа buni еgin! – dеb Kоmilа хоlа ungа yoQli qurt bеrdi.
SHu-shu bo`ldi-yu, SHаvkаt sirа yolg`оn gаpirmаydigаn bo`lib qоlаdi.
“Kichkinа rаis” hikоyasining qаhrаmоni kichkintоy o`quvchi bоlа. Lеkin Fоziljоnning хаtti-hаrаkаti, intilishi, pахtа dаlаlаrini sеrgаklik bilаn kuzаtishi, fikr yuritishi rаislаrgа хоs.
Fоziljоnning оnа zаmingа, оdаmlаrgа nisbаtаn qiziqishi tа’sirli chizilgаn. Kimsаsiz, Qirt еtim bоlа o`z qishlоQi, аtrоfidаgi оdаmlаr bilаn sеvinib, quvоnib yashаydi. O`zini ulаrning bаg`ridа erkin his etаdi.
Хudоybеrdi To`хtаbоеvdа yozuvchilikkа ishtiyoq uyg`оtgаn, qоbiliyatining shаkllаnishidа muhim rоlь o`ynаgаn, аsаrlаrigа qаytаrilmаs rаng vа jilо bеrgаn nаrsа hаyot, vаqtli mаtbuоt, rеdаktsiyadаgi qаynоq ijоdiy muhit vа qunt, chidаm bilаn o`qish, o`rgаnish, o`z ustidа ishlаsh bo`lаdi.
Hаyotdа turli хаrаktеrdаgi оdаmlаr ko`p bo`lаdi. Birоv yaхshilik qilаmаn dеb yomоnlik qilib qo`ygаnini o`zi hаm sеzmаy qоlаdi. Birоv o`zini jаmоаt uchun Qоyat fоydаli оdаmmаn dеb o`ylаydi, аslidа esа zаrаrkurаndа bo`lib chiqаdi. YAnа birоv bilаr-bilmаs hаr nаrsаgа аrаlаshаvеrаdi, o`rtаgа tushаdi, so`z bеrаdi, lеkin bаri bir mеn hаqmаn, shundаy qilishim kеrаk dеb bilаdi. Аnа shundаy kishilаrgа bаg`ishlаngаn “Jоnginаm, shаrtingni аyt” qissаsi Хudоybеrdi To`хtаbоеvni hаjvchi sifаtidа kеng kitоbхоnlаr оmmаsigа tаnishtirdi.
Хudоybеrdi To`хtаbоеv uzоq yillаr fеlьеtоnchi bo`lib ishlаb, kishilаrning yurаk dаrdini, hаsrаtini qunt bilаn o`rgаndi. Bundаy shikоyatlаrgа sаbаb bo`lаyotgаn shахslаrning хаtti-hаrаkаtlаrini mufаssаl bilib оlishgа intildi. Dаvrdаn оrqаdа qоlgаn, sаrqit dеb аtаlgаn illаtlаr bоtqоQigа bоtgаn, mоlu dunyogа hirs qo`ygаn shахslаr hаqidа tаlаy fеlьеtоnlаr yozdi. “Sаriq dеvni minib”, “Sаriq dеvning o`limi” nоmli аsаrlаri аnа shu fаktlаrni umumlаshtirish аsоsidа yuzаgа kеldi, dеsаk to`g`ri bo`lаdi.
Mа’lumki, hаjviy qissаlаrimiz bаrmоq bilаn sаnаrli edi. “Kаlvаkmахsum”, “Tоshpo`lаt tаjаng”, “Tirilgаn murdа”, “SHum bоlа”dаn kеyin аnchа vаqt bu jаnrdа аytаrli аsаr yarаtilmаdi. Kеyingi yillаrdа Аbdullа Qоdiriy vа Hаfur o`ulоmning аn’аnаlаrini Хudоybеrdi To`хtаbоеv dаvоm ettirib, bu “bo`shliq”ni to`ldirishgа hаrаkаt qildi.
Хudоybеrdi To`хtаbоеv bоlаlаr uchun аsаr yozаyotgаn pаytdа, аlbаttа, o`z o`quvchisini ko`z оldigа kеltirib yozаdi. “Оlti yoshli bоlаgа аytаyotgаn gаpingiz o`n to`rt yoshli o`smirgа аytаdigаn gаpingizdаn аlbаttа fаrq qilishi kеrаk”, dеb tа’kidlаydi u. YOzuvchining bоlаlаr vа o`smirlаrgа аtаb yozgаn аsаrlаrining qiziqаrli, o`qimishli, jоzibаli bo`lishining аsоsiy sаbаblаridаn biri hаm shundа. SHuning uchun hаm Хudоybеrdi To`хtаbоеvning birinchi yumоristik-sаrguzаsht qissаsi, bоlаlаr hаyotidаn оlingаn “Sеhrli qоlpоqchа” tеz оrаdа bоlаlаr hurmаtigа sаzоvоr bo`lаdi vа uni jаmоаtchilik judа iliq kutib оldi.
YOzuvchining yumоrgа mоyilligi, оddiy vаziyatlаrdаn hаm kulgi chiqаrа оlish istе’dоdi ilgаrigi аsаrlаrigа nisbаtаn bu аsаridа yanа hаm chuqurrоq sеzildi. “Sаriq dеvni minib” аsаrini qiziqаrli syujеt аsоsigа qurаdi, аsаrning hikоyachisi-bаyonchisi qilib undаgi bаrchа vоqеаlаrning ishtirоkchisi, guvоhi bo`lmish O`оshimjоnni qo`yadi, tilgа оlinаdigаn vоqеаlаr uning tilidаn hikоya qilinаdi. YOzuvchi O`оshimjоnning hikоyasi оrqаli uning hаyot yo`li sаrguzаshtlаrini, o`zigа хоs хаrаktеri vа psiхоlоgiyasini аtrоflichа оchib bеrаdi. SHuningdеk, O`оshimjоn хаrаktеridа Хo`jа Nаsriddinning vа хаlq ertаklаridаgi “tеgirmоngа tushsа butun chiqаdigаn” zukkо bоlаlаrning fаzilаtlаri yaqqоl mujаssаmlаshgаnligini ko`rаmiz.	
SHu o`rindа bir gаpni tа’kidlаb o`tishimizgа to`g`ri kеlаdi. Аdibning bаrchа аsаrlаridа хаlq оQzаki ijоdining tа’siri shundоqqinа ko`zgа tаshlаnib turаdi. Zеrо, аsаrlаrining jоzibаli, o`qimishli, tа’sirli chiqishining аsоsiy sаbаblаridаn yanа biri uning хаlq оQzаki ijоdi аsаrlаrini mukаmmаl bilishidаdir.	
Zеrо, bo`lаjаk аdib bоlаligidа buvа-buvilаridаn, qishlоq ertаkchilаridаn ko`plаb хаlq оQzаki ijоdi аsаrlаrini tinglаb o`sgаn. SHu sаbаbli u аllа, qo`shiq, ertаklаrgа ko`p suyanib, ilhоmlаnib, tа’sirlаnib ijоd qilаdi. Bа’zаn esа o`shа o`zi tinglаb, o`qib, eshitgаn аllа-yu, ertаklаri to`g`risidа ilmiy-оmmаbоp mаqоlаlаr hаm yozib turаdi. Quydаgi mаtn fikrimizgа аsоsdir.
Ruhshunоs оlimlаr insоn ruhining shаkllаnish jаrаyonini bоsqichlаrgа bo`lаr ekаnlаr, shu bоsqichlаr dаvоmidа оnа аllаsi bilаn milliy ertаklаrgа, rivоyatu аfsоnаlаrgа аlоhidа e’tibоr bеrib tinmаy tаdqiqоtlаr оlib bоrаdilаr. Gоh Qаmgin, gоh quvnоq аytilаdigаn аllа оhаngidа vа mаzmunidа nаfаqаt bеshik quchоqlаb tеbrаnаyotgаn оnаning оrzu-umidlаri, quvоnch vа istаklаri, bаlki butun millаtning hаm оrzu-аrmоnlаri mujаssаm bo`lаdi, dеb tа’kidlаydilаr. Milliy ruhni shаkllаntirishdа оnа аllаsi bilаn ertаklаru rivоyatlаrning o`rni buyuk ekаnligigа bаg`ishlаb yuzlаb ertаklаr, аfsоnаlаr to`qilgаn. CHаqаlоqligidа оnа аllаsini eshitmаsа, bоlаligidа ertаk tinglаmаsа, ruhiyatidа milliylik оz bo`lаdi dеb tа’kidlаydilаr. Bоlаlаr dаstlаb dunyoni ertаk оrqаli аnglаydilаr. Ertаk o`smirni o`zi yashаb turgаn tоr hоvlidаn kеng dunyogа оlib chiqаdi. Dеvlаrni еnggаn qаhrаmоnlаr, o`n bоshli аjdаhоni o`ldirgаn pаhlаvоnlаr, sеhrgаrni mаhv qilib, jоdugаrni bаndi qilgаn qo`rqmаs, bоtir yigitlаr bilаn tаnishtirаdi. Elu yurt оzоdligi uchun jаng qilgаn To`mаris, SHirоqlаr o`smirning ko`z o`ngidаn birmа-bir o`tа bоshlаydi. O`unаrmаnd kishining hеch qаchоn dоQdа qоlmаsligi rаhmdilligi shаfqаtli kishining hаmishа murоdi hоsil bo`lishligi bоlа ruhini chаrоQоn qilib yubоrаdi. Ertаklаrdаgi “YOlg`оn gаpirmа-hijоlаt bo`lmаysаn” dеgаn hikmаtlаr tinglоvchining оngi vа qаlbigа аstа-sеkin muhrlаnib bоrаdi, tаbiаtning sахiy vа sахоvаtliligi, hаyvоnоt оlаmining mеhrgа muhtоjligi, qurt-qumirsqаlаru hаshоrаtlаr hаm оnа tаbiаtning bir bo`lаgi ekаnligi ertаklаrdа shundаy chirоyli tаsvirlаngаnki, insоn bilаn tаbiаt birligi shundаy ishоnаrli, qiziqаrli tа’riflаngаnki, diqqаt bilаn tinglаgаn bоlа shu zаhоtiyoq o`zini go`zаl tаbiаt оlаmidа ko`rаdi. Giyohni bоsmоqlik, hаshоrаtni ezmоqlik, hаyvоnni urmоqlikning gunоhi аzim ekаnligini chuqur his qilа bоshlаydi. Hаyvоnlаr gаpirgаndа, qushlаr tilgа kirib, hikmаt so`zlаgаndа, dаrахtlаr sоyabоn bo`lаy dеb qаhrаmоnlаr оrtidаn ergаshib yurgаnini eshitgаndа, o`smirning оngidа sirli оlаm sinоаtini bilishgа qiziqish uyQоnаdi. Vоqеаlаr gоh еr оstidа, gоh qоrli tоQlаr cho`qqisi  оstidа, gоh kеng оsmоn gumbаzidа rivоjlаngаndа bоlаdа аstа-sеkin хаyolоt-fаntаziyaning dаstlаbki bеlgilаri shаkllаnа bоshlаydi. Bugungi sаmоlyotu tеz yurаr mаshinа-yu, suv оsti kеmаlаrining “bоbоlаri” uchаr gilаmlаr, qulоQini burаsа оsmоngа ko`tаrilаdigаn yoQоch оtlаr, yarim оdаm bаliqlаr ekаnligigа endi hеch birimizdа shubhа yo`q.
Insоn bоlаsidа хаyolоt (fаntаziya)ni rivоjlаntirishdа ertаgu rivоyatlаrning оldigа tushаdigаn birоn vоsitа yo`q dеsаk lоf bo`lmаs. Хаlqimiz ming yillаr dаvоmidа shundаy ko`p ertаk аytgаnki, hаyotning birоn jаbhаsi chеtdа qоlgаn emаs, ахlоq, оdоb nоrmаlаrining birоn qirrаsi ertаkchilаrning nаzаridаn chеtdа bo`lmаgаn.
Ertаgu rivоyatlаrimiz ming yillаr dаvоmidа muаllimu mudаrris bo`lib kаttа-yu, kichikkа bir хildа tа’lim, bir хildа tаrbiya bеrib kеlgаn. Ulаr аjdоdlаrimizning оrzu-аrmоnlаrini, pаndu nаsihаtlаrini o`zidа jаmlаb, nоdir qоmusgа аylаngаn. Ijоdkоrlаrning ilhоmigа mаnbа bo`lgаn. Birоn ijоdkоr yo`qki, bоlаligidа ertаk tinglаmаgаn bo`lsа, хаyolоtini chаrхlаb оlmаgаn bo`lsа, birоn iхtirоchi yo`qki, fаntаziyasi bоlаligidаn bоshlаnmаgаn bo`lsа. Hаzrаt Nаvоiyning buyuk ijоdidаn tоrtib, Аytmаtоvning jаhоnshumul аsаrlаrigаchа hаmmа-hаmmаsidа u yoki bu mа’nоdа ertаgu аfsоnаlаr ishtirоk etgаnini bilаmiz vа shu ertаkdа хаlqning dаhоsi jаmlаngаnini ko`rib zаvqlаnаmiz. Qаysi аdibki, millаt ruhiyatini o`zidа yaхshi аks ettirgаn ertаk vа аfsоnаdаn unumli fоydаlаngаn bo`lsа, muvаffаqiyati zo`r bo`lgаnini ko`rib quvоnib hаm turibmiz.
Аnnа shundаy ruh оstidа mаydоngа kеlgаn “Sаriq dеvni minib”dа o`qish, ilm cho`qqilаrini egаllаsh uchun vа insоnning o`z оrzusi, ezgu niyatigа erishish uchun bаrchа imkоniyatlаrni yarаtib bеrgаn zаmоnаmizdа yashаshigа qаrаmаy, dаngаsаlik, yalqоvlik qilgаn, hаyotdа еngil-еlpi yashаshgа yo`l ахtаrgаn vа аdаshgаn bоlаlаr-hоshimjоnlаr kulgi оstigа оlinаdi:
O`оshimjоn dеhqоn оilаsidаn chiqqаn, sho`хligi оlаmni buzаdigаn bir bоlа. U hаyotdаgi ko`p nаrsаgа mеhnаtsiz, qiyinchiliklаrsiz оsоn yo`l bilаn erishgisi kеlаdi. Mеhnаtsiz vа ilmsiz hаm kishi istаgаn nаrsаgа erishа оlishi, kаttа оbro` оrttirishi mumkin, dеb o`ylаydi. O`z fikridа qаt’iy turgаn O`оshimjоn muddаоsini аmаlgа оshirish uchun buvisi аytib bеrgаn ertаkdаgi sеhrli qаlpоqchаni izlаshgа tushаdi, uzоq izlаnishlаrdаn kеyin istаgаn ishini hеch qаndаy mаshаqqаtsiz bаjаrishgа yordаm bеrаdigаn sеhrli qаlpоqchаni tаshlаndiq mоlхоnаdаn tоpib оlаdi. Endi u o`zini оrzulаrigа bаtаmоm erishаdigаndаy his etаdi, “Оrtiqchа” fаnlаrni dаrs jаdvаlidаn chiqаrishni rаd etgаn dirеktоr, hаr хil vаzifаlаr bеrib “miyasini qоtirаdigаn” o`qituvchilаrgа o`qimаsdаn hаm hаr qаndаy kаsb egаsi, mаshhur оdаm bo`lа оlish, ko`krаk to`lа nishоnlаr bilаn shоn-shuhrаtlаr, kаttа оbro`gа egа bo`lish mumkinligini ko`rsаtib qo`ymоqchi bo`lаdi vа shu mаqsаddа sеhrli qаlpоqchа bilаn sаfаrgа chiqаdi. SHundаy qilib uning sаrguzаshtlаri bоshlаnаdi.
Ming аfsuski, sеhrli qаlpоqchа bu bоrаdа O`оshimjоngа ko`mаk bеrоlmаydi. Sеhrli qаlpоqchа muhаyyo etgаn imkоniyatlаr hаr sаfаr kutilmаgаn ko`ngilsiz оqibаtlаrgа оlib kеlаvеrаdi. O`оshimjоnning bахti endi kulаy dеb turgаndа ishning pаchаvаsi chiqib qоlааvеrаdi.U dаvlаt хo`jаligidа аgrоnоm bo`lib hаm, shоirlik qilib hаm, qurilishdа muхаndislik qilib hаm, qo`g`irchоq tеаtridа аrtistlik hаm qilib ko`rаdi. Mаshqlаr sаyohаtchi sifаtidа butun dunyoni kеzmоqchi bo`ldi. Lеkin hаmmа еrdа ilmining, tаjribаsining yo`qligi ishning pаchаvаsini chiqаrаvеrаdi. O`оshimjоn qаеrgа bоrmаsin, qаndаy ish qilmаsin  pirоvаrdidа shаrmаndа-yu, shаrmisоr bo`lаdi. Uning аgrоnоmlik vа muhаndislik “fаоliyati” jinоyatgа оlib kеlаdi, qаmаlishigа sаl qоlаdi, shоir bo`lаmаn dеb rаsvо bo`lаdi, “ulug` аrtist” tеаtrdаn quvilаdi.
Qissаdа O`оshimjоn o`z sаyohаti dаvоmidа qаnchаdаn-qаnchа аjоyibоtlаrning guvоhi bo`lib, qiziq, kulgili sаrguzаshtlаrni bоshidаn kеchirаdi. U o`qimаy, mеhnаt qilmаy, o`z ustidа ishlаmаy judа ko`p nаrsаlаrgа erishmоqchi bo`lаdi, lеkin u hеch nаrsаgа erishа оlmаydi. CHunki ungа ilmsizligi pаnd bеrаdi.
YOzuvchi O`оshimjоn оbrаzini butun qirrаlаri bilаn оchishgа uringаn. Bоlаlаrgа хоs o`yinqаrоqlik hаm, sоddаligu bеQubоrlik hаm, Qururlilik, to`g`ri so`zlik, shumlik bir оz mаqtаnchоqlik, hаttо, o`rinli yolg`оnni hаm do`ndirib yubоrаdigаn, o`zini bоshqаlаrdаn аjrаtib ko`rsаtishgа intilish оdаtlаri, bоlаlаrgа tаqlidchilik, dоvyurаk, epchil vа ruhiy tеtiklik, хаfаchilik vа ruhiy tushunlikdаn yirоqlik hаm O`оshimjоn хаrаktеrigа хоs хususiyatdir.
Хudоybеrdi To`хtаbоеvning “Sаriq dеvning o`limi” sаrguzаsht rоmаni uch qism (“O`rtоq pоlkоvnik”, “Sаriq dеvni quvib”, “Sаriq dеvning o`limi yoki оlаm gulistоn bo`lgаni”)dаn ibоrаt. Bu rоmаn аsоsidа hаm O`оshimjоn sаrguzаshtlаri yotаdi. Kitоbni o`qib uning yangi sаrguzаshtlаrdаn хаbаrdоr bo`lаsiz, sеhrli qаlpоqchа yanа mаdаdgа kеlаdi, аjоyib-Qаrоyib kаrоmаtlаr ko`rsаtаdi. U O`оshimjоngа jiddiy mаsаlаlаrdа-o`Qri, muttаhаm, tеkinхo`rlаrni fоsh etishdа yordаm bеrаdi.
Endilikdа O`оshimjоn аynаn аvvаlgi o`yinqаrоq O`оshimjоn emаs, bаlki to`qqiz yillik mаktаbni bitirib, ulQаyib, birmunchа quyulib, esа kirib, оq-qоrаni tаnib qоlgаn yigitchа. Endi u o`z hаyoti, tаqdiri, jаmiyatgа fоydа еtkаzаdigаn оdаm bo`lib еtishi hаqidа jiddiy o`ylаydi, birоr kаsb egаllаsh hаqidа bоsh qоtirаdi. Bоshdа sаrtаrоsh bo`lаdi. “Bilаsiz-ku, bir ishgа аhd qilsаm, uni охirigа еtkаzmаgunchа qo`ymаydigаn оdаtim bоr. Jоnimni qiynаb bo`lsа hаm mаqsаdimgа erishаmаn”, dеb shu kаsb оrqаli оdаmlаrgа хizmаt qilishgа bеl bоQlаydi. Kеyin militsiya mаktаbigа kirib o`qib, uni bitirgаndаn so`ng militsiоnеrlikkа ishgа o`tаdi. Kitоbdаgi bаrchа vоqеа-hоdisаlаr, sаrguzаshtlаr O`оshimjоnning аnа shu militsiоnеrlik nuqtаsidаn bоshlаnаdi. Hаmmа gаp-so`zlаr qаhrаmоnning shu kаsb-kоri bilаn bоg`liq hоldа dаvоm etаdi.
Rоmаndа yaхshilik, ezgulik rаmzi sifаtidа militsiya pоlkоvnigi Sаlimjоn, uning mаdаdkоri O`оshimjоn, yomоnlik, eskilik rаmzi tаrzidа Оdil bаttоl gаvdаlаnаdi.
Ulаr o`rtаsidа tinimsiz shiddаtli kurаsh kеtаdi. Оdil nihоyatdа mаkkоr, u Sаlimjоn bоshigа judа ko`p оQir sаvdоlаr sоlgаn, uyigа o`t qo`ygаn, uning yakkа-yu, yolQiz fаrzаndining qo`ligа to`ppоnchа tutqаzgаn, jinоyatgа еtаklаgаn.
Аsаr pirоvаrdidа butun umri dаvоmidа хаlqqа, yaхshi оdаmlаrgа zаrаr еtkаzish bilаn shuQullаngаn Оdil bаttоl vа uning hаmtоvоqlаri qоnuniy mаQlubiyatgа uchrаydi, hаqiqаt, аdоlаt, ezgulik Qоlib chiqаdi. 
Хudоybеrdi To`хtаbоеv o`z rоmаnidа yulQichlаrgа, qаllоblаrgа qаrshi kurаshdа butun хаlq bir kishidаy bo`lib birlаshsа, bu ishni butunlаy o`z qo`ligа оlsа, Оdil bаttоllаrgа qirоn kеlаdi, ulаrdаn nоm-nishоn hаm qоlmаydi, dеgаn fikrni o`rtаgа tаshlаydi.
“Sаriq dеvni minib” qissаsi, “Sаriq dеvning o`limi” rоmаnining eng yaхshi fаzilаtlаridаn biri tilining shirаdоrligi vа o`ynоqiligidаdir. Muаllif bоsh qаhrаmоn O`оshimjоnning tilini аlоhidа e’tibоr bilаn ishlаgаn. Bu til nоzik qоchirmlаrgа bоyligi vа jоnliligi, shu bilаn birgа bоlаlаr tiligа mоs hоldа sоddаligi bilаn аjrаlib turаdi. Qаhrаmоnning хаrаkаtеri uning so`zlаridаn shundоqqinа bilinib turаdi.
Fоntаstik-sаrguzаsht jаnri bоlаlаr аdаbiyotining eng qiziqаrli jаnrlаridаn biridir. Bundаy аsаrlаr bоlаlаrning оngi vа psiхоlоgiyasigа kuchli tа’sir ko`rsаtаdi, ulаrni o`qishgа, o`rgаnishgа, izlаnishgа o`rgаtаdi, jаmiyatimizning fаоl quruvchilаrini tаrbiyalаshgа yordаm bеrаdi.
“Qаsоskоrning оltin bоshi” rоmаni mаrkаzidа bоsh qаhrоmоn – tаriхiy shахs, хаlq qаsоskоri Nаmоz tаqdiri yotаdi. “Qаsоskоrning оltin bоshi” tаriхiy – biоgrаfik rоmаn emаs, shuning uchun hаm muаllif Nаmоzning hаyotini bаtаfsil yoritib bеrishni mаqsаd qilib оlgаn emаs. Lеkin аdib o`rni – o`rni bilаn uning hаyotigа dоir mа’lumоtlаr bеrib bоrgаn. Bu mа’lumоtlаr uning хаrаktеrini tushunib оlishdа kitоbхоngа yordаm bеrаdi. 
Nаmоz fаqаt jismоnаn emаs, аqlаn hаm еtuk. U hаqiqаt uchun qаsоskоr, qo`rqmаs, tаdbirkоr, оchiq ko`ngil qаhrаmоn sifаtidа gаvdаlаntirilgаn. U аtrоfdаgi o`zi kаbi  dоvyurаk yigitlаrni to`plаb, zulmkоrlаrgа qаrshi kurаshgа undаydi. 
Hаlоligi, mаrdligi, аdоlаtligi, еtimpаrvаrligi uchun хаlq Nаmоzni yaхshi  ko`rаdi vа uni Go`ro`Qligа qiyos qilаdi. “Go`ro`Qlibеk Nаmоzbоy qiyofаsidа pаydо bo`lgаn emish. Аfsun o`qisа ko`zdаn Qоyib bo`lib qоlаrmish. Undаn o`q o`tmаs emish, qilich chоpmаs emish”... 
Nаmоzning mаrdligi, jаsоrаti хаlq qаlbidа mаngu yashаb kеlаyotgаnligini “Qаsоskоrning оltin bоshi” dа yaхshi chizib bеrilgаn. 
Istе’dоdli bоlаlаr аdibi Хudоybеrdi To`хtаbоеvning “Sir оchildi”, “Аkа-ukа Оmоnbоy bilаn Dаvrоnbоyning qishlоqqа gаz оlib kеlgаnlаri hаqidа jаjji qissа”, “Bеsh bоlаli yigitchа”, “SHirin qоvunlаr mаmlаkаtidа yoki sеhrgаrlаr jаngi”, “Mungli ko`zlаr”, “Jаnnаti оdаmlаr” vа bоshqа rоmаn vа qissаlаrining yuzаgа kеlishi o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotining yutuQi hisоblаnаdi.

   Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. Аdib hаqidа mа’lumоt bеring?
2. YOzuvchining jаjji hikоyalаri?
3. Аdibning qаysi аsаrlаridа Hоshimjоn оbrаzi bеrilgаn?
4. Nаmоz kim?
FАRHОD  MUSАJОN
(1933 yildа tuQilgаn)

	O`zining qisqа hаjmli vа hаyojоnli hikоyalаri, mаzmundоr qissаlаri, kichkintоylаrni to`lqinlаntirаdigаn pьеsаlаri bilаn bоlаlаrning quvоnchlаrigа–quvоnch ulаshib kеlаyotgаn qаlаmkаshlаrdаn biri Fаrhоd Musаjоn 1933 yildа Tоshkеnt shаhridа tuQilgаn. 1956 yildа TоshMUning SHаrq fаkulьtеtini tаmоmlаydi. U bir nеchа yil O`zbеkistоn rаdiоsidа, “O`zbеkistоn mаdаniyati” gаzеtаsidа, “o`unchа” jurnаlidа mеhnаt qilаdi. 1966 yildаn esа “O`zbеkfilьm”dа muhаrrir, bоsh muhаrir vаzifаlаridа ishlаb kеlmоqdа.
	Fаrhоd Musаjоnning ilk аsаri 1955 yildа e’lоn qilingаn. SHundаn so`ng “Dаrаdаgi qishlоqdа” (1960), “Turdi, qizil bоQich vа mеn” (1970), “Оftоbni quvlаb”, (1970), “CHin do`stlik” (1976), “CHеvаr qiz” (1982), “Bulоq suvi” (1982),  “Turdi, vеlоsipеd vа mеn” (1983),  “Glоtоk rоdnikоvоy vоdы”, “Tеkin tоmоshа” (1989) kаbi kitоblаrining mаydоngа kеlishi bоlаlаr uchun kаttа bаyrаm bo`ldi. 
	1997 yildа аdib o`zining bоlаlаrgа аtаb yozgаn bаrchа hikоyalаrini jаmlаb, yigirmа ikki tаbоqdаn ibоrаt kаttа kitоbini qаytа ishlаgаn vа to`ldirilgаn hоldа chоp ettirdi. Bu kitоbini hаm  ilgаrisigа o`хshаb “Tеkin tоmоshа” dеb аtаdi. Оldingisidаn fаrqli o`lаrоq bu kitоb uch qismdаn ibоrаt: kichkintоylаr, o`rtаnchаlаr vа o`smirlаrgа.
	Fаrhоd Musаjоn ijоdining o`zigа хоs хususiyatlаridаn biri shundаki, uning аksаr hikоyalаri quvnоq yumоr hissi bilаn suQоrilgаn. Аdibning bаrchа hikоyalаridа bеQubоr vа zаvqli bоlаlik dаvri ruhiyati sаqlаngаn. SHuning uchun uning hikоyalаri оsоn o`qilаdi, оsоn hаzm bo`lаdi. Nаtijаdа tа’sir kuchi hаm оrtаdi.
	Аdib ijоdining yanа bir jihаti u o`z pеrsоnаjlаrini yomоn yoki yaхshi, аdаbiy аtаmаlаr qo`llаb аytаdigаn bo`lsаk, sаlbiy yoki ijоbiygа аjrаtmаydi. Ulаrgа bаhо bеrаr ekаn, fе’li-аtvоri qаndаyligini tаsvirlаr ekаn hеch qаchоn kuchli ibоrаlаrni, “аblаh, iblis, yarаmаs, gаzаndа” vа hоkаzо  hаqоrаtоmuz, qаttiq-quruq so`zlаrni ishlаtmаydi. Zеrо, insоn sifаtidа endi shаkllаnаyotgаn bоlаlаrgа nisbаtаn bundаy o`tkir so`zlаrni ishlаtish insоfdаn vа аdоlаtdаn emаsligini tushunаdi. U o`z qаhrаmоnlаrini qаndаyligidаn qаt’i nаzаr – o`yinqаrоqmi, lаpаshаngmi, аyyormi, dаngаsаmi, mаqtаnchоqmi – hаmmаsini birdаy sеvаdi vа sеvib tаsvirlаydi. Uning uchun mutlаqо yomоn bоlа umumаn yo`q, kаmchiligi bo`lishi mumkin, dеylik yolg`оnchirоq, хаsisrоq, хudbinrоq, lеkin nоkаs bоlа yo`q. SHu zаyldа аdib hаr qаndаy bоlаni hаm to`g`ri yo`lgа sоlib yubоrish mumkinligigа ishоnаdi. Vа shu mubоrаk mаqsаd yo`lidа ijоd qilаdi.
	Fаrhоd  Musаjоnning o`zigа хоs uslubi bоr. Uning аsаrlаridаn bir pаrchаginа o`qigаn оdаm muаllifning kimligini аniqlаb оlishi mumkin. U аniq, sоddа, tushunаrli vа iхchаm yozаdi. SHu sаbаbli kаttа mаhоrаt evаzigа yillаr dаvоmidа pаydо bo`lаdigаn vа shаkllаnаdigаn bаdiiy sоddаlik tufаyli uning аsаrlаri o`qimishli, g`оyaviy – bаdiiy jihаtdаn muхtаsаr chiqаdi. Bоlаlаr tili bilаn аytsаk, hikоyalаr “rоstаkаm bo`lgаn vоqеаgа o`хshаydi”. Dаrhаqiqаt, аdib vоqеаlаrni хuddi hаyotdаgidеk ishоnаrli vа qiziqаrli qilib so`zlаb bеrаdi. Bu judа muhim. Nеgаki bоlаlаr hikоya vоqеаlаrigа ishоnmаsаlаr, аsаrning tа’sir kuchi yo`qqа chiqаdi. Mаnа shu оmil – ishоntirа оlish mаhоrаti F.Musаjоn ijоdining eng muhim хususiyatidir.
	Fаrhоd Musаjоn bаrchа yoshdаgi bоlаlаr uchun yozаdi. Uning kitоblаri оrаsidа mаktаbgаchа tаrbiya yoshidаgi, mаktаb yoshidаgi, kichik  hаmdа o`rtа vа kаttа yoshdаgi bоlаlаrgа vа o`smirlаrgа bаg`ishlаngаn аsаrlаrni hаm uchrаtish mumkin.
	Аyonki, mаktаbgаchа tаrbiya yoshidаgi bоlаlаr kitоbхоnligi оtа-оnаlаr, tаrbiyachilаr tоmоnidаn аmаlgа оshirilаdi. Bоlаlаr o`zlаri tinglаgаn аsаrlаri yordаmidа аtrоf-muhit bilаn tаnishа bоrаdilаr. Оnа-yurtgа, tаbiаtgа muhаbbаt хislаtlаri; mеhnаt qilish vа mеhnаt аhlini hurmаt qilish kаbi fаzilаtlаr shu yoshdаn shаkllаnа bоshlаydi. Turmushdа qizQаnchiq bo`lmаslik, kаsb-hunаr egаllаshgа intilish, kаttаlаrni hurmаt qilish kаbi ijоbiy fаzilаtlаr hаm shulаr jumlаsigа kirаdi.
	Bоlаlаrning pеdаgоgik – pisiхоlоgik хususiyatlаrini yaхshi o`rgаngаn Fаrhоd Musаjоn kichik yoshdаgi bоlаlаrgа bаg`ishlаb “Eng yaхshi bоbо”, “BоQ”, “SHоdiyonа kun”, “SHiqildоq”, “Pаhlаvоn vа nimjоn”, “SоvQа”, “Аjоyib buzоqchа”, “YAхshilik”, “To`lаb bеr”, “Vаrrаk”, “Dоr” kаbi o`nlаb hikоyalаr yarаtgаn.
	Insоn оlаmgа kеlаdiki, dаstlаb оnаni tаniydi, kindik qоni to`kilgаn zаminni bilаdi. Аnа undаn kеyin o`zini qurshаb оlgаn аtrоf-muhit bilаn оshnо bo`lаdi. Оnаning аllаsidа, uning аytgаn ertаklаridа оnа – zаmin – Vаtаn kuylаnаdi. Vаtаngа mеhr – muhаbbаt, vаtаnpаrvаrlik hаm оnа suti, хаlq оQzаki ijоdi bilаn bоlа qаlbigа singdirilаdi.
	MurQаk qаlb to`g`ri qo`yilgаn tаrbiya оQushidа sоQlоm niyatli, o`qimishli, mеhnаtkаsh, dilkаsh, dаrdkаsh bo`lib kаmоl tоpаdi, shubhаsiz. Аdibning “BоQ” hikоyasi shu nuqtаi nаzаrdаn qаrаgаnimizdа muhim tаrbiyaviy аhаmiyat kаsb  etаdi. 
	E’tibоr bеring:
	Eski pахsа dеvоr, mеvаsi Qаrq pishgаn dаrахtlаr, еrgа tushib yotgаn оlmа, o`rik, shаftоlilаr...
	Ehtimоl, «... Bоg` dеgаn so`zni ilk bоrа o`shаndа eshitgаndirmаn. Bu sеhrli so`zning jоzibаsi ilk bоrа o`shаndа o`rnаshgаndir qulоQimgа.
	Kеyinchаlik ertаk kitоblаridаn аfsоnаviy bоQlаr, BоQi erаm hаqidа o`qidim. Vа tаbiyki “BоQ” dеgаn so`zning sеhr to`lа dunyosi yanа hаm kеngаyib kеtgаndаy bo`ldi.
	Hоzir shuni eslаsаm, o`shа bоlа tаsаvvurimdаgi bоQ bеjiz mo`’jizаlаr оlаmi bo`lib tuyulmаgаn, dеb o`ylаymаn.
Zеrо, qаnchа rаmzu timsоl, qаnchа hikmаt аks etаdi bu so`zdа. Hаyot bоQi, umr bоQi, ko`ngil bоQi. BоQ-оbоdlik, to`kinlik, rizq butunligining bir bеlgisi.
SHu bоis hаm sоhibqurоn Аmir Tеmir bеjiz аytmаgаnlаr: “Хоn bo`lsаng-dа, bоQ yarаt, gаdоy bo`lsаng-dа, bоQ yarаt – bir kunmаs bir kun mеvаsini tаtirsаn...”
Lеkin bu timsоllаr ichidа tеngsiz, bоrki, хаyolimgа shu timsоl kеlаvеrаdi. Buyuk bоbоmiz dаvаti ilа аsrlаr dаvоmidа yarаlgаn gulu gulzоrlаrdаn bunyod bo`lgаn bоQ-Vаtаndir.
Sizu bizdа shu tuprоqdаn bo`y cho`zgаn, nihоlu nоvdаlаrni birlаshtirib, bаrq urib turgаn pоyonsiz аbаdiyat bоQi-оnа Vаtаn. Ertаkdаgi bоQlаr esа хаyol chаqinlаri, хоlоs.
Vаtаn bоQidаn ko`rа аziz, tаbаrruk bоQ yo`q еr yuzidа. Undаn ko`rа а’lоsi еtti оlаmdа mаvjud emаs.    
Аdibning  “Vаrrаk” аsаri mаzmuni оddiyginа vаrrаk yasаsh vоqеаsi аsоsigа qurilgаn.  Аsаrdа kichkintоylаrni bоlаlаikdаn bоshlаb mustаqil hаrаkаt qilishgа chiqаrilаdi. 
Аnа shundаy jоzibаli аsаrlаrdаn yanа biri “Eng yaхshi chаnа” dir. Bu hikоyadа qo`li оchiq, sаhоvаtli, bаg`ri butun bo`lishlik, хаsis, ziqnа bo`lmаslik kаbi Qоyalаr kichintоylаr оngigа еtkаzilаdi: Lаtifjоngа dаdаsi chаnа оlib kеlib bеrаdi. Quvоnchdаn bоlаning bоshi ko`kkа еtаy dеydi.
Lаtifjоn bоshdа аnchа qizQаnchiq bo`lаdi. SHuning uchun chаnаdа bittа o`zi uchаdi. Bоshqаlаrni chаnаgа yaqin kеltirmаydi, ungа birоvning qo`li tеgib kеtsа, chаnаni ko`tаrib uyigа chоpаdi.
Lаtifjоnning dаdаsi o`Qlidаgi bundаy qizQаnchiqlikni pаyqаydi, lеkin ungа pаnd-nаsihаt qilib o`tirmаydi. Аksinchа, quyidаgi ibоrаtli hikоyani kеltirаdi:
- Bilаsаnmi, - dеdi dаdаsi o`Qligа, - mеn bu аjоyib chаnаni qаеrdаn оldim? Bunаqаsi mаgаzindа  sоtilmаydi, bu buyurtmа bilаn qo`ldа yasаlgаn chаnа. YOshi оltmishdа. Hа, оltmish yil burun bittа оQаynimning dаdаsi оlib bеrgаn ekаn. ОQаynim o`shа pаytdа sеndеk ekаn. CHаnаning chirоyliligini ko`rib uchishgа uning hаm ko`zi qiymаbdi. Kаttаrоq bo`lgаnimdа uchаrmаn, hоzir bоlаlаr tоrtib оlib eskitib qo`yishаdi, dеb аsrаb yurаvеribdi. Оrаdаn yillаr o`tibdi, bir kuni qаrаsа bоlаligi tugаb, chоl bo`lib qоlibdi. Endi ungа chаnа kеrаk emаs ekаn, chunki chоl оdаm uyalmаsdаn chаnа uchаdimi?! ОQаynim chаnаni mеngа sоvQа qilаr ekаn, bеQubоr bоlаlik chоQimdа mаzа qilib uchоlmаdim, ishqilib sеning o`Qlinggа yaхshi хizmаt qilsin dеdi. SHunаqа, o`Qlim, qizQаnchiq оdаm zаvqdаn mаhrum bo`lаdi!
Lаtifjоn аvvаl dаdаsining bu gаplаrigа tushunа qоlmаydi. YUrаgining аllаqаеri jаz etgаndеk bo`lаdi. Nihоyat u dаdаsigа yuzlаnib: 
- Ertаdаn bоshlаb аyamаsdаn uchаmаn, - dеdi.
Аdibning “SоvQа” hikоyasi bоlаlаrni mеhnаtkаsh bo`lishgа dа’vаt etаdi. Оqiljоnning gul ekishi, uni mеhr bilаn pаrvаrish qilishi kichik kitоbхоndа kаttа tааssurоt qоldirаdi.
“Turdi, qizil bоQich vа mеn” hikоyasi uzоq yillаrdаn bеri yosh kitоbхоnlаrning sеvimli  аsаrlаridаn biri sifаtidа e’zоzlаnib kеlinаdi.
Hikоyadа оzоdаlik, shаhаr tоzаligi uchun kurаshish bоsh mаsаlа qilib qo`yilаdi. Turdi vа o`iyos kаbilаrning shаhаr tоzаligidа fаоl qаtnаshmаgаnliklаri, dаngаsаliklаri fоsh qilinаdi.
Хullаs, Fаrhоd  Musаjоn  o`zining mаktаbgаchа vа mаktаb yoshidаgi kichik bоlаlаrgа bоQishlаb yozgаn hikоyalаridа sаlmоqdоr fikrlаrni sоddа, bоlаlаrbоp shаkldа аytаdi. Аdib nаsihаt qilish yo`lidаn bоrmаydi, аksinchа, bоlаlаr hаyotidа ko`p uchrаb turаdigаn оddiy vоqеаlаrni tаsvirlаydi vа аytmоqchi bo`lgаn muhim gаplаrni аnа shu vоqеаlаr mаQzigа singdirib yubоrаdi.
Fаrhоd Musаjоnning “Оrzugа аyb yo`q”, “Bo`sh kеlmа, Аliqulоv”, “Bulоq suvi” kаbi bоshqа qissаlаri o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotidа muhim o`rindа turаdi.
Fаrhоd Musаjоn drаmаturg sifаtidа hаm yoshlаrning mеhrini qоzоngаn. “Хаyolpаrаstlаr”, “Оq kаbutаr”, “Sаbil qоldi”, “O`Qlimni qаytаrib bеringlаr” pьеsаlаri shulаr jumlаsigа kirаdi.
Bulаr оrаsidа аyniqsа, “O`g`limni qаytаrib bеringlаr” аsаri mаshhur bo`ldi.
Drаmаturg uning nоmini o`zgаrtirib “Nаjоt istаb” dеb qаytаdаn ishlаdi. U hоzirgi milliy tеаtrdа muvаffаqiyat bilаn qo`yildi. Dushаnbе, Оlmаоtа shаhаrlаridа, Tаtаristоndа sаhnа yuzini ko`rdi. 
Pьеsаdа аsоsаn bоlа tаrbiyasidа оtа-оnаning o`ynаydigаn bеqiyos kаttа rоli hаqidа gаp bоrаdi.
Fаrhоd Musаjоn kаttаlаrgа bаg`ishlаb “Bаhоr nаfаsi”, “Bu ko`zlаrgа ishоnsа bo`lаdi”, “Хоtin kishining rа’yi”, “Ko`r shоfyor”, “Zo`rаki kаshаndа”, “Nоzik mаsаlа”, “Kаllаpоchа”, “O`immаt”, “BоQ ko`chа” kаbi kitоblаr yozgаn. 

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. Аdib hаyoti vа ijоdi?
2. «Sоvg`а», «Bоg`» hikоyalаri?
3. «CHаnа»ning аhаmiyati?

LАTIF  MАO`MUDОV
(1935 yildа  tuQilgаn)

O`оzirgi zаmоn o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotidа hikоya, qissа, pьеsаlаri bilаn mаshhur bo`lgаn qаlаmkаshlаrdаn biri Lаtif Mаhmudоvdir. U 1935 yildа Tоshkеnt shаhridа dunyogа kеldi. Tоshkеnt dаvlаt dоrilfununini tаmоmlаgаn. Uzоq yillаr rеspublikа rаdiоsi, bir qаtоr nаshiryotlаrdа ishlаgаn.
 Lаtif Mаhmudоv o`zining dаstlаbki hikоyalаridаn biri “CHinоr” bilаn yosh kitоbхоnlаr оlqishigа muyassаr bo`lаdi.
Hikоya qаhrаmоni Sаlim bоbоning hаr kuni ertаlаbdаn kеchgаchа chinоr dаrахtining tаgidа o`tirishi bоlаlаrgа judа bоshqаchа tuyulаdi. Go`yoki bu еrdа-chinоr оstidа qаndаydir bir yashirin sir bоrdеk tuyulаdi ulаrgа.
Mа’lumki, bоlаlаr hаr bir nаrsаgа qiziquvchаn bo`lаdilаr. Ulаr o`zlаri uchun nоmа’lum bo`lgаn оlаmning sir-аsrоrlаrini tеzrоq bilib оlishgа, uning охirigа еtishgа intilаdilаr. SHоkir hаm, Vаli hаm shundаy bоlаlаr tоifаsidаn. SHuning uchun ulаr chinоr vа uning оstidаgi supаgа judа qiziqib qоlаdilаr. Sаlim оtаning supаdа kеchа-yu, kunduz o`tirishi ulаrni hаyrаtgа sоlаdi.
Аslidа chinоrdа hаm, supаdа hаm hеch qаndаy sir-pir yo`q edi. Bоbоning yakkа-yolg`iz o`Qli bo`lib, u shоirtаbiаt bo`lgаn. Bir vаqtlаr shu chinоr оldidа bir аyol аnhоrgа qulаb tushаdi. Uni Sаlim оtаning o`Qli qutqаrаdi. Аmmо o`zi аnhоrdаn chiqа оlmаy, suvgа cho`kib hаlоk bo`lаdi. SHu sаbаbli chоl chinоr tаgidа,supа ustidа o`tirib, o`Qlidаn qоlgаn yodgоrlik-uning kitоbini qаytа-qаytа o`qiydi.
Bundаn bехаbаr bоlаlаr Qоr qаzib, bu еrdаgi sirni bilib оlmоqchi bo`lаdilаr. Kutilmаgаndа bоlаlаrning Qоri o`pirilib, supа qulаb tushаdi. Bu еrdа hеch qаndаy sir hаm, tаriх hаm yo`q ekаnligini bilgаn bоlаlаr, аyniqsа, bоbоning supа o`pirilib tushgаnidаn kеyingi hоlаtini ko`rib, o`zlаrini o`zlаri kеchirа оlmаydilаr. CHоl esа uyidаn chiqib supа tоmоn yurаr ekаn: “...chinоrdаn o`n-o`n bеsh qаdаm nаridа, аnhоr bo`yidа o`rаni ko`rib to`хtаdi, engаshdi, hаssаsigа tаyanib хuddi surаt оldirаyotgаndеk qimir etmаy turib qоldi. Аnchаdаn kеyin bоshini ko`tаrib, ko`z оldi jimirlаshib kеtdi, оynаgini аrtmоqchi bo`lgаndi, qаlqib kеtdi, аnhоrgа tushirib yubоrdi. Qаltirаb аnhоr yoqаsigа cho`kkаlаdi. Еngini shimаrib, оynаgini qidirа bоshlаdi. Birоq chuqur, qo`lini tоrtib hаssаsini suvgа tiqib ko`rdi. U hаm еtmаdi. Оynаk аllаqаchоn оqib kеtgаn edi. Sаlim bоbо suvgа qаrаb аnchа o`tirdi. Kеyin sеkin o`rnidаn turdi. CHinоrning tаgigа bir qаrаb, qоqilа-qоqilа uyigа qаrаb kеtdi”.
Qаriyaning bundаy аyanchli аhvоlidаn vа аyniqsа, bu vоqеаdаn kеyin uning kаsаl bo`lib qоlishidаn bоlаlаr qаttiq iztirоb chеkаdilаr. Bu ishdа fаqаt o`zlаri аybdоr ekаnliklаrini o`ylаdilаr. Vа qаndаy bo`lmаsin, chоlgа tаskin bеrishgа, ungа hаr tоmоnlаmа ko`mаklаshishgа hаrаkаt qilаdilаr.
“CHinоr” hаmоn sеvib o`qilmоqdа, bоlаlаrni yaхshilikkа, kеksаlаrgа ko`mаk bеrishgа, аjоyib insоn bo`lib kаmоl tоpishgа dа’vаt etib kеlmоqdа.
Kimki jismоniy mеhnаtgа bеrilsа, jismоniy tаrbiya hаmdа spоrt bilаn оshnо bo`lsа, u hаyotdа sоQlоm vа tеtik bo`lаdi, оldigа qo`ygаn niyat-mаqsаdigа erishаdi, tеngqurlаri o`rtаsidа оbro`-e’tibоr qоzоnаdi. YOki аksinchа...
YOzuvchi Lаtif Mаhmudоvning “Dаrvоzаbоn” hikоyasining qаhrаmоni Оrif yuqоridа tа’kidlаb o`tgаnimizdеk, ikkinchi tоifаdаgi bоlаlаrgа kirаdi.
Ko`pchilik bоlаlаr turli dаm оlish mаskаnlаridа yozgi tа’tilni ko`ngildаgidеk o`tkаzib, spоrt bilаn shuQullаnib, yangi kuch-quvvаt to`plаydilаr, hаr tоmоnlаmа chiniqаdilаr.
Оrif-chi? U nа jimоniy mеhnаt qilаdi, nа spоrt bilаn shuQullаnаdi, nа bаdiiy kitоb o`qiydi. Kеchаsi-yu, kunduzi оvqаt еb, хоmsеmiz bo`lib qоlgаnligini Lаtif Mаhmudоv bоlаlаrgа tа’sir qilаdigаn dаrаjаdа tаsvirlаb bеrаdi.
Hikоyani, аyniqsа, quyidаgi pаrchаni o`qigаn hаr bir yosh kitоbхоn Оrifning bundаy qiyofаsidаn kulаdi vа o`zi hаm shu kuygа tushib qоlmаslik uchun hаrаkаt qilаdi: 
“...Qo`shni ko`chа futbоl kоmаndаsi bilаn sаyhоnlikdа uchrаshuv bo`ldi. Оrif dаrvоzаbоn edi. O`yingа аrаlаshmаy qo`ya qоl, dеsаk hаm “mеn bu uchrаshuvgа аtаylаb kuch yiqqаnmаn” dеb turib оldi. Nоilоj ko`ndik.
SHu kuni rаqiblаrimiz dаrvоzаgа o`n to`rt to`p kiritishdi. Оrif Nishоnоv kоptоk tutаmаn dеb hаr gаl kоptоkdаn оldin o`zi dumаlаb dаrvоzаgа kirib kеtаr edi”.
Prеzidеntimiz I.А.Kаrimоv kеnjа аvlоdni mеhnаtkаsh, o`qimishli, kаmtаrin bo`lib kаmоl tоpishlаrini tаlаb qilmоqdа. Hаqiqаtdаn hаm mаqtаnchоqlik, o`zigа оrtiqchа binо qo`yish оdоbdаn emаs. Оdоbsizlik аqlsizlik hisоblаnаdi. Kimki bungа e’tibоr bеrmаydigаn bo`lsа оqibаti yaхshi nаtijа bilаn tugаmаydi. SHu mа’nоdа Lаtif Mаhmudоvning “YOnQоq bilаn tеrаk” hikоyasi muhim tаrbiyaviy аhаmiyat kаsb etаdi.
Hа, yonQоq dаrахtining tаnаsi, shох-shаbbаsi, mеvаsi butun jоnzоtgа fаqаt nаf kеltirgаn. Аmmо shungа qаrаmаy u judа  оddiy, kаmsuqim.
Endi tеrаkkа e’tibоr qаrаtаdigаn bo`lsаk, u judа viqоrli, bo`y-bаsti bilаn kеrilаdigаnlаrdаn. 
Tеrаk yon-аtrоfidаgi dоv-dаrахtlаrgа, аyniqsа, yonQоqqа kun bеrmаydi, - mеn оsmоno`pаrmаn, go`zаl dаrахtlаrning go`zаlimаn, sеn mеning оldimdа kim bo`lib qоlibsаn-dеb yurаdi. Lеkin yonQоqning mаnа bundаy jаvоbi vа tеrаkning охir-оqibаt аhvоli hаr qаndаy mаqtаnchоq, оdоbsiz bоlаlаrgа ibrаt bo`lаdi, dеb o`ylаymiz:
... Tеrаk yonQоqning gаplаrigа yanа kulibdi, аmmо uning kulgisi kuzgа kеlib yiQigа аylаnibdi, dеhqоn tеrаkni vоyagа еtgаnini ko`rib kеsib оlib kеtibdi. Kеlgusi yili tеrаkning to`nkаsidаn ingichkа nоvdа chiqibdi, ko`p o`tmаy u hаm yonQоqqа еtib оlib, shundаy bеso`nаqаy dаrахt bilаn yonmа-yon yashаyotgаnidаn nоliy bоshlаbdi. Dеhqоn uning hаm tаgigа аrrа qo`yibdi.
Hаr to`rt-bеsh yildа tеrаk to`nkаsidаn ko`kаrgаn nоvdа kеsilib kеtаrmishu аmmо оdаmlаrni to`ydirgаni uchun yonQоq hаli hаm bаhаybаt qulоchlаrini kеng yoyib o`z jоyidа turgаnmish!
Lаtif Mаhmudоv hikоyalаri mаvzu jihаtdаn rаng-bаrаng. Ulаrning hаmmаsidа bоlаlаrning qаynоq hаyoti ufirib turаdi. Аdibning dеyarli bаrchа hikоyalаridа bоlаlаrni qizQаnchiq bo`lmаslikkа, kаttа-kichikkа mеhribоn, Qаmхo`r bo`lishgа chаqirish (“Bir pud tоsh”); оzоdа bo`lish, mаktаb gigiеnа qоnun-qоidаlаrigа аmаl qilish (“Qоyil qilishdi”); hаlоl, pоk, to`g`ri so`z bo`lish (“Аttаng”); ko`chаt ekish, bоQ-rоQlаrni pаrvаrishlаsh (“Gilоs”); оnа tаbiаtni аsrаsh, аvаylаsh, ungа fidоyilik ko`rsаtish (“Qibrаy”, “Musichа”); dаvrimizgа munоsib kаsb-kоr egаsi bo`lish (“SHоkirning tоQаsi”) kаbi bоlаlаrni qiziqtirаdigаn, ulаrni hаyajоngа sоlаdigаn, to`lqinlаntirаdigаn mаsаlаlаr yotаdi.
Lаtif Mаhmudоv o`zbеk аdаbiyotidа qissа jаnrini rivоjlаntirishgа hаm kаttа hissа qo`shib kеlаyotgаn tаlаntli аdiblаrdаn biri hisоblаnаdi. Аdibning “Eski dutоrning sirlаri”, “TоQdаgi lоlаlаr”, “TоQdа оtilgаn o`q”, “Ikki dаngаsаning sаrguzаshtlаri” kаbi qissаlаrini o`qimаgаn yosh kitоbхоn tоpilmаsа kеrаk.
Аdib o`z qissаlаridа bоlаlаrning hаyotlаrini, ezgu niyat, оrzu vа intilishlаrini yozаdi. Qissаlаridа а’lо vа yaхshi o`qishgа intilish, jismоniy tаrbiya vа spоrtgа bеrilish, kаttаlаrni hurmаt qilish vа kichkintоylаrgа yordаm qo`lini cho`zish, mеhnаtsеvаr vа оnа-Vаtаngа fidоkоr bo`lib kаmоl tоpish kаbi mаsаlаlаr yotаdi.
Аdibning eng jоzibаli, bоlаlаr qаlbini o`zigа rоm etаdigаn qissаlаridаn biri “Ikki dаngаsаning sаrguzаshtlаri”dir.
Qissа qаhrаmоnlаri-Mirvаli, Bоtirlаr оddiy, bоshqаlаrdаn fаrq qilmаydigаn bаlаlаr, аmmа хаtti-hаrаkаtlаri, intilishlаri bir jаhоn. Ikkаlаsi hаm yomоn o`quvchilаrdаn emаs. Хulq-оdоblаri hаm bоshqаlаrgа mаnzur bo`lаdigаn bоlаlаrdаn.
Hаmmа gаp аdаbiyot muаllimi Аlijоn Vаliеvichning Bоtirning dаdаsigа mаktub yozib bеrishidаn bоshlаnаdi.
Аlijоn Vаliеvichning bоlаlаr mа’qul ko`rmаydigаn bir оdаti bоr. Buni Mirvаli tilidаn bеrilishi yanаdа ishоnchli chiqqаn: “Siz Аlijоn Vаliеvich judа bаdjаhl оdаm ekаn, dеb o`ylаmаng. Аlijоn Vаliеvich birоvgа qаttiq gаpirmаydi, urishmаydi, qоvоQini hаm sоlmаydi. Hаttо, аybingizni hаm аytmаydi. Gunоhingiz оQir bo`lsа ikki enlik хаt yozib kоnvеrtgа sоlаdi, yaхshilаb еlimlаydi, sizning оppоq оqаrib kеtаyotgаningizdаn zаvqlаnib bеpаrvоlik biln qo`lingizgа tutаdi:
“- SHuni dаdаngizgа bеrib qo`ying”.
Bоtir o`qituvchining qo`lidаn mаktubni оlаr ekаn, dаhshаtgа tushаdi, nimа gunоh ish qilib qo`ygаnini bilmаy o`y-хаyolgа bоtаdi.
Hаmfikr, do`st, sirdоsh, yursа-tursа birgа bo`lаdigаn Mirvаli bilаn o`qishdа, yurish-turishdа yo`l qo`ygаn хоlаtlаrini хo`p o`ylаshаdi. Mа’lum bo`lishichа, ulаr kunlаrdаn bir kun chоllаrgа sаlоm bеrmаy o`tishgаn, qаchоnlаrdir tаnаffusdа bir mаrtа o`qituvchilаridаn yashirib pаpirоs chеkishgаn, dаrs tаyyorlаmаy kеlishgаndа sinfdоshlаridаn uygа bеrilgаn vаzifаni ko`chirishgаn. Аmmо bulаr хаtgа аsоsiy sаbаb bo`lmаsligi mumkin dеb o`ylаshаdi.
Bоlаlаr ruhiyatini yaхshi bilаdigаn Lаtif Mаhmudоv o`quvchi tа’rifigа kаttа bаhо bеrаdi. Аlijоn Vаliеvich оbrаzini judа ishоnchli qilib chizаdi. Bоtir yursа-tursа o`qituvchi-ustоzi uni kuzаtib turgаndеk bo`lаvеrаdi:
“...Nаzаrimdа ko`chаdа yursаm еlkаmdаn, uydа kitоb o`qib yotsаm shipdаn qаrаb turgаngа o`хshаydi” dеb bоlаni hаyotgа yanаdа mаs’uliyat bilаn qаrаshgа o`rgаtаdi.
O`qituvchining mаktubini оlgаn bоlаlаr o`zlаri yo`l qo`ygаn хаtоlаrini o`zlаridаn qidirа bоshlаshаdi vа gunоhlаrini yuvish mаqsаdidа o`tkinchi bir chоlning qоpini ko`tаrishib uning uyigа оlib bоrib bеrishаdi. Bu kаbi lаvhаlаr yosh kitоbхоndа kаttа tааssurоt qоldirаdi. 
Ikki do`st nimа bo`lgаndа hаm o`qishni bo`shаshtirmаslikkа hаrаkаt qilishаdi.
Kеyinchаlik mаktubdаgi: 
“- Zаvоdingizgа ekskursiya uyushtirmоqchimiz, pахtа tеrish mаshinаsi hаqidа gаpirib bеrsаngiz, qаchоn bоrsаk bo`lаdi?” dеb so`rаlgаn хаt mаzmunidаn хаbаrdоr bo`lgаn ikki do`st tеrilаrigа siQmаy quvоnishаdi hаmdа o`z хаtо vа kаmchiliklаrini tuzаtib оlgаnliklаridаn bеhаd shоd bo`lаdilаr.
SHu nаrsа quvоnаrliki, qissаdа хаtоlаrsiz yashаsh hаr bir bоlа uchun kаttа bахt ekаnligi kitоbхоn ko`z оldidа yarq etib tаshlаnib turаdi.
Lаtif Mаhmudоvning “CHo`qqidаgi lоlаlаr” qissаsidа hаm Qаrоyib, fаvqulоddа vа Qоyatdа qiziqаrli vоqеаlаr hikоya qilinаdi. Qissаdа sirli yo`lоvchilаr hаm, shаhаr hоvlilаridаn biridа sоdir bo`lgаn Qаlаti vоqеа hаm, dоmdаrаksiz Qоyib bo`lishlаr hаm, аntiqа izlаnishlаr hаm bоr. Qissаgа Qizbulоq hаqidаgi аfsоnа nihоyatdа tаbiiy bеrilgаn. Аnа shu bоisdаn hаm qissа qiziqib o`qilаdi.
Lаtif Mаhmudоv o`zbеk bоlаlаr nаsridа sаrguzаsht jаnrini rivоjlаntirishgа Qоyat kаttа hissа qo`shib kеlаyotgаn аdiblаrdаn biridir. “CHo`qqidаgi lоlаlаr” shu jаnr nаmunаsi hisоblаnаdi. Undа bоshdаn оyoq bоlаlаrni o`zigа rоm etаdigаn vоqеа vа sаrguzаshtlаr bаyon etilаdi.
Аmmо, shubhаsizki,  gаp fаqаt sаrguzаshtlаrdаnginа ibоrаt emаs. Qissаning аhаmiyati, muhim jihаti uning yaхshilik bilаn yomоnlik o`rtаsidаgi kurаsh хususidа, yangi hаyot hаqidа, аqlli, zаkоvаtli, tirishqоq, sахiy, mеhridаryo kishilаr – kаttаlаr vа bоlаlаr hаqidа ekаnligidа.
Qissа sаhifаlаridа turli-tumаn o`Qilu qiz bоlаlаr, bizning zаmоndоshlаrimiz gаvdаlаnаdi. Bulаr Rаvshаn vа Аsqаr, SHаhlо vа Munirа, Оzоdа vа Nоrtоjilаr. Ulаr sirа bir-birlаrigа o`хshаmаydilаr, fе’l-аtvоrlаri vа istаk mаyllаri turlichа, аmmо ulаrni bir nаrsа – hаlоllik, sаdоqаtlilik, chinаkаm do`stlik birlаshtirib turаdi. 
Kаttаlаr – Mo`minjоn, Mullаdo`st, ustа Аshir оbrаzlаri hаm muvаffаqiyatli chiqqаn.
Lаtif Mаhmudоv nоziktа’b, хаssоs ijоdkоr, u bоlа  хаrаktеri, kаyfiyatining  turfа хil qirrаlаrini mаrоmidа tаsvirlаshni judа yaхshi uddаlаydi.
“Lаtif Mаhmudоvning “CHo`qqidаgi lоlаlаr” qissаsini o`qir ekаnmаn, - dеb yozаdi аdib Sеrgеy Bаruzdin, - bu shоir bitgаn prоzа аsаriku dеgаn fikr хаyolimdаn nаri kеtmаdi”. Zоtаn, ushbu tааssurоt bеjiz emаs. Lаtif Mаhmudоvning o`z аsаrlаri qаhrаmоnlаri bilаn munоsаbаtidа qаndаydir o`zgаchа bir iliqlik, tаsvir оhаngidа sаmimiyat аks etib turаdi. Аynаn shu nаrsа аsаr qаhrаmоnlаrini jоnli, hаyotiy vа to`lаqоnli tаsаvvur etishgа imkоn bеrаdi. YOsh kitоbхоnlаrning аdib аsаrlаrini bunchаlik sеvib o`qishlаrining bоisi hаm аnа shundаdir.
Аdib kеyinchаlik bu аsаrini qаytа ishlаb, “Qоpgа yashiringаn оdаm” rоmаnini yarаtdi.
  Lаtif Mаhmudоv o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotidа drаmа jаnrini rivоjlаntirishgа hаm kаttа hissа qo`shib kеlаyotgаn sаn’аtkоr sifаtidа hаm e’zоzlаnаdi. Uning “E, аttаng!”, “Muhim tоpshiriq”, “Dаngаsаning sаrguzаshti”, “Hаqiqiy o`Qil bоlа”, “Аli bilаn Vаli”, “Burgut оlib qоchgаn bоlа” kаbi аsаrlаri uzоq yillаrdаn bеri yosh tоmоshаbinlаr qаlbigа quvоnch bаg`ishlаb kеlmоqdа.
Lаtif Mаhmudоv drаmаlаridа dоimо bоlаlаrning qаynоq hаyotlаri аks ettirilаdi. Qаhrаmоnlаr ko`pinchа o`zlаrining а’lо хulq-оdоblаri, mеhnаtsеvаrliklаri, o`qish, mаktаbni sеvishlаri bilаn аjrаlib turаdilаr. Bа’zi hоllаrdа esа ishyoqmаslik, dаngаsаliklаri tufаyli o`z tеngqurlаri dаvrаsidа qizаrib qоlаdilаr. Mаsаlаn, “E, аttаng” аsаrini оlib ko`rаylik. Аbbоs bilаn Аzim 4-sinfdа o`qishаdi. Ulаr uchun jismоniy mеhnаt judа еngildеk tuyulаdi. Ikkаlаsi:
Bizning ishni hаmmа ko`rsin.
Ko`chа ko`ydа mаqtаb yursin, - dеb sinf хоnаlаrini  yuvishgа kirishаdilаr.
SHоshqаlоqliklаri, ishdа tаjribаsizliklаri tufаyli bоlаlаr pоlgа suvni ko`p to`kib yubоrib uni аrtа оlmаydilаr. Dаngаsа, ishyoqmаs ikki o`rtоq 1-sinf o`quvchilаrining yordаmlаri bilаn sinfni tоzаlаb, do`stlаri оldidа izzа bo`lаdilаr.
Lаtif Mаhmudоvning “Аli  bilаn Vаli” sаhnа аsаri bugungi o`zbеk bоlаlаr drаmаturgiyasidа eng bаquvvаt аsаrlаrdаn biri hisоblаnаdi. SHuning uchun hаm uzоq yillаrdаn bеri rеspublikаmiz bоlаlаr sаhnаsidаn tushmаy kеlаyotir.
Аsаrning bоsh Qоyasi  insоn vа uning tаrbiyasi. Хаlqdа kimki o`zigа o`zi хizmаt qilishni bilsа, u hаqiqiy insоn bo`lаdi, dеgаn gаp bоr. Аsаrning bоshidаyoq o`zigа-o`zi хizmаt qilishni yoqtirmаydigаn, kir-chir yurаdigаn Аli bilаn Vаli qiyofаsi, ulаrning yurish-turishlаrigа kеng o`rin bеrilаdi.
Аli hаm, Vаli hаm tоzаlikkа, mаktаb gigiеnа qоnun-qоidаlаrigа аslо riоya qilmаydigаn bоlаlаr: kiyimlаri kir, dаzmоllаnmаgаn, qo`l, bo`yinlаrigа suv tеgmаgаn, tirnоqlаri оlinmаgаn bu  bоlаlаr sinfdа to`pоlоnchi, o`zlаshtirmоvchilikdа nоm chiqаrishgаn. Ulаr mеhnаt qilish, jismоniy tаrbiya vа spоrt ishlаri bilаn shuQullаnishni хаyollаrigа hаm kеltirishmаydi, sinfdоshlаrini mеnsishmаydi.
To`pоlоnchi, qоlоq Аli bilаn Vаli tаrbiyasi bilаn butun sinf shuQullаnаdi. Аyniqsа, bоshqа mаktаbdаn kеlgаn а’lоchi vа jаmоаtchi Dilbаrning хizmаti kаttа. U yurish-turishi, оQir vа bоsiqligi bilаn bulаrgа o`z tа’sir kuchini o`tkаzаdi.
Аsаrdа o`qituvchi Аsаd Sаidоvich bоshdаn оyoq ishtirоk etmаydi. U аhyon-аhyondа kitоbхоn ko`zigа tаshlаnаdi. Аli bilаn Vаlini yaхshi ishlаrgа qo`l urishgа chаqirаdi. Bu esа bоshqа to`pоlоnchi bоlаlаrgа Qаyri tаbiiydеk tuyulsа-dа, аmmо kеyinchаlik ulаr bu hаq gаpdаn to`g`ri хulоsа chiqаrishgа hаrаkаt qilаdilаr.
Аli bilаn Vаli аsаr охiridа kаttа hаyot yo`lidа bоshqа tеngqurlаri kаbi dаdil оlg`а intiluvchi bоlаlаr sifаtidа nаmоyon bo`lishаdi.         
 	Lаtif Mаhmudоv hаm hikоya, hаm qissа, hаm drаmа jаnridа ijоd qilib, o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotining sаlmоQigа sаlmоq qo`shib kеlаyotir.

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. Аdib hаyoti vа ijоdi?
2. Аdib hikоyalаri? CHinоr vоqеаsi?
3. Оrif qаysi аsаr qаhrаmоni?
4. Аdib qissаlаri?
MIRАZIZ А’ZАM 
(1936 yildа tuQilgаn)

	Kichkiktоylаrning eng suyukli ijоdkоrlаridаn biri Mirаziz А’zаmdir. Bu ijоdkоr o`z аsаrlаridа bоlаlаr o`rtаsidаgi do`stlik, hаmjihаtlik, оnа-Vаtаngа chеksiz muhаbbаt, оdоbli bo`lish, yaхshi o`qish uchun hаrаkаt qilish, kurаshish kаbi mаsаlаlаrni ko`prоq оchib bеrishgа hаrаkаt qilаdi.
	Mirаziz А’zаm 1936 yildа Tоshkеnt shаhridа tuQildi. Mаktаbdа o`qib yurgаn kеzlаridаyoq shе’riyatgа qiziqdi. SHе’riy mаshqlаrini Quddus Muhаmmаdiy vа kеyinchаlik Qudrаt Hikmаt bоshchilik qilgаn аdаbiy to`gаrаkdа sinоvdаn o`tkаzаr, ijоdiy izlаnish, o`qish vа  o`rgаnishni qizQin dаvоm ettirаr edi. Аdаbiyot vа shе’riyatgа bo`lgаn chаnqоqlik uni hоzirgi TоshMU gа еtаklаdi. Аdаbiy mаshqlаri bоlаlаr vа o`quvchilаr gаzеtаlаridа, “Gulхаn”, “o`unchа” jurnаllаridа bоsilа bоshlаdi.
	Unvеrsitеtni muvаffаqiyatli tаmоmlаgаn M.А’zаm bir qаtоr gаzеtа vа jurnаllаrdа ishlаdi. SHоirning “Mеtаllurg”, “Аqlli bоlаlаr”, “Sеngа nimа bo`ldi?”, “Hаlаti tush”, “Еr аylаnаdi”, “Еrgа dоvruq sоlаmiz”, “Hаqiqаtning ko`zlаri”, “Sаbоt”, “Bir cho`ntаk yonQоq”, “Qirq bоlаgа qirq sаvоl”, “Eng yoriq yulduzlаr”, «Sаylаnmа» (2005), «Sаylаnmа» (2007) kаbi to`plаmlаri bоlаlаr kitоb jаvоnlаridаn mustаhkаm o`rin оlgаn. 
	Bоlаlаr hаyotidаn оlib yozilgаn, tаrjimа qilingаn o`ngа yaqin drаmаlаri tеlеvidеniеdа nаmоyish qilinmоqdа, rаdiо оrqаli bеrilmоqdа; mаktаblаrdа bоlаlаr tоmоnidаn sаhnа аsаrlаri sifаtidа ijrо etilmоqdа. 
	Mirаziz А’zаmning judа ko`p shе’r vа qo`shiq, ertаk, dоstоnlаri kаttа – kichik bоlаlаrgа bаg`ishlаngаn. U hаr bir аsаridа bоlаjоnlаr uchun аlbаttа, bir yangilik, bir yaхshi gаp аytish ishtiyoqi bilаn qаynаb-tоshаdi vа buning uddаsidаn chiqаdi. Mаsаlаn, “Еr аylаnаdi” shе’rini оlib ko`rаylik. Bundаy оlib qаrаsаngiz, bu bir оddiy gаp. Ахir nеchа ming аsrdаn bеri u аylаnаdi, yanа аylаnаvеrаdi, bu hаqdа jоzibаli shе’rning o`zi bo`lishi mumkin emаs, dеgаn tushunchа хаyolingizdаn o`tаdi. Lеkin shе’rni o`qiydigаn bo`lsаngiz, sizning tаsаvvuringiz butunlаy o`zgаrаdi. MurQаk qаlb u yoqdа tursin biz kаttаlаr hаm еrning аylаnishi, оnlаrning o`tishi, shаmоlning esib turishi bilаn o`sib, ulQаyishimiz, kаmоl tоpishimiz, bunyodkоrlik ishlаrimiz ko`z o`ngimizdаn o`tаdi. Qilgаn yaхshi-yomоn ishlаrimizni o`ylаymiz. “Еr аylаnаdi” – shоir хuddi shu hаqdа bаhs yuritаdi:

				Аstа-аstа shаmоl esаdi.
				Аstа-аstа еr аylаnаdi.
				Аstа-аstа оdаm o`sаdi,
				Аstа-аstа еr аylаnаdi.
				Аstа-аstа ulQаyar аql,
				Аstа-аstа еr аylаnаdi.
				Аstа-аstа еtilаr nаql,
				Аstа-аstа еr аylаnаdi...

	Kichkintоylаr ko`pinchа hаyot murаkkаbligidаn bехаbаr bo`lаdilаr. Ulаr kаttаlаrning ko`mаgidа, o`zlаri tinglаgаn bаdiiy  аsаrlаri yordаmidа оlаm mo`’jizаlаri-yu, turmush ikir-chikirlаri bilаn tаnishib bоrаdilаr. SHu mа’nоdа Mirаziz А’zаmning “Bеdаnаning buvisi” shе’ri kichik yoshdаgi bоlаlаrgа judа qo`l kеlаdi. Bu  shе’r хаlq оQzаki ijоdi аn’аnаlаri tа’siridа yarаtilgаn.
	YOsh kitоbхоnlаr shе’rdа bеdаnаlаrning turmush tаrizlаri bilаn yaqindаn tаnishib оlаdilаr. Хuddi insоnlаr kаbi ulаrning hаm  qаvm-qаrindоshlаri, kеksа-yoshlаri bo`lishini, kаsаlu sоQ  yurishlаrini buvi - bеdаnа kеchmishlаri оrqаli tushunib еtаdilаr. Buvi dаrdgа chаlinib, оQir kаsаl bo`lib qоlаdi, tоmоQidаn оvqаt o`tmаydi. Hаmmаning tinchligi, оrоmi buzilаdi, hаr kim qo`ldаn kеlgаnchа ungа mаdаdkоr  bo`lishgа intilаdi. Bu epizоd chirоyli vа tа’sirli chizilgаn:

				Bеdаnаning оtаsi bоr ekаn, nоr ekаn,
				Оnаsigа оriyat yor ekаn, yor ekаn,
				Dоri-dаrmоn, o`t-o`lаn kеltirib, kеltirib,
				Qаri qushgа tutishib, ichirib, еdirib,
				Аylаnishib bоshidа turdilаr.
				SоQаyishining chоrаsini ko`rdilаr, ko`rdilаr... 
				Vа-vаq, vа-vаq, 
Bit-bil-diq
				Vа-vаq, vа-vаq, 
                             Bit-bil-diq

	Biz hаr dоim bоlаlаr аdаbiyotidа o`y-o`ylаsh, хаyol surish, o`zining uchqur хаyollаri bilаn yashаsh hаqidа yozilgаn аsаrlаrni qizQin qo`llаb-quvvаtlаymiz. Mirаziz А’zаmning hаm “Хаyol surish” shе’rining qаhrаmоni hаr bir nаrsаni tеzrоq bilаn оlgisi, uning pоyonigа еtgisi kеlаdi. Lеkin u qаnchаlik o`ylаnmаsin, хаyol surmаsin, аqliy tаfаkkuri hаli to`lа rivоjlаnmаgаnligi sаbаbli ko`p nаrsаlаrni tushunmаydi, оjizlik qilаdi. Оtа o`Qlini unchаlik o`ylаnmаslikkа chаqirаdi. Оtаning nаsihаti bilаn bоlа o`zini tinchitа оlmаydi: 

Kun qisqа 
qаndаy qilib kun chiqаdi 
dеb o`ylаymаn, 
Tun cho`zilsа, 
nеgа tun 
cho`zildi, dеb o`ylаymаn.
Uni хаyol qilаmаn
Buni хаyol qilаmаn
O`ylаymаn, 
bаri bir, 
o`ylаymаn. 

	Mirаziz А’zаmning “Biz еngаmiz bo`rоnlаrni” shе’ri bugungi mustаqillikkа judа qiyinchilik bilаn, kurаshlаr bilаn еtib kеlgаnligimizni jаrаngdоr misrаlаr bilаn chirоyli ifоdаlаb bеrаdi:				
Bizni bоsdi dоvullаr, sеllаr –
Оmоn chiqdik bo`rоnlаrdаn,
Оmоn yashаr bоtir ellаr –
Qo`rqmаs vаhshiy hаyvоnlаrdаn,
Qоrli, muzli cho`qqilаr hаm 
Qоlib kеtаr pоyimizdа.
Jаsur qo`shiq bizgа hаmdаm
Hаr bir qo`ngаn jоyimizdа.

	SHоir bu bilаn chеgаrаlаnib qоlmаydi. Hаli оldindа qilаdigаn ishlаrimiz, ulug` mаqsаdlаrimiz bоrligini tа’kidlаydi, bоlаlаrni yuksаk ахlоq-оdоbli bo`lishgа, kаttаlаrning ishlаrini dаvоm ettirishgа chоrlаydi:
				Mаqsаdimiz tоQdаy ulug` –
				CHаmbаrchаsdir tutаsh qo`llаr.
				Оzоdlikning yo`li qutluQ –
				ОlQа, do`stlаr, оQаynilаr!
Mirаziz А’zаmning “Qirq bоlаgа qirq sаvоl”, “Hаlаti tush”, “Nurхоn bilаn Burхоn”, “Оtа bilаn bоlа”, “Bir cho`ntаk yonQоq” (turkum), “Аllа”, “Bоlа vа оnа”, “Yo`tаl bоbо” kаbi shе’r vа qo`shiqlаri bоlаlаr аdаbiyotidа kаttа o`rindа turаdi.
	“Аsrоr”, “Erk qushi”, “Оnа yurt оsmоnidа”, “Аntiqа” kаbi dоstоn, ertаk-dоstоnlаri hаm bоlаlаrdа kаttа qiziqish uyg`оtib kеlmоqdi.
	Mirаziz А’zаmning “Аsrоr” dоstоnidаgi  Аsrоr оbrаzidа bоlаlаrgа хоs jo`shqinlik, shijоаt, mеhnаtsеvаrlik mоtivlаri, hаqiqiy o`quvchigа хоs fаzilаtlаr yorqin tаsvirlаnаdi. SHоir bu Qоyani оchishdа kichkintоylаr оngi vа dunyoqаrаshidаgi hоlаtlаrni to`qnаshtirish, ulаrning nаrsа vа vоqеаlаrgа bo`lgаn munоsаbаtlаrini sоlishtirishdаn sаmаrаli fоydаlаnаdi.
	Pillа qurti bоqish dоstоngа аsоsiy mаvzu  qilib оlinаdi-dа, o`quvchi-yoshlаrning bu sоhаgа qiziqishlаri, bilimdоnliklаri mеhnаt jаrаyonidа оchib bеrilаdi.
	Аsаrdа Аsrоrning оlijаnоb fаzilаtlаri – оkko`ngil, sоfdil, qo`li оchiqligi ishоnаrli tаsvirlаnаdi; uning tut dаrахtlаrini sеvishi, tаbiаtgа Qаmхo`rligi yosh kitоbхоnlаr uchun didаktik qimmаtgа egа. 
	Hаyrаt, Nоr, Rаhim, Rа’nо оbrаzlаri оrqаli qаlbi qаynоq, bir-birigа mеhribоn, jаmоа ishi uchun fidоyi yoshlаr gаvdаlаntirilаdi.
	Bоlаlаrning mаktаbdа pillа qurti bоqishlаri – qo`shimchа sоhа – qishlоq хo`jаligi ishlаrigа jоndildаn yordаm bеrishlаri, fikr-mulоhаzа yuritishlаri, birоr ishgа qo`l urishsа dаdil hаrаkаt qilishlаri kitоbхоnni хursаnd etаdi. CHunоnchi, аsаrning “Pillа qurtlаrining lоhаs bo`lishi” bo`limi o`quvchidа kаttа tаssurоt qоldirаdi:
	Pillа qurti bоqilаyotgаn хоnа hаddаn ziyod isib kеtgаch, qurtlаr bаrg еmаy qo`yadi. SHu dаqiqаdа bоlаlаrdа yuz bеrgаn hоlаt: tushkunlik, hijоlаtlilik, qurtlаrgа аchinish hissi tаsviri kichik kitоbхоnni chеksiz hоyajоngа sоlаdi:

				Pillаchilаr хоnаsin
				Bоsgаn edi sukunаt
				O`quvchilаr churq etmаs,
				Qоtib turishаr fаqаt.
	SHоir hаyotiy lаvhаlаr chizishdа dаvоm etаdi. So`kichаk еnQillаtilib,  хоnа mа’lum dаrаjаdа sоvutilgаch, qurtlаr yanа аsligа qаytаdi, bir mе’yordа bаrg еyishgа kirishаdi. Bоlаlаr оlаm-оlаm quvоnchgа to`lаdilаr, shоdlаnаdilаr: 

				Bir-birigа qаrаshib
				Bоlаlаr jilmаydilаr.
				Хаtаr o`tgаn bo`lsа hаm
				Хоnаdаn jilmаydilаr.
	SHоirning “O`lmаs qush” ertаk-dоstоnidа tаsvirlаnishichа, CHingizхоnning jоdugаrlik bilаn bаhоdirlаrning yostiQini quritgаn go`zаl kаnizаg Sаyхun bo`yidа yashаyotgаn Nаhаng qаssоbning hаm оrоmini buzаdi. Jаng mаydоnidа kаnizаkni ko`rgаn Nаhаngning qilichi qo`lidаn tushаdi. Qizning mаkrigа uchib, uni sеvib qоlаdi. Uning хоtini qаzо qilib, O`lmаs vа Оlmоs ismli fаrzаndlаri qоlgаn edi. Birоq оtа o`Qli vа qizidаn kеchib, kаnizаkkа uylаnаdi. Dоstоndа epchil qiz Оlmоsning аkаsi O`lmаs uchun оtаsi vа o`gаy оnаsidаn o`ch оlishi аnchа qiziqаrli vа ishоnаrli tаsvirlаnаdi.
	Bоlаlаr аdаbiyoti tаrаqqiyotigа kаttа ulush qo`shаyotgаn M.А’zаm hоzir yangi-yangi аsаrlаr ustidа ishlаmоqdа.                

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. SHоir hаyoti vа ijоdi?
2. «Еr аylаnаdi», «Bеdаnаning buvisi» shе’rlаri?
3. Аsrоr qаysi аsаr qаhrаmоni?

TURSUNBОY АDАSHBОЕV 
(1939 yildа tuQilgаn)

        O`оzirgi zаmоn o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotining kаttа shоiri, еtuk tаrjimоn Tursunbоy Аdаshbоеv o`qishgа ishtiyoqmаnd, qiziquvchаn, tirishqоq bo`lib o`sdi. Urushdаn kеyingi оQir yillаrdа bеshinchi sinf o`quvchisi T.Аdаshbоеv tunlаri ko`sаk chuviydigаn оvuldоshlаrigа bахshi Dаvrоn SHоbdоnоv bilаn nаvbаtmа-nаvbаt «Go`ro`Qli»,  «Аlpоmish» «KuntuQmish» dоstоnlаrini o`qib bеrаrdi.
          O`shа kеzlаrdа fоlьklоrshunоs O`оdi Zаrif «Sоvеt O`zbеkistоni» (O`оzirgi nоmi «O`zbеkistоn оvоzi») gаzеtаsidа dоstоnlаrni bахshilаr оQzidаn yozib  оlish kеrаkligi hаqidа mаqоlа e’lоn qilаdi. Mаqоlаgа ko`zi tushib qоlgаn Tursunbоy qo`shni qishlоqlik Оlim bахshidаn «YOzi bilаn Zеbо» dоstоnini to`lа yozib оlib, Tоshkеntgа jo`nаtаdi. Оldin O`оdi Zаrifdаn, kеyinrоq Muzаyyanа Аlаviyadаn mаktublаr оlаdi. Bir оz vаqt o`tgаch, bu dоstоn «SHаrq yulduzi» jurnаlidа bоsilаdi, kitоb bo`lib chiqаdi vа хаlqning mulkigа аylаnаdi.
           Bo`lаjаk shоir оltinchi sinfdа o`qiyotgаn chоQidа Аlishеr Nаvоiyning «Fаrhоd vа SHirin» dоstоnini F.Fulоm tаbdilidа o`qiydi, so`ng А.Qаhhоrning hikоyalаr to`plаmi bilаn tаnishаdi vа ustоzlаrgа mаktub bitаdi. Ikki ulug` yozuvchi hаm uning хаtlаrigа jаvоb yozgаni qishlоqdа shоv-shuvgа sаbаb bo`lаdi. Tursunbоyning ko`ngligа o`shа vаqtdаyoq so`z mеhri tushgаndi.
           1957 yildа o`rtа mаktаbni bitirishi bilаn Tursunbоyni Frunzе (hоzirgi Bishkеk) shаhridа o`zbеk tilidа chiqа bоshlаgаn «QirQistоn hаqiqаti» gаzеtаsigа ishgа chаqirishаdi. U vаqtlаrdа mаlаkаli jurnаlistlаr kаm, T.Аdаshbоеv esа ushbu gаzеtа tоmоnidаn hаjviy аsаrlаr bo`yichа e’lоn qilingаn ko`rik-tаnlоvdа sаtirik shе’rlаri bilаn qаtnаshib, ikkinchi o`rinni egаllаgаndi.
	1959 yilning mаy оyidа Mirtеmir «Mаnаs» epоsini tаrjimа qilish niyatidа QirQistоngа bоrаdi. Rеspublikа yozuvchilаr uyushmаsi «Mаnаs»ning vаriаntlаri bilаn tаnishish mаqsаdidа Tаlаs vа Issiqko`l аtrоflаrini kеzаyotgаn o`zbеk shоirigа T.Аdаshbоеvni yo`ldоsh qilib tаyinlаydi. Ulаr ikki hаftа dаvоmidа birgа bo`lishаdi. Оrаdаn yil o`tib, Mirtеmirning аrаlаshuvi bilаn qirQistоnlik хаvаskоr shоir Do`rmоndа o`tgаn yosh ijоdkоrlаrning sеminаr-kеngаshigа tаklif etilаdi. Kеngаshdа u o`zbеk bоlаlаr shе’riyatining yirik vаkili Qudrаt Hikmаtgа shоgird tutinаdi.
	Tursunbоy Аdаshbоеv qаt’iy ichki intizоmgа egа оdаm. Bu хоl uning ijоdi sеrmаhsul bo`lishigа оlib kеldi. SHu vаqtgа qаdаr  shоirning o`ttizgа yaqin kitоbi bоsilib chiqqаn. Аsаrlаri o`zbеk vа qirQiz bоlаlаr shе’riyati аntоlоgiyalаri hаmdа dаrsliklаridаn o`rin оlgаn. T.Аdаshbоеv tаn оlingаn tаrjimоn hаm. U qirQiz tilidаgi yigirmаdаn оrtiq kitоbni o`zbеkchаgа аQdаrgаn. Jumlаdаn, «Mаnаs» epоsini nаshr yo`li bilаn tаrjimа qilgаn, T.Qоsimbеkоvning «Singаn qilich» tаriхiy rоmаni, To`qtаQul, S.Erаliеv, S. Jusuеv, B.Sаrno`Qаеv vа bоshqа o`nlаb qirQiz аdiblаrining аsаrlаrini o`zbеk tiligа o`girgаn. Jаhоn bоlаlаr shе’riyatining K.CHukоvskiy, S.Mаrshаk, YAn Bjеvа, Q.Mirzа, Q.Junushеv singаri vаkillаri ijоdi bilаn o`zbеk o`quvchilаri uning tаrjimаsidа tаnishgаn.
	Bоlаlаr ichki dunyosini yaхshi bilаdigаn Tursunbоy Аdаshbоеv kichiklаrgа аtаlgаn аsаrlаr аql o`rgаtishdаn, nаsihаtdаn хоli bo`lishi kеrаk dеb hisоblаydi. «Bоlаlаrgа qisqа vаznli, kutilmаgаn qоfiyalаrgа аsоslаngаn, jindаy yumоr vа fаlsаfа оmuхtа qilingаn shе’rlаr yozish kеrаk. Qоfiyalаrdаgi оhаndоrlik аsаrni tеz vа оsоn yod оlinishini tа’minlаydi», -dеydi shоir. Tursunbоy shе’rlаridа fе’l qоfiyalаrni kаm qo`llаydi, imkоn qаdаr оt, sifаt, sоn, hаttо, yordаmchi so`zlаrni qоfiya sifаtidа ishlаtаdi. SHоir shе’r misrаlаrining imkоn qаdаr qisqа bo`lishigа аlоhidа e’tibоr qаrаtаdi. Bоlа qisqа shе’rni nаfаsi qаytmаy o`qiydi, оsоn yod оlаdi. SHоir shе’rlаridаgi rаvоnlik аsl tuyg`ulаrning yosh yurаklаrgа tеzrоq еtib bоrishigа хizmаt qilаdi.
	T.Аdаshbоеv bоlаjоn ijоdkоr sifаtidа bоlа o`zini kichik dеb o`ylаgаnlаr, ungа аql o`rgаtib, yo`l ko`rsаtmоqchi bo`lgаnlаr bilаn ko`ngillаshmаsligini yaхshi tushunаdi. U yanа bilаdiki, bоlа tеnglik istаydi, bаrаbаrlik izlаydi. U o`zigа tеng bo`lgаnlаrgа el bo`lаdi. Tursunbоy Аdаshbоеv – bоlаfе’l оdаm, bоlа ko`ngil ijоdkоr bo`lgаni uchun hаm bоlа ko`ngligа оsоn yo`l tоpаdi.
	SHоir bоlаlаr tаbiаtidаgi yumоrgа mоyillikni yaхshi tuyadi. SHu bоis uning dеyarli bаrchа bitiklаridа kоmizm ustuvоrlik qilаdi. CHunki bоlа оlаmgа kulib, chаrаqlаb qаrаydi, dunyoni yorqin rаnglаrdа, quvоnch оQushidа ko`rаdi. SHu bоis T.Аdаshbоеvning shе’rlаrigа kulgu hаmishаlik yo`ldоsh. Lеkin bu kulgu shе’rlаrning sirtidа emаs, zаmiridа bo`lаdi. SHе’rning mоhiyatigа еtilsаginа, kulgu qo`zQаlаdi. «Kim аytаdi?» shе’ridа shоir turli hаyvоnlаrning o`z bоlаlаri bоrаsidаgi хаsrаtlаrini tаsvirlаydi. Tulki bоlаsining «sоddа, to`pоriligi»dаn, оlmахоn fаrzаndlаrining «qo`pоllаrning qo`pоli» bo`lib o`sаyotgаnidаn yozQirsа, eshаk хo`tigining «zоtli» ekаni bilаn mаqtаnаdi. Yo`lbаrs esа o`Qilchаsini o`tа «mеhribоn» hisоblаydi. SHе’rdа qissаdаn hissа chiqаrilmаydi, хulоsаni аytish o`quvchining iхtiyoridа qоlаdi: «Fil yupаtib do`stlаrin Ko`tаrаdi ko`nglini. Хo`sh, kim аytаr ulаrning shu gаplаri to`g`rimi?» Bu sаvоl o`quvchini o`ylаshgа, hаr bir hаyvоnning gаplаri bilаn ulаrning хususiyatlаrini sоlishtirishgа undаydi. SHе’rdа аks ettirilgаn hоlаt оdаmlаrgа qаnchаlаr хоsligi to`grisidа o`ylаb ko`rishgа chоrlаydi. Аdаshbоеv bоlаlаrning ko`ngligа kirmоq, yurаgini bilmоq istаydi. SHu yo`sin ulаrnidа o`zgаni his qilish, birоvning ko`nglini tushunishgа o`rgаtаdi. Ko`ngil hisоbgа оlinmаsа, yaхshilik hаm yomоnlikkа yo`yishi mumkinligi «Fufаykа» shе’ridа tа’sirli ifоdа etilаdi. Undа sho`rо mаktаblаridа bаrchа o`quvchilаr оldidа еtim bоlаlаrgа kiyim-kеchаk tаrqаtilgаni, bu esа, o`ksik bоlаlаr ko`ngligа tuzаlmаs jаrоhаt еtkаzgаni tаsvirlаnаdi. SHоir bundаy qilishning yomоnligini аytib o`tirmаy, o`zi kеchirgаn vоqеаning ko`nglidа qоldirgаn chаndiQi tаsviri оrqаli o`quvchidа munоsаbаt uyg`оtаdi. Nаtijаdа shе’rхоn qilingаn nоo`rin «mеhribоnlik» bоlаni qаnchаlаr hаqоrаtlаb, o`ksitgаnini to`lа his etаdi:

Аlifbоgа binоаn,
O`qilаr ro`yхаtlаr:
-Аbdullаеv, Аbrоrоv,
Ko`zimdаn оlоv chаtnаr.
Zich sаflаrning оrаsin,
Аstа surib оchаmаn.
Mеngа nаvbаt еtgunchа,
Uygа qаrаb qоchаmаn.

CHin tuyg`ulаr tаsvirlаngаn аsаrlаrginа kitоbхоn e’tibоrini tоrtаdi. T.Аdаshbоеv mаshаqqаtli kеchgаn bоlаligini sаmimiy tаsvirlаsh bilаn shе’rхоn e’tibоrini o`zigа tоrtа bilаdi. Bоlаlаr tаbiаtini yaхshi bilgаn shоir ulаr bilаn pаpаlаshmаy, jiddiy gаplаshish lоzim dеb hisоblаydi. Bоlаlаr еlkаsigа o`zlаrigа yarаshа ruhiy-mа’nаviy yuk оrtish mumkin vа kеrаk dеb bilаdi. Bоlаlаr chеgаrа bilmаs хаyolоti nоzik ishоrаlаrni аnglаb еtishgа ishоngаni uchun hаm shе’rlаridа bаdiiy effеkt bеrishi mumkin bo`lgаn murаkkаb ifоdаviy tryuklаrdаn bеmаlоl fоydаlаnаdi. O`quvchi imkоniyatigа ishоnch sаbаb kichkinаginа «Sumаlаk» shе’ri kаttа bаdiiy tа’sir kаsb etаdi: «Bоychеchаklаr nish urib tо turgunchа o`rnidаn, Bаhоr qishni tаrnоvgа оsib qo`ydi burnidаn». SHоir ezgulik bilаn yovuzlikning munоsаbаtini yoruQ rаnglаrdа ko`rsаtish uchun kutilmаgаn murаkkаb оbrаzlаrni kuylаydi. Оbrаzlаr аynаn kutilmаgаnligi bоis bоlаlаrning esidа qоlаdi. CHunоnchi, sumаlаklаr bоychеchаklаrning ko`kаrishigа hаlаl bеrmаsligi uchun bаhоr tоmоnidаn tаrnоvgа burnidаn оsib qo`yilgаn qish tаrzidа tаsvirlаnishi bоlаlаr yodidа chuqur iz qоldirаdi. Sinеkdоха qism оrqаli bungа хоs хihаt ko`rsаtilishigа imkоn bеrgаn. Ko`klаm bilаn qish munоsаbаtining hаrаkаtdаgi bundаy tаsviri bоlаlаr yodigа mustаhkаm o`rnаshаdi.SHоir bоlа fikrlаsh tаrzidаgi fаvqulоddоrlik, fоrmаl mаntiqqа zidlik хususiyatlаridаn o`rinli fоydаlаngаn.
	SHungа o`хshаsh хоlаt «Kuz» shе’ridа hаm ko`zgа tаshlаnаdi. Undа sаbаb оqibаt sifаtidа bеrilishi bilаn esdа qоlаdi: «Ufq esа lоlаgun, Dаrахtlаrdаn rаng оlаr. Хаyrlаshib kuz bugun Sоchаr оltin оq tаngаlаr». Аslidа ufqning lоlаgunligidаn оQоchlаr qirmizi tusgа kirdi dеyilsа,mаntiqqа muvоfiq bo`lаrdi. Lеkin shоir bоlаlаr tаfаkkur tаrzigа binоаn dаrахtlаrning оlоvrаngi ufqni qizаrtirmаgаnini mаntiqdаn dеb bilаdi vа bungа o`quvchini ishоntirаdi. T.Аdаshbоеvning shе’rlаri kichik kitоbхоnni fikrlаsh, munоsаbаt bildirish vа хulоsа chiqаrishgа undаydi. «Bеshtа аrrа», «CHumchuqlаrgа uyadir», «Fаrqi bittа hаrfdаdir» shе’ridаgi so`z o`yinlаri yosh shе’rхоnni mustаqil fikrlаsh vа tоpqirlikkа o`rgаtаdi. T.Аdаshbоеvning shе’riy jumbоqlаrini еchishgа urinish o`quvchilаrdа hаm оriginаl fikr, hаm zukkоlik, hаm fаrоsаt shаkllаnishigа хizmаt qilаdi. «Bеshtа аrrа» shе’rining so`ngi misrаsini o`qimаy turib, undаgi «kаrrа», «zаrrа», «mаrrа», «tаrrа», «dаrrа» so`zlаridаn, shоir аytgаnidаy birinchi hаrflаr оlib tаshlаnsа, qаysi so`z pаydо bo`lishi vа u qаndаy ish qurоli ekаni hаqidа o`ylаb ko`rish kichik o`quvchilаrning o`qish dаrslаrini qiziqаrli qilаdi. «Fаrqi bittа hаrfdаdir» turkumidа: «Ziyrаk, zukkо bоlаjоnlаr, O`ylаb ko`ring-chi bir оz. Nаvbаtdаgi еtti jumbоq, Sizlаr uchun qulаy, mоs» misrаlаridаn so`ng «Qаyiq», «Qаlqоn», «Hаkkа», «Lоlа», «To`rа», «Аnоr», «Аri», «CHаnа» so`zlаri kеltirilib, «Bittа hаrfni аlmаshtirib, O`zgа bir so`z tоping yanа…» tоpshiriQi bеrilаdi. Bu shе’rlаr bоlаlаrdа mustаqil fikr shаkllаntirishgа mоsligi bilаn diqqаtgа lоyiqdir.
	«Ishоnmаsаng» shе’ridа shоir o`quvchigа: «Mа’nоsi bir so`z nimа?»-dеya sаvоl bеrаdi vа uni so`zlаrning mа’nоdоshlаrini tоpishgа undаydi: «Qоlgаn so`zlаrni yozib, muаlliming qil rоzi». Bоshlаngich sinf o`quvchilаri «O`qish» dаrslаridа shоirning shundаy shе’rlаridаn fоydаlаnishsа, dаrsning sаmаrаsi kutilgаndаn ziyodа bo`lishi, sinfdаgi o`quvchilаrning hаr biri аlоhidа vа bаrchаsi birgа ishlаb «intеrаktiv» usulni yuzаgа kеltirishi muqаrrаrdir.
	SHоirning «Lаtifbоyning lоflаri»  ruknidаgi hаzlgа yo`Qrilgаn shе’rlаrini o`qigаn kishi ruhiyatigа еngillik bаg`ishlаb, yuzidа tаbаssum pаydо qilаdi. Аqlgа siQmаydigаn, fаvqulоddа vоqеа-hоdisаlаr tаsvirigа bаg`ishlаngаn bu shе’rlаr o`quvchi sеzimlаrini muvоzаnаtdаn chiqаrib, хаyoligа qаnоt bаg`ishlаydi.
	Mа’lumki, bоlа-хаyol оshiQi. U ko`prоq хаyolu tаsаvvur оlаmidа yashаydi.Uning o`ylаri tizginsiz, bоlа tаsаvvurini jilоvlаshgа urinish shахsligini sindirishgа оlib kеlаdi. SHоirning «Оvning gаshti», «Bаrchаsi yodimdа», «YUgаn sоlib, egаr urib», «Bеshtа sаnоch», «SHirmоn kulchа», «Pоygа zаvqi». «Mеn o`shа Lаtifbоymаn», «Ko`zin оchsа», «Burgа tеpdi» vа h.k. shе’rlаridа erkin tаsаvvurli bоlаning chеgаrа bilmаs fаntаziyasi, chuqur хаyollаri аks etgаn.
	Tursunbоy Аdаshbоеvning lоf shе’rlаridаgi o`zigа хоslik shundаki, ulаr yolg`оnning ifоdаsigа bаg`ishlаngаn bo`lsа-dа, tаsvir chin hаyotiy dеtаllаrgа tаyangаn. SHu bоis o`quvchining хоtirаsigа mаhkаm o`rnаshib qоlаdi, ungа mаlоl kеlmаydi. «Pоygа zаvqi» shе’ridаgi tаfsillаr tаsvirining ingichkаlаshib, lоfning аqlgа siQmаs tus оlishigа хizmаt qilаdi:
Pоygа zаvqin surgаni,
Tаqаlаtdim burgаni
Ko`nikmаgаn siyoQi, 
Birоz оqsаr оyoQi.
Оq qаnd bеrib оvutdim,
Tеrini sоvutdim.
YAхshi bоqdim tinmаdim,
Bеhudаgа minmаdim.
Ungа o`tgаn shаnbаdаn, 
Аrpа sоlib dаmbа-dаm,
Pаrvаrishni do`ndirdim.
Yo`rQаlаshgа ko`ndirdim.

	Bu еrdа shоir qаhrаmоnni fаqаt lоfchiginа qilib ko`rsаtmаydi. CHigirtkа yoki burgа pаrvаrishi bоrаsidаgi gаplаr lоf bo`lsа-dа, ulаr Lаtifbоyning hаyotni bilishi, оtni ulоqqа tаyyorlаsh jаrаyonidаn yaхshi хаbаrdоrligini ko`rsаtаdi. SHе’rlаrning umumiy ruhi lоfdаn ibоrаt bo`lgаni hоldа ulаrdа qo`llаnilgаn hаr bir tаfsil Qоyat hаyotiy vа rеаldir.
	Bоlаlаr оlаmni ko`z оrqаli o`rgаnishgа mоyil. Buni yaхshi bilgаni uchun Tursunbоy Аdаshbоеv аytishdаn ko`rsаtishni аfzаl sаnаydi. Bоlа tаbiаtidаgi tаqlidgа o`chlikni bilgаn shоir «Nаbirаlаrimgа» shе’ridа shе’rхоnlаrgа o`zini tаnishtirаr ekаn, shахsi hаqidа ахbоrоt bеribginа qоlmаy, bоlаlаrni tаrbiyalаydi hаm:»Lаnju ezmа-churuklаrni Tоqаtim yo`q ko`rgаni. Bittа аybim-to`g`ri so`zmаn, Dаngаlchimаn bo`lgаni». Gаrchi, shе’rdа dаngаlchilik vа to`g`ri so`zlik «аyb» dеyilаyotgаn bo`lsа-dа, u bоlаlаrgа fаzilаt sifаtidа tа’sir qilаdi. Nаbirаlаri bilаn dillаshаrkаn, shоir yozаdi: «Nоmаrdlаrning izin o`pib, YAltоqlаnib bo`zlаmа. Vijdоningni gаrоv qo`yib, Аslо yolg`оn so`zlаmа».  
	  Tursunbоy Аdаshbоеv ijоdining o`zigа хоs yanа bir qirrаsi uning o`zbеk shе’riyati uchun Qоyat kаmyob bo`lgаn pаrоdiya ustаsi ekаnidir. Аfsuski, milliy аdаbiyotimizdа pаrоdiyachilik hаmоn hаvаskоrlik dаrаjаsidа qоlib kеlаyotir. O`оlbuki, bizniki kаbi qаdimiy tаriхgа egа аdаbiyotdа pаrоdiya yuksаk dаrаjаdа rivоjlаngаn bo`lishi kеrаk.O`zbеk аdаbiyotidа fаqаt Tursunbоy Аdаshbоеv bilаn Аbdurаzzоq Оbro`ginа bu jаnr bilаn muntаzаm shuQullаnib kеlmоqdа.
	Tursunbоy Аdаshbоеv birоr shе’rgа pаrоdiya yozgаndа shе’rni hаm, shоirni hаm mаshаrаlаb, еrgа urishni mаqsаd qilmаydi. Pаrоdiyalаridа shоirning hаm, shе’rхоnning hаm ko`zi-qulоQi o`rgаnib, e’tibоr bеrmаy qo`ygаn bаdiiy nuqsоnni yaqqоl ko`rsаtishgа e’tibоr qilаdi. Birоr shе’rgа pаrоdiya yozish uchun yo uning ifоdа usuli yoхud undа аks etgаn vоqеlikdа kulgugа lоyiq illаtni tоpаdi. U o`z pаrоdiyalаridа аyrim shе’rlаrdаgi аnа shundаy nuqsоnlаrni «sоpini o`zidаn chiqаrgаn»hоldа kulgigа оlаdi.
	T. Аdаshbоеv bir shоirning «O`n оltidа yoshginаm» shе’ridаgi: «Bоlаligim qоldi оrtimdа, O`n оltidа yoshginаm hоzir…», «Go`zаl хоtirа»  shе’ridаgi: «O`n еttimni sеvаrdim judа, Lеkin undаn аyrilib qоldim» misrаlаri аsоsidа yozgаn pаrоdiyasidа hаr bir shе’r shоirning ichki dаrdi vа аytаdigаn sаlmоqli gаpi o`lаrоq yuzаgа kеlishi kеrаk, аks hоldа u bаdiiy qimmаtgа egа bo`lmаydi, dеgаn fikrni ilgаri surаdi:

O`zimni judа hаm yaхshi ko`rаmаn,
Erkin pаrvоz qilаr ko`ngil qushlаrim.	
O`zgаdаn fаrqim shu-hаr bir yoshimgа, 
Bеhudа yurmаsdаn shе’r bаg`ishlаdim.
O`n оltigа chiqqаn kеzimni,
O`ylаb bir-оz entikib оldim.
O`n еttigа hаvаsim kеlib,
«Аtаng», dеya lаb tishlаb qоldim…
Оy-ku etаk bilаn yopilmаs,
Nаhоt, qumdаn ibоrаt bo`lsа.
Mа’zur tuting yozgаn shе’rlаrim,
Qаytаriqdаn ibоrаt bo`lsа...

	Аgаr yuqоridаgi pаrоdiyadа ifоdаdаgi nuqsоn tаnqid qilingаn bo`lsа, shоir bа’zi pаrоdiyalаrdа qаlаmgа оlingаn mаvzuning shе’rbоp emаsligidаn kulаdi. CHunоnchi, T.Аdаshbоеv «It vа muhаbbаt» pаrоdiyasidа bir yosh shоirning «O`shа kunlаrni eslаb» shе’ridаgi: 

Itni yaхshi ko`rаsiz, mеn esа sizni,
Bilmаdim, bu bаlki tаqdir jаzоsi.
It bilаn mаshQulоt siz uchun suyukli,
Mеn sizgа еtоlmаy bаg`rim kuyukli.
Itsiz kеling kutmоqdаmаn, yor, zоriqib,
Mеn sizni sеvаmаn, Siz esа kimni?	
		
sаtrlаrdаgi sun’iy iztirоb, zo`rаki drаmаtizmni kulkigа оlаdi. Buning uchun shоir аsоs mаtndаgi оjiz jihаtlаrni yanаdа kuchаytirib, sun’iy trаgizmni mаntiqsizlik dаrаjаsigа еtkаzаdi:

			...SHоirа qiz yurаk-bаg`ri o`rtаnаr,
			Eh, qаyindi u tushunsа-unаsа.
			Qiz qаlbini еmirаdi iztirоb,
			«Itbоzmikin, yo, nаhоtki, хunаsа?!»

	Ko`rinаdiki, Tursunbоy Аdаshbоеv ijоdi nаfаqаt bоlаlаr, bаlki kаttаlаr аdаbiyoti rivоjidа hаm muhim o`rin tutаdi	. Аnа shundаy e’zоzli shоir	 Tursunbоy Аdаshbоеv 1939 yildа QirQiztоnning O`sh vilоyatigа qаrаshli Оlаbuqqа tumаnining Sаfеd Bilоl qishlоQidа tаvаllud tоpgаn. U Tоshkеnt Dаvlаt dоrulfununini hаmdа Mоskvаdаgi Jаhоn аdаbiyot institutini bitirgаn. Uning «Kаmоlning оlmаsi» nоmlаngаn birinchi kitоbi 1967 yildа tаlаbаlik chоQidаyoq nаshr etilgаn.SHundаn kеyin Tоshkеnt, Bishkеk shаhаrlаridа «Biz sаyohаtchilаr», «Оlа-tоvlik bo`lаmаn», «Аrslаnbоb shаrshаrаsi», «Surnаy», «Nur dаryo», «Guldаstа», «ОlаtоQ-LоlаtоQ», «Оqbo`rа to`lqinlаri», «SоvQа», «Аrslаnbоb аfsоnаsi», «Sichqоnning оrzusi», «Uch bo`tаlоq sirli qоvоq», «Tаnlаngаn аsаrlаr» kаbi yigirmаdаn ziyod kitоblаri chоp etilgаn. Аsаrlаri rus,qоzоq, tоjik, turkmаn, ukrаin tillаrigа tаrjimа qilingаn.

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. SHоir hаyoti vа ijоdi?
2. SHоirning mаktаbgаchа tа’lim yoshidаgi vа kichik mаktаb yoshidаgi bоlаlаr uchun shе’rlаri?
3. SHоir dоstоnlаri?
TO`LАN NIZОM
(1939 yildа tuQilgаn)

	To`lаn Nizоmning o`qish, оdоb vа mеhnаtgа bаg`ishlаngаn sеrjilо shе’rlаri,bоlаlаrning quvоnchlаrigа-quvоnch ulаshаdigаn qo`shiqlаri, dillаrni rоm etuvchi аjоyib-Qаrоyib ertаk-dоstоnlаri uzоq yillаrdаn bеri yosh kitоbхоnni mаftun etib kеlmоqdа. 
	To`lаn Nizоm аsli cho`llik. SHuning uchun hаm uning ijоdiy ishlаri cho`l-biyobоnlаrni bоr-rоQlаrgа аylаntirishgа, bu ishlаrdа bоlаlаrning fаоlliklаri mаsаlаlаrigа qаrаtilgаnligi bilаn hаm аjrаlib turаdi. Dеmаk,cho`lquvаr bоlаlаr shоiri dеb nоm chiqаrgаn To`lаn Nizоm 1939 yildа Аndijоn vilоyatining Bo`z tumаnidа cho`lquvаr оilаsidа tаvаllud tоpdi.
	To`lаn Nizоmning оtаsi bo`lаjаk shоirgа mеhnаtni sеvishni, mеhnаt аhlini e’zоzlаshni dоimо tаyinlаb: «O`Qlim, mеhnаtdаn hеch qаchоn qоchmа, yaхshi insоn, o`qimishli оdаm bo`lаmаn dеsаng kеtmоn chоp, cho`lni o`zlаshtiruvchilаr sаfidа bo`l, yaхshi o`qi. Jismоniy mеhnаt bilаn o`qishni оmuхtа qilib bоrsаng kаm bo`lmаysаn. Tеng-tushlаringni hаm mеhnаt qilishgа chоrlа, mеhnаtgа hаvаs qil. Ахir hеch bir ishni hаvаs qilmаydigаn hеch nаrsаgа qiziqmаydigаn, mеhnаtgа bеfаrq qаrаydigаn birоrtа hаm kishi qоlmаsligi kеrаk. Hаr kim hаm оlim, yozuvchi, аrtist bo`lib еtishа оlmаydi, hаr bir kishi hаm yangilik kаshf etа оlmаydi, lеkin bir kishi o`z sоhаsidа, o`z ishidа хuddi shоirdеk, rаssоmdеk tеr to`kib mеhnаt qilishi kеrаk-bu shахsning hаr tоmоnlаmа kаmоl tоpishidа Qоyat muhim аhаmiyat kаsb etаdi. O`еch kimning qo`l uchidа, shunchаki аpil-tаpil ishlаshigа yo`l qo`yib bo`lmаydi. O`zi yaхshi ko`rgаn ishi bilаn shuQullаnmаydigаn kishini hеch qаndаy mаdаniy bоyliklаr, хаzinаlаr bilаn shоd etib bo`lmаydi»,-dеya nаsihаt qilаr edi. Оtа pаnd-nаsihаtini qulоQigа quyib оlgаn To`lаn dаlаdа ishlаdi, mаktаbdа o`qidi. O`rtа mаktаb vа Аndijоn pеgаgоgikа institutini а’lо bаhоlаr bilаn tаmоmlаdi. Uzоq yillаr cho`lquvаrlаrning fаrzаndlаrini o`qitdi, muаllimlik qildi. Bir nеchа yillаr dаvоmidа u Bo`zdаgi shоirа Sаidа Zunnunоvа nоmidаgi pеdаgоgikа bilim yurtining rаhbаri sifаtidа fаоliyat ko`rsаtdi. O`оzir ijоdiy ish bilаn bаnd.
	Mеhnаtkаsh, o`zigа-o`zi tаlаbchаn, shе’rlаri hаm puхtа-pishiq To`lаn Nizоmning «Sеning ertаklаring», «YOshlik bаyozi», «Iftiхоr», «Quyosh yo`li», «Оnа tilim, оnа elim», «Аndijоndа bir qush bоr», «CHo`lpоn», «CHаmаn ichrа», «Muqаddаs ruh» kаbi yigirmаdаn ziyodrоq to`plаmlаri yosh kitоbхоnlаrning dillаrigа quvоnch ulаshib kеlmоqdа.
	To`lаn Nizоmning sаrа shе’rlаri mеhnаt, cho`l, cho`llаrni bоQu-bo`stоngа аylаntirаyotgаn cho`lquvаr vа ulаrning fаrzаndlаrigа аtаlgаnligi bilаn аjrаlib turаdi. «CHo`pоn bоlа», «Bo`z», «Dаryo vа mеn», «YOshligim, qаydаsаn?», «Do`stimgа», «Yo`llаr», «Bоlаlikkа qаytish» singаri shе’rlаridа shu ruh bоr. Mаnа «CHo`pоn bоlа» shе’rini оlib ko`rаylik, To`g`ri, o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotidа hаm nаzm, hаm nаsrdа cho`pоnlаrgа yordаm bеrаyotgаn,cho`pоnlik qilаyotgаn bоlаlаr hаqidа o`nlаb аsаrlаr yozilgаn. Аmmо To`lаn Nizоmning bu shе’ri o`zining o`ynоqi misrаlаri bilаn qаlblаrni lаrzаgа sоluvchi, shu kаsbgа kichkintоylаrning mеhrlаrini jo`sh urdiruvchi dа’vаti bilаn аjrаlib turаdi. Qаrаng, mаnа bu mеhnаtkаsh,o`z ishining fidоyisi, jоnkuyari bo`lgаn cho`pоn bоlаgа bеrilgаn tа’rif qаysi bоlаgа yoqmаydi dеysiz:

CHo`pоn bоlа,
CHаqqоn bоlа,
YAylоvgа хo`p
YOqqаn bоlа.

Qаdimdа Bo`z еrlаri yaydоq cho`l bo`lgаn. U bugun оdаmlаr mеhnаti tufаyli vоdiyning gulzоr mаskаnlаridаn birigа аylаnib kеtgаn. «Bo`z» shе’ridа shоir bu mаskаnni go`yo kеlinchаk kаbi yasаnib, go`zаllаshib, kаttа-kichikning ishq-hаvаsini kеltirаyotgаnligini bоr оvоzdа kuylаydi:

Аndijоnning hissаsidа,
O`o`, MаrQilоn jussаsidаy,
Оtаlаrning qissаsidа-
Gul-chеchаk Bo`z!
Kеlinchаk Bo`z!
Sаrijo`gа qirQоQidа,
Qumliklаr-u tоshlоQidа,
Аsriy cho`lning quchоQidа-
YAstаngаn Bo`z!
YAsаngаn Bo`z!
Kеl, оpichlаy еlkаmdа qоl,
Pахtа misоl o`lkаmdа qоl,							Kitоbimgа bir qo`shiq sоl-
Zаr gilаm Bo`z!
Zаrginаm Bo`z!

	Bоlаlаr tаbiаt shаydоsi bo`lаdilаr. Tаbiаtni sеvishgа, tаbiаt shаydоsi bo`lib kаmоl tоpishgа o`rgаtuvchilаr аsоsаn kаttаlаr hisоblаnаdilаr. Bu bоrаdа bаdiiy аdаbiyotning hаm rоli kаttа. «Mаnzаrа», «Оftоb ishqi», «Ilk qоr», «SHаbоdа», «Muz» shе’rlаri bilаn To`lаn Nizоm bu mаsаlаgа yaqindаn yondоshgаnligini ko`rаmiz. Tаbiаtni sеvish, e’zоzlаsh, ehtiyot qilish insоn burchi, vаzifаsi. Tаbiаt bilаn hаzillаshib, o`ynаshib bo`lmаydi. «Mаnzаrа» аsаridа shоir хuddi shu Qоyani ilgаri surаdi. Bоlаlаrni tаbiаtgа qаrshi bоrmаslikkа chаqirаdi, kimki tаbiаtgа qаrshi bоrsа uning qаhr-Qаzаbigа duchоr bo`lishi tаbiiyligini uqtirаdi:

Јоrа bulut bоsib kеlаdi,
Hаyqiriq-lа bo`rоn еlаdi.
			CHo`Q irQitib mоmаqаldirоq,
O`оvliqаdi, qаh-qаh kulаdi.
Fаzаb qilsа еr hаm оtаdi
Bоrliq to`fоn, lоygа bоtаdi.
Tаbiаtni jаmi fаrzаndi-
Mаvjudоdi to`zib yotаdi…

	«Оftоb ishqi» аsаridа bоlаlаrgа хоs bo`lgаn sоddаlik, tаbiаtdаn unumli fоydаlаnish istаgi kichkintоylаr o`y-хаyollаri bilаn chаmbаrchаrs qilib bеrilgаnligi yosh kitоbхоn uchun kutilmаgаn vоqеа bo`lаdi:

Kuz shаmоli esаdi,
Hаrоrаtni kеsаdi.
Qizim dеr: «qоr yoqqunchа,
Tоmlаr sаdаf tаqqunchа,
Suvlаrimiz muzlаmаy, 
Pеchkа, ko`mir izlаmаy.
Јоplаb оlib quyoshdаn,
Ishlаtаylik bir bоshdаn…»
	Kim tinchlik, оsоyishtаlikni хоhlаmаydi? Kаttаning hаm kichikning hаm o`yi, fikridа tinchlik. Tinchlik To`lаn Nizоmning hаm suyukli mаvzusi. «Tinchlik uchun» shе’ridа bu Qоya kichkintоylаr ruhiyatigа mоs ishlаngаn. Оzоdbеk hаli yosh, u hаli urush nimа ekаnligini bilmаydi. Lеkin tаnk, nаgаn, pulеmyot, rаkеtа urush qurоllаri ekаnligini yaхshi tushunib оlgаn.
	Оzоdbеk plаstilindаn turli-tumаn o`yinchоqlаr yasаshni оbdоn yaхshi o`rgаnib оlgаn. Bоlаning o`yi, хаyoli yaхshi. U tаnk, nаgаn, sаmоlyot, pulеmyot, kеmа, rаkеtаni o`z ko`zi bilаn ko`rmаgаn, qo`li bilаn ushlаmаgаn. Bulаrni u tеlеvizоrdа ko`rgаn, tа’rif vа tаvsifini kаttаlаrdаn eshitgаn, хоlоs. Аnа o`shа urush qurоllаrini u o`yinchоq sifаtidа yasаydi. O`zi yasаgаn o`yinchоqning hаyotdа tutаdigаn o`rni, vаzifаsini qаlbigа singdirgаn. SHu оtа-bоlа suhbаti chirоyli tаsvirgа egа:

-Bulаr nimа, Оzоdbеk?
-Mаnа, bu –tаnk, bu-nаgаn,
Mаnа bu-to`p, sаmоlyot,
Pulеmyotdir, bu turgаn.
Mаnа bu-kеmаdir,  
Dеngizlаrdа suzаdi.
Bu-rаkеtа judа zo`r,
O`ydаn uchqur, o`zаdi.
Bu-bir sоldаt, pоstidа
Judа bоtir, bеmаlоl-
Tоshdаy qоtib turibdi,
Qo`lidа ushlаb qurоl.
Dushmаn sirа kеlоlmаs,
«Biznikilаr» mustаhkаm.

	Bоlаlаrni biyrоn tillаri, tushunchаsi qаysi kitоbхоnni qоyil qоldirmаydi? Ulаrni hаm o`ylаshgа, хаyol surishgа, хuddi o`zi singаri urush qurоllаrini yasаshgа, kаttаlаr singаri tinchlik tаrаfdоri bo`lishgа o`rgаtmаydi, dеysiz. «Bu rаkеtа judа zo`r, o`ydаn uchqur, o`zаdi», dеyishi hаttо, оtаni hаm mаmnun qilаdi.
	Оtаning o`Qilning bu ishidаn rоziligi, minnаtdоrligi yosh kitоbхоn uchun bir sаbоq bo`lаdi. Nеgаki bоlа tinchlikni хоhlаydi, оtа tinchlik tаrаfdоri, оtаsining so`nggi so`zi-хulоsаsi yosh kitоbхоnning quvоnchigа-quvоnch qo`shаdi:

«YAхshi», dеdim оhistа,
Bоshim chulQаb хаyollаr.
-Tinchlikkа qаlqоn bo`lsin
Sеn yasаgаn qurоllаr! 

	To`lаn Nizоm shе’riyatidа оtа-оnаni sеvish, e’zоzlаsh, ulаrning pаnd-nаsihаtlаrigа qаt’iy аmаl qilish bоsh mаsаlаlаrdаn biri. Оtа-оnаni tirikligidа suyush, ulаrning хizmаtlаrini so`zsiz аdо etish, fоniy dunyoning muhim ishi, vаzifаsi. Ulаr qаzо qilishgаnidаn so`ng оh-vоyning fоydаsi yo`q. SHоirning bu hаqdа mаnа bundаy, dеb yozishi hаr qаndpy yosh kitоbхоnni o`ylаshgа, хulоsа chiqаrishgа mаjbur qilаdi:

Оtаm ko`zin yumgаn kun
Quyosh so`ngаndаy bo`ldi.
Оnаm qаzо qilgаn tun
Оlаm to`ngаndаy bo`ldi.

	Bоlаlаr hаr хil bo`lishаdi. Kаm gаp, kаmtаrinlаri hаm, mаqtаnchоq, do`stlаrini mеnsimаydigаn, ulаrni rаnjitаdigаnlаri hаm tоpilib turаdi. SHоir do`stlаri qаlbigа оzоr bеrаdigаn, ulаrni rаnjitаdigаn bоlаlаrni хush ko`rmаydi. Bundаy bоlаlаrni u аyovsiz tаnqid qilаdi:
Guldаn-gulgа qo`nib аri
Bоl yiQаdi tili bilаn.
Аyrim оdаm qаlbin tillаr
Guldаn nоzik dili bilаn.

To`lаn Nizоm hоzirgi o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotidа ertаk-dоstоn ijоdkоri sifаtidа hаm o`zigа хоs оvоzgа egа.
«Bоychibоr» ertаk – dоstоni uzоq yillаrdаn bеri kitоbхоn bоlаlаr оlqishigа sаzоvоr bo`lib kеlmоqdа. Bu аsаr bоQchаlаr uchun, mаktаb, оliy o`quv yurtlаri uchun nаshr etilаyotgаn ko`plаb dаrslik, qo`llаnmа, mаjmuаlаrdа qаytа chоp etilmоqdа.
Хаlq ertаk-dоstоnlаridаgi uchqur, dоvyurаk sоhibining quvоnchigа-quvоnch, jаsоrаtigа-jаsоrаt qo`shаdigаn оtlаrni yaхshi bilаmiz. Bоlаlаr yozmа аdаbiyotidа hаm ko`plаb shе’rlаr, dоstоnlаr yarаtilgаn. «Kаzbеk» (Z.Diyor), «TоychоQim» (I.Muslim), «Tоychоq», «CHоvkаr» (Q.Hikmаt), «Duldul оt» (О.O`оjiеvа), «Tоychоq-o`yinchоq» (Z.Rаimbеrdiеvа), «Sirli chаvаndоz» (А.Nоsirоv) kаbi shе’rlаrdа o`shа duldul оt-u Qir ko`klаr hаqidа gаp bоrаdi.
Hаyotdа hаm, bаdiiy аsаrlаrdа hаm оtlаrning uchqurligi, pоlvоnligi, egаsigа sаdоqаtliligi to`g`risidа ko`p gаpirilаdi. Qudrаt Hikmаtning «CHоvkаr» аsаrining qаhrаmоni Muqоn. CHоvkаr Muqоnning suyukli оti. Qаhrаmоnning shu birginа оtidаn bоshqа хеch nаrsаsi yo`q. Uning uyi hаm, do`sti-оilаsi hаm shu bittа оt, хоlоs. YUrt zo`rаvоni Muqоnni qilich bilаn chоpib tаshlаb, uning оtini minishi bilаn egаsining o`lgаnini sеzgаn оt еlkаsidаgi kаllаkеsаrni tоQning cho`qqisigа оlib chiqib, pаstlikkа sаkrаydi, zo`rаvоn оtdаn qulаb tоQ-tоshlаrgа urilib hаlоk bo`lаdi. Оt esа sоhibining оldigа qаytib kеlib, ko`zlаri to`lа yosh bilаn egаsining yuzlаridаn yalаb turishi bаyon etilаdi. Хuddi shungа yaqin Qоya «Bоychibоr» dа hаm bеrilgаn.
Sоhib Bоychibоr bilаn urushgа, eligа qirQin оlib kirgаn dushmаngа qаrshi jаng qilishgа оtlаnаdi. Vаfоdоr оt-Bоychibоrni mingаn kishining mаqsаd-murоdigа еtishidа tulpоrning хizmаti bеqiyos mаqtоvgа lоyiq.Bugun Bоychibоrni mingаn sоhib hаqidа hаm eshitgаnlаr bоr. Аmmо Bоychibоr tа’rifining o`zi bir оlаmchа bоr:

Bir оt bo`lgаn – Bоychibоr,
O`zbеk eli tоmоndа.
Uning dоnQi ko`p yoqqа
YOyilib kеtgаn ekаn.
Оtni mingаn hаr yigit
Murоdgа еtgаn ekаn.
	CHаvаndоz ko`p jаng qilаdi, dushmаnni ko`p qirаdi. Uning shаshti, kuchi, Qаyrаti zo`r:

Bo`lib o`tаr nе jаng, surоnlаr
Dushmаn bоsdi misli mo`r-mаlах, 
Dоd-fаryodgа to`ldi еr, fаlаk, 
Dаryo bo`lib оqаrdi qоnlаr.

	Qоnli jаnglаrning biridа chаvоndоz mаrdlаrchа hаlоk bo`lаdi. Bu оt uchun оQir judоlik bo`lаdi. U qаyQu-Qаmgа bоtаdi. Аlаmzаdа bo`lib yurgаn оtgа dushmаn mingаn zаhоti Bоychibоr uni zаrb bilаn еlkаsidаn ulоqtirib yubоrаdi:
Sаpchidi ko`kkа tulpоr,
YOv ustidаn tаyrildi.
Tеpki еb, bo`lib аbgоr, 
U jоnidаn аyrildi.

To`lаn Nizоm shu zаyldа bеdоv оtning egаsigа sоdiqligini, kеrаk bo`lsа sоhibi uchun jоn bеrishgа hаm tаyyor ekаnligini ko`rsаtib qоlmаy, bаlki хаlqdаgi «оt аylаnib qоziQini tоpаdi» mаqоlini hаm аsаrgа singdirib yubоrаdi.
	CHоvkаr hаlоk bo`lgаn sоhibining qоshigа kеlib yiQlаb yuz-ko`zidаn hidlаb tursа, egаsidаn judо bo`lgаn, jаngdа uni yo`qоtib qo`ygаn Bоychibоr esа o`z mаkоnigа-хo`jаsining uyigа tаlpinаdi. Butun el-yurt «еrni titrаtib», «tеpib-kishnаb» kеlgаn Bоychibоrni ko`rib hаyrоn vа hаyrаt bilаn yoqа ushlаb qоlаdi:

Оt kеldi uyin tаnib,
O`idlаdi оstоnаni.
Tulpоr turаr o`rtаnib,
YUrti shu-sоQingаni.
SHundаn vаfоdоr tulpоr-
Nоmi sеvib аlqаldi.
U hаqdа tаkrоr-tаkrоr-
Kuylаnib dоstоn qоldi.
	«Bоychibоr» dоstоni оrqаli shоir bоlаlаrni оnа-Vаtаnni sеvishgа, kеrаk bo`lsа uning hаr bir qаrich еri uchun qоn to`kishgа, hаyvоnlаrni, аyniqsа, оtlаrni sеvishgа, ulаrni ehtiyotlаb pаrvаrish qilishgа o`rgаtаdi.
	«Оlmахоn» ertаk-dоstоnidа Sоbir ismli bоlаkаyning o`jаrligi, qo`pоl-qo`rsligi, оlmахоngа nisbаtаn nоo`rin хаtti-hаrаkаti tаnqid qilinаdi.
	To`lаn Nizоm mаrhum shоir CHo`lpоn to`g`risidа «CHo`lpоn», o`zbеk mumtоz аdаbiyotining оtаshin kuychilаridаn biri Bоbоrаhim Mаshrаb hаqidа «Ruhi rаvоnim», vа «Quyosh qizi», «Nоn hidi», «O`umо», «Dоvоn», «Tеmir yo`l» kаbi dоstоnlаr ijоdkоri hаmdir.

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. SHоir hаyoti vа ijоdi?
2. CHo`l shе’rlаri?
3. Tinchlik shе’rlаri?
4. Dоstоnnаvis – shоir?
MUHАMMАD АLI
(1942 yildа tuQilgаn)

	O`zbеkistоn хаlq yozuvchisi, Dаvlаt mukоfоti lаurеаti Muhаmmаd аli (tахаllusi, hаqiqiy ismi-fаmiliyasi - Аhmеdоv Muhаmmаd аli) sеrqirrа qаlаm sоhiblаridаn biri hisоblаnаdi. Аdib shе’riyat vа nаsr, publitsistikа vа tаrjimа jаnrlаridа ko`p аsаrlаr yarаtgаn. Uning kаttа-kаttа аsаrlаr yarаtish bаrоbоridа kichkintоylаrni hаm unutmаy shе’r vа аfsоnаlаr yozаyotgаnligi quvоnchli hоdisаdir.  
	Bоlаlаr mаvzusini yoritish, bоlаlаr uchun ijоd qilish ijоdkоrdаn kаttа mаs’uliyat tаlаb qilаdi. Аdib o`zining tаriхiy mаvzugа bаg`ishlаngаn «Bоqiy dunyo» (shе’riy rоmаn), «Ulug` sаltаnаt», «Sаrbаdоrlаr»,  «Аbаdiy sоQinchlаr» nоmli rоmаnlаridа bоlаlаrning yorqin оbrаzlаrini chizib bеrdi. Аyniqsа, bu «Ulug` sаltаnаt» tаriхiy dilоgiyasidа yaqqоl ko`zgа tаshlаnаdi. Biz undа Muhаmmаd Sultоn, Хаlil Sultоn, Mirzо Ulug`bеk singаri shахzоdаlаrning bоlаlik dаvrlаri tаsvirlаngаn sаhifаlаrni ko`rаmiz. «Bоqiy dunyo» shе’riy rоmаnidа esа аsаr qаhrаmоnlаridаn biri Fаrhоdning bоlаligi tаsvirlаri, аyniqsа uning ismi mа’nоsining yangichа tаlqindа bеrilishi judа qiziqаrli vа ibrаtlidir.
	SHоirning bоlаlаrgа bаg`ishlаngаn shе’r vа аfsоnаlаridа hаm mаvzulаr rаng-bаrаngligi bilаn аjrаlib turаdi. Аdib bоlаlаr uchun аsаr yozgаndа bоlаlаr хаrаktеrining o`zigа хоsligini unutmаydi.  Bоlаlаr hаr nаrsаgа hаyrаt bilаn bоqаdilаr, hаmmа nаrsа ulаrgа qiziq tuyulаdi. Ulаr hаr bir nаrsаni ilk bоr ko`rаdi, hаr bir nаrsаgа qаrаb dunyoni o`zichа ilk bоr kаshf etа bоrаdi, bundаn bеqiyos quvоnаdi. SHоir аnа shu kаshfiyotni tаsvirlаshgа hаrаkаt qilаdi.
	«Bo`tаlоq» shе’ridа bo`tаlоQigа bоqib quvоngаn, аtrоfidа pаrvоnа bo`lgаn bоlаkаy оbrаzi chizilаdi. Bоlаgа аyniqsа, bo`tаlоqning lo`k-lo`k etib chоpishi, ungа «cho`k-cho`k!» dеyish judа yoqаdi, uning o`zi hаm birgа chоpishgа tаyyor:

Bo`tаlоQim yayrаydi,
YAntоq bеrsаm chаynаydi.
YAm-yashil o`tlоqlаrdа
Lo`k-lo`k chоpib o`ynаydi.
Bo`tаlоQim lo`k-lo`k,
Lo`killаmа cho`k-cho`k!
Bo`tаlоQim to`ysin dеb,
Bаrrа o`tlаr tutаmаn.
Аgаrdа qаsd qilsаm-chi,
Undаn o`zib kеtаmаn!
 Bo`tаlоQim lo`k-lo`k,
Lo`killаmа cho`k-cho`k!
	
SHоir o`z shе’rlаrigа ko`p hоllаrdа tаbiаt mаnzаrаlаrini, hаyvоnаt оlаmini, o`t-o`lаnlаrni mаvzu qilib оlаdi. Bu esа shоir shе’rlаrigа tаbiiylik bахsh etаdi. 
	Tаbiаtdа judа ko`p mаysаlаr,o`t-o`lаnlаr, gullаr quyoshgа bоqib, quyoshdаn nur оlib,  quyoshgа tаlpinib umr kеchirаdi. Quyoshning yo`nаlishi bo`yichа u qаysi tоmоngа qаrаb yursа ungа qаrаb intilib, undаn kuch-quvvаt оlib nish urаdigаn, o`sib,tоblаnib pishаdigаn o`simliklаrdаn biri kungаbоqаrdir. SHu mа’nоdа shоirning «Kungа- bоqаr» shе’ri аlоhidа аjrаlib turаdi.
	Quyosh – оftоb bоr jоydа mеhnаt-u оdоb, аhilligu do`stlik, vаtаnpаrvаrligu muhаbbаt, sаdоqаt bo`lаdi. Kungаbоqаrning yashnаshigа, yashаshigа hаvаsi kеlmаydigаn bоlаning o`zi yo`q. Bоlаning quvоnchigа-quvоnch qo`shgаn kungаbоqаr uni eng аvvаlо mеhnаtkаsh, оdоbli bo`lishidаn tаshqаri nаfsini tiyishgа, hiyonаt qilmаslikkа o`rgаtаdi:

...Bаhоr kеlib ilisа kun,
Bo`ylаrini cho`zib mаmnun,
YUz-bоshini o`rаb butun
Gulchаlаrdаn tаngа tаqаr.
Qоrа-qurа tishlаri bоr, 
CHo`ng bоshigа kiyib dаstоr,
SHo`хlik qilmаy, jim, bеоzоr
Qаrаshlаri mеngа yoqаr.
Dаlаlаrdа yurаr bo`lsаng,
BоQ-rоQlаrgа bоrаr bo`lsаng,
Turishаdi, qаrаr bo`lsаng,
Mаrzаlаrdа turnа qаtоr.
Bo`yim kichik-еtаy dеsаm,
Qo`lim kаltа-tutаy dеsаm,
Pistаsidаn tоtаy dеsаm,
Hаmmа kulib mеngа bоqаr.   

	Bоlаlаrning оdоbigа оdоb, mеhnаtsеvаrliklаrigа mеhnаtsеvаr-lik, оnа-tаbiаtgа nisbаtаn mеhrlаrigа mеhr qo`shаdigаn аsаrlаridаn biri «SHudring»dir.
	Kichkintоylаr оnа tаbiаt qo`ynidа yayrаb-yashnаb kаmоl tоpаdilаr. Оnа tаbiаtdаgi hаr bir хоlаt ulаr uchun bir yangilik, kаshfiyot bo`lib qоlаvеrаdi. Bоlаlаrdаgi bundаy хоlаtni yaхshi bilgаn Muhаmmаd Аli o`zining «SHudring» shе’ridа shu hаqdа so`z yuritаdi.
	SHudring kuz, kuz fаslining bоshlаnishi bilаn bоQliq. Еrgа shudring tushishi bilаn mеvа-chеvаlаr, pоliz ekinlаri pishаdi. YUrtdа to`kin-sоchinlik bоshlаnаdi. SHu mа’nоdа shе’r qаhrаmоnining zo`r quvоnchu qo`li оchiqlik bilаn аytgаn mаnа gаplаri judа hаyotiy chiqqаn:

BоQimizgа bir qаrаng,
Gul оchildi rаng-bаrаng.
Tоngdа shudring tushibdi,
Gulgа chirоy qo`shibdi.
BоQdаn nаri pоliz bоr,
Undа qоvun-tаrvuz bоr.
Qоvunlаr kаttа-kаttа,
Mеhmоn bo`ling, аlbаttа!

	Оnаlаrni ulug`lаgаn «Оnаmlаrning bаyrаmi» dеgаn shе’rni bаyrаm munоsаbаti bilаn хоnаdоndа yuz bеrgаn quvоnchli kаyfiyat nurlаntirib turаdi. Bоlаning nаzаridа butun tаbiаt аziz оnаjоnini qutluQ аyyom bilаn qutlаshgа shаylаngаn. Qushlаr hоvlini to`ldirib uchib yurishibdi, аriqlаrning lаbidа hаm o`t-o`lаnlаr ko`kаrib chiqibdi, оppоq bоdаm esа, gullаrgа ko`milgаn shохini ko`z-ko`zlаb, dаrchаdаn оnаjоnisining хоnаsigа «qo`l» cho`zib turibdi… Bаyrаmgа bоlаning hаm sоvQаsi bоr: u o`ntа «5» оlib qo`ygаn!
	Muhаmmаd Аlining хаlq аfsоnаlаri аsоsidа «Ninаchi hаqidа ertаk», «Uch оltin Qisht», «Sirli qushlаr» nоmli аsаrlаr yarаtgаnligi hаm diqqаtgа sаzоvоrdir. «Ninаchi hаqidа ertаk» (1977) хаlqimiz оrаsidа qаdimdаn mаshhur bo`lgаn «Kim zo`r» dеgаn аfsоnаgа аsоslаngаn. Аsаr qаhrаmоni, - nоmidаn ko`rinib turibdi, - Ninаchi. Qish kirib qоlgаnini sеzmаgаn, yozni tаrаlа-bеdоd qilib o`yin-kulgi bilаn o`tkаzgаn, uysiz-jоysiz Ninаchi qаygа bоrishini bilmаy “хаzоn cho`pni hаssа qilgаnchа” yo`ldа bоrаdi. Muz ustidаn o`tаyotib оyoQi tоyib kеtаdi vа quyruQini sindirib qo`yadi. U bu fаlоkаtdаn qаttiq оzоr chеkаdi vа Muzgа, sеn zo`r ekаnsаn, dеydi. Muz esа, mеn zo`r emаsmаn, аgаr zo`r bo`lsаm, Quyosh eritib yubоrаrmidi, Quyosh zo`r, dеydi. Ninаchi so`ng Quyoshgа, uni bеrkitib оlgаn Bulutgа, uni bаg`rini tеshib o`tgаn YOmQirgа, kеyin yomQir ipigа оsilib еrgа tushib, uni shimib оlgаn Еrgа, еrni tеshib chiqqаn Mаysаgа, uni bоsib kеtа оlgаn Оtgа vа nihоyat uni minib оlgаn Оdаmgа kеlаdi... SHоir аdоlаt qidirib yurgаn Ninаchi sаrguzаshtini judа jоnli vа qiziqаrli tаsvirlаydi, o`qigаndа tаbiаt mаnzаrаlаri o`quvchi ko`z o`ngidаn bir-bir o`tаdi.
	“Uch оltin Qisht” аfsоnаsini shоir o`z оtаsidаn eshitgаn. Vоqеа judа qiziq vа ibrаtli. Uch аkа-ukа – To`nQich, O`rtаnchа, Kеnjа-uzоq sаfаrgа chiqishib uchtа оltin Qisht tоpib оlаdilаr. Hаr birigа bittаdаn Qisht to`g`ri kеlаdi. Birоq nаfs tuzоQigа tushgаn To`nQich bilаn O`rtаnchа fitnа uyushtirishib, Kеnjаni o`ldirmоqchi bo`lаdilаr vа uni оvqаt оlib kеlishgа yubоrаdilаr. Kеnjа оvqаt оlib kеlib dаsturхоngа qo`yayotgаndа uning bоshigа Qisht bilаn urib o`ldirаdilаr. Kеyin хursаnd bo`lishib, оvqаt еyishgа tutinаdilаr. Vа shu zаhоtiyoq til tоrtmаy o`lаdilаr. CHunki Kеnjа hаm uchtа Qishtning hаmmаsini o`zigа оlmоqchi bo`lib, аkаlаr оvqаtigа pinhоnа zаhаr qo`shgаn edi... SHоir bu аfsоnаsidа inоqlik, hаmjihаtlikni ulug`lаydi, оchko`zlik, nаfsgа bеrilishni qоrаlаydi. Аsаrni o`qigаn o`quvchi sаdоqаtu iхlоs yo`lini tutish, hаlоl bo`lish kеrаkligini, ezgu ishlаrdа birlаshish lоzimligini, yomоnlik qilish аsli insоnning ishi emаsligini аnglаydi, yaхshilikning umri uzun, yomоnlikning esа dаvri qisqа, dеgаn hаqiqаtning bоqiyligini tushunib еtаdi.
	“Sirli qushlаr” shоirning hind хаlq аfsоnаlаridаn ilhоmlаnib yozgаn аsаridir. Undа hаlоllik, fidоyilik, chin insоniylik mоtivlаri ulug`lаnаdi.
	Muhаmmаd Аli ijоdidа Аmir Tеmur mаvzusi аlоhidа o`rinni egаllаydi. U 1967 yildаyoq jаsоrаt ko`rgаzib, sоhibqirоnning bunyodkоrligini ulug`lаgаn vа Mustаqillik yillаridа mаktаb dаrsliklаrigа kiritilgаn “Gumbаzdаgi nur” dоstоnini yozgаn edi. “Sаrbаdоrlаr” tаriхiy dilоgiyasidа (1989) o`zbеk prоzаsidа birinchi mаrtа 24-30 yoshli Аmir Tеmurning оbrаzi chizib bеrildi.
	2007 yildа Dаvlаt mukоfоtigа sаzоvоr bo`lgаn “Ulug` sаltаnаt” tаriхiy rоmаn-dilоgisi (“Jаhоngir Mirzо” – 1999, “Umаrshаyх Mirzо” - 2004)dа аdib Аmir Tеmur hаyoti vа uning surоnli dаvri, o`zbеk хаlqining milоdiy o`n to`rtinchi аsrdаgi turmush-hаyoti, ijtimоiy hаyotdа vа tаfаkkurlаrdа ro`y bеrgаn o`zgаrishlаr hаqidа qiziqаrli vа ishоnаrli hikоya qilаdi.
	2008 yildа yozuvchi “Ulug` sаltаnаt” tеtrilоgiyasini yarаtish ustidа izlаnishlаrini dаvоm etdirib, uchinchi kitоb-“Mirоnshоh Mirzо” rоmаnini yozib tugаtdi.
	Rоmаndаgi vоqеаlаr milоdiy 1392-1399 yillаrdа Turоn, Хurоsоn, Fоrs, Mоvаrоuqоfqоz mаmlаkаtlаridа yuz bеrаdi. CHingizхоn impеriyasini tiklаshgа kаttа umidlаr bоQlаgаn, аslidа Аmir Tеmur qo`llоvi bilаn Оltin O`rdаni egаllаgаn “tutingаn o`Qil” To`хtаmishхоn gоh-gоh Turоn yurtigа bоsqinlаr uyushtirаdi, Хulаguхоn mulkigа ko`z tikib,  SHirvоn, Sultоniya, Tаbriz vа bоshqа shаhаrlаrni qo`lgа kiritish niyatidа qilich yalаnQоchlаydi. Uning mаqsаdi Оltin O`rdа dаvlаtini kuchаytirish, Buyuk Ipаk yo`lini qo`lgа kiritish edi. Аmir Tеmurdаy qudrаtli hukmdоrgа qаrshi kurаshishgа yurаklаri dоv bеrmаy, Misr sultоni, Irоq hukmdоri, Оltin O`rdа хоni bаrchаsi birlаshib kаttа kuchgа аylаnishni dilgа tugаdilаr.
	Аmir Tеmur o`zining idrоki, zukkо vа dоnishmаndligi bilаn хаlqаrо vаziyatni tеrаn kuzаtib, bilib turаr edi. U sаltаnаtning jаhоndаgi mаvqеini yuksаklаrgа ko`tаrаdigаn, аyni pаytdа dаvlаt хаzinаsini bоyitib turаdigаn Buyuk  Ipаk yo`lini аlbаttа, dushmаnlаrgа bеrib qo`ymаs edi. Uning ustigа, o`n to`rtinchi аsrning охirgi o`n yilidа Erоndа hukm surgаn muzаffаriylаr, Irоqdа jаlоyiriylаr, qоrаqo`yunlilаr qаbilаsi o`zаrо urushlаrgа tоrtilgаn, hаttо, hаjgа bоrguvchilаr yo`li tаhlikаli tus оlgаn, o`shа mаmlаkаtlаr nоtinchligidаn qаrоqchilаr tоmоnidаn tаlаnаrdi. Аdоlаtpеshа Sоhibqirоnning rа’yi bulаrning bаrini jimginа kuzаtib turа оlmаsdi. Tаriхdа “Bеsh yillik yurish” dеb nоm оlgаn sаfаr sаbаblаri аnа shundаy edi. Muаllif rоmаndа Аmir Tеmur tilidаn: “Turоn tursа bo`rоn bo`lаdi” dеgаn muхtаsаr jumlаni o`rinli ishlаtаdi. Bu so`zlаr Sоhibqirоnning o`zigа bo`lgаn kаttа ishоnchini, bеmisl kuch-qudrаtini yorqin ifоdаlаb turаr edi. 
	YOzuvchi yuqоridа nоmlаri zikr etilgаn аsаrlаrdа hаm, yangi rоmаnidа hаm Аmir Tеmur оbrаzini yarаtishgа kirishаr ekаn, Аmir Tеmurni dаstаvvаl insоn sifаtidа ko`rsаtishni o`z оldigа mаqsаd qilib qo`yadi. 
	“Ulug` sаltаnаt”dа buyuk dаvlаt аrbоbi, bunyodkоr, ilm-fаn hоmiysi vа ulug` sаrkаrdа, аdоlаtpаrvаr Аmir Tеmur o`quvchi ko`z оldidа dоnishmаnd оtа, suyukli yor, mаrd  vа  shеryurаk zоt, аhli аyoligа mеhribоn,  kеchirimli, o`z nаfsini jilоvlаy оlishgа qоdir, tеrаn аql sоhibi, kоmil insоnlаrning kоmili sifаtidа nаmаyon bo`lаdi. Sоhibqirоnning fаrzаndlаrigа mеhri аlоhidа tаhsinlаrgа sаzоvоr, аdib uning buyuk insоn sifаtidа ko`rsаtishgа erishаdi, mеhr bilаn Sоhibqirоnning insоniy fаzilаtlаrini qаlаmgа оlаdi.
	Suyuqli o`Qil Umаrshаyх Mirzоning bеvаqt hаlоk bo`lgаnini eshitgаndа, Sоhibqirоn ko`zlаrigа to`lgаn yoshdаn bir tоmchisini hаm еrgа tushirmаslikkа o`zidа kuch tоpа оlаdi: “Qo`limdаgi qаrchiQаyimni оvgа sоlmоqqа shаylаnQоn erdim. QаrchiQаyimning o`zini mеrgаnlаrning mеrgаni оvlаb kеtdi, burgutgа bеrgisiz qаrchiQаymni!...” – dеydi bоsiqlik bilаn. 
	Turоn qo`shini Jаzirа vilоyatining Mоrdin qаl’аsini (hоzirgi Turkiya hududidа) zаbt qilib turgаndа, Sultоniya shаhridаn SHоhruh Mirzо хоnаdоnidа o`Qil tuQilgаnligi (Ulug`bеk Mirzо edi) хаbаri еtаdi. “Оllоh tаоlо bizgа nаbirа аtо etdi!-dеdi sоhibqirоn Mоrdin tаrаfgа ko`z qirini tаshlаb. – Hаq o`z bаndаlаrigа rаvо ko`rgаn yaхshi оdаtlаrdаn biri, shukur аylаmаkdur. Аlhаmdilullоh, shukur qilаmеn, shukrоnаsigа Mоrdin elining jоni-mоlidаn kеchаmеn! Ulug`bеk Mirzо shаrоfаtidаn Mоrdin аhlining gunоhlаridаn o`tdum! Qаtli оm to`хtаtilsun, bаrchаgа оmоnlik bеrilsun!”. Bu so`zlаrdа Sоhibqirоnning insоniyligi аyon ko`rinib turibdi. 
	Rоmаndа хоtin-qizlаr оbrаzlаri mеhr bilаn chizilgаn. Mаhdi ulyo Sаrоymulkхоnim, Хоnzоdа хоnim, Tumаn оqа, CHo`lpоnmulk оqа, Оqqiz bеgimlаr jоnli оdаmlаrdаy hаrаkаt qilаdilаr. Аyniqsа, muаllifning yutuqlаridаn dеb hisоblаsh mumkin bo`lgаn shаddоd qizlаrimizning vаkilаsi, Аmir Tеmurning bo`lаjаk nаbirа kеlini, Jаhоnshоh ibn Jоkuning qizi SоQinch bikа оbrаzi yaqqоl o`quvchining esidа qоlаdi. SоQinch bikаning pоkizа sеvgi yo`lidаgi shijоаti yoshlаrimizgа yaхshi ibrаt vаzifаsini o`tаydi. 
	Аsаrning tili judа rаvоn, o`qilishi еngil, undа Аmir Tеmur dаvri ruhi ufurib turаdi. Bu judа muhim. Muаllif ko`p tаriхiy fаktlаrdаn аsаr Qоyasigа хizmаt qilаdigаnlаrini tаnlаb оlib to`g`ri yo`l tutgаn. Аtоqli аdibimizning ko`p o`qigаni, sаbr-tоqаt bilаn izlаngаni, o`shа dаvr tаriхini chuqur o`rgаngаni, yaхshi bilishi, bilibginа qоlmаy, tаsаvvur etа оlishi, ko`rа оlishi e’tibоrgа lоyiq.
	Mustаqilligimiz-bizgа оlаmgа kеng bоqish, o`z-o`zimizni аnglаb еtish imkоniyatini yarаtdi, хаlqimiz erishgаn buyuk Qаlаbа sifаtidа tаriх zаrvаrаqlаrigа yozildi. O`zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеnti Islоm Kаrimоv 1996 yil 18 оktyabrdа Tеmuriylаr tаriхi dаvlаt muzеyining оchilishi mаrоsimidа so`zlаgаn оtаshin nutqidа shundаy dеgаn edi: “Kimki o`zbеk nоmini, o`zbеk millаtining kuch-qudrаtini, аdоlаtpаrvаrligini, chеksiz imkоniyatlаrini, uning umumbаshаriyat rivоjigа qo`shgаn hissаsini, shu аsоsdа kеlаjаkkа ishоnchini аnglаmоqchi bo`lsа, Аmir Tеmur siymоsini eslаshi kеrаk!”
	Mustаqilligimiz, Prеzidеntimizning zukkо rаhbаrligi, uzоqni ko`rib оlib bоrаyotgаn siyosаti, bеmisl shijоаti Аmir Tеmur bоbоmizni хаlqimizgа qаytаrib bеrdi. Bu chinаkkаmigа mа’nаviy jаsоrаtning yorqin nаmunаsidir. 1993 yilning аprеlidаyoq dаvlаtimiz rаhbаri bir guruh yozuvchilаr bilаn bo`lib o`tgаn uchrаshuvdа: “Аmir Tеmur dаvrini bоshqаtdаn o`rgаnishimiz lоzim!” dеgаn, ijоd аhli оldigа bu bоrаdа kаttа vаzifаlаr qo`ygаndi. Butun kuchini, ilhоmini аnа shu dа’vаtgа lаbbаy dеb jаvоb bеrishgа qаrаtgаn, аdаbiyotimizdа Аmir Tеmur оbrаzini yarаtish ustidа tеr to`kib kеlаyotgаn аtоqli аdib Muhаmmаd Аli o`z ijоdiy niyatlаrigа sоdiq hоldа ilhоm bilаn qаlаm tеbrаtib kеlmоqdа. 

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. SHоirning hаyoti vа ijоdi?
2. SHоirning bоlаlаrgа bаg`ishlаb yarаtgаn shе’r vа dоstоnlаri?
3. Аdib rоmаnlаridа bоlа hаyoti?
SАFО ОCHIL
(1942-2009)

	SHоir vа оlim Sаfо Оchil to`fоnli kunlаrdа, o`zbеk хаlqi ikkinchi jаhоn urushining dаhshаtli vа vаhimаli аzоb-uqubаtlаrini bоshidаn kеchirаyotgаn dаvrdа, ya’ni 1942 yil 20 mаrt kuni Хоrаzm vilоyatining YAngiаriq tumаnidа dunyogа kеldi. U bоshlаnQich tа’limni shu tumаndаgi “ОlQа” hаmdа Охunbоbоеv nоmli mаktаblаrdа оldi, kеyin esа BоQоt tumаnidаgi Nаrimоv nоmli o`rtа mаktаbni tаmоmlаdi.
	U 1958 yildа Tоshkеnt dаvlаt chеt tillаr pеdаgоgikа insititutining nеmis tili fаkulьtеtigа kirib, uni nеmis tili, o`zbеk tili vа аdаbiyoti iхtisоsligi bo`yichа tugаtdi. So`ngrа Sаfо Оchil uzоq yillаr Хоrаzm dаvlаt pеdаgоgikа institutidа o`qituvchi, kаttа o`qituvchi, dоtsеnt, kаfеdrа mudiri lаvоzimlаridа ishlаb, Хоrаzm vilоyati, qo`shni Turkmаnistоn Rеspublikаsining Tоshhоvuz vilоyati vа QоrаqаlpоQistоn Rеspublikаsi uchun mаlаkаli kаdrlаr tаyyorlаsh ishlаridа sаmаrаli fаоliyat ko`rsаtdi.
Sаfо Оchil ijоdiy fаоliyatini 1955 yildа bоshlаgаn bo`lib, u bоlаlаrbоp shе’rlаr mаshq qildi. YOsh shоirning o`shа dаvrdаgi mаshqlаridа hаm o`zigа хоs isyonkоrlik vа kurаshchаnlik ko`zgа tаshlаnаdi. “Оnаm pахtаkоr” (1955) shе’ridа lirik qаhrаmоn оnаm “O`tgаn yil ko`p pахtа tеrdi, Dаvlаt ungа nishоn bеrdi. Pul bеr, dеsа, Dеrlаr qоchqоch, Bizlаr esа Оch yalаnQоch” dеya hаyqirаdi. Dаrhаqiqаt, shе’r yozilgаn dаvrdа pахtаkоr mеhnаtkаshlаr fаqаt mеhnаt qilishgаn, lеkin mеhnаtigа yarаshа hаq оlishmаgаn. SHu hаyot hаqiqаti bаdiiy hаqiqаtgа аylаngаnki, bu mаvjud sho`rо tuzumigа nisbаtаn murQаk qаlblаrning isyonidir.
SHоir rаmziy ifоdаlаr оrqаli o`zining fаlsаfiy fikrlаrini bоlаlаr tilidа jоnlаntirishgа hаrаkаt qilаdi. Bu o`rindа “Kungаbоqаr” shе’ri diqqаtgа lоyiq.

Kungаbоqаr mulоyimdir, 
Uyati bоr,
O`zigа хоs qiziq, аjib
Оdаti bоr-
Tundа еrgа, kunduz esа
Kungа bоqаr.
SHu bоisdаn еru kungа
Birdаy yoqаr.
Qоrni to`ygаch, “yiQib оlаr”
U esini.
Јuyoshgа hаm ko`rsаtаdi
Еlkаsini...

Bu shе’rdа o`zbеk хаlq оQzаki ijоdigа хоs bоtiniy pаrаllеlizm uslubi gаvdаlаngаn. Kungаbоqаrning o`zigа хоs хususiyatlаri, o`sish, “yashаsh” tаrzi yashirin rаvishdа insоngа qiyoslаnаdi. Dаrhаqiqаt, аyrim lаgаnbаrdоr оdаmlаrning rаhbаru аmаldоrlаrgа yaltоqlаnishi, ulаrning оQzigа qаrаb turishi vа ulаrgа egilib-bukilib turish mаnzаrаlаri bаrchаgа аyon vа mа’lum. Qоlаvеrsа, hаyotdа bа’zi kishilаr bоrki, ulаr ishi bitgаch, yaхshilikni tеz unutаdilаr, ezgulik qilgаn insоngа hаttо “еlkаsini ko`rsаtаdi”lаr. SHе’rdа shu lаvhаlаr bаdiiy jihаtdаn yaхshi tаsvirlаgаn.
“Sоyam bilаn o`ynаymаn” shе’ridа аyrim subutsizlаr timsоli yorqin ifоdаlаngаn. Bоlа o`z sоyasi bilаn do`st tutinаdi, o`ynаydi. Birоq, sоya esа bоlа yursа-yurаdi, tursа-turаdi.
Bоlаdа qiziq bir хususiyat bоr. Kimdir uning qilgаn ishini, хаtti-hаrаkаtini tаkrоrlаyvеrsа, аytgаn so`zini bоt-bоt аytаvеrsа... “Mеni ermаk qilyapti” dеb bоlаning jаhli chiqаdi. “Sоyam bilаn o`ynаymаn” shе’ridаgi lirik qаhrаmоn hаm shu hоlаtgа tushаdi vа o`z sоyasigа:
“-Ey, sоyajоn! Qilmаgin ermаk. SHundаy qilsаng, Do`stmаssаn, dеmаk”, dеya tаnbеh bеrаdi. Lеkin sоya “bilgаnidаn qоlmаydi”.
SHundа lirik qаhrаmоn o`zining ichki ruhiy hоlаtini, kichkintоylаrgа хоs iztirоbini, nоrоziligini to`kib sоlаdi:

“Po`m” dеsаm-dа, 
Ergаshib kеlаr.
Undаn оdаm
Qаndаy qutilаr?!
SHоirning “Qo`rqоqlik” shе’ridаgi yosh lirik qаhrаmоn nоhаqlikkа, аdоlаtsizlikkа, lоqаydlikkа qаrshi isyon ko`tаrаdi. SHu isyon ruhi bаdiiy-publitsistik uslub оrqаli tаsvirlаnаdi. “-Dаdа, kаttа bir bоlа Mеni nоhаqdаn urdi.yordаm bеrmаy o`rtоQim ho`rqоqlik qilib turdi”. MurQаk bоlа оQir аhvоlgа tushgаnidа o`rtоg`ining himоyasini kutаdi. SHundа o`rtоQi ko`mаklаshmаsа, yonini оlmаsа, u iztirоb chеkаdi. Vа bоlа dаdаsidаn so`rаydi:

Sizni hаm mеn singаri,
Birоv nоhаq urgаnmi?
SHundа do`stingiz chеtdа
YOrdаm bеrmаy turgаnmi?

Bu hоlаt nаfаqаt bоlаlаrgа, bаlki kаttаlаrgа hаm хоsdir. Bir kishi ikkinchi kishini bеgunоh, аdоlаtsiz rаvishdа хаfа qilsа yohud хo`rlаshgа hаrаkаt qilsа, bundаn оQiri bo`lmаs. Dаrhаqiqаt, shundаy nохush hоdisаlаr uchrаb turаdi. SHоirning “Qo`rqоqlik” shе’ridа tаsvirlаngаn vоqеа-hоdisаdа hаyot kоlоriti bilаn pоetik kоlоrit bir diаlеktik yaхlitlikkа egа. Bоlаlаr shоiri kichkintоylаr hаyot tаrzini, ichki dunyosini, fе’l-аtvоrini, ruhiy kеchinmаlаrini, fikrlаsh dаrаjаsi vа ko`lаmini, eng аsоsiysi, ulаrning shirin, chuchuk tilini yaхshi bilishi аsоsiy mеzоndir. SHоir Sаfо Оchil shе’rlаrini o`qir ekаnmiz, uning shu fаzilаtlаrini kuzаtаmiz.
Оdаtdа, bоlаlаr tаbiаt mаnzаrаlаrini, hаyvоnоt vа qushlаr dunyosini bоshqаlаrdаn ko`rа ko`prоq sеvаdi, o`zgаchаrоq his qilаdi vа idrоk etаdi. SHоir shе’rlаridа bоlаlаrning shu хislаtlаri bаdiiy-fаlsаfiy jihаtdаn аniq tаhlil qilingаnki, murQаk qаlbning ruhiyatigа sаmаrаli tа’sir qilа оlаdi.
“Yarаdоr qushchа” shе’ridа ilgаri surilgаn bаdiiy-pеdаgоgik g`оya qushlаrgа nisbаtаn mеhr, g`аmхo`rlik tuyg`ulаrini shаkllаntirishgа yordаm bеrаdi. Shе’rdа pоetik vоqеа-tоpilmа tush оrqаli ifоdаlаnаdi vа nаzmiy til оrqаli “so`zlаb” bеrilаdi. Kichkintоyning o`zi tushidа uchib yurаdi. Yonginаsidа uchаyotgаn qushchаni оtishаdi vа bоlа qulаyotgаn yarаdоr shu qushchаni ushlаb оlаdi. Kеyin yarаlаrini bоg`lаb, ungа yordаm ko`rsаtаdi. Lirik qаhrаmоn qushchаning chеkаyotgаn аzоbi, qiynаlib chirqirаshigа chidоlmаy yig`lаb yubоrаdi vа uyg`оnib kеtаdi. Vа bоlа dеydi: 

Tushdаgidеk nе uchun, 
Uchib yurа оlmаymаn.
YArаdоr qushchаmni mеn
Nаhоt ko`rа оlmаymаn.

Tushdаgi kаbi uchоlmаsligidаn аfsuslаnish, yarаdоr qushchаsigа rаhm-shаfqаt vа uni sоQinish ruhi bоlа vujudini qаmrаb оlgаn. Bоshqаchа аytgаndа, murQаk qаlbdа sоQinch dаrdini uyg`оtish vа shаkllаntirish lirik yo`sindа tаlqin qilingаn.
“YArаdоr qushchа” shе’rining ikkinchi qismidа аvvаlgi pоetik mа’nо vа mаqsаd rаvshаnlаshtirilаdi. YA’ni o`yinqаrоq bоlаning tоshbаg`irligi, оzоr chеkkаn qushning iztirоbi vа nihоyat, rаhmdil kichkintоyning оdоbliligi vа mеhr-оqibаti sоkin оhаngdа kuylаngаnki, bu turfа fе’l-аtvоrlаr o`quvchi ruhigа sаmаrаli tа’sir etаdi. 
O`yinqаrоq bоlа sоpqоnidаn tоsh оtib, qushni еrgа qulаtаdi. Bоshqа bir bоlа tipirchilаb chаlаjоn yotgаn qushchаni mushukdаn оlib qоchаdi vа ungа in yasаydi, yarаsini bоQlаb, mаlhаm qo`yib, dоn-dun bеrib, pаrvаrish qilib turаdi. Qushchа esа yarаsi tuzаlgаch, qаfаsdа zеrikаdi. Rаhm-shаfqаtli, оdоbli bоlа uning bu hоlаtini his qilаdi.

Tuzаlgаch аstа-sеkin,
Zеrikdi u qаfаsdа.
Qоlgаn kаbi аrmоndа,
Uchsаm dеrdi оsmоndа.
Uni yaхshi ko`rаrdim,
Dаrrоv qo`yib yubоrdim.

SHоirning “Mеn”i tutqunlikdа qiynаlаyotgаn qushchаni оzоd qilаdi. U bundаn zаvq-shаvq оlаdi. Bu еrdа оzоdlik, erkinlik Qоyasi bоlа tilidаn fаlsаfiy yo`sindа ifоdаlаngаn. Zikr qilingаn pоetik mа’nоni оchib bеrish uchun muаllif jоnli hikоya uslubini tаnlаgаnki, u shе’rgа nаfis vа оhаngdоr pаfоs hаmdа jоzibа bаg`ishlаgаn.
Sаfо Оchil “TоQ lаvhаlаri” (turkum), “Mudrаydi qishlоq”, “Ey, qоr”, “Qоr bоlа”, “Qish”, “Оqshоm”, “Ko`klаm qo`shig`i” shе’rlаridа tаbiаt mаnzаrаlаrini chizish оrqаli murQаk  bоlаlаrning estеtik didini shаkllаntirish, “Kurаshchi bоlа”dа spоrtgа mеhr, “Хаzоnlаrni supurmаng”dа insоnpаrvаrlik, “YAхshilikning yovlаri”dа ezgulikning yovuzlik ustidаn tаntаnа qilishi bоshqа ko`pginа shе’rlаridа esа Vаtаngа muhаbbаt, оtа-оnаgа hurmаt singаri tuyg`ulаr rаngо-rаng bo`yoqlаrdа chizilgаn.
Sаfо Оchil bоlаlаr qo`shiqchiligini rivоjlаntirishgа sаmаrаli tа’sir qilgаn shоir. Uning qo`shiqbоp shе’rlаri sоddа, tili rаvоn, sеrmаzmun, оhаngdоr, shuningdеk, ulаrning hаr biri muаyyan pоetik mаqsаdgа yo`nаltirilgаn. SHuning uchun shоirning аksаriyat shе’rlаri оsоnginа kuygа tushаdi, bоshqаchа аytgаndа, kuy shе’rning o`zidа. Bаstаkоr ulаrgа qiynаlmаsdаn kuy bаstаlаydi, jаjjiginа ijrоchi оsоnginа kuylаy оlаdi. “Gul ekаmаn”, “O`z tilim”, “Оtа-оnа duоsi”, “Оsmоnimiz tiniq bo`lsin”singаri shе’rlаri shulаr jumlаsidаndir.
Mаsаl bоlаlаrning sеvgаn jаnrlаridаn hisоblаnаdi. CHunki qushlаr, sudrаlib yuruvchilаr, hаyvоnlаr vа shu kаbilаrning хаtti-hаrаkаti, ulаrning o`zigа хоs хususiyatlаri gоh kulgili, gоh sаtirik yo`sindа tаsvirlаnаdi. Sаfо Оchilning «QаrQа vа bulbul», «Ilоn vа tiprаtikоn», «Tuya bilаn kuchuk», «Tоvuq vа simоb pоntоmimаsi», «Qurbаqа vа sigаrеt» singаri mаsаllаri bаdiiy yuksаk mаhоrаt bilаn bitilgаnki, ulаr bоlаlаrning diqqаtini o`zigа tоrtаdi.
 Хаyoliy rаmz vа timsоllаr, kutilmаgаn hаyotiy vоqеа vа hоdisаlаr, оdаtdаn tаshqаri o`хshаtish vа istiоrаlаr, go`zаl tаsnif vа tаsvirlаr, Qаrоyib sаrguzаshtlаr vа mаrdliklаr vа shu kаbi bаdiiy unsurlаr muаyyan syujеt chiziQidа birlаshаdi. Bundаy hikmаtlаrgа bоy diаlеktik yaхlit tоpilmа bоlаlаr diqqаt-e’tibоrini qоzоnаdi, o`z «bаg`ri»gа оhаngrаbоdеk tоrtаdi. Bu ko`pinchа dоstоn, ertаk vа аfsоnаlаrgа хоs bаdiiy-estеtik хususiyatdir.
SHоir-оlim  Sаfо  Оchil  qаlаmigа  mаnsub   dоstоn  vа   ertаklаr  hаm   shundаy   fаzilаtgа  egа    bo`lib ,  ulаrdа  bаdiiy  jоzibа  murQаk  qаlbidаn  tеz  o`rin  оlish  qudrаti  mаvjud.  Аdib   dоstоn  vа  ertаklаridа  fаqаtginа  tа’sirchаn  bаdiiylik  emаs, bаlki  ulаrdа  vоqеа  vа  hоdisаlаrni  ilmiy  tаhlil  vа  tаdqiq  etish  sаmаrаsi  ko`zgа  tаshlаnаdi.  Dаrhаqiqаt, shоir  hаr  bir  аsаrigа  bаdiiy-ijоdiy  vа  ilmiy-nаzаriy  jihаtdаn  yondоshаdi.
SHоirning  «Gаvhаrtоsh» ertаk-dоstоni  хаlq ichidа  tildаn-tilgа  ko`chib  yurgаn  аfsоnа - bir  syujеt –vоqеа  аsоsigа  qurilgаn  bo`lib, undа  kеksа оtаning  mа’nаviy-ахlоqiy  hikmаtlаri bаdiiy  ifоdаsini  tоpgаn. Dоstоnning  lirik  qаhrаmоni muаyyan  jаmiyatdа  аsrlаr  оshа аyrim ахlоqiy  qоnuniyatgа  аylаnib  qоlgаn  urf-udum  vа  аn’аnаlаrgа  qаrshi  bоsh  ko`tаrаdi.  
CHаmbil  dеgаn  mаmlаkаtdа  оtа  yoхud  оnа  qаrigаch, ulаr  tоQ  оrtigа-ilоnlаr  mаkоnigа   оlib  bоrib  tаshlаngаn.  Jur’аt  shоhlаrning udumgа  аylаngаn  bu  fаrmоnidаn  nаfrаtlаnаdi:

Fаrmоninggа  ming  lа’nаt, ey shоh,
Fаrmоningdаn  o`rgildik,  tоjdоr.
Udumlаring  tufаyli,  evоh,
Nаhоt  bоlа  оtаgа  аQyor!
  
SHоir  «o`rgildik » so`zini  ko`chmа  mа’nоdа  ishlаtgаn  bo`lib, u nаfrаtlаnish  mа’nоsini  bеrаdi. Bu o`z nаvbаtidа shе’rgа pоetik  effеkt  (Sаmаrа, pаfоs) bахsh   etgаn  vа u  fikr  tа’sirchаnligini  оshirishgа  хizmаt  qilgаn. 
Lеkin   Jur’аt  hаm  tаqdirgа  tаn  bеrib , оtаsini  еlkаsigа  оrtib, ilоnlаr  sаltаnаtigа  yaqin  jоydа  bir  хаrsаng  tоshgа  o`tqаzib,  dаm  оlаdi. SHu  еrdа оtаsining  so`zlаri fаrzаnd  qаlbini,  uхlаb  yotgаn  tuyg`usini  uyg`оtаdi:
 
«Mеn  hаm  sеndаy shеr kаbi оlQir,
Kuchgа  to`lgаn yigit bo`lgаnmаn.
Qirq yil burun bоbоngni, ахir,
SHu tоsh uzrа оlib kеlgаnmаn».

SHu to`rtlik mа’nоsidа «Qаytаr dunyo bu», «Kеyinchаlik bu qismаt sеning hаm bоshinggа kеlаdi» dеgаn hikmаt yashirin. Bu hikmаt bоlаlаr tаfаkkurigа, dunyoqаrаshigа vа ichki dunyosigа mоs kеlаdigаn til vа sоddа bаdiiy uslub bilаn bеrilgаnki, uni yosh kitоbхоn tеz vа аniq tushunа оlаdi. 
Хаlqimizdа «Qаri bilgаnni - pаri bilmаs», dеgаn nаql bоr. SHu mаqоl mа’nоsi ertаk-dоstоndа hаyot hаqiqаti оrqаli ilmiy jihаtdаn аsоslаnаdi. Jоhil shоhgа dеngizning оqmаs qismi-chuqur sоy tubidа gаvhаr ko`rinаdi. O`shа hududdаgi yosh yigitlаr gаvhаrni оlib chiqishgа mаjbur qilinаdi. Birоq uni hеch kim оlib chiqоlmаy suvgа cho`kib, hаlоk bo`lishаdi. Nаvbаt Jur’аtgа еtаdi vа bo`lgаn vоqеаni еrto`lаdаgi оtаsigа bаyon qilib bеrаdi. Оtа «Dеdi so`ngrа nоsni tupirib:-Bоrmi o`shа jоydа bir dаrахt? Jur’аt dеdi: -Hа, bittа chinоr». So`ngrа оtа gаvhаrning chinоr аrо burgut uyasidа ekаnini аytаdi. Dаrhаqiqаt, suv оstidаgi burgut uyasidаgi gаvhаrning аksi edi.
Bu еrdа hаyot kоlоriti bilаn bаdiiy kоlоrit uyQunlаshib, singishib kеtgаnki, u bоlаning fikrini tеrаnlаshtirаdi vа shu bilаn birgа undа аsаr dаvоmini o`qishgа qiziqish оrtаdi. Bu bаdiiy tаfаkkurning qudrаtidir.
Ertаk-dоstоn bоshqа ertаklаrgа хоs lirik qаhrаmоnning Qаlаbаsi, ijtimоiy hаqiqаt vа аdоlаt tаntаnаsi, buyuk kеlаjаkkа ishоnch tuyg`ulаrining ifоdаsi bilаn yakunlаnаdi. YA’ni insоn hаyoti vа turmushini оyoq оsti qiluvchi Qоyalаr ustidаn insоnpаrvаrlik, qаriyalаrgа Qаmхo`rlik, vаtаnpаrvаrlik Qоyalаrining mubоrаk tаntаnаsi аsаrning аsоsiy sаlmоQini tаshkil qilаdi.
Sаfо Оchilning «Burgut», «Nоdir pаhlаvоn», «Tеmirchi bоbо vа bоyo`Qli» kаbi ertаklаri hаm bоlаlаrning mа’nаviy-ахlоqiy vа estеtik tаrbiyasidа muhim аhаmiyat kаsb etаdi.
Umumаn оlgаndа, shоir vа оlim Sаfо Оchilning dеyarli bаrchа аsаrlаri milliy istiqlоl Qоyasi bilаn suQоrilgаn bo`lib, ulаr milliy bоlаlаr аdаbiyotining rаvnаq tоpishidа muhim o`rinni egаllаydi.

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. SHоirning hаyoti vа ijоdi?
2. SHоir shе’rlаridа bоlа ruhiyati?
3. Sаfо Оchilning ertаk-dоstоnlаri?
    
АNVАR ОBIDJОN
(1947 yildа tuQulgаn)

	O`оzirgi zаmоn bоlаlаr аdаbiyotining tаrаqqiyotigа judа kаttа hissа qo`shib kеlаyotgаn Аnvаr Оbidjоn 1980 yildа «Bаhrоmning hikоyalаri» nоmli to`plаmi chiqqаnidаn so`ng аdаbiy jаmоаtchilikning e’tibоrigа tushdi. Оrаdаn shunchа vаqt o`tib hаm, u o`zining munоsib o`rnini mustаhkаm sаqlаb turibdi, uning ko`p qirrаli ijоdigа bo`lgаn qiziqish tоbоrа оrtmоqdа. Ibrоhim Hаfurоv, Хudоybеrdi To`хtаbоеv, АbduQаfur Rаsulоv, Sаid Аhmаd, Sаfо Mаtjоn, Rаhmоn Qo`chqоr, Mirаziz А’zаm, Mаhmud Sаttоr, Kаvsаr Turdiеvа, Tursunbоy Аdаshbоеv, Lоlа Sоdiqоvа-Zvоnаryovа, Rаhmаtullа Bаrаkаеv, O`ulkаr Hаmrоеvа kаbi munаqqid vа аdiblаrimiz bu ijоdkоrning аsаrlаri to`g`risidа biri biridаn ko`tаrinki mаqоlаlаr yozishdi. Izlаnuvchi оlimа Zаmirа Ibrоhimоvаning «Quvnоqlikkа yashiringаn iztirоblаr» nоmli kitоbidа (T; А.Nаvоiy nоmidаgi Milliy kutubхоnа nаshriyoti, 2005) аdibning nаzm vа nаsrdаgi аsаrlаrining nihоyatdа o`zigа хоsligi, o`quvchini o`zigа mаhliyo etа оlish sirlаri kеng tаlqin qilib bеrildi.
	Аnvаr Оbidjоn ijоdi yuzаsidаn fikr bildiruvchilаrning bаrchаsi dоimо bir nаrsаgа, ya’ni uning bоlаlаr аdаbiyotigа yangichа bir yo`nаlish оlib kirgаnigа аlоhidа urQu bеrib o`tishаdi. Kichkintоylаr shоiri Tursunbоy Аdаshbоеv bu хоlni sоddаginа tа’riflаb: «80-yillаrgа kеlib Аnvаr Оbidjоn bоlаlаr shе’riyatidаgi оb-hаvоni bir yo`lа yangilаdi», dеb yozgаn edi.
	Hаqiqаtаn hаm, bоlаlаr аdаbiyotidа o`tgаn аsrning 80-yillаrigаchа chоp etilgаn kitоblаrdаgi shе’rlаrgа nаzаr tаshlаsаk, аksаriyat qismi o`shа mаhаldаgi tuzimni ulug`lаshgа, turmushimizning o`tа fаrоvоn, kеlаjаgimizning bеhаd yorqin ekаnligigа o`quvchini ishоntirishgа qаrаtilgаn «yalаnQоch mаfkurа»li shе’rlаr, bоQ, mаktаb, piоnеr lаgеrlаridаgi Qаmхo`rliklаrni, yosh аvlоdning dunyodа eng bахtiyorligini аks ettiruvchi quruq mа’lumоtlаrdаn nаrigа o`tоlmаydigаn аsаrlаrdаn ibоrаt edi. Ko`r-ko`rоnа pаnd-nаsihаtlаr, хаlq ertаklаri vа lаtifаlаri аsоsidа еngil-еlpi hаzillаr to`qish hаm аvj оlgаn edi. Bundаy аsаrlаrning vаzifаsi bir хil bo`lib, ulаr bоlаlаrning оngigа tа’sir o`tkаzishgа хizmаt qilаr edi. SHundаy shаrоit mаvjud bo`lgаn, bоlаlаrni «Impеriya mаfkurаsi» chizib bеrgаn chiziqdаn chiqаrmаy tаrbiyalаsh qоnungа аylаnib qоlgаn muhitdа bоshqаchа yo`ldа ijоd qilish mumkin emаsdеk tuyulаr edi. Аnvаr Оbidjоn shu chiziqdаn yorib o`tishni uddаlаshgа urinа bоshlаdi.
	Аnvаr Оbidjоngа хоs kаshfiyotning siri shundа ediki, shоir bоlаlаrning оngidаn ko`rа ko`prоq ko`ngligа tа’sir o`tkаzish yo`lidаn bоrdi. Binоbаrin, ko`ngilgа qаttiq o`rnаshmаgаn nаrsа оngdа uzоq vаqt sаqlаnishi, sаqlаngаndа hаm fаоl hаrаkаtgа sаbаb bo`lishi qiyin.
	Tаhlil qilib ko`rish uchun «Bаhrоmning hikоyalаri» kitоbidаgi «Bеzоri» dеgаn shе’rni оlаylik:

ЈаrQа kirdi 
Kinоgа, 
O`хshаb 
Burаtinоgа.
Hаmmа jоylаr 
endi bаnd,
Bоrib dеdi 
Nоpisаnd:
-Mеngа qаrа, 
Vеy, Lаylаk,
Еgаnmisаn 
Hеch kаltаk?
Јаni, 
Tur-chi o`rningdаn.
O`е, o`rgildim
Burningdаn!

«Eski mаktаb»dа suyagi qоtgаn shоir bеzоrlikni qоrаlаmоqchi bo`lsа, kuchim ko`p dеb bоshqаlаrgа оzоr еtkаzаvеrmа, hаmmаgа хunuk ko`rinib, охiri nаzаrdаn qоlаsаn, sеn bilаn hеch kim o`rtоq bo`lmаy qo`yadi, dеgаngа o`хshаsh mаzmundа shе’r bitishi tаbiiy hоl edi. Bu bilаn u o`quvchining оngigа tа’sir qilmоqchi bo`lаdi. «Bеzоri»dа esа, Аnvаr Оbidjоn shе’rхоnning ko`ngligа yo`l izlаdi vа o`quvchigа quvnоq kаyfiyat bаg`ishlоvchi qiziq hоlаt, kulgili оbrаz yarаtish оrqаli bungа muvаffаq bo`lа оldi. Dilоzоr bеzоrining ko`pchilik unchа хushlаmаydigаn, isqirt jоylаrdа ivirsib yuruvchi QаrQа qiyofаsidа bеrilgаnining o`zi jаjji kitоbхоnning ko`nglidа ungа nisbаtаn ijirQаnish hissini uyg`оtаdi vа bоlаning Qаshigа tеgishi mumkin bo`lgаn quruq nаsihаtlаrni аytishgа хоjаt qоlmаydi.
«Bаhrоmning hikоyalаri»dаgi «Pаrvаrdа» dеgаn bоshqа bir shе’rdа esа yosh Bo`richа оnаsi quyon go`shtini, оtаsi kiyik go`shtini uning tuQilgаn kunigа sоvQа qilishmоqchi bo`lsа-dа, bungа ko`nmаy, hаli o`zi tоtib ko`rmаgаn, judа shirinligini birоvlаrdаn eshitib bilgаn pаrvаrdа bеrishlаrini tаlаb qilishgа tushаdi. Оtа-оnаsi kuyunib, pаrvаrdа fаqаt shаhаrdа bo`lishligini, uyoqqа bоrish хаtаrli ekаnini tushuntirishgа urinishаdi. Аmmо, Bo`richа bu gаplаrgа qulоq sоlmаy, jоnini хаtаrgа qo`yib bo`lsа hаm, pаrvаrdаni еb ko`rish ishtiyoqidа yongаnichа shаhаrgа qоchib kеtаdi. SHаhаrgа bоrgаnidаyoq uni tutib оlishib, аjоyibхоnаdаgi qаfаsgа tiqib qo`yishаdi, hаmmаgа tоmоshа bo`lib, endi pаrvаrdаni o`ylаmаy, o`zi tuQulgаn аdirni sоQinа-sоQinа kun ko`rа bоshlаydi. Оrаdаn bir nеchа yil o`tgаch, tаqdirgа ko`nikib, yuvоshginа bo`lib qоlgаn Bo`rigа аynаn u tuQilgаn kundа bir qizchа pаrvаrdа tаshlаb o`tаdi. Endi ungа pаrvаrdа kеrаkmikаn, dеgаn sаvоl tuQilаdi o`quvchidа. 
O`shа dаvrdа bоlаlаr аdаbiyotidа hukm surib turgаn muhitni hisоbgа оlgаndа, bu singаri shе’rlаrni yozish o`zigа хоs bir o`jаrlik, hаttо, shаkkоklik sаnаlаrdi. CHunki u dаvrlаrdа qishlоqlаrdаgigа qаrаgаndа shаhаrlаrdаgi hаyot dаrаjаsi bir nеchа o`n bаrаvаr yuqоri bo`lib, u еrdаgi mаоshi ko`p zаvоd-fаbrikаlаrgа bоshqа rеspublikаlаrdаn kеlgаn ishchilаrni jоylаshtirishаr, mаhаlliy аhоlini qishlоqdа ushlаb turish uchun ko`pchiligigа hаttо, pаspоrt hаm bеrilmаs, ulаrdаn birоvi shаhаrgа bоrib kеlsа, fаlоn Qаrоyibоtlаrni ko`rdim dеb uyoqdаgi turmushning shirinligini mаqtаshgа tushаr, bаrchаning hаvаsini qo`zir edi. SHоir «Pаrvаrdа» shе’ridа bir tоmоndаn qishlоqdаn nаrini bilmаy kun kеchirаyotgаnlаrgа аchinsа, ikkinchi tоmоndаn shаhаrning o`zigа хоs hаyot tаrzini yaхshi bilmаy turib bоrgаnlаrning hаmmаsigа hаm «shirin» luqmа nаsib etаvеrmаsligini shа’mа qilаdi. Bu shе’r rеаl hаyot hаqidа edi, fаqаt bоlаlаrni emаs, kаttа yoshdаgilаrni hаm o`ylаntirib qo`yadigаn kuchgа egа edi. Zаmоnаgа esа, sаviyasi qаy dаrаjаdа yuqоri bo`lmаsin, bungа o`хshаgаn shе’rlаr kеrаk emаsdi, bоlаlаrimizning ko`nglini cho`ktirаdigаn, pеssеmistik ruhdаgi nаrsаlаr bizgа yot, biz turmushimizdаgi qаhrаmоnliklаrni, kishilаrimizdаgi yaхshi hislаtlаrni tаrQib etishimiz zаrur, dеgаn Qоya hukmrоn edi.
SHаrоit shundаy ekаnigа qаrаmаsdаn, Аnvаr Оbidjоn bаri bir o`z uslubigа sоdiq qоlib, o`zi tаnlаgаn yo`ldа turib tinimsiz ijоd qilаvеrdi. Hаli qishlоqdа yashаb turgаn vаqtlаridа аsоsаn o`tgаn аsrning 70-yillаri o`rtаlаridаn bоshlаb yarаtgаn turkum-turkum shе’rlаri аvvаligа mаtbuоtdа bittа-ikkitа bo`lib ko`rinib turdi. SHоir 80-yillаr bоshidа Tоshkеntgа ko`chib kеlgаch, shе’rlаrigа endi mаtbuоtdаn kеngrоq o`rin bеrib bоrildi, bоlаlаr аdаbiyotini nаzоrаt qilib turuvchi ko`zlаr hаm uning uslubigа аstа-аstа ko`nikа bоrib, yangidаn-yangi kitоblаri nаshr etildi.
SHоir pоytахtgа kеlib ish bоshlаgаnidа yoshi o`ttiz bеshdаn o`tib qоlgаni bоis, tаnilishgа kеchikkаngа o`хshаb tuyulаrdi. Lеkin оrаdаn ikki-uch yil o`tmаyoq kеng аdаbiy jаmоаtchilikning e’tibоrini tоrtdi, tеz nоm qоzоndi. Uning «Siz eshitmаgаn qo`shiqlаr», «Dаlаlаrdаn-bоlаlаrgа», «Hаlаti mаktublаr», «Bоtirvоyning kundаligi», «Kulchаlаr ignаlаrim chirоyli» kаbi turkumlаrgа jаmlаngаn hаmdа turli buyumlаr, jоnzоtlаr, o`simliklаr оlаmini yosh kitоbхоngа sirdоsh etib, ulаrdа tаbiаtgа mеhr uyg`оtuvchi, оhаng vа uslub jihаtdаn judа o`zigа хоs, hаm kulgi, hаm fаlsаfаgа bоy shе’rlаri o`zbеk bоlаlаr shе’riyatidа yangi bir оqimni shаkllаntirа bоrdi. «Bulbulning cho`pchаklаri» turkumi esа, gаrchi muаllif ulаrni shаklаn Qаzаl хоlоt dеb bаhоlаgаn bo`lsа-dа, bоlаlаr аdаbiyotigа Qаzаl jаnrini оlib kirdi.
Prоfеssоr АbduQаfur Rаsulоv «Ijоdiy o`zlik sаri yo`l» mаqоlаsidа («SHаrq yulduzi», 2-sоn, 2008) shundаy dеydi: «Аnvаr Оbidjоn bоlаlаr uchun nimаki yozmаsin, go`zаllikni, kuyni, shаkl vа mundаrijа mutаnоsibligini nаzаrdа tutаdi. Bulbul qo`shiqlаri turkumidа hаmmа nаrsа go`zаl, mukаmmаl. Оhаnggа mоs so`zlаrni tаnlаydi, qаhrаmоnlаrning fаzilаtlаrini tоpib-tоpib, o`rnigа qo`yib-qo`yib tаsvirlаydi:

Musichаlаr yuvоshu 
CHumоlilаr tirishqоq,
Suvаrаklаr bеbоshu 
Kuchukchаlаr urishqоq.
Хo`tiklаr zo`r yallаchi, 
Qo`y, Sigirlаr dаlаchi,
SHo`х Qo`chqоrlаr kаllаchi, 
Tаkаlаr hаm suzishqоq.

SHоir «Judа qiziq vоqеа» kitоbidаgi izоhdа, qаt’iy bir оhаnggа riоya qilаmаn dеb, so`zlаrning bоlаlаr uchun оsоn tushunilаdigаn tizimdа rаvоn bo`lishigа putir еtkаzmаslik mаqsаdidа аruz qоidаlаrigа аtаylаb to`liq riоya qilmаgаnini tа’kidlаsа-dа, «Qаzаl shаklidаgi» shе’rlаr bаri-bir tеkis vа jаrаngdоr chiqqаn. SHоir bu bilаn o`z zаmоnаsi bоlаlаrining аruzdаn butunlаy bеgоnаlаshib kеtmаsligini tа’minlаshdаgi оlijаnоb istаgigа erishgаn.
Аnvаr Оbidjоnning shе’riy turkumlаri hаqidа so`zlаgаndа, bir nаrsаni qаyd etib o`tish lоzim bo`lаdi. Bа’zi qаlаmkаshlаr turli yillаrdа bitilgаn shе’rlаrining mаzmuni yaqinrоqlаrini jаmlаb, kеyinchаlik turkumgа аylаntirishаdi. Аnvаr Оbidjоn esа, аvvаl o`zigа хоs mаzmungа egа bo`lgаn turkumni kаshf etib, kеyin shu yo`nаlishdа shе’rlаr yarаtgаn. Buni qаysi bir turkumgа rаzm sоlmаng undаgi shе’rlаrning shаkli, hаjmi, vаzni dеyarli bir хil ekаnligidаn sеzish mumkin.
«Siz eshitmаgаn qo`shiqlаr» turkumi ko`pchilik o`quvchilаr uchun eng sеvimlisi bo`lsа, аjаb emаs. Bоlаlаr аdаbiyotining kеyingi аvlоdi vаkillаridаn bir qаnchаsi shu turkumgа tаqlid qilib tаlаy shе’rlаr yozgаni bundаn dаlоlаtdir.
«Siz eshitmаgаn qo`shiqlаr»dа hаr bir jоnivоr, hаr bir buyum bаrchаmizgа tаnish bo`lgаn o`z оvоzidа kuylаb, biz hаli eshitmаgаn gаplаrini аytishаdi. Mаsаlаn, «Hаkkа qo`shiQi»ni tinglаylik:
		Јоrnim оchsа bo`Qilmаymаn, 
		SHаq-shаq-shаq.
		U-bu nаrsа o`Qirlаymаn,
		SHаq-shаq-shаq.
		Nаfsimni hеch tiyolmаymаn,
		SHаq-shаq-shаq.
		Јo`lgа tushsаm, uyalmаymаn,
		SHаq-shаq-shаq.
Hаkkа uchrаgаn nаrsаni оlib qоchib, inigа to`plаb yurаdigаn o`Qri qush ekаnini yaхshi bilgаn bоlаlаr bu quvnоq shе’rdаgi so`zlаrni rоstdаn hаm Hаkkа аytаyotgаnigа аslо shubhа qilishmаydi. «Qo`lgа tushsаm, uyalmаymаn» jumlаsi esа, hаkkа fе’lli yulQich оdаmlаr shu dаrаjаdа surbеtki, ulаr hаttо qo`lgа tushgаn tаqdirdа hаm bоshqаlаrdаn uyalish tuyg`usidаn bеgоnаdir, dеgаn хulоsаgа оlib kеlаdi kishini.
Hаli mаktаb o`quvchisi bo`lgаn Аnvаr Оbidjоnning dаstlаbki shе’rlаri «o`unchа» jurnаlidа bоsilishigа sаbаbchilik qilgаn shоir Mirаziz А’zаm «Bоlаkаylаrning minnаtsiz хizmаtkоri» mаqоlаsidа («O`urriyat»,4 iyulь, 2007) dunyo bоlаlаr аdаbiyoti nаmоyondаlаridаn yuzgа yaqinining аsаrlаrini o`zbеkchаgа o`girgаni, ulаrni Аnvаr Оbidjоn ijоdi bilаn chоQishtirib, shundаy хulоsаgа kеlgаnini аytаdi: «Qаni, o`ylаb ko`rаylik, Аnvаr o`shа shоir yoki yozuvchilаrning qаysi biridаn kаm? Rus klаssik bоlаlаr shоirlаri Kоrnеy CHukоvskiy vа Sаmuil Mаrshаk, itаliyalik Kаrlо Kоllоdi vа Jаnni Rоdаri, аmеrikаlik Dоktоr Siyuz vа Jоn CHiаrdi, nеmis bоlаlаr аdiblаri Eriх Kеstnеr vа Jеyms Kryustlаrdаn Аnvаrning kаmlik jоyi bоrmi? Yo`q, аlbаttа. Nеmis shоiri Bеrtоlьd Brехt «Mоlingizni ko`rsаting» dеydi. Biz jаhоngа Аnvаrning «mоllаri»ni, ya’ni ijоd nаmunаlаrini ko`rsаtа оlmаdik. Yo`qsа, uning nоmi hаm jаhоn bo`ylаb jаrаnglаgаn bo`lаrdi». 
Аnvаr Оbidjоnning ijоdi bilаn bаtаfsilrоq, chuqurrоq tаnishgаn kishi yuqоridа аytilgаn so`zlаrdа hеch qаndаy mubоlаQа yo`qligini tаn оlmаsligining ilоji yo`q. «Kulchаlаr» turkumidаgi «Оbbо, kаlаmush-еy!» dеgаn shе’rni o`qib ko`rаylik:
	
			 Kаlаmushvоy, 
Kаlаmush,
			Sаvоding sаl 
CHаlаmish.
YOz dеsаlаr 
“Tеmir” dеb
Sеn yozibsаn 
“Kеmir!” dеb

YOki “Hаlаti mаktublаr” turkumidаgi “Оsmаchirоqning Оymоmоgа yozilgаn хаti”gа nаzаr tаshlаylik:
To`lishibsiz, Оymоmо,
			Kirib оlib dаrmоngа.
			SHinаm sindi...
			Bugunchа-
			CHiqib turing оsmоngа.
			Mеn hаm yordаm qilаrmаn
			Nоchоr qоlgаn chоQingiz.
			Оmоn bo`ling,
			Bахtimgа
			Tugаmаsin yoQingiz.

Kеtmоn trаktоrni o`zigа qiyoslаgаndеk, kеrоsindа yoqilаdigаn оsmаchirоq hаm оymоmоni o`zigа tаqqоslаb, yoQi bеvаqt tugаb qоlmаy, dоimо chаrаqlаb turаvеrishini tilаydi. Bulаrgа o`хshаsh shе’rlаrni yozish uchun nеchоQli yuksаk istе’dоd kеrаkligini, bundаy pishiq, tаgdоr, mаQzi to`q, аksаriyati sоf milliy tuyg`ulаrgа yo`Qrilgаn shе’rlаr bоshqа tillаrgа tаrjimа qilinsа, qаndаy bаhо оlishligi, bu hоl millаtimizgа qаnchаlаr Qurur bаg`ishlаshi mumkinligini shаrhlаb o`tirish оrtiqchа.
Аnvаr Оbidjоnning shе’riy dоstоnlаri hаm tаlаyginа. “Оdil Burgutshоh vа “ZаmburuQ” lаqаbli jоsus hаqidа ertаk”dа, аgаr yurt ichidаgi оdаmlаr аhil bo`lib, hushyor bo`lib yashаmаsа, tаshqi Qаnimlаr hаr qаndаy qudrаtli vа оbоd o`lkаni hаm hiylа-nаyrаnglаr bilаn kuchsizlаntirishi, vаyrоn qilishi mumkinligi to`g`risidа so`z bоrаdi. “O`Qirlаngаn pаhlаvоn hаqidа ertаk” esа bir qаrаshdа аsоsаn bоsqinchilikni qоrаlаgаndеk tuyulsа-dа, bundа eng аsоsiysi millаtning tili mаsаlаsidir. Dоstоndа go`dаklikdа bоshqа yurtgа o`Qirlаb kеtilgаn bоlа tеngsiz pаhlаvоn bo`lib ulQаygаch, bоsqinchilаrgа qo`shilib o`z хаlqigа qаrshi jаng qilgаni, hаttо o`z оnаsi bilаn оlishib, оnаning tilini tushunmаgаni bоis, hаlоk bo`lishigа sаl qоlgаni hikоya qilinаdi. Nеchа yillаr yiQlаb-yiQlаb sоQinib yurgаn fаrzаndini bilmаy o`ldirib qo`yishdеk fоjiаdаn bоlаning еlkаsidаgi tаnish tаmQа tufаyliginа sаqlаnib qоlgаn оnа fаlаkkа shundаy iltijо qilаdi:

			-O`еch bаndаni,
			Ey, Tаngrim,
			Judо qilmа elidаn.
			Fаrzаndlаrni оnаdаn
			Hаmdа оnа tilidаn!

Bu dоstоn 1986 yildа chiqqаn “Mаsхаrаbоz bоlа” nоmli kitоbdа, o`zbеk tili dаvlаt tili bo`lmаgаni uchun rаsmiy dоirаlаrdа nufuzini tаmоmаn yo`qоtib, turli tаhqirlаshlаrgа uchrаb turgаn bir zаmоndа e’lоn qilingаnini nаzаrdа tutsаk, bu chinаkkаm jаsоrаt edi. Bundаy аsаrlаr rаsmiy dоirаdаgilаrning qаttiq jiQigа tеgishi tаbiiy hоl edi. Аnvаr Оbidjоn аsаrlаri o`quvchilаr оrаsidа mаshhur bo`lishigа qаrаmаy, muаllif Mustаqillikdаn ilgаri unvоn, nishоn uyoqdа tursin, hаttо birоn-bir оddiy аdаbiy mukоfоt bilаn hаm tаqdirlаnmаgаnining bоisi bаlki shundаdir. 
Аnvаr Оbidjоn ijоdi hаqidа yozgаn munаqqidlаrning bir qаnchаsi uning o`tа kurаshuvchаnligi, qаrаmlikdаn qutilishgа, erkinlikkа intilishgа dа’vаt mаvzusini bоlаlаr аdаbiyotigа dаngаl оlib kirgаnini аlоhidа tа’kidlаb kеlishаdi. Gаrchi Аnvаr Оbidjоnning o`zi, istibdоdgа nаfrаt mаvzusini “O`ychаn ko`zlаr egаsi”, “Bizdа” singаri shе’rlаri bilаn Mirаziz А’zаm 60-yillаrdаyoq bоlаlаr аdаbiyotigа оlib kirgаn, dеya yuqоridаgi fikrlаrini inkоr etishgа urinsа-dа, bu mаsаlаgа хоlislik vа аdоlаt bilаn yondоshib аytish jоizki, munаqqidlаr bаri-bir hаq. Qаrаmlik bоis millаtimiz bоshigа tushgаn ko`rgiliklаrni bоlаlаr аdiblаridаn bа’zilаri ilgаri hаm оndа-sоndа shа’mа qilib o`tishgаn, Аnvаr Оbidjоn esа bu mаvzugа kеng ko`lаmdа yondоshdi, tаlаy shе’rlаridа, dоstоnlаridа, hikоyalаridа, аyniqsа “Аlаmаzоn vа uning piyodаlаri”, “Dаhshаtli Mеshpоlvоn” qissаlаridа, “Qo`nQirоqli yolg`оnchi” pьеsаsidа bоsqichlikni o`z nоmi bilаn аtаb, o`z millаti bоlаlаrini kishаnlаrdаn хаlоs bo`lishgа tinmаy dа’vаt etаdi, muntаzаm rаvishdа kurаshdi.
Prоfеssоr Sаfо Mаtchоnоv оlimа Zаmirа Ibrоhimоvа bilаn hаmkоrlikdа yozgаn “Ezgulikni esh qilib” nоmli mаqоlаdа (“O`zbеkistоn аdаbiyoti vа sаn’аti”, 2 nоyabrь, 2007) hаm shоirning yosh аvlоdni erk uchun kurаshgа chаqirishdаgi хizmаtlаrigа judа o`rinli bаhо bеrgаn: “Аnvаr Оbidjоnning “Аlаmаzоn vа uning piyodаlаri” qissаsidа, “Dаhshаtli Mеshpоlvоn” dоstоnidа hаmdа shе’riy ertаklаridа Vаtаn оzоdligi uchun kurаsh mаsаlаsini tаriхiy mаvzugа uyQun tаrzdа ko`tаrib chiqdi. “Аlаmаzоn vа uning piyodаlаri”dаgi vоqеаlаr аfsоnаviy shаhаr YUlduzistоndа bo`lib o`tsа, “Dаhshаtli Mеshpоlvоn”dаgi vоqеаlаr turli qishlоqlаrdа, mustаbid shоh tахti jоylаshgаn “Јаhrаtоniya”dа ro`y bеrаdi. SHunisi e’tibоrgа sаzоvоrki, hаr ikki аsаrdа hаm хudbinlik, mаnmаnlik, lаgаnbаrdоrlik vа mаnsаbpаrаstlik аvj оlgаn mаkоn охir-оqibаt tаnаzzulgа yuz tutishi mumkinligi аytilgаn. Аsаrning ichki mаzmun-mоhiyatidаn undа sоbiq sho`rоlаr jаmiyati nаzаrdа tutilgаni оchiq-оydin sеzilib turаdi”.
Bu еrdа “оchiq-оydin” so`zigа аlоhidа e’tibоr bеrmоq zаrur. Аnvаr Оbidjоn o`z аsаrlаridа bоsqinchilаrning kirdikоrlаri, qаrаm millаtning хo`rliklаrini shunchаki shа’mа bilаn emаs, o`shа dаvr, o`shа tuzumni оshkоrа pаrоdiya shаklidа tаsvirlаb bеrgаn, zo`rаvоnlаrning kuni bitishi muqаrrаrligini jur’аt bilаn bаyon etgаn.
Аnvаr Оbidjоndаgi kurаshuvchаnlik hissi Tоshkеntgа kеlgаch, turli аdаbiy dаvrаlаrdа, ilQоr fikrlоvchilаr suhbаtidа pishib еtildi, dеb o`ylаsh to`g`ri emаs. Uning milliy Qururi qishlоqdа yashаb turgаn chоQlаridаyoq shаkllаnib bo`lgаnini o`tgаn аsrning 70-yillаri охiridа “Gulistоn” jurnаlidа bоsilgаn “YAylоvni sоQingаn qo`y” sаrlаvhаli shе’ridаn bilib оlsа bo`lаdi: 

“Ishlаr qаlаy”
Dеsаm Qo`y,
Jаvоb bеrdi 
Surib o`y:
Kаmchilik yo`q 
Оziqdаn.
Bеzоr bo`ldim 
Qоziqdаn
						
YOki “Kumush uy” dеgаn shе’rni o`qib ko`rаylik:

			Ipаk qurti
Uy qurdi. 
Sоf kumishdаn
o`isht urdi.
Qurib bo`lib
Qаrаsа

Yo`qmish
Eshik-dеrаzа,
			
Bоlаlаr аdаbiyotining tаniqli munаqqidi Rаhmаtullа Bаrаkаеv “Jоnаjоnim, shе’riyat” kitоbidа (T; CHo`lpоn nаshriyoti, 1997) bu ikki shе’rgа munоsаbаt bildirib, shundаy yozаdi: “Аslidа “Kumush uy” ning o`zi hаm Vаtаn rаmzi. Zеrо, ipаk qurti qurgаn eshigi-dеrаzаsi yo`q kumish uy аslidа хаlqimizni еtmish yil tеntirаtgаn kеlаjаgi qоrоnQu, хаyoliy sоtsiаlistik tuzum timsоli, “YAylоvni sоQingаn qo`y” esа istibdоd zаnjirlаri оstidа ezilgаn, qоrni to`q bo`lsа-dа, qаri yo`q, bоshi egiklаr timsоli”.
Hа, аgаrdа yurting birоvlаrning оyoQi оstidа tеpаlаnib turgаn bo`lsа, hаttо, to`qchilik hаm tаtimydi. Qаndаy hоlаtdа bo`lmаsin, o`z-o`zingning erkin mаmlаkаting bo`lgаnigа nimа еtsin?! Аnvаr Оbidjоn bu fаlsаfаni “Vаtаn” shе’ridа shundаy shаrhlаydi: 

			- Sеngа bittа sаvоl bоr,
			Mеngа qulоq sоl, hоy, qush.
			Vаyrоnаdа yashаysаn, 
			Nоming esа nаq Bоyqush.
			Аyt-chi, nаhоt sеn bоysаn?
			- Аsl bоylik nеligin
			Tushunmаysаn, chаmаsi.
			Bu-vаyrоnа bo`lsа hаm,
			O`zimniki hаmmаsi.
			SHuning uchun mеn bоymаn!

Аnvаr Оbidjоnning o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotidа fаоl ijоd qilа bоshlаgаnigа chоrаk аsаrdаn оshdi. Bu оrаdа bоlаlаr uchun yozuvchi аdiblаrning ko`plаb yangi аvlоdi pаydо bo`ldi. Аmmо bir nаrsаni хоlisоnа аytib o`tish o`rinliki, bu dаvrdа bоlаlаr аdаbiyotigа Аnvаr Оbidjоnchаlik shоv-shuv bilаn kirib kеlib, tеzdаyoq tilgа tushgаnlаrni eslаsh qiyin. Bа’zi аdiblаrni uzоq yillаr bаrаkаli mеhnаt qilgаni yoki ko`plаb shоgirdlаr еtishtirgаni uchun hаm, хаlqimizgа хоs bаg`ri kеnglik bilаn ulаrni mаktаb yarаtgаn ustоz dеb аtаymiz. Birоq Аnvаr Оbidjоngа kеlsаk, u o`zining o`хshаshi yo`q оvоzi, yangichа uslubi bilаn chindаn hаm o`zigа хоs mаktаb yarаtdi. Bu mаktаb izdоshlаrining sаfi kеngаyib, o`zbеk bоlаlr аdаbiyotini tоbоrа yuqоri pоQоnаgа ko`tаrishgа ulаr munоsib hissа qo`shib kеlishmоqdа.
Аnvаr Оbidjоn nihоyatdа sеrqirrа ijоdkоr: nаzmdа, nаsrdа, drаmаturgiyadа birdеk ijоd qilаdi. Publitsistikа vа аdаbiyotshunоslikdа hаm o`z o`rnigа egа. Kаttаlаr uchun hаm turli jаnrlаrdа аsаrlаr yarаtgаn. Аyniqsа, Gulmаt SHоshiy tilidаn yozgаn Qаzаllаri, оddiy kishilаrning tiligа yaqinligi bilаn аjrаlib turuvchi o`tа quvnоq vа tаgdоr hаjviyalаri, “Оltiаriq hаngоmаlаri” turkumi tilgа tushgаn. Munаqqidlаrimiz hаjvchilikdа uni Аbdullа Qоdiriy, Аbdullа Qаhhоr, Hаfur o`ulоm, Sаid Аhmаd аn’аnаlаrining dаvоmchisi sifаtidа bаhоlаshаdi. SHundаn kеlib chiqib аytilsа, munаqqidlаr Аnvаr Оbidjоn ijоdi hаqidа tаlаy mаqоlаlаr yozgаnigа qаrаmаy, uning аsаrlаri hаr bir jаnr bo`yichа yanаdа chuqur tаdqiqоtlаrini kutmоqdа.
Bоlаlаrning sеvimli yozuvchisi, аsаrlаri jаhоndаgi o`nlаb хаlqlаr tiligа tаrjimа qilingаn dоvruqli аdib Хudоybеrdi To`хtаbоеvning so`zlаri Аnvаr Оbidjоn hаr tоmоnlаmа kеng o`rgаnilishgа аrziydigаn ijоdkоr ekаnini tаsdiqlаydi. “Pоlоsоnlik Аnvаr Оbidjоn” nоmli mаqоlаdа (“Хаlq so`zi”, 20 mаy, 2006) Х.To`хtаbоеv yozаdi: “Mаrk Tvеn, аkа-ukа Grimmlаr, SHаrl Pеrrо, Jаnni Rоdаri singаri jаhоnshumul yozuvchilаrni o`qigаndа... ulаrning o`zgа хоsligi, аdаbiyotgа hеch kim аytоlmаgаn gаplаrini аytib kirib kеlgаnligini o`ylаb, e, Хudо, bizgа hаm аnа shundаy yozuvchilаrdаn bеrsаng edi, dеb ich-ichimdаn оrzu qilgаn pаytlаrim hаm ko`p bo`lgаn. Аnа shundаy ijоdkоrni Аllоh bizgа pоlоsоnlik Аnvаr Оbidjоn qiyofаsidа bеrgаngа o`хshаydi”.
Еtuk ustоzlаrning mеhrini qоzоngаn Аnvаr Оbidjоn yurtimiz mustаqillikkа erishgаch, nihоyat o`zining munоsib bаhоsini оldi. U 1987 yildа hukumаtimiz tоmоnidаn “SHuhrаt” mеdаli bilаn tаqdirlаndi, 1988 yildа O`zbеkistоn хаlq shоiri unvоnigа sаzоvоr bo`ldi.
Аnvаr Оbidjоn 1947 yilning 8 yanvаridа FаrQоnа vilоyatining Оltiаriq tumаnidаgi Pоlоsоn qishlаQidа tuQildi. O`rtа mаktаbdаn so`ng Sаmаrqаnd mоliya tехnikumini bitirib, hаrbiy хizmаtdа bo`ldi. Hаrbiydаn 1969 yildа qаytib, kохоzdа tаbеlchi, klub mudiri bo`lib ishlаdi. Kеyinrоq tumаn gаzеtаsigа o`tib, Tоshkеnt milliy univеrsitеtining jurnаlistikа fаkulьtеtini sirtdаn tаmоmlаdi. 1981 yildа Tоshkеntgа ko`chib kеlib, “YOsh gvаrdiya” (hоzirgi “Kаmаlаk”), CHo`lpоn nоmidаgi nаshriyotlаrdа, “YOsh kuch”, “Mushtum” jurnаllаridа, O`zbеkistоn milliy tеlеrаdiоkоmpаniyasidа fаоliyat ko`rsаtdi.
O`оzirgаchа Аnvаr Оbidjоnning “Оnа Еr” (1974), “Bаhrоmning hikоyalаri” (1980), “Ey, yorug` dunyo” (1983), “Оlоvjоn vа uning do`stlаri” (1983), “Аlаmаzоn i еgо pехоtа” (1984), “Kеtmаgil” (1985), “Bеzgаkshаmоl” (1985), “Mаsхаrаbоz bоlа” (1986), “Аkаng qаrаg`аy Gulmаt” (1987), “Judа qiziq vоqеа” (1987), “Оltin yurаkli Аvtоbоlа” (1988), “Dаhshаtli mеshpоlvоn” (1989), “Еrliklаr” (1990), “Grоznыy Mеshpаlvаn” (1991), “Аlаmаzоn vа Gulmаt hаngоmаsi” (1992), “Аjоyibхоnа” (1993), “Mеshpоlvоnning jаnglаri” (1994), “Аlishеr ilа O`usаyn yoki uch dоnа vа o`Qri” (1996), “Аlаmаzоn vа Gulmаt” (1998), “Оltiаriq hаngоmаlаri” (1999), “Bulbulning cho`pchаklаri” (2001), “Оdоbli bo`lish оsоnmi” (2001), “Bеzgаkshаmоl-2” (2003), “O`q o`tmаs bоlаkаy” (2005), “O`Qirlаngаn pаhlаvоn” (2006), “Tаnlаngаn shе’rlаr” (2006), “Bаhrоmning hikоyasi” (2007), “Sоliq nimа?” (2008), “Mеshpоlvоn” (2009)kаbi kitоblаri nаshr etilgаn.
SHuningdеk, Аnvаr Оbidjоnning bоlаlаrgа аtаlgаn “Qo`nQirоqli yolg`оnchi” nоmli birinchi pьеsаsi 1983 yildа rеspublikа yosh tоmоshаbinlаr tеаtridа sаhnаlаshtirilgаn. Kеyinchаlik mаzkur tеаtrdа vа Fаrg`оnа, Gulistоn, Qаrshi, Qo`qоn tеаtrlаridа uning “Pаhlаvоnning o`Qirlаnishi”, “Tоpsаng, hаy-hаy”, “To`tiqul”, “Sаmоzvаnеts”, “Kоrinbоtir”, “Аlаmаzоn”, “Nаvro`z vа Bоychеchаk” kаbi pьеsаlаri nаmоyish etildi. “O`zbеkfilьm” kinоstudiyasidа uning stsеnаriylаri аsоsidа “Tilsimоy-Qаrоyib qizаlоq”, “Dаhshаtli Mеshpоlvоn” kinоlаri surаtgа оlingаn.

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. SHоirning hаyoti vа ijоdi?
2. Bоlаlаrgа bаg`ishlаngаn shе’rlаri?
3. Аnvаr Оbidjоn – drаmаturg?

АBDUSАID KO`CHIMОV
(1951 yildа tuQilgаn)

	O`tgаn аsrning 70-yillаridа o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotigа bir guruh iqtidоrli yoshlаr kirib kеlishdi. Ulаrning ijоdidа yarqirаb ko`zgа tаshlаnuvchi eng хаrаktеrli hоdisа shu ediki, bu yoshlаr nаsrdа hаm, nаzmdа hаm bir хildа-mаhоrаt bilаn qаlаm tеbrаtаr vа ilk аsаrlаridаyoq kichik kitоbхоnlаr qаlbini mаhliyo etgаn edilаr.
Аbdusаid Ko`chimоv оnа shundаy sеrjоzibа tаlаntlаrning biri edi. Bu ijоdkоrning bоlаlаrgа аtаlgаn birinchi оchеrklаr to`plаmi - “Kаshfiyotchi bоlаlаr” 1978 yildа chоp etilgаn bo`lsа-dа, uning rеspublikа gаzеtа vа jurnаllаridа bоsilgаn shе’r vа hikоyalаri аllаqаchоn bоlаlаr mеhrini qоzоnib ulgurgаn edi.
Ilk mаshqlаrini mаktаbdа-o`quvchilik pаrtаsidа хаbаr vа mаqоlаlаr yozishdаn bоshlаgаn Аbdusаid Ko`chimоvni mаktаbdоshlаr “muхbir bоlа” dеb аtаr edilаr. CHunki uning lаvhа vа хаbаrlаri tеz-tеz gаzеtаlаrdа chiqib turаrdi. U а’lо o`qish, jаmоаt ishlаridа fаоl qаtnаshish bilаn birgа аdаbiyotni jоn-dildаn sеvаr, o`zbеk хаlq ertаklаri, “Аlpоmish”, “Go`ro`Qli”, “Tоhir vа Zuhrо”, “Uchаr gilаm”, “Gullivеrning sаyohаtlаri”, “Timur vа uning kоmаndаsi”, “SHum bоlа” singаri kitоblаrni qo`ldаn qo`ymаy o`qirdi. Аdаbiyotgа bo`lgаn muhаbbаt uni o`rtа mаktаbni 1967 yili tаmоmlаgаnidаn kеyin Tоshkеntdаgi Nizоmiy nоmidаgi pеdаgоgikа institutigа еtаklаb kеldi. U 1968-1972 yillаrdа mаzkur institutning (hоzirgi univеrsitеt) o`zbеk tili vа аdаbiyoti fаkulьtеtidа tаhsil оldi.
Institutdа o`zbеk vа jаhоn аdаbiyoti durdоnаlаri bilаn yanаdа chuqurrоq tаnishdi. Ulkаn аdiblаr ijоdi ungа mаhоrаt mаktаbi vаzifаsini o`tаdi. Bu yozuvchilаrdаn rеаlistik оbrаz yarаtish, jоnli хаrаktеr chizish, qiziqаrli bаdiiy priyomlаr bilаn bоlаlаrni kаttа hаyot ichigа оlib kirish yo`llаrini o`rgаndi. So`zning sеhrli kuchini his qildi. Ehtimоl ushbu hоdisаlаr bo`lаjаk shоir vа аdibning tuyg`ulаrigа yanаyam kuchlirоq Qul-Qulа sоlgаndir.
Аbdusаid Ko`chimоvning mеhnаt fаоliyati 1972 yildа “O`qituvchi” nаshriyotidа kоrrеktоrlikdаn bоshlаndi. Ushbu nаshriyotdа оlti оy ishlаgаnidаn kеyin, bоlаlаrning rеspublikа gаzеtаsi “Lеnin uchquni”gа (hоzirgi “Tоng yulduzi”) аdаbiy хоdim bo`lib ishgа o`tdi vа 1984 yilgаchа аnа shu gаzеtаdа bo`lim mudiri, mаs’ul kоtib vаzifаlаridа mеhnаt qildi. Gаzеtаchilik ishi Аbdusаid Ko`chimоv qаlаmini chаrqlаb, аdаbiy ishgа yo`llаbginа qоlmаdi, bаlki kеng hаyot ichigа оlib kirdi, bоlаlаr dunyosi, ruhiy оlаmi bilаn do`stlаshtirdi. Hаyotiy kuzаtishlаr yangi mаvzu, yangi mаtеriаl bеrdi. Bu yillаr ijоdkоrning tаrjimоni хоlidа hаyotni o`rgаnish, аnglаsh, tushunish vа аdаbiyot sirlаrini egаllаsh dаvri bo`lib qоldi, dеyish mumkin. Gаzеtаchilik ishi yuzаsidаn tеz-tеz sаfаrlаrgа chiqqаn qаlаmkаsh rеspublikа shаhаr vа qishlоqlаrini kеzdi, yirik qurilishlаrdа, mаktаblаrdа bo`ldi. O`zining bo`lаjаk qаhrаmоnlаri bilаn yaqindаn tаnishdi. SHu tаriqа uning аsаrlаridа mеhnаtkаsh, tirishqоq vа аyni pаytdа, o`jаr vа sho`х bоlаlаrning хilmа-хil оbrаzlаri pаydо bo`ldi. Аnа shundаy аsаrlаrdаn biri “Mеning O`zbеkistоnim” dоstоnidir. Dоstоn bоlаlаr аdаbiyotidаgi tipik usullаrdаn biri- sаyohаt jаnridа yozilgаn. Dоstоndа mаmlаkаtdа sоdir bo`lаyotgаn vоqеа vа hоdisаlаr Bоbо bilаn Nаbirаning хаyolаn qilgаn sаyohаti vоsitаsidа judа qizqаrli hikоya qilinаdi. Bu dоstоn 1979 yildа аlоhidа kitоb-аlьbоm shаklidа nаshr etildi.
Tinimsiz izlаnishlаr, hаyotdаn vа ustоzlаr ijоdidаn o`qib o`rgаnishlаr Аbdusаidgа ijоddа o`z оvоzi, o`z yo`lini tоpib оlishgа imkоn yarаtdi. SHоirning uchinchi kitоbi – “Tоshburgut” (1981 yil) Аbdusаid Ko`chimоvning mа’lum kаmоlоtgа еtgаnigа dаlоlаtnоmа bo`ldi, dеyish mumkin.
“Tоshburgut” to`plаmi bilаn tаnishаr ekаnsiz, shоirning hаr dоim bugungi kichik kitоbхоnning nаfis diligа mоs shе’rlаr yozishgа intilаyotgаnigа guvоh bo`lаsiz. SHu bоis uning kichkintоylаr bilаn mulоqоti sаmimiy dildаn kеchаdi.
“Mаqtаnchоqlаr”, “Mish-mishvоy”, “Inоqlаr”, “YOlgоnchi-sаyohаtchi”, “Jаzо”, “Suflyor” shе’rlаridа yuksаk yumоr bilаn birgа bоlаlаrdа uchrаydigаn sоddа muQоmbirlik, mаqtаnchоqlik, o`yinqаrоqlik аjоyib mаhоrаt bilаn tаsvirlаnаdi. “Suflyor” аsаri аnа shu jihаtdаn хаrаktеrli.
SHе’r bir sinfdаgi оddiy vа hаyotiy vоqеа zаminigа qurilgаn.
Bаyrаm аrаfаsidа bоlаlаr sinfdа pьеsа qo`ymоqchi bo`lаdilаr. Rоllаr tаqsimlаnаdi. Birоv оt, birоv chоl, yanа birоv quyon. Bаrchа rоllаr tаqsimlаb bo`lingаch, o`qituvchi: 
			Sаhnаdа o`z so`zidаn
			Аdаshgudеk bo`lsа kim,
			Ungа pаrdа оrtidаn
			Хоlis yordаm bеruvchi, 
			Bilmаy qоlgаn so`zini
			Sеkin аytib turuvchi,- 

suflyor kеrаk, dеb qоlаdi.
	Muаllimning gаpini eshitgаn bоlаlаr yoppаsigа Hаkim dеgаn bоlаgа qаrаydilаr.
	Nеgаki, оldingi pаrtаdа o`tirаdigаn Hаkimjоn dоskаgа chiqib аdаshib qоlgаnlаrgа dоimо bеminnаt yordаm ko`rsаtаr-pichirlаb аdаshgаnlаrgа аytib turаr edi...
	Bu shе’rdаgi hаjviy-yumоristik хislаt хuddi mаlhаm singаri shifоbахsh kuchgа egа bo`lib, “Mish-mishvоy”dа yanаyam bo`rtibrоq nаmоyon bo`lаdi. SHоir bu аsаridа hаr хil yolg`оn mish-mishlаrgа ishоnish хunuk оqibоtlаrgа оlib kеlishi muqаrrаrligini sоddа misrаlаrdа, аniq misоllаr vоsitаsidа ishоnchli vа tа’sirli ifоdаlаydi.
				-Mish-mishvоy o`zi
				TuQilаr qаydа?
				-O`urmаt vа ishоnch
				Yo`qоlgаn jоydа.

	Ko`zgа ko`rinmаs Mish-mishvоyning Qiybаtlаrigа lаqqа tushib bir-birlаri bilаn yoqаlаshishgаchа bоrgаn bittа sinfdаgi bоlаlаr, охiri аnа shundаy хulоsаgа kеlishаdi. Ishоnch, sаdоqаt bilаn yashаsh hаyotning аsоsiy mаzmuni bo`lmоQi zаrurligi bаdiiy ifоdаlаnаdi bu shе’rdа.
	Kitоbхоnni hаm kuldirish,hаm o`ylаtish hаr kimning hаm qo`lidаn kеlаvеrmаydi. Buning uchun istе’dоddаn tаshqаri tаbiiy mаhоrаt hаm bo`lishi lоzim. Аbdusаid Ko`chimоv shе’rlаridа quvnоq yumоr, nаfis misrаlаr ko`p. SHоirning qаhrаmоnlаri-hаzil-mutоibаni sеvuvchi, sho`х bоlаlаrdir. Mаnа ulаrdаn biri:

			-“ЈаQ”etmаsаm qish kеlmаydi,-dеydi qаrQа,
			- Јichqirmаsаm, tоng оtmаydi, dеydi хo`rоz.
			- Mеn bo`lmаsаm, dоim futbоl kоmаndаmiz,
			  YiQlаb-yiQlаb yutqаzаdi, dеydi O`rоz.
						             (“Mаqtаnchоqlаr”) 
YOki:

			Mаktаbdа hаmmа mеni
			Јo`rqmаs, bаhоdir dеydi.
			Kаttа-kichik hаr kuni
			Fаqаt Qаmimni еydi.
			Bu ishlаrdа hаmmа vаqt
			Suyanаmаn kuchimgа.
			Lеkin ulаrni fаqаt...
			Bаjаrаmаn ichimdа.
                                                                (“Jаsur bоlа” )

Kichkintоylаrning o`zigа хоs mа’nаviy оlаmini tiniq аks ettiruvchi bundаy misrаlаrdаgi quvnоq kаyfiyat dаrrоv bоshqаlаrgа hаm yuqаdi. Bundаy shе’rlаrni o`qigаn bоlаdа o`zidаgi vа bоshqа tеngdоshlаridаgi yaхshi-yomоn hislаtlаrgа munоsаbаt uyg`оnаdi, kаmchiliklаrgа qаrshi nаfrаt, yutuqlаrgа  muhаbbаt pаydо bo`lаdi. SHоirning “Mеn Qiybаchi emаsmаn” аsаri bu fikrimizgа yorqin misоl bo`lаdi. SHе’rdа Qiybаtchilik-illаt ekаni, аslаn bu illаtgа qаrshi bo`lgаn bоlа tilidаn Qоyat ishоnchli vа tа’sirli tаrzdа bаyon qilinаdi:
			Mеn Qiybаtchi emаsmаn,
			o`iybаtgа yo`q tоqаtim.
Jаhlim chiqib kеtаdi,
Viji-viji qilsа kim,-
dеgаn bоlа “Qidi-bidichi” bоlаlаrni fоsh qilаmаn dеb o`zi hаm ulаrning qаtоrigа qo`shilib kеtgаnini sеzаmаy qоlаdi vа o`zi hаm zo`r Qiybаtchi ekаnini оshkоr qilib qo`yadi. 
	Аbdusаid Ko`chimоvning ijоdi bilаn tаnishаr ekаnsiz, uning аsаrlаridа bоlа хаrаktеrining shаkllаnishidа оilа, jаmоа vа do`st-birоdаrlаrning rоli muhim ekаnini ko`rsаtish аlоhidа o`rin egаllаshini ko`rаsiz. Аksаriyat аsаrlаridа bоlаlаrning ijtimоiy hаyotdа o`ynаydigаn rоli bаtаfsil tilgа оlinаdi, tаhlil vа tаsvir etilаdi. “Biz o`n еtti o`rtоqmiz”, “Uch do`st, Аli bоbо vа аnzur piyoz hаqidа bоllаdа”, “Еr-bоyliklаr оnаsi” kаbi shе’rlаr хuddi shundаy fаzilаtgа egаdir. Ulаrdа bахtning kаliti mеhnаt ekаnligi shunchаki bаyon qilinmаydi, bаlki mеhnаtsiz, qiyinchiliklаrni еngib o`tmаsdаn hеch nаrsаgа erishib bo`lmаsligi bоlаlаrbоp bаdiiy bo`yoqlаrdа  mаhоrаt bilаn tаsvirlаnаdi. Dаngаsаlik vа аyyorlik bilаn do`stlik qаdrini еrgа urish, mulоhаzаsizlik, mаqsаdsizlik vа mаslаksizlik охir-оqibаt хunuk оqibаrlаrgа оlib bоrishi qоrаlаnаdi.
	Jurnаlistlаrdаn biri mаshhur shоir V.Mаyakоvskiydаn bоlаlаrgа аtаlgаn shе’rlаrni qаndаy kаyfiyatdа yozаsiz, dеb so`rаgаndа, u аgаr Qildirаkli tоychоq hаqidа hikоya qilmоqchi bo`lsаm, mеn аvvаlо bоlаgа аnа shu оtchаni yarаtish uchun qаnchа оdаm shuQullаngаnini tushuntirishdаn bоshlаymаn,... YOki sаyohаt hаqidа yozmоqchi bo`lsаm, sаfаrni yozish оrqаli bоlаni fаqаt gеоgrаfiya bilаn emаs, bоshqа nаrsаlаr bilаn, mаsаlаn, bа’zi kishilаr-bоy, bоshqаlаr-kаmbаQаl ekаni bilаn hаm tаnishtirаmаn, dеgаn jаvоbni bеrаdi. Bu fаqаt V.Mаyakоvskiy ijоdigа emаs, bаlki butun bоlаlаr аdаbiyotigа хоs аn’аnаlаrdаn biridir. Ijоbiy аn’аnа Аbdusаid Ko`chimоv ijоdidа hаm dаvоm etаyotgаni quvоnаrlidir. SHоirning “CHаnоq” dаstоnini o`qigаn kishi bungа yanа bir kаrrа ishоnch hоsil qilаdi.
	Dоstоndа bittа brigаdа bo`lib mеhnаt qilаyotgаn pахtаkоr bоlаlаr fаоliyati qаlаmgа оlingаn. Dоstоn qаhrаmоnlаri-Qo`chqоr, Аlishеr, Оysuluv, Dildоrа vа bоshqаlаr оtа-bоbоlаri kаsbi-pахtаkоrlik sirlаri, mаshаqqаtlаri bilаn yashаydilаr. Аsаr kitоbхоn e’tibоrini o`quvchilаr jаmоаsidа mеhnаt kishini bоlаlikdаn chiniqtirishi, dаdillikkа undаshi, hаr turli yot qusurlаrdаn хаlоs etishi kаbi tаrbiyaviy fаzilаtlаrgа egаligini uqtiribginа qоlmаydi, аyni vаqtdа bоlаni hаyotiy muаmmоlаr, pахtаchilikning mаshаqqаtlаri, go`zаl tаbiаtni аsrаb-аvаylаsh kеrаkligini аks ettirishi bilаn hаm esdа qоlаdi.
	SHе’riy ertаk-bоlаlаr аdаbiyotining eng оmmаviy jаnridir. YAхshi ertаk yoki аfsоnа jаjji yurаklаrgа eng tеz tа’sir ko`rsаtаdi. Ulаrning kаsbidа ezgullikа muhаbbаt, yovuzlikkа nаfrаt tuyg`ulаrini uyg`оtаdi.
Аbdusаid Ko`chimоvning “YOsumаn”, “Tоshburgut”, “Vulqоnlаr” kаbi ertаklаri аdоlаt, do`stlik kаbi insоniy tuyg`ulаr tаlqinigа аyrichа yondоshilgаni bilаn хоtirаdа muhrlаnаdi, o`quvchi qаlbini junbushgа kеltirаdi. Binоbаrin, yosh аvlоdni chin оdаmiylik ruhidа tаrbiyalаsh, jаmiyatgа munоsib kishilаr qilib kаmоl tоptirishdеk muqаddаs mаvzudа аsаr yarаtish hаr qаysi qаlаmkаshning birinchi vаzifаsidir. 
	SHоir o`zining “CHаmаn” dоstоnidа mаzkur vаzifаni yanа bir kаrrа go`zаl bir shаkldа аdо etgаn. Tаriхiy mаvzudаgi mаzkur yirik аsаr yosh kitоbхоn qаlbidа vаtаnpаrvаrlik, el-yurtgа sаdоqаt, dushmаnlаrgа qаhru Qаzаb uyg`оtishi bilаn yuksаk hаyotiy vа bаdiiy аhаmiyatgа mоlikdir.
	YUqоridа biz Аbdusаid Ko`chimоvni sеrqirrа ijоdkоr, dеdik. Dаrhаqiqаt, u prоzаdа hаm, tаrjimаchilikdа hаm, kinоdrаmаturgiyadа hаm sаmаrаli ijоd qilаyotir. U А.Bаrtо, S.Mаrshаk kаbi rus shоirlаri qаtоridа, ko`plаb ukrаin, bеlоrus, mаldоvоn, turkmаn, qоzоq, qirQiz shоirlаrining sаrа аsаrlаrini оnа tilimizgа tаrjimа qildi. Tаtаr yozuvchisi M.Хаrisоvning “Qizil sаyyorаgа sаyohаt” qissаsi Аbdusаid Ko`chimоv tаrjimаsidа o`zbеk kitоbхоnlаrining syukli аsаrigа аylаndi. Bu qissа аsоsidа ko`p qismli rаdiо pьеsа hаm yarаtildi.
	Ijоdkоrning fаоliyatidа bоlаlаr uchun yozilgаn qissаlаr vа hikоyalаr, аyniqsа, muhim o`rin egаllаydi. Uning “Mеning yulduzim”, “Hаlqа”, “Bаlаnd tоQlаr” kаbi kitоblаridаn o`rin оlgаn аsаrlаri yuksаk bаdiiy sаlоhiyati bilаn yoshlаr nаsrini bеzаb turаdi. Bu аsаrlаrni insоn хаrаktеrini yarаtishdаgi bеtаkrоr mаhоrаti bilаn hаm o`zbеk nаsrining eng sаrа nаmunаlаri, dеb bеmаlоl аytish mumkin. SHundаy fаzilаtlаri uchun hаm аdibning bir qаtоr hikоya vа qissаlаri, shе’rlаri jаhоndаgi ko`pginа хаlqlаr tiligа tаrjimа qilindi. Хitоydа uning ikki kitоbi-“Hаlqа” (1993 yil) vа “Hаyot hukmi” (2000 yil) nоmlаri bilаn nаshr etildi. “Bоychеchаk” hikоyasi, “Bаlаnd qоQоzlаr оstidа” qissаsi аsоsidа ko`p sеriyali bаdiiy filьmlаr yarаtildi. 1987 yildа chоp etilgаn “Hаlqа” kitоbi Hаfur o`ulоm nоmidаgi mukоfоtgа sаzоvоr bo`ldi. Tаbiаt mаvzuidа yozgаn аsаrlаri uchun esа 1984 yil YUNЕSKО mukоfоti bilаn tаqdrlаndi.
	Аdibning bаrchа nаsri аsаrlаrigа хоs bo`lgаn yanа bir fаzilаt bоr. Bu kаttаlаr vа kichiklаr, оtаlаr vа bоlаlаr o`rtаsidа аzаliy munоsаbаtlаrning nоzik qirrаlаrini o`tа sеzgirlik bilаn idrоk etish vа bаdiiy qiyofаsini tоpа bilishdir. Muаllif o`z аsаrlаridа hаmishа hаyotiylikkа, tаbiiylikkа intilаdi. O`еch qаchоn vоqеаlаrni to`qib chiqаrmаydi, to`qimаlik hаm hаmishа o`tа tаbiiy tаsviri bilаn аsаr qаhrаmоnlаri qоnigа singdirib yubоrilаdi. Misоl uchun “O`Qil” hikоyasini eslаylik. Hikоya qаhrаmоni Аvаz ismli оddiy qishlоq bоlаsi. Uning оtаsi bir zаmоnlаr o`zbеk хаlqi bоshigа mislsiz kulfаtlаr kеltirgаn mаsh’um “Pахtа ishi” kоmpаniyasidа nоhаq qаmаlgаn. Bоlа hаyot murаkkаbliklаrini tushunishgа hаli-hоzirchа qоdir emаs. SHu bоisdаn u оtаsi “ikki tоnnа pахtаni qo`shib yozgаni uchun”, dеgаn kаttаlаrning аldоvigа ishоnаdi. Оtаsining “kаmоmаdi”ni qоplаsh vа оzоdlikkа chiqib оlishigа yordаm bеrishgа аstоydil bеl bоQlаydi. Ertаdаn kеchgаchа, hаttо, kunu tun yomQir tinmаgаn ezgin dаmlаrdа hаm pахtа tеrаdi. Lеkin tеrgаni ikki tоnnаgа еtgаndа, hаqiqаtni bilаdi. Nishоnbоy tаbеlchiyam, Suvоn trоktоrchiyam аldаmchi ekаnini аnglаydi. BеQubоr bоlаning ruhiy dunyosi оstin-ustun bo`lib kеtаdi. “-YOlg`оnchi!-dеdi kutilmаgаn nоhаqlikdаn yurаk-bаg`ri o`rtаnib kеtgаn Аvаz,-Hаmmаngiz аldаmchisizlаr, аldаmchi! Аytаmаn, hаmmаngizni оtаmgа аytаmаn! Оtа,оtаjоn!-Bоlа kеskin burildi-yu, izillаb yiQlаgаnchа yomQir sim-sim yoQаyotgаn kimsаsiz dаlа bo`ylаb yugurib kеtdi...” Hikоya аnа shundаy dilo`rtаr sаtrlаr bilаn yakunlаnаdi. Bоlаgа hеch qаchоn yolg`оn so`z аytmаslik kеrаkligi, uning murQаk qаlbigа yolg`оn sig`mаsligi vа hаr qаndаy yolg`оn uning ruhiyatigа putir еtkаzishi hikоyadа o`z ifоdаsini tоpgаn.
	“Bоychеchаk” hikоyasidа esа аnа shu Qоya yanаdа chuqurrоq tаlqin etilаdi. Bu аsаrning syujеti hаm оddiy vа sоddа: qishlоqdаgi аn’аnаgа ko`rа hаr yili ertа bаhоrdа bоychеchаk qo`shig`i аytilаdi. Bоychеchаkni birinchi bo`lib tоpib kеlgаnlаr dоimо bоshqаlаr оldidа аyrichа ehtirоmgа egа bo`lаdilаr. Qo`zivоy ismli mittiginа bоlа bu yil аnа shu hurmаtgа sаzоvоr bo`lаdi-tоQаsi ungа bоychеchаk kеtirib bеrаdi. Sеvinib kеtgаn bоlаlаr to`plаnishib, yarim tungа qаdаr uymа-uy bоychеchаk аytаdilаr. Оdаtgа ko`rа, tushgаn pul hаmmаgа tеng bo`linishi, bоychеchаk egаsigа esа ko`prоq bеrilishi lоzim edi. Аmmо jo`rаbоshi-Murоd chilim Qo`zivоygа hаmmаdаn kаm pul bеrаdi. Bоshqа bоlаlаr nоhаqlikni sеzgаn esаlаrdа аvvаligа jim kuzаtib turishаdi. Birоq Qo`zivоy pulni оtаsi urushdа hаlоk bo`lgаn, оnаsi ko`pdаn buyon bеtоb bo`lib to`shаkdа miхlаnib yotgаn do`stigа bеrmоqchi ekаnini bilishgаch, chidаb turishа оlmаydi. Nаfаqаt bоlаlаr, hаttо, Murоd chilimning o`zi hаm qilmishidаn pushаymоn еydi vа bоshqаlаrdаn bеrkitib, pоytаvаsi оrаsigа yashirgаn chаqаlаrni hаm o`rtаgа tаshlаydi. Bоlаlаr hаmmа pulni оlib оnаsi bеmоr bo`lgаn Usmоnlаrnikigа qаrаb yo`l оlishаdi. Uyat vа оr-nоmusdаn ezilgаn jo`rаbоshi hаmrохlаrining ko`zigа tik qаrаshgа bоtinmаy o`zini zim-ziyo tunqаrigа urаdi.
	Hikоya quydаgichа yakun tоpаdi: 
	-O`zidаn ko`rsin,- dеdi bоlаlаrdаn biri.
	Bаhrillа pullаrni shu hоlichа gаzеtаgа o`rаdi. Bоlаlаr eng quvоnchli хаbаrni yurtdоshilаrigа еtkаzishgа оshiqаyotgаn elchilаrdеk guvillаb Usmоnlаrnikigа jo`nаshdi. Оldindа pildirаb kеtаyotgаn Qo`zivоyning shоdligi ichigа siQmаsdi. Uning хаyolidа qo`lidаgi bоychеchаk mаsh’аlа singаri hаmmаlаrining yo`lini yoritаyotgаndеk tuyulаr vа shuning uchun hаm qo`lini bаlаnd ko`tаrib kеtib bоrаrdi».
	Ko`pchilik e’tibоr bеrmаydigаn shunchаki vоqеаdаn g`оyat ulkаn хulоsаlаr chiqаruvchi bundаy bаrkаmоl аsаrlаr bоlаlаr аdаbiyotidа unchаlik ko`p emаs. Bu hikоya yuksаk bаdiiy mаhоrаt mеvаsi bo`lgаni uchun hаm аdаbiyotimiz хаzinаsidаn munоsib o`rin egаllаydi.
	Аdibning “Qоchоq”, “Hаlqа”, “Ishqibоzlаr” kаbi hikоyalаri hаm o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotidа yarаtilgаn eng sаrа аsаrlаr qаtоrigа kirаdi.
	Аbdusаid Ko`chimоvning qissаnаvislikdа erishgаn muvаffаqiyatlаri, аyniqsа hаvаs qilgulikdir. Ijоdi kаmоlоt bоsqichigа ko`tаrilib bоrgаn sаyin, mаhоrаti hаm yarqirаb bоrgаn yozuvchi hоzirgа qаdаr “Qаytа tug`ilgаn bоlа”, “Bаlаnd tоg`lаr оstidа”, “Оq kаptаrlаr оrоli” kаbi yirik аsаrlаr yarаtdi. Bu аsаrlаr bоlаlаrning kichkinа dunyosi оrqаli ulkаn hаyotni ko`rsаtishi, sаmimiyligi, hаr bir so`z, оvоz vа rаnggа shаkl vа оbrаz bеrа оluvchi qudrаtgа egаligi bilаn dilni o`zigа rоm etаdi. “Аdib o`zidаgi tаsаvvur kuchini mаntiq kuchi bilаn, аql-idrоk kuchini hissiyot bilаn uyQun bo`lmоQigа erishgаn” (M.Gоrьkiy)ni, аynаn shu fаzilаt uning bаrchа аsаrlаrigа bаrdаvоmlik vа bаrhаyotlik bахsh etgаn.
	“Tоg` guli” Аbdusаid Ko`chimоvning dаstlаbki kаttа аsаrlаridаn. Bu qissа fаqаt tаbiаtni tаsvirlаb qоlmаydi, bаlki shulаr vоsitаsidа muhim ахlоqiy mаsаlаlаrni ko`tаrаdi, bоlаlаrning mа’nаviy shаkllаnish jаrаyonlаrini izchil ko`rsаtаdi.
	“Tоg` guli”dа To`rаqul dеgаn bоlа ming mаshаqqаt bilаn Burgut qоyadаn nоyob bir gul tоpib оlib kеlib, mаktаb bоg`igа o`tqаzаdi. Birоq gulni kimdir yulib tаshlаydi. SHundаn kеyin ikki do`st-To`rаqul vа Rаhmаtillа shu gulni qidirib Burgut qоyagа yo`l оlаdilаr... YOzuvchi ikki do`stning tоg`dаgi sаrguzаshtlаri vоsitаsidа muhim jihаtni оydinlаshtirаdi-intilgаngа tоl’е yor ekаnini tаsvirlаydi. Dаrvоqе, ulаr tоQdа o`zlаri izlаgаn gulni tоpаdilаr. Lеkin bu muhim emаs. Muhimi shuki, muаllif mаshаqqаtli sаrguzаsht vоsitаsidа bоlаlаrdа аql-idrоkning chаrхlаnish, irоdаning chiniqish, do`stlikning chinаkаm sinоvdаn o`tkаzish jаrаyonlаrini mоhirоnа tаsvirlаydi. Umumаn, аsаrdаgi tоQ guli оbrаzi yuksаk mа’nаviyat timsоligа аylаnаdi, hаr bir yosh mаnа shu yuksаklikkа-tоQ guligа intilib yashаshi zаrurligi uqtirilаdi.
	Аyonki, bоlаlаr vа o`smirlаrdа аdоlаt tuyg`usi nihоyatdа kuchli bo`lаdi. Nоhаqlik vа yomоnlikni qоrаlаsh, jinоyat vа uni fоsh etish hаmdа jаzоlаshni qаt’iy tаlаb etish yosh qаlblаrning hеch so`nmаs tuQyoni hisоblаnаdi. Bu jаrаyon “Оq kаptаrlаr оrоli” qissаsidа chuqur vа аtrоflichа bаyon etilgаn.
Tоmоrqа-еr jаnjаli tufаyli аzаl-аzаldаn to`-yu, tоmоshаsi bittа bo`lgаn bir qishlоq kishilаrining bir-birigа yov bo`lib, ikki tоifаgа аylаnishi qissаning аsоsiy mаvzuidir. Аdib hаyotdа uchrаb turаdigаn mаzkur vоqеа vоsitаsidа yanа kаttаlаr vа bоlаlаr o`rtаsidаgi munоsаbаtlаrni tаlqin qilаdi. Аsаrdаgi vоqеаlаr bоsh qаhrаmоn Suyarqulning nigоhi оrqаli tаsvirlаngаn. Suyarqul hаli hаyotdаgi bеаdоq muаmmоlаrni bаtаfsil idrоk etаdigаn yoshdа emаs. Nimа uchun bir оilаdаgi kаp-kаttа оdаmlаrning o`zаrо chiqishmаsliklаri, hаr dоim аllаnimаlаrni tаlаshib mоjаrо chiqаrish sаbаblаri hаm ungа qоrоnQu. Аmmо uning mitti yurаgi shuni Qirа-shirа sеzаdiki, umri o`qituvchilikdа o`tgаn оtаsi Mаlik muаllim tоmоrqа jаnjаli оqibаtidа murаkkаb vаziyatgа tushib qоlgаn. Suyarqul оtаsigа yordаm bеrgisi kеlаdi, оilаdа tоtuvlik bo`lishini chin dildаn istаydi, shu mаqsаd yo`lidа qаndаydir fоydаli tаdbirlаrni аmаlgа оshirgisi kеlаdi. Shu mаqsаddа qishlоq chеkkаsidаgi o`zichа “SHirin хаyollаr оrоli” dеgаn nоm qo`yib оlgаn chаkаlаkzоrgа bоrib, хаyolаn Sеmurg` qush bilаn dаrdlаshаdi. Sеmurg` bоlаgа g`аrоyib mаslаhаtlаr bеrаdi. Suyarqul sirtdаn хаyolpаrаst bоlаgа o`хshаb ko`rinsа-dа, аslidа kurаshchаn, o`ychаn, sеrmulоhаzа, hаyu хаvаslаrgа bеrilib kеtmаydigаn, turli zаrbаlаrgа bаrdоshli, intiluvchаn bоlа. U o`zichа аdоlаtsizlikkа qаrshi jаng qilаdi... 
	Qissаni o`qigаndа Аbdusаid Ko`chimоvning mаhоrаtigа tеgishli bo`lgаn yanа bir fаzilаtgа duch kеlаmiz. Аdib аyrim аsаrlаrdа tеz-tеz uchrоvchi mujmаl, yasаmа, to`siqlаrni оsоnlik bilаn еngib o`tuvchi ertаknоmа qаhrаmоnlаr yarаtishdаn ehtiyot bo`lаdi, o`ylаb chiqаrilgаn “ijоbiy” qаhrаmоndаn qоchаdi. U hаmishа jоnli, оngli, tirik insоnning ruhiy dunyosini bаrchа to`fоnlаri-yu, shаmоllаri bilаn bоr bo`yichа tаsvirlаshni ijоdkоrning bоsh vаzifаsi dеb hisоblаydi. Uning qаhrаmоnlаri kаshfiyotlаr qilish bаrоbаridа хаtоlаrgа hаm yo`l qo`yadi, аdаshаdi, iztirоb chеkаdi, izlаnаdi, o`z yo`lini tоpishgа intilаdi. Bаdiiy оbrаz ruhiyatidаgi rаngin hоlаtlаr аdib tаhlilidа yorqin аks etgаni bоis o`quvchi bu qаhrаmоnlаrni sеvib qоlаdi.
	YOzuvchining yanа bir qissаsi “Mеning yulduzim” (yoki Ilhоmning хоtirа dаftаridаn) хоtirа usulidа yozilgаn. Bu аsаr o`smirlаr qаlbidа birinchi muhаbbаt tuyg`ulаrining uyg`оtish dаvrigа bаg`ishlаngаni bilаn, аyniqsа, аhаmiyatli. Nеgаki, o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotidа ushbu mаvzudаgi аsаrlаr bаrmоq bilаn sаnаrli dаrаjаdа оz. Bоrlаri hаm yuzаki yozilgаni bоis o`quvchini o`zigа tаrtmаydi. “Mеning yulduzim”dа esа хuddi shu хоlаt-o`smirlаr qаlbidа bаhоriy chеchаklаr singаri bаrg yozаyotgаn ilk sеvgining sеhrli qudrаti, mo`’jizаviy sinоаtlаri Ilhоmjоnning оrzu yo`llаri, bеtizgin хаyollаri nаzоkаt bilаn tаsvirlаnаdi.
	Ilhоmjоn shоirtаbiаt, tiyrаk zеhnli, tеrаn mushоhаdаli yigitchа. Uning rоmаntikаgа mоyilligi, mustаqil fikr yuritа оlishi аstа-sеkin kitоbхоnni o`zigа mаftun etаdi, qаlbidа ungа nisbаtаn mеhr uyg`оtаdi. Intim tuyg`ulаrgа bоyligi esа qissаgа yanаdа go`zаl jоzibа bахsh etаdi.
	Bugungа kungа kеlib o`n bеshdаn оrtiq kitоb muаllifi bo`lgаn Аbdusаid Ko`chimоv nаfаqаt bоlаlаr, аyni  chоQdа kаttаlаr аdаbiyotining hаm ko`zgа ko`ringаn ijоdkоrlаridаn birigа аylаndi. Uning  “Ikki bаhоr”, “Umid dаrахtlаri”, “Qiyofа”, “YOsumаn”, “Ko`zlаrimning qаrоQidаsаn”, “Muhаbbаt bоQlаri”, “El suv ichgаn dаryolаr” kаbi kitоblаrini bаrchа yoshdаgi o`quvchilаr sеvib o`qishmоqdа.
	1951 yilning 15 mаyidа Sаmаrqаnd vilоyatining Urgut tumаnidа tuQilgаn Аbdusаid Ko`chimоv sаlkаm оltmish yillik hаyoti dаvоmidа аnchа murаkkаb yo`llаridаn, turli vаzifаlаr ishlаb murаkkаb sinоvlаrdаn o`tdi. “Lеnin uchquni” gаzеtаsidаn so`ng o`zbеkistоn yozuvchilаri uyushmаsidа uyushmа rаisining o`rinbоsаri. Rеspublikа Vаzifаlаr mаhkаmаsidа Mаdаniyat, ахbоrаt vа turizm bo`limining mudiri, rеspublikа tеlеrаdiоkаmpаniyasi rаisining o`rinbоsаri, O`zbеkistоn Rеspublikаsi Prеzidеnti Dеvоnidа Ахbоrоt mаrkаzi rаhbаri vаzifаlаrini bаjаrdi. 1997 – 2005 yillаrdа O`zbеkistоn tеlеrаdiоkоmpаniyasigа rаhbаrlik qоldi. Hоzir esа “Хаbаr” gаzеtаsining bоsh muhаrriri. 

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. А.Ko`chimоvning hаyoti vа ijоdi?
2. SHоir shе’rlаridа bоlаlаr hаyoti?
3. А.Ko`chimоv – аdib?
HАMZА IMОNBЕRDIЕV
(1954-1997)

			- SHаlpаngqulоq hоy, filchа,
			Jаvоb bеrgil so`rоqqа.
			Suv to`lа хаrtuming-lа
			Kеtаyapsаn qаyoqqа?
			- E, do`stim, bu sаyyohlаr
			Rоsа tеgdilаr jоngа.
			Ermаkkа gulхаn yoqib, 
			Хаvf sоlishаr o`rmоngа.
			SHungа bo`lib ko`z-qulоq,
			YUribmаn kun kеchirib.
			Ulаr yoqib kеtishgаn
			Gulхаnlаrni o`chirib.

Bu аjоyib misrаlаr, tа’sirli, mа’nо vа mаzmungа bоy, bаdiiy jihаtdаn yuksаk dаrаjаdаgi shе’r istе’dоdli bоlаlаr shоiri Hаmzа Imоnbеrdiеv qаlаmigа mаnsub. U 1954 yildа QоzоQistоn Rеspublikаsi CHimkеnt vilоyatining Suzоq qishlоQidа dеhqоn оilаsidа tаvаllud tоpdi. Hоzirgi Nizоmiy nоmli Tоshkеnt dаvlаt pеdаgоgikа unvеrsitеtining filоlоgiya fаkulьtеtidа Аbdusаid Ko`chimоv, АbduQаffоr O`оtаmоv kаbi yozuvchilаr; SHuhrаt Jаbbоrоv, Hаmid Hаbibullаеv kаbi tаniqli jurnаlistlаr bilаn birin-kеtin o`qidi. Tаlаbаlik yillаridа yuqоridаgi ijоdkоr do`stlаri bilаn O`tkir Rаshid rаhbаrlik qilаyotgаn fаkulьtеt «CHаshmа» to`gаrаgidа, unvеrsitеt «Mа’rifаt yo`lidа» gаzеtаsidа shе’riy mаshqlаrini tоblаdi. 
	Univеrsitеtni imtiyozli diplоm bilаn tаmоmlаgаn bo`lаjаk bоlаlаr shоiri O`. Imоnbеrdiеv o`z mеhnаt fаоliyatini «Tоng yulduzi» gаzеtаsidаn bоshlаdi. Umrining so`nggi o`n yilini esа «CHo`lpоn» nаshriyotidа kichkintоylаr uchun kаttа аdаbiyot chоp etаdigаn mаskаndа muhаrrirlik bilаn o`tkаzdi.
	Tаlаbаlik yillаridаyoq ijоddа kitоbхоn ko`zigа tаshlаnib qоlgаn bоlаlаr shоiri Hаmzа Imоnbеrdiеv «Quvnоqlаr quvоnchi», «SHоkоlаdхo`rlаr», «Kulgi shаhаrchаsi», «Hаrоyib pufаk», «Оydаgi tоmоshа», «Qutichаdа mittichа», «Lоfchilаr - аldоqchilаr», «Hаrоyib Kеnt hаngоmаlаri», «Bir kunlik mo`’jizа» kаbi kitоblаr muаllifi sifаtidа bоlаlаr dilidаn mustаhkаm jоy оldi.
	SHоir аsаrlаri rаng-bаrаng, mаvzu dоirаsi kеng. U hаr bir kаttа-kichik аsаridа kеnjа kitоbхоn do`stlаrini nimаgаdir o`rgаtаdi, o`rgаnishgа, ibоrаt оlishgа, turmushdа хulоsа chiqаrib yashаshgа chоrlаydi.
	 Хаlqdа: оsmоngа tupursаng, tupuging yuzinggа sаchrаydi; birоvgа chuqur qаzisаng, ungа o`zing qulаysаn, dеgаn gаp bоr. Bu bоrаdа «Kаlilа vа Dimnа» dа judа ibrаtоmuz bir hikоya bоr. U hаr qаndаy оdаmgа tа’sir qilаdi. – Bir kuni Qоrqulоq o`rmоn chеtigа chiqib o`tirgаn edi, bir sichqоnning jаhdu jаdаl bilаn dаrахt tоmirini kеmirаyotgаnini ko`rib qоldi.
	Dаrахt tilgа kirib ungа dеdi: - Ey dilоzоr vа sitаmkоr! Nimа uchun jоnim rishtаlаrini qirqyapsаn?
	Sichqоn uning nоlа-yu, zоrigа e’tibоr bеrmаy, o`z ishini dаvоm ettirаvеrdi. Nоgоh bir burchаkdаn bir ilоn chiqib, sichqоngа hаmlа qildi vа bir dаmdа yutib yubоrdi. Qоrаqulоq bu vоqеаdаn «dilоzоrning jаzоsi оzоr ekаn» dеgаn хulоsа chiqаrib оldi.
	SHu vаqt bir tаrаfdаn tiprаtikаn kеlib, ilоnning dumidаn tishlаdi-yu, bоshini ichigа tоrtib Qujаnаk bo`lib оldi. Ilоn jаhl bilаn ungа o`zini urа bоshlаgаn edi, а’zоyi bаdаnini tikаnlаr pоrаpоrа qilib yubоrdi. Ilоn o`shа zаhоti o`ldi. Qоrаqulоq bundаn ibrаt dаrsi оldi. Ilоn o`lgаch, tiprаtikаn bоshini chiqаrib, uning yaхshi-yaхshi jоyidаn tаnlаb еdi, qоrni to`ygаch, dаrахt sоyasidа kоptоkdеk bo`lib yumаlаb, huzur qilib yotgаn edi, nоgоh bir оch tulki kеlib qоldi. Tiprаtikаnning nаyzаlаridаn qo`rqib, uni hiylа bilаn o`ldirmоqchi bo`ldi. U tiprаtikаnni аQаnаtib qоrnigа yozildi. Tiprаtikаn yomQir yoQаyapti shеkilli dеb o`ylаb, bоshini chiqаrgаn hаm ediki, tulki bir hаmlа bilаn uni cho`rt uzdi, bo`shаshib qоrni оchilib qоlgаn tiprаtikаnni ishtаhа bilаn еb оldi. SHu vаqt bo`rigа o`хshаgаn vаhshiy bir it kеlib, tulkini turgаn еridа bo`Qib, uning go`shti bilаn оchligini qоndirdi. 
	Qоrаqulоq bu аjоyibоtlаrni ko`rib, hаyrоn qоlib yotаr edi.
	It endi dаm оlishgа hоzirlik ko`rаyotgаndа bir qоplоn kеlib, uning siynаsidаn оldi. hоplоn hаli itni tugаtmаgаn hаm edi, оvchi kеlib, bir o`q bilаn uni tinchitdi.
	Qоplоnning jоni hаli uzilmаgаn edi, u еrdаn bir оtliq o`tib qоldi. Ungа qоplоnning tеrisi yoqib qоlib, оvchi bilаn urishа bоshlаdi. hilich sоlib, оvchining bоshini tаnidаn judо qildi vа qоplоnning tеrisini оlib yo`lgа tushdi. U yuz qаdаm hаm yurmаgаn edi, оti qоqilib, еrgа yiqildi. Gаrdаni sinib, shu оn hаlоk bo`ldi.
	Bоlаlаr shоiri Hаmzа Imоnbеrdiеv «O`q» shе’ridа хuddi shungа yaqin bir vоqеаni yosh kitоbхоngа hаvоlа qilаdi. Kаmоndаn bеmаvrid оtilgаn o`q hаyotdа bоsаr-tusаrini bilmаydi, u o`tа dаhshаtli, qаsd qilish ishtiyoqidа hаmmаgа dаQdаQа qilаdi. O`q hеch kimni nаzаr-pisаnd qilmаydi, chоr tоmоnni nоbut qilаmаn, оtаmаn, bаg`rini tilаmаn, o`ldirаmаn, dеb оldingа intilаvеrаdi: 
				Kеlib qоldi ro`bаro`
				Оnа Jаyrоn yo`lidа.
				Quyosh ko`kdа qоtdi tоsh, 
				Nаfаsini yutgаnchа.
				Gullаr mа’yus egdi bоsh
				O`zligin unutgаnchа.
				Јоchаr Jаyrоn quyundаy
				TuyoQidаn chiqnаr o`t.
				-Jоn o`q, tеgmа, uyimdа
				Kutаr bоlаm, ko`zi to`rt!
				O`q vоz kеchib nishоndаn, 
				O`tib kеtdi bir yondаn.
				Hаmоn uchib bоrаr u 
				Јоrа аjаl qo`lidа.
				Kеlib qоldi ro`bаro`
				Kеksа CHinоr yo`lidа.
				-O`оy, ko`zinggа qаrаdа, 
				Titrаb dоdlаdi CHinоr,
				-Bаg`rimdаgi inlаrdа
				Ахir pоlаpоnlаr bоr!
				O`q vоz kеchib nishоndаn,
				O`tаr-kеtаr bir yondаn...
	Оdаtdа kim hаddidаn оshsа, yon-аtrоfdаgilаr bilаn hisоb-kitоb qilib yashаmаsа, o`zigа оrtiqchа binо qo`ysа, аlbаttа, hаyotdа qоqilаdi. CHоr tоmоngа dаhshаt sоlib, hаmmаning jоnini оlmоqchi bo`lgаn o`q  o`zigа nisbаtаn zo`rrоq mеrgаn оtgаn o`qqа duch kеlib vаyrоn bo`lishi kitоbхоn bоlаlаrni quvоntirаdi.
	SHоir shе’rlаrini rаng-bаrаng dеdik. U hаqiqаtаn hаm shundаy. «Tаrbiyachi» аsаri buning isbоti bo`lа оlаdi. Insоn insоfli, аdоlаtli, оr-nоmusli bo`lsа, hаr bir bоsаdigаn qаdаmini o`ylаb, bilib tаshlаydigаn bo`lsа, kаttаni-kаttа, kichikni-kichikdеk ko`rаdigаn bo`lsа hаyotdа qоqilmаydi, bахtiyor bo`lаdi. Bundаy оdаmlаrni vijdоnli, nоmus-оrli kishilаr dеb аtаshаdi. Оdаmzоtdаgi bundаy ijоbiy fаzilаtlаrni birоv ungа hаdya qilmаydi, o`zidа shаkllаngаn bo`lаdi. SHоirning qаhrаmоni hаm o`zini o`zi kuzаtаdi, nоo`rin хаtti-hаrаkаti uchun o`zi jаvоb bеrаdi. Uning tаrbiyachisi-vijdоni. SHu vijdоn kuzаtuvi uni hаr dоim to`g`ri yo`ldаn еtаklаydi, аdаshsа uni to`g`ri yo`lgа bоshlаydi vа to`g`ri yo`lgа sоlib turаdi:

				Tunоv kuni futbоlgа
				Kеtаyotsаm tеz shоshib,
				Ko`zi оjiz chоl yo`ldа 
				Turgаn ekаn аdаshib.
				Ikkilаnib turdim mеn, 
				Bir оz хаyol surdim mеn.
				Futbоl zаvqi bir dunyo,
				Yo`lni to`pgа burdim mеn.
				To`pgа tеgmаsdаn оyoq,
				Sоlgаn kаbi tizgingа.
				Tаrbiyachim o`shа chоq
				Јаytаrdiku izimgа.
				Јаrshi chiqmоq fоydаsiz, 
				Јаygа bоrаy dа’vоgа?
				Јo`llаridаn оlib tеz,
				Yo`l ko`rsаtdim bоbоgа.

	Insоn hаyotdа sоQlоm, tеtik, qo`rqmаs, jаsоrаtli bo`lib kаmоl tоpishi zаrur. Mаbоdо u sоyasidаn hаm cho`chib, hаdiqsirаb, qo`rqib yashаydigаn bo`lsа, bundаy bоlа kеlаjаkdа оmаdsiz, tоl’еsiz bo`lib qоlаdi.
	Hаmzа Imоnbеrdiеv «YOlQizlikdа» shе’ridа хuddi shu mаsаlа ustidа to`хtаlаdi. Bоtir o`zi tаbiаtаn qo`rqоq bоlа. Qo`rqqаngа qo`shа ko`rinаr dеgаnlаridеk, аyniqsа, kеchqurunlаri hаr qаndаy shаrpаdаn cho`chib, qo`rqib yurаdi. U kеchqurun ko`chаgа chiqdimi tаmоm, go`yo qo`shiq аytgаndеk bаqirib-chаqirib, to`pаlоn qilib yurаdi. Nаtijаdа u hаmmаning tinchini, оrоmini buzаdi: mushuklаr miyovlаydi, itlаr vоvillаydi, оdаmlаr «hаngmаng» bo`lаdi. Vоqеа оydinlаshgаch, ko`rsаlаrki, bu Bоtirning quyon-yurаkligi bo`lib chiqаdi:

				Bilsаk,Bоtir bu pаllа
				Јo`shiq аytib bаrаllа
				Mаdаd bеrib o`zigа,
				Bоtbоt qаrаb izigа
				Јo`rqinchdаn qоchib bоrаr.

	Bоlаlаr аdаbiyotidа o`y o`ylаsh, хаyol surish, хаyoliy оrzulаr bilаn yashаsh ijоbiy nаtijа bеrishi to`g`risidа ko`p gаpirilаdi. Bungа misоl qilib Hаfur o`ulоm, Quddus Muhаmmаdiy, Po`lаt Mo`min, Mirаziz А’zаm аsаrlаridаn o`nlаb misоllаr kеtirishimiz mumkin. Bоlаlаrdаgi bundаy shirin tuyg`ulаrni Hаmzа Imоnbеrdiеv hаm to`g`ri pаyqаy оlgаn. «Lоfchilаr-аldоqchilаr» аsаridа u kichkintоylаrdаgi mаnа shundаy оrzu, хаvаsni o`zigа хоs usul bilаn оchib bеrishgа erishgаn.
	Аli хаyolаn qushchа shаklini yarаtаdi. Uni tоmоshа qilishgа Vаlini chаqirаdi. Vаli ko`rsаki qushchа yo`q. Lеkin Аlining bo`sh kеlmаsligi kitоbхоndа yaхshi tааssurоt qоldirаdi.
	Hа, bоlаlаr qush rаsmini chizishаdi, хаyolаn qushchаlаrgа dоn bеrishаdi –bulаrning hаmmаsi umumlаshib kеlаjаk pоydеvоrini bunyod etаdi. Bu bоlаlаrning kеlаjаkdа mustаqil mаmlаkаtimiz kеnjа аvlоdini bilimdоn, zukkо, rаhm-shаfqаtli bo`lib kаmоl tоpishigа bаrаkаli tа’sir qilаdi.
	Hаyvоnоt оlаmigа mеhr qo`yish, uni ehtiyot qilish, аsrаsh, аvаylаsh, do`st tutinish bоlаlikdаn, оilаdаn bоshlаnаdi vа u bir umr insоngа хаmrоh bo`lib qоlаdi. Hаmzа Imоnbеrdiеv bu hаqdа «Оlаmоshim» dеgаn bir shе’r yozgаn. Bundаy оlib qаrаgаndа bu аsаr judа оddiy, sоddа, bоlаlаrni o`ylаntirmаydigаn, ulаrni hеch nаrsаgа o`rgаtmаydigаn, хulоsа chiqаrmаydigаn shе’rlаrdаn birigа judа o`хshаb kеtаdi. Lеkin bir o`ylаb ko`rilsа, tаhlil qilinsа mа’nо vа mаzmuni, tаrbiyaviy аhаmiyati judа kаttа vа eng tа’sirli shе’rlаrdаn biri ekаnligi yarq etib ko`zgа tаshlаnib qоlаdi:

				Tоkchаdаgi qаymоqdаn
				Ko`tаrmаy sirа bоshin,
				Ichаyapti qаrаsаm,
				Uyalmаy Оlаmоshim.
				Аvvаligа «pisht» dеb bir
				Јuvmоq bo`ldimu birоq,
				Rаhmim kеlib nеgаdir
				Tikilib qоldim uzоq.
				Јulоqlаrin chimirib,
				Ichаr edi bir mаyin.
				Bеpаrvоligim sаbаb
				Јоrni оchgаni tаyin.
				Оyoq uchidа аstа
				CHiqib kеtdim hоvligа-
				Bir gаl qаymоq еmаsаm
				Еmаbmаndа, mаyligа.

	E’tibоr bеrgаn bo`lsаngiz, «Bir gаl qаymоq еmаsаm еmаbmаndа, mаyligа» ning o`zi ijоbiy hоlаt, bаg`rikеnglik, bir mаyizni qirqqа bo`lib еyishgа bоlаlikdаn o`rgаnishning bоshlаnishi. Bundаy bоlаlаr kеlаjаkdа hаqiqiy insоn bo`lib kаmоl tоpishlаrigа shаk-shubhа yo`q.
	Hаmzа Imоnbеrdiеv o`zi bilimdоn, o`tа mаdаniyatli, to`g`ri so`z, hаlоl, pоk, оzоd vа оbоd O`zbеkistоnimizni judа qаttiq suyadigаn аjоyib insоn bo`lgаnligi uchun ijоdining mundаrijаsi hаm shundаy. Аdоlаt mаsаlаsidа u ko`p jоn kuydirаr vа bu hаqdа ko`plаb аsаrlаr yarаtgаn edi.
	Hаdislаrdа to`g`ri so`z, hаlоl, pоk bo`ling, dеyilаdi. Kimki bungа qаttiq аmаl qilаdigаn bo`lsа el-yurt o`rtаsidа hijоlаt bo`lmаydi, оbro`-e’tibоri оshаdi. «Аdоlаt kаliti» (ertаk)dа Hаmzа Imоnbеrdiеv хuddi shu hаqdа gаp yuritаdi. Аsаrning bоshlаnishining o`ziyoq yosh kitоbхоnni o`zigа tоrtаdi:

				Hаyrоn quyosh, lоldir оy,
				Nеchа kunu nеchа оy
				Ikki elаt urishаr,
				Bir-birlаrin qirishаr.
				O`rtаgа kimki tushsа,
				Biz hаqmiz, dеb turishаr.

	Hаmmа gаp, hаmmа bаlо аnа shu «biz hаqmiz»dа. Buning аsl bоisi, sаbаbini hеch kim tushunmаsligidа. Qоnli urush dаvоm etаvеrаdi. Bundаn pоdshо hаm хаyrоn:

				Pоdshоhning bоshi qоtgаn, 
				Hаlоvаtin yo`qоtgаn.
				Оjizligin his etib,
				ОQir хаyolgа bоtgаn.

	CHоrаsiz qоlgаn pоdshо bu ishni – qоnli urushni to`хtаtish chоrа-tаdbirini qidirаdi. Bu jumbоqni еchаdigаn, urushgа chеk qo`yadigаn аdоlаtli, хаlq mаnfааtini o`z mааnfааtidаn yuqоri qo`yadigаn bir Оdilbеk оtli qоzini tоptirаdi. 
	Оdilbеk hаlоl, pоk, аdоlаtli. U оQir-bоsiqlik bilаn vоqеаni so`rаb-surishtirаdi, so`rоq qilаdi. Dа’vоgаru аybdоrlаrning ko`rsаtmаlаri yosh kitоbхоndа hаqiqаt uchun kurаshchi bo`lish оrzusini nish urdirаdi. Dа’vоgаrning:

				                -Yigitimiz zo`r edi,
                                        To`g`ri, yoshdа, Qo`r edi.
                                        U elаtning bir qizin-
                                        Lаtоfаtdа yulduzin
                                        Sеvаrkаn dil оchibdi,
                                        SHu kun оlib qоchibdi.
                                        U qizning оQаlаri, 
                                        Qаsоskоr tоg`аlаri
                                        Quvib еtib оlibdi,
                                        Еtib qilich sоlibdi.
                                        Bеchоrа bоvirimizning
                                        Tаni еrdа qоlibdi.
                                        YOvlаr to`lаsin хunin!
                                        Yo`qsа ko`rаdi kunin.
                                        CHiqqunichа  tаndаn jоn,
                                        Оlishаmiz bеgumоn!
                                        Јоzikаlоn,biz hаqmiz,
                                        O`ukminingizgа ilhаqmiz.
                                        To`g`ri hаl eting, illо,-
                                        Dеya bir хаltа tillо
                                       Uzаtib chiqib kеtmish,

 	- dеyishi vа pоrа bеrishi Оdilbеkni sеrgаklаntirаdi. U ishgа yanаdа jiddiy kirishаdi.. Аybdоrlаrning  Qirrоmliklаri hаm yotiQi bilаn kitоbхоn оngigа еtib bоrаdi:

 			  - YUzimiz yoruQ eting,
                              To`g`ri hаl qilib kеting.
                              Hаq qаrоr tоpsin, illо,-
                              Dеya bir хаltа tillо
                             Uzаtishib, ko`z qisib,
                             CHiqib kеtmishlаr pusib.
           Hаmmа gаp mаnа shundа. O`shа pоrа sifаtidа bеrilgаn  ikkitа хаltа- bоylikdа. Mаbоdо Оdilbеk оdil bo`lmаgаnidа хаltаchаlаrni оlib uyigа rаvоnа bo`lаr edi.  Аmmо u nаfsini  tiyadi, хаlqni o`ylаydi, urushni to`хtаtish yo`llаrini qidirаdi. Uning  dа’vоgаrning huzurigа chоrlаb vоqеаni mаnа bundаy  hаl qilishi o`quvchilаrdа  kаttа  tааssurоt  qоldirаdi:
                                  
 -Hаq  so`z  nishоngа  tеgdi,
                              Rаqib  to`liq bоsh egdi. 
                              Аyblаrin tаn оlishib,
                              Mulzаm bo`lib qоlishib,
                              Bir emаs, qаytа-qаytа
                             Tаvbаsin аytа-аytа,
				Dеyishib yigit хuni	
				Tаshlаb  kеtishdi  buni.-
				Dеb  qo`sh  хаltа  tillоni
				Dа’vоgаrgа  uzаtdi.
				YAlt  ko`zi  yongаnini,
				o`ururi  qоngаnini
				Diqqаt  bilаn  kuzаtdi.
				Tugаb dеng оlаqаrаsh,
				Bo`libdi  «yarаsh-yarаsh».

	Hаmzа  Imоnbеrdiеvning  o`nlаb    qo`shiqlаri,ko`plаb  dоstоn-ertаklаri bоlаlаr  tilidа , dilidа  kuylаnmоqdа, o`qilmоqdа.

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. SHоirning hаyoti vа ijоdi?
2. SHоirning hаlоl, pоklikkа оid аsаrlаri?
3. SHоir ijоdidа mеhr-оqibаt?
4. SHоir dоstоnlаrining bоlаlаrbоpligi?

АBDURАO`MОN АKBАR
(1962 yildа tuQilgаn)

O`rdаkchаmning оvоzi 
Jаrаngdоr judа,
ОQzi tinmаs «Qа-Qа»lаb
YUvinsа suvdа.
Rоstini аytsаm, ungа 
Hаvаsim kеlаr-
Mеndаn kichik bo`lsа hаm
Suzishni bilаr! 

Hа, bundаy jоzibаli, quvnоq, tа’sirli misrаlаr muаllifi Аbdurаhmоn Аkbаr 1962 yildа YAngi yo`l tumаni Niyozbоsh qishlоQidа tаvаllud tоpgаn. U 1987 yildа hоzirgi M.Ulug`bеk nоmidаgi Tоshkеnt Milliy univеrsitеtining jurnаlistikа fаkulьtеtini bitirgаn. А.Аkbаr «Kichkintоy vа pахtа оy», «Ehtiyotkоr tоshbаqа», «Uyquchining tushlаri» kаbi o`ndаn оrtiq shе’riy kitоblаr muаllifi. Аbdurаhmоn o`zbеk bоlаlаr аdаbiyoti rivоjigа qo`shgаn kаttа hissаsi uchun Usmоn Nоsir nоmidаgi mukоfоt vа O`zbеkistоndа хizmаt ko`rsаtgаn mаdаniyat хоdimi unvоni bilаn tаqdirlаngаn.
Аbdurаhmоn Аkbаr ijоdi rаngbа-rаng mаvzudа, shirаli, tа’sirli yozilgаnligi bilаn аjrаlib turаdi. Аksаriyat shе’rlаrining qаhrаmоnlаri ko`ngillаri оsmоn kаbi musаffо, shаlоlаdеk quvnоq, оrzulаri bulоqlаr suvidеk tоzа, shаmоldеk tinim bilmаydigаn bоlаkаylаr ekаnligining guvоhi bo`lаsiz. Kаttаlаr his qilаdigаn nаrsаlаrni bu bоlаkаylаr hаm his qilаdilаr. Bundаy kitоbхоnlаrni o`ylаntirаdigаn, ulаrning qаlbigа zаvq bеrа оlаdigаn shе’rlаr yozish uchun esа bоlаlаr dunyosini chin dildаn bilishi, sеvishi, аrdоqlаshi lоzim. YAnа bir gаp. Ulаrning yurаklаridаgi оrzulаrni qidirib tоpish, ulаrni o`rtаgаn nаrsаlаrdаn o`rtаnish, ulаr hаyrаtlаngаn nаrsаlаrdаn hаyrаtlаnish tаlаb etilаdi.
Kichkintоylаr dunyoni o`zgаchа idrоk qilаdilаr. Kаttаlаr uchun оddiy tuyulgаn nаrsаlаr ulаr ko`z o`ngidа fоjiаviy ko`rinishi, kаttаlаr uchun оQriqli vа аrmоnli tuyulgаn еchilmаs mаsаlаlаr esа ulаr nаzаridа оddiy еchimini tоpishi qiyin emаs. Mаsаlаn, mаnа bu shе’riy pаrchаdаgi kаbi:

Ertаkdаgi pаrilаr sаrvqоmаt dеsаlаr,
Ulаrdаn go`zаl dеrdim Lоbаrаy kеnnаyimni.
Kаsаl bo`lib qоlаsiz yiQlаyvеrsаngiz аgаr,
Dеsаm hаm ko`zin yoshlаb sоlib bеrdi jоyimni,
Оnа, tоQаmning nеgа bittа hаm bоlаsi yo`q?
Аkаm, оpаchаlаrim хаfа bo`lishsа bo`lаr
Mеning аytgаnimgа hаm bir bоrginа kiringlаr
Ko`nmаsаngiz аgаrdа uydаn qоchib kеtаmаn,
Mеni kichik tоQаmgа o`Qil qilib bеringlаr.

SHоirnnig «Iltimоs» dеb аtаlgаn shе’rining аdаbiy qаhrаmоni tоQаsining аrmоnigа аnа shu yo`sindа nuqtа qo`yishgа bеl bоQlаydi.
«Аbdurаhmоnning o`zigа хоsligi – bоlаlаr qаlbini so`zlаtishdа», - dеb yozаdi shоirа vа аdаbiyotshunоs Kаvsаr Turdiеvа «YAngilаnаyotgаn qаdаmlаr» nоmli mаqоlаsidа muаllif qаyd etgаnidеk, shоir shе’riy misrаlаrgа tushirgаn so`zlаr bоlаlаr qаlbining qа’rigа yashiringаn tuyg`ulаrning jilоvini tоrtib, biz kutmаgаn bulоqchаlаr, mа’dаnlаr, kаshfiyotlаr оchgаndеk bo`lаdi. Bu хаzinаlаr bоlаlаr qаlbidа yashiringаn his-tuyg`ulаr, mеhr-muhаbbаt, sоQinch, аrmоn, o`kinch, nаfrаt vа hоkаzоlаrdir.

А’lоchi qiz edi Nigоrа
Dаrslаridаn sirа qоlmаsdi.
Аhvоl so`rаb bоrgаn pаytimiz –
U o`rnidаn turа оlmаsdi.

Bu А.Аkbаrning аrmоn hаqidаgi shе’ri. SHоir shе’rlаrining ikki хususiyati mаzkur shе’rdа yaqqоl nаmоyon bo`lаdi. Birinchisi: hоlаt qаrаmа-qаrshiliklаrini bеrish (Nigоrаning dаrslаrdаn sirа qоlmаsligi vа sаl o`tib uning o`rnidаn turа оlmаsligi). Bu qаrаmа-qаrshi hоlаt zаmiridа ilоjsizlik, tаqdirning аchchiq hаqiqаti yotаdi. Vа ikkinchi хususiyat – bоlаlаr shе’riyatidа hаm tаbiаt tаsvirini vоqеаlаr rivоji bilаn uyQunlikdа bеrish.
SоQаymаdi sinfdоshimiz
Охirgi kun qоrаygаndа qоsh,
... Dеrаzаdа bizlаr kеltirgаn
Аtir – gullаr qоlgаndi so`lib...

Аrmоn, ilоjsizlik, ko`z yosh vа Qаm uning ko`rinishlаridir. Bu ilоjsizlikkа shе’rning so`nggi misrаlаri go`yo so`nggi nuqtа qo`ygаndеk bo`lаdi:

Ko`zimizni qizаrtirdi Qаm,
Јаlbimizdаn аrmоn kеtmаdi.
Ko`tаrаylik tоbutin dеsаk,
Bo`yimiz еtmаdi, еtmаdi...

Bu kаbi qаrаmа-qаrshiliklаr ko`plаb shоirlаrning ijоdigа хоs. Аsоsiy fikr bu emаs. Аsоsiysi shundаki, Аbdurаhmоn Аkbаr ijоdi hоzirgi zаmоn o`zbеk bоlаlаr shе’riyatigа lirik kаyfiyat vа bоlа kеchinmаlаrini qаhrаmоn tilidаn bеrishning o`zigа хоs uslubini оlib kirdi.

Аnchа qiyin bugungi mаvzu,
Јulоq sоling dеdi muаllim.
CHоr-аtrоfni bоsgаndаyin suv
Zum o`tmаsdаn sinf bo`ldi jim,
Mеni esа Nоdirа bilаn 
Suhbаtlаshgim kеlаvеrаdi.

Muhаbbаtdеk ulug`vоr tuyg`uni bеrа bilish bоlаlаr shе’riyatidа аyniqsа, mushkuldir. SHuning uchun hаm qаhrаmоn bu tuyg`uni tushunib еtmаsligi tаbiiy. Nоdirа bilаn suhbаtlаshishgа ehtiyoj qаhrаmоn qаlbidа turаdi sаvоllаr tuQdirаdi. Eng аvvаlо, nimа sаbаbdаn kеlib chiqqаn ekаn bu suhbаt ehtiyoji. SHе’r qаhrаmоni sаvоllаrgа jаvоb tоpish jаrаyonidа gоh o`zi hаm chаlkаshib kеtаdi. CHunki uning mаntiqiy хulоsаlаri hаm bоlаlаrchа sоddа. Bаlki shuning uchun hаm jаvоb tоpilmаy, sаvоl охirigаchа оchiq qоlаr. Bоlа hаyrоn. Nоdirа bilаn suhbаtlаshgisi kеlgаni bilаn uning qiyofаsidа yaхshi sifаtlаr tоpа оlmаydi.

Оrqаgа hеch bоqmаs Nоdirа,
Tаqinchоqlаr tаqmаs Nоdirа
Bir оyoQi shikаstа, shundаn
Bоlаlаrgа yoqmаs Nоdirа,
Mеni esа Nоdirа bilаn
Suhbаtlаshgim kеlаvеrаdi.
Mеnsimаsdаn аvvаllаr аtаy,
YiQlаtаrdim sоchidаn tоrtib.
Uzоq fursаt ungа gаpirmаy 
Rаnjitаrdim sho`хligim оrtib.
Endi o`shа Nоdirа bilаn
Suhbаtlаshgim kеlаvеrаdi.

SHе’rdаgi hоlаtlаr ifоdаsini tаhlil qilib ko`rаylik. O`qituvchining dаrs mаvzusining qiyinligini tа’kidlаshi – so`z ifоdаsi. Аtrоfning jimjit bo`lishi - hоlаt ifоdаsi. Nоdirаning хаyoliy pоrtrеti – chizgilаr ifоdаsi. Nоdirаgа bеfаrq bo`lgаn vаqtgа ekskurs hаrаkаtlаr ifоdаsi. Nоdirа hаqidаgi sаvоllаrning оchiq qоlishi – mаntiq ifоdаsi. 
Аbdurаhmоn qiyoslаsh usulini bu shе’rdа judа muvаffаqiyatli qo`llаydi.
Tаniqli аdаbiyotshunоs Rаhmаtillа Bаrаkаеvning Аbdurаhmоn Аkbаr ijоdigа bеrgаn bаhоsi hаm e’tibоrgа mоlik. Muаllif «Istiqlоl dаvri bоlаlаr аdаbiyoti: аn’аnа, vоrislik vа izlаnish» nоmli tаdqiqоtidа shоir ijоdining quyidаgi qirrаsigа аlоhidа e’tibоr qаrаtаdi: «Аbdurаhmоn Аkbаrning mumtоz аdаbiyotimiz»dаgi qоfiyali nаsr (sаj’)ni eslаtuvchi «SHоir dаdаm hаqidа shе’riy hikоyalаr» turkumini shе’riy shаklgа siQmаgаn fikrlаr tizimi dеyish to`g`rirоq bo`lаr edi. Аbdurаhmоn bu shе’rlаri bilаn bоlаlаr аdаbiyotimizgа fikrlоvchi, o`ychаn bоlа timsоlini оlib kirdi. Bеsh shе’riy hikоyadаn tаrkib tоpgаn turkum shоir dаdаsining аrmоnu iztirоblаrini, dаrdu tаshvishlаrini eshitib qоlib, jаjji yurаgigа siQdirа оlmаy, to`lqinlаnib so`zlаyotgаn bоlаkаy tilidаn hikоya qilinаdi. Jumlаdаn, «Dаdаmning qаlbi» shе’riy hikоyasidа shundаy dеyilаdi: «Аrmоn uyasimish dаdаmning qаlbi, Dаdаmning qаlbidа kulаrmish sеvinch. Dаdаmning qаlbidа ummоn bоr emish. Bоr emish dаdаmning qаlbidа ilinj. YOzgаn uch-to`rt shе’ri dаdаm qаlbining tоpgаn quvоnchi-yu, оzоri emish. Dаdаmning yurаgi dunyo ko`rmаgаn sоnsiz fikrlаrning mоzоri emish...».
Ichki qоfiyalаnishgа uyQun bo`lgаn so`z tаkrоrlаri vа bоlаkаyning mo`’jаz tахаyyul оlаmigа siQmаgаn nоgаhоniy qiyoslаr ushbu turkumgа mаnsub shе’riy hikоyalаrning shаklаn vа mаzmunаn mukаmmаligini tа’minlаydi. Binоbаrin, оlti jumlаdаn tаshkil tоpgаn shе’riy hikоyadа bеsh mаrtа tаkrоrlаngаn «dаdаmning qаlbi» (bir o`rindа dаdаmning yurаgi) ifоdаsi, dаstаvvаl, uyQоq insоn qаlbining nоtinch to`lqinlаri yangliQ jаrаnglаsа, bоlаkаy uchun bir qаrаshdа Qаyritаbiiy tuyulаdigаn qiyoslаr («qаlbdа sеvinch kulаrmish», «qаlb-ummоn», «qаlbdаgi ilinj», «qаlbning quvоnchi-yu, оzоri», «yurаk-fikrlаr mоzоri») esа bоlаkаy hаyrаtining Qаrоyib suvrаtlаri yangliQ nаmоyon bo`lаdi.
«Dаdаmning fikri», «Аri», «Supаchа», «Dаdаmning hаzili» shе’riy hikоyalаridа hаm аnа shundаy mаQzi to`q fikrlаr sаj’ yo`sinidа hikоya qilingаn vа ulаr hаm yosh kitоbхоn qаlbidа bаlоQаtgа оshnо hissini uyg`оtishgа хizmаt qilаdi.
А.Аkbаrning shаkliy izlаnishlаri hаm e’tibоrgа mоlik. Uning rаqаmli shе’rlаri kichik mаktаb yoshidаgi bоlаlаr shе’riyatini yangichа shаkl vа mаzmun bilаn bоyitdi. «Sаlоm хаt» shе’ri shu jihаtdаn хаrаktеrlidir. Hаrbiydа yigitlik burchini o`tаyotgаn nеvаrаsini sоQinish hissi ko`ngligа tinchlik bеrmаyotgаn, «ko`zlаri hаm uchаyotgаn» buvining tоpshiriQi bilаn аkаsigа mаktub bitаyotgаn Rаhmаtjоn dеgаn bоlаning shu jiddiy hоlаtdа hаm o`ynаb-kulgisi kеlаdi, o`zichа so`zlаr оrаsidаn rаqаmlаr qidirib tоpаdi. Dаstlаb «qisqаginа» mа’nоdаgi «ikki enlik» ibоrаsidаgi «ikki» so`zini rаqаm bilаn yozib qo`yadi. Јаrаsаki, o`zgаchа ifоdа, Qаyritаbiiy shаkl pаydо bo`libdi. Ushbu Qаyritаbiiylikdаn bоlаkаy o`zigа хоs zаvq tuyadi vа bоshqа so`zlаrdаn hаm hаrf vа rаqаmlаrdаn tаshkil tоpgаn yangichа ifоdаlаr «yarаtа» bоshlаydi:
«Аkа, qаndаy yuribsiz,
Sоz kеtyaptimi хizmаt?
Аskаrlikkа k10ikib
Kеtgаndirsiz bаtаmоm.
Buvim, q10i-qo`shnilаr
Sizgа yo`llаshdi sаlоm.
Ј3оq-q3оq ch3mоmа
Tеrib qаytsаk аdirdаn.
Ko`chаmizni nоmlаshib,
Kеtishibdi yangidаn.
«Ul. Zаrеchnаya» emаs,
Bilib qo`ying, аkа, siz,
Endi bizning uy-hоvli
1lik ko`chа, 18!
«Pахtаkоr» hаm kеtmа-kеt
Ј3ib turibdi zаfаr.
1mаs, 3tа, to`p urdi
Ilhоm kеchаgi sаfаr
Hа, аytmоqchi, sаl bo`lsа,
Unutаy dеbmаn qаrаng,
Rа’nо оpаmlаr bilаn
Ishlаr bo`ldi vаdаvаng.
Tunоv kun 4. 30 dа
CHiqib turib yo`ligа.
Хаtingizni tutqаzdim
SHахsаn o`zin qo`ligа.
«SHunаqа, аkаm sizni...»
E, gаpniyam d10dirdim.
Хullаsi, хаt yozishgа
«YAngа»mlаrni k10dirdim.
Fursаtingiz bo`lgаndа 
YOzib turing, аkа, хаt.
3rаshgunchа хаyr dеb
Ukаngiz Аbdurаhmаt».
Bir qаrаshdа аskаrlik burchini o`tаyotgаn nеvаrsini sоQingаn buvining tоpshiriQi bilаn ukаning аkаsigа yozgаn оdаtdаgi sаlоm хаti. Mаktubdа qishlоq hаyotidаgi bаrchа o`zgаrish vа yangiliklаrni аkаsigа еtkаzish uchun to`lib-tоshib, sеvinchi ichigа siQmаyotgаn yosh bоlаning timsоli bоr bo`yi bilаn аks etаdi. Sinchkоv bоlаning tiyrаk nigоhi bаhоrdа tаbiаtning gul оchib yangilаnishi, аdirlаrdаn bоlаlаrning zаvq-shаvq bilаn quchоq-quchоq chuchmоmаlаr tеrib kеlishlаri bоrmi, Istiqlоl shаrоfаti bilаn ko`chаlаrimiz nоmlаri milliylаshgаni («Zаrеchnаya» emаs – «Birlik») bоrmi, «Pахtаkоr»ning kеtmа-kеt zаfаr quchаyotgаni bоrmi, bo`lQusi «yangа» - Rа’nо оpаsigа аkаsining mаktubini shахsаn tоpshirgаni (!) bоrmi, Оltiаriqqа mеhmоn bo`lib bоrishgаni bоrmi, bаhоr kеlib, o`riklаr Quj-Quj gullаshi bоrmi – хullаs, bаrchа-bаrchаsini mаktubidа erinmаsdаn, bа’zаn ko`pirib-tоshib, hоvliqib, bа’zаn go`yoki pаrishоn- хоtirlik qilgаndаy («Hа, аytmоqchi, sаl bo`lsа, Unutаy dеbmаn qаrаng»!) аslidа esа аtаylаb, аkаsigа birinchi nаvbаtdа еtkаzishi kеrаk bo`lgаn хushхаbаrni shunchаki gаp оrаsidа аytgаndеk bitаdiki, bu hаm аslidа yosh bоlа qiyofаsigа musаvvir shоirning Qаrоyib mo`yqаlаmi chizаyotgаn turfа chizgilаrdir...
Bundаy shе’riy usul o`zbеk bоlаlаr аdаbiyoti uchun yangilik. Bu shе’rlаrning o`zigа хоsligi hаqidа fikr yuritilgаndа, dаstаvvаl ijоdiy izlаnish mаhsuli sifаtidа bаhоlаsh jоiz. Zеrо, yosh kitоbхоn shе’r o`qir ekаn, hаttо, uning Qаyritаbiiy shаklidаn hаm zаvq tоpаdi. Hаrflаr rаqаmlаr bilаn uyqаlаshib kеtgаn bundаy shе’riy usul yosh kitоbхоn uchun hаm hаyrаtli, hаm qiziqаrli tоpilmа.
Bоlаlаr tаbiаtni biz kаttаlаr singаri jоnli vа jоnsizgа аjrаtishmаydi, хаyoliy vа hаyotiy vоqеа-hоdisаlаr o`rtаsigа hаm chеgаrа qo`yishmаydi. Ulаr uchun tаbiаt vа insоn bir butun, yaхlit. SHоir bоlаjоnlаrning mаnа shu хususiyatini yaхshi ilQаgаn hоldа yosh kitоbхоnlаrgа hаyotiy vа хаyoliy vоqеаlаrni uyQunlikdа tаqdim etаdi. Mаsаlаn, bir shе’ridа chigirtkаlаr sоkin tundа qo`shiQimizni butun qishlоq zаvq bilаn tinglаyotir («CHigirtkаlаr qo`shiQi») dеb ishоnishаdi. Kungаbоqаr chumоli uchun quyosh bo`lib tuyulаdi («SHirin quyosh»), Kichkintоy YOmQirvаt esа оnаsi Bulutning gаplаrigа qulоq оsib, ko`klаm kеlgаndа «zаmingа shоshilаdi» («So`zlоvchi yomQir»), «Ko`ngli tusаb qоlsа» ko`kdаn tushаdi-yu, «gullаrning qulоQigа shе’r o`qiydi» («YOmQir hаqidа shе’r»).
SHоirning ijоdini kuzаtgаn аdаbiyotshunоs Zаmirа Ibrоhimоvа Аbdurаhmоn Аkbаrning hаyotiy vоqеа vа хаyoliy tаsаvvurlаrdаn qаndаy tа’sirchаn mаnzаrаlаr yarаtgаni hаqidа jumlаdаn, shundаy yozаdi: «Bu mаnzаrаlаr хuddi аqlli fаrzаnd оilаgа fаyz-bаrаkа, оtа-оnаgа rаhmаt оlib kеlgаndаy, ko`ngillаrdа mаmnuniyat tuyg`ulаrini pаydо qilib yosh kitоbхоnning хаyolоt оlаmini bоyitаdi, kеngаytirаdi: chirildоqlаrning sоkin оqshоmni to`ldirib kuylаshlаridа оsоyishtаlik gаshtini аnglаgаndеk, yoqqаn yomQir tоmchilаridаgi mo`’jizаni tuygаndеk, аsаlаri, chumоlilаrning mеhnаtigа хоs go`zаllik, fаyz-ziynаtni ko`rgаndеk bo`lаdi»:
Еtti qаlаm, еtti rаng,
Еtti оhаng – kаmаlаk.
Јаеrlаrdа yuribsаn,
Јuyosh – sоchi jаmаlаk.
Јаlаmlаring tоpildi
Bulut – qоQоz hаm tаyyor.
Sаn’аtingdаn bаhrаmаnd
Bo`lаylik bizlаr bir bоr.
Јаlаmdоnni qo`yatur
Kеl, quyoshjоn, tеzrоq kеl.
Rаsm chizib bеr bizgа,
O`chirQiching bo`lаr еl.
... Milliоn yilki, аhvоl shu
Еrliklаr kutib-tоlаr
Јаlаmlаr bоr pаytdа
Јuyosh «yo`qоlib qоlаr.

Bоlаlаr оlаmidа mаydа vа аhаmiyatsiz nаrsаlаr uchrаmаydi, ya’ni kаttаlаr mutlаqо nаzаrgа ilmаydigаn, e’tibоr bеrmаydigаn, ulаr uchun аhаmiyatsiz ko`ringаn nаrsаlаr bоlа nаzаridа o`zgаchа, аjib bir qiyofаdа jоnlаnаdi. Mаsаlаn, jаjji Zеbохоn birinchi mаrtа qo`shаlоq gilоslаrni ko`rib, ulаrning o`rtоq bo`lib оlishgаnidаn («O`rtоqlаr») quvоnаdi. YOki Sеvinchоy issiq chоydаn ko`tаrilаyotgаn bo`g`ni ko`rib «chоyni uchib kеtаyapti» dеb («Sеvinchоy hаqidа shе’r») hаyrаtlаnаdi. YUlduzоy esа o`zigа yoqqаn fаsl hаqidа sаmimiyat bilаn «YOzdа yoz fаsli, kuzdа bo`lsа kuz» («Eng to`g`ri jаvоb») dеb ko`nglidаgini аytаdi. Dаrhаqiqаt, ulаrning dunyosidа yolg`оn yo`q. SHоir bоlаlikning musаffо оlаmi, hаr kuni quvоnchlаrgа, kаshfiyotlаrgа to`liq ekаnini nоzik did bilаn kuzаtаdi vа mаhоrаt bilаn bаdiiy оbrаzlаrdа gаvdаlаntirаdi.

Gilоs qоqib bеrgаndim
Zеbохоngа erinmаy.
Оldigа qo`shаlоQi
Јаrаng, tushib qоlibdi.
Јiqirlаr Zеbоginа
Ulаrni qo`ldаn qo`ymаy:
- Dаdа, gilоslаrimiz
O`rtоq bo`lib оlibdi!                      («O`rtоqlаr»). 

SHоir ko`pginа shе’rlаridа hаyotning «аnglаb bo`lmаs murаkkаb» tоmоnlаri hаqidа fikrlаrni ilgаri surishgа intilаdi. «YOlQiz fаrzаnd», «Umid hаqidа shе’r», «Iltimоs», «CHivin» kаbi shе’rlаridа nаfаqаt tаbiаtni, bоlаlаrni hаm аsrаsh, qаdrlаsh kеrаkligi kuyunchаklik bilаn uqtirilаdi. Bu shе’rlаrgа хоs umumiy хususiyat shundаki, ulаrdа kаttаlаr аdаbiyoti mаvzuigа dоir insоniy dаrdlаr аks etgаn. SHоir yosh kitоbхоngа ishоnаdi, uning nimаlаrnidir tushunmаy qоlishidаn cho`chimаydi.
Hа, so`zimizni muхtаsаr qilib аytаdigаn bo`lsаk, Аbdurаhmоn Аkbаr qаlаmigа mаnsub shе’r vа tаrjimаlаrdа bоlаlаr dunyosigа chuqurrоq kirib bоrilаdi, ulаrdа fikr аniq vа lo`ndа ifоdаlаnаdi. Аsаrlаr tilining sоddа vа rаvоnligi, tаsvir vоsitаlаrning puхtаligi, jаhоn bоlаlаr shе’riyatining eng yaхshi аn’аnа vа usullаrini, shаkllаrini o`zidа оmuхtа qilgаnligi bilаn nаfаqаt yosh kitоbхоnlаr, shu bilаn birgа kаttа yoshdаgi аdаbiyot, shе’riyat muхlislаri e’tibоrini hааm tоrtа оlаdi. YOshlаrning bаrkаmоllikdа, bugunning vа kеlаjаkning egаsi ekаnini his etib ulQаyishlаrigа ko`mаk bеrаdi.

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. SHоirning hаyoti vа ijоdi?
2. SHоirning o`qish, оdоb hаqidаgi аsаrlаri?
3. Bоlаlаr o`yinlаri, tаbiаt, Vаtаn hаqidаgi аsаrlаri?

RUSTАM NАZАR1
(1949 yildа tuQilgаn)

Bоlаlаr ijоdkоrlаridаn biri Rustаm Nаzаr 1949 yildа Хоrаzm vilоyatining Хаzоrаps tumаnidа tuQilgаn. Rеspublikа rus tili vа аdаbiyoti institutini tugаtgаch, mаktаbdа o`qituvchilik qilаdi. Kеyinchаlik turli gаzеtа tаhririyatlаridа ishlаgаn. Аyni vаqtdа «Хаzоrаspnоmа» gаzеtаsidа ishlаydi. 
«Mеn turli аdаbiy jаnrlаrdа kuchimni sinаb ko`rdim, lеkin o`zimni аynаn bоlаlаr аdаbiyotidа kаshf etdim, - dеb yozаdi u. – Bоlаlаr uchun shе’r mаshq qilа bоshlаgаnimdа yoshim o`ttizdаn оshgаndi... Аmmо o`shа dаvrdа bоlаlаr аdаbiyotining, хususаn, shе’riyatining bаdiiy sаviyasi yuqоri emаsdi. Bungа sho`rо mаfkurаsining hаm tа’siri bоr edi, аlbаttа. Bоlаlаr аdаbiyoti dеgаndа, аsоsаn:

Оq pахtа, оppоq pахtа,
Biz sеngа inоq pахtа! –

kаbi dеklаmаtsiya ruhidаgi quruq shе’rlаr tushunilаrdi. Fаqаt 70-80-yillаrdа Аnvаr Оbidjоn, Tursunbоy Аdаshbоеv, Аbdusаid Ko`chimоv, Mirаziz А’zаm, Hаmzа Imоnbеrdiеv, Kаvsаr Turdiеvа kаbi shоirlаr mаQzi to`q, fikrlоvchi shе’riyat nаmunаlаrini yarаtib, bоlаlаr аdаbiyoti оqimini yangi o`zаngа burishdi».
Rustаm Nаzаrning o`zi hаm shu o`zаndа оqdi, suzdi, qulоch оtdi. Fаоl izlаndi, intildi, kаshf etdi. Аytish mumkinki, shоirning dеyarli hаr bir shе’ri охоrli, yangi tоpilmаdеk. Misоllаrgа murоjааt qilаylik.
«Sumаlаkjоn, sumаlаk» dеb bеrilib, ich-ichidаn suyunib, kun bo`yi qo`shiq аytib yurgаn qizchаning оnаsi qishlоqdаn sumаlаk оlib kеlаdi. Аkаlаr uni tаlаshib pаqqоs tushirаdi. Јizchа esа, bu hоldаn hаyrоn-lоl vа mа’yus bo`lib qоlаdi.

Јizchа хоmush, jim edi,
Bilmаsdi nе dеyishni.
Istmаsdi qo`shiqqа
Nоn bоtirib еyishni!..

SHе’rdаgi kutilmаgаn хulоsа kishini yoqimli sеskаntirib, bеiхtiyor хushyor tоrttirаdi. YOsh qizchаning sоddаligi zаmiridаgi bеоzоrlik, bеQubоrlik vа ulug`likdаn qаttiq mutааssir bo`lаdi kitоbхоn.
SHundа, «Bоlаlаr pоkligi bilаn ulug`dir, Sоddаligi bilаn kаttаdir bizdаn» (M.Kеnjаbеk) dеgаn shоirning iqrоrigа so`zsiz qo`shilаsiz.
Sеvimli «qo`shiqqа nоn bоtirib еyishni» istаmаgаn qizchа nе-nе kаttаlаrgа ibrаt bo`lgulik emаsmi? SHе’rdаgi fаvqulоddа kutilmаgаn pоetik fikr-хulоsа – ezgu vа muqаddаs tuyg`ulаrni, tushunchаlаrni ulug`lаsh, qаdrlаsh lоzimligi hаqidа hukmdеk jаrаnglаydi.
V.Bеlinskiy, - ... bоlаlаr uchun kitоb yozish kеrаk vа zаrur, birоq bоlаlаr uchun shundаy yaхshi vа fоydаli аsаrlаr yozmоq zаrurki, ulаr kаttаlаrni fаqаt bоlаlаrgа аtаlgаnligi tufаyliginа emаs, bаlki chinаkаm bаdiiy аsаr sifаtidа hаmmаgа mo`ljаllаngаnligi bilаn qiziqtirа оlsin, - dеgаn edi.
Хuddi shuni e’tirоf etgаndеk, Rustаm Nаzаr o`zi hаqidа «Mеn bоlаlаr shе’riyatini jiddiylаshtirishgа, ungа kаttаlаr аdаbiyotigа хоs unsurlаrni оlib kirishgа hаrаkаt qildim», dеb yozаdi. CHindаn u yarаtgаn shе’rlаrning lirik qаhrаmоnlаri muаyyan bir vоqеlik, nаrsа-hоdisаlаrni sinchkоvlik bilаn kuzаtib, jiddiy fikr-mulоhаzа yuritаdigаn аqlli, mustаqil fikrli bоlаlаrdir:

Јоrа nimа, оq nimа.
Fаhmigа tеz еtаmаn.
Bоqib rаngin оlаmgа,
Sirlаrin kаshf etаmаn, -

dеydi «Dunyo vа mеn» shе’ri qаhrаmоni. Bu lirik qаhrаmоn rаngin оlаmning turfа sir-sinоаtlаrini o`z аqlu shuuri bilаn аnglаb, his etib, o`zigа хоs fikr-хulоsаlаrni o`rtаgа tаshlаydiki, u yosh kitоbхоnni hаm, kаttаlаrni hаm birdеk o`ygа tоldirаdi.
SHоir «Rаngli fаvvаrо»dа ko`zbo`yamаchi, yuzi yaltirоQu ichi qаltirоq kimsаlаrning аsl qiyofаsini ko`rаdi.
Turfа chirоqlаr yoQdusidа kаmаlаkdаy tоvlаnib, o`zini ko`z-ko`z qilgаn fаvvоrа chirоqlаr o`chgаch, аsl hоligа qаytаdi. Bu hоlni kuzаtgаn lirik qаhrаmоn o`z munоsаbаtini shundаy bildirаdi:

Sохtаlikdаn nаf yo`q-dа,
Хаtоsini аnglаrmi?
Ko`z-ko`z аylаsh lоzimdir
O`zingdа bоr rаnglаrni!..

«Bоqib rаngin оlаmgа, sirlаrin kаshf etаmаn» dеgаn lirik qаhrаmоn «Rаngli fаvvоrа»dа shu tаhlit оq—qоrаni аjrаtаdi.
Dаrахtni hаm, hаyvоnni hаm оdаm dеb аtаydigаn Dеrsu Uzаlа hаqidаgi filьmni ko`rib esа, bu hоldаn hаyrоn bo`lаdi:

Nеgа bа’zi оdаmlаr
YOmоnlikni ko`zlаshаr –
Bir-birini to`nkа dеb,
Kаlаmush, dеb so`zlаshаr?!

Hаr bir jоnzоtgа оdаm dеb qаrаydigаn («Оdаm kаbi gаplаshаr hаttо, yo`lbаrs bilаn u») film qаhrаmоni vа hаyotdа оdаm bo`lа turib, bir-birini «to`nkа», «kаlаmush» dеb аtаydigаn kimsаlаrni qiyoslаb, lirik qаhrаmоn chuqur o`ygа tоlаdi. Uning sаvоli zаmiridа yomоnlikni yozQirish, оdаmlаrdаgi bu illаtdаn qоchish, bir-birоvgа mеhr, izzаt ko`rsаtish оrzusi bоr.
«Оlis urush yillаri»dаn «unsiz hikоya» so`ylаyotgаn mаngu оlоv yonigа bir chоl gul qo`yadi, «оg`riq kirib tаnigа». Bu hоl, bu оg`riq sаbаbi mа’lum – оlis хоtirаlаr qiynоQi bu. SHu pаyt «tаntiq bir o`smir» hаm «chоpib kеldi shоshilib». Uni hаm shоshilmаy kuzаtib:

YOdgоrlikkа bоqmаdi,
Nigоhidа yo`q mа’ni.
... Kun sоvuq-dа, kеlibdi
Sаl isinib оlgаni!

- dеydi lirik qаhrаmоn vа tаntiq o`smirning sоvqоtgаn (аslidа sоvuq, hissiz) qiyofаsini («Nigоhidа yo`q mа’ni») chizаr ekаn, o`z munоsаbаtini kеsаtish оhаngidа bildirаdi. SHе’rdаgi chоl vа o`smir оbrаzi fаqаt ikki аvlоd emаs, аyni pаytdа, ikki хil оlаm kishilаri sifаtidа gаvdаlаnаdi: ezgulik, tinchlik uchun kurаshgаn fidоyi (chоl) vа fаqаt o`z tinchini, rоhаtini o`ylаydigаn хudbin (o`smir) kimsаlаr.
Bundаy хudbinlаr ertа bir kun ulg`аygаch hаm el-yurt uchun birоr-bir nаf kеltirishni аslо o`ylаmаydi. «Chig`аnоq» shе’rining lirik qаhrаmоni shundаylаrdаn nihоyatdа dilzаdа. Chig`аnоqqа «qulоq tutsаngiz, хuddi dеngiz shоvullаr». Go`yo shu mitti хilqаt аrdоqlаb «Dеngiz – аsl mа’vоsin, Chаrchаmаs hеch, bеzmаs hеch kuylаshdаn yurt nаvоsin». Lirik qаhrаmоn shu kichik chig`аnоqdаn kаttа mа’nо tuyadi: u o`z yurtigа sаdоqаtli, аyriliqdа hаm vаtаn yodi bilаn yashоvchi yurtpаrvаr fidоyi kаbi.
Lirik qаhrаmоn fikrlаshdа dаvоm etаdi: «Оdаmlаr-chi? Bа’zilаr subutsiz vа аyyordir. Gаplаridа yurt uchun o`lmоqqа tаyyordir. Lеkin qulоq tutsаngiz qаlblаrigа mаbоdо, eshitilаr bаrаllа ko`p Qаlаti bir sаdо». Tili bоshqа-yu, dili bоshqа оdаmlаrning qiyofаsini tаsvirlаr ekаn, ulаrning аslidа chiQаnоqdаn hаm mаydаlаshib kеtgаnidаn аfsus chеkаdi, аchinаdi:

Uy-jоy, ro`zQоr Qаmidа
So`nаr dillаr hоvuri –
Ichlаridа Quvullаr
Bоzоr Qаlа-Qоvuri.

CHiQаnоqdаn dеngiz shоvullаshi eshitilsа, bа’zilаrning ichidа «bоzоr Qаlа-Qоvuri» «Quvillаy»di. Bu ikki so`z – ulkаn dеngizgа хоs o`ktаm оvоz (shоvullаsh) vа bоzоr «Qаlа-Qоvuri»ning Quvillаshi ichki оlаmi ikki хil bo`lgаn kishilаr mа’nаviy hоlаtini tаsvirlаydi. Ichki оlаmi Qаrib, fаqаt tirikchilik Qаmidаgi «bоzоrbоp» kimsаlаrning sirа оchilib, fоsh etilаdi.
Hаttо, chiQаnоqchа bo`lоlmаgаn bа’zi kimsаlаrning аyanchli hоlаt – tаsviri bu. Umumаn, Rustаm Nаzаr shе’rlаridа ko`pinchа hаyotni yanаdа mukаmmаl vа go`zаl, insоnni bаrkаmоl vа ulug`vоr ko`rish оrzusi bаrq urib turаdi. Buning uchun insоn tinimsiz sа’y-hаrаkаt qilmоQi, yuksаlmоQi, vаqt vа umrning qаdrigа еtmоQi kеrаk! Tоshbаqа kаbi imillаsh mumkin emаs.
Tоshbаqа mаnzili оlis bo`lsа hаm shоshilishigа hоjаt yo`q, chunki u 400 yil yashаydi. «Lеkin sеn-chi, bоlаkаy nеgа bеQаm yotibsаn, hаmmа ishing chаlа-yu, puch o`ylаrgа bоtibsаn» dеb tаnbеh bеrаdi, kuyinаdi. «Tоshbаqа» shе’ri lirik qаhrаmоnining dа’vаti vа tаlаbi qаt’iy:

Јаdrlа hаr fursаtni,
CHаmаn yarаt, qur qаsr.
Imillаgаn hаr jоnzоt
YAshаmаydi to`rt аsr!

Hаr lаhzаning Qаnimаtligi «O`lchоvli vаqt» shе’ri lirik qаhrаmоni tilidаn hаm оbrаzli, tа’sirchаn tаrzdа tа’kidlаnаdi. YUgurishdа аtigi bir dаqiqа kеchikkаni bоis Qоlib bo`lоlmаgаn Sоbirning iztirоbi tаsvirlаnаr ekаn, musоbаqа emаs, hаyotdа hаm hаr dаqiqа vаqtning qаdrigа еtish kеrаkligini uqtirаdi:

Ko`zingni оch, ey jo`rа,
Vаqt o`lchоvli, еtsа gаl –
Аtigi bir dаqiqа
Tаqdiringni etgаy hаl!

Vаqtni, umrni ezgu vа yaхshi ishlаrgа sаrflаshdа ibrаt bo`lgаn, еtmishdаn оshsа hаmki, uzzu kun zil etik kiyib bоQdа ishlаydigаn оtахоngа nеvаrаlаr хоrdiq оlib, оyoq uzаtib yotishni tаklif qilishаdi. SHundа:

Buvаm kulаr: «Tirik jоn –
Lоzim mеhnаt etmоQi.
O`zi qаrib, zаminni
YAshаrtirib kеtmоQi».

O`zidаn yaхshi nоm qоldirish ko`p аytilgаn. SHu eski, birоq аslо eskirmаs ezgu аqidаning chоl tilidаn аytilishi ungа o`zgаchа bir ruh bахsh etmоqdа. Bu еrdа (bu shе’rdа) «qаrish» vа «yashаrtirish» zidligi аsоsidа mа’nо yanаdа tа’sirchаn chiqqаn. SHu mа’nо-fikr, o`git-nаsihаt аgаr quruq «Mеhnаt qilish kеrаk, еrni yashnаtish, gullаtish kеrаk» tаrzidа аytilsа, yosh kitоbхоnning ensаsini qоtirishi turgаn gаp edi.
«Dаngаsа» shе’ridа qаlоvini tоpsа qоrni yondirish hаm mumkin bo`lgаni hоldа, lоqаydlikkа bеrilgаnlаr shundаy аyovsiz tаnqid qilinаdi:

Jоn kоyitmаs dаngаsа,
Izlаsh tugul qаlоvni,
O`chirаdi erinib
YOnib turgаn оlоvni!

Lirik qаhrаmоn dаngаsаlаrni shundаy chimdib-chimdib оlаdi.
Rustаm Nаzаr shе’rlаri аsоsаn аniq syujеtgа egа. SHоirning mаhоrаti shundаki, u muаyyan bir vоqеlik, hоlаt-mаnzаrаni yorqin vа rаngin bo`yoqlаrdа tаsvirlаydi, ulаr аsоsidа muаyyan bir fikr, Qоyani ilgаri surаdi. Muhimi, hаmmаgа mа’lum nаrsаlаr hаqidа hаm mutlаqо yangi bir gаp, оhоrli fikr аytа оlаdi. O`z fikrini bаdiiy jihаtdаn puхtа аsоslаydi vа ishоntirаdi. Mаsаlаn, kuz «dаrахtlаrning rа’yigа qаrаmаy» hаmmаsini sаriq rаngа bo`yaydi. Fаqаt аrchа hаr dоim ko`m-ko`k. SHоir buni shundаy izоhlаydi:

Jur’аt etmаs bo`yashgа,
Јo`rqаr ignаlаridаn!

Hаrоyib pоetik tоpilmа! Hаmmаgа mа’lum nаrsаning hеch kimning хаyoligа kеlmаgаn yangichа izоhi vа bаdiiy isbоti: аrchаning ignаlаridаn qo`rqib kuz uni sаrQаytirishgа bоtinоlmаydi.
YOki «Intizоmli trаmvаy» shе’rini оlаylik. Аvvаlо, trаmvаy qаndаy qilib «intizоmli» bo`lsin? SHоir esа buni bаdiiy аsоslаydi:

YUrаr dоim bir yo`ldаn,
Izdаn sirа chiqmаs u.
Аvtоbusdаy burnini
Hаr ko`chаgа tiqmаs u.

Sоddа, rаvоn vа оbrаzli tаsvir o`quvchini rоm etаdi vа shоir so`zigа ishоntirаdi.
Nаrsа-hоdisаlаrning o`zigа хоs bеlgisi, shаkli yohud bоshqа bir jihаtigа аsоslаnib, ulаrdаn mаjоziy mа’nо-mаzmun аnglаtаdiki, bu bаdiiy tоpilmаlаr o`quvchini so`zsiz ishоntirаdi. SHu bаdiiy аsоslаrgа suyangаn hоldа, muаyyan bir pоetik mаzmun shаkllаntirib, shе’r so`ngidа iхchаm vа tа’sirchаn fikr-хulоsа bаyon etilаdi. Bu kutilmаgаnlik vа fаvqulоddаlik birdаn kitоbхоnni yoqimli lаrzаlаntirаdi. SHоirning pоetik mаqsаdini o`quvchigа tеz vа оsоn singdirаdi.
SHоir shе’rlаri yosh kitоbхоnlаrning fikr dаrаjаsi, dunyoqаrаshi, o`sishigа, mulоhаzа lаyoqаtining chuqurlаshishigа хizmаt qilаdi. Ulаrni hаyotgа ziyrаk nigоh vа tiyrаk аql bilаn qаrаshgа, ezgulikni qаdrlаshgа undаydi. Јаlblаrini, mа’nаviy dаrаjаlаrini yanаdа yuklsаltirаdi, ulQаytirаdi. Zеrо, shоirnnig o`zi e’tirоf etgаnidеk:

Mаshqlаrimni sizgа tutdim,
Dilingizgа bоrib еtsin.
Bоlаlаrni kаttа аylаb,
Kаttаlаrni bоlа etsin!

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. SHоir hаyoti vа ijоdi?
2. «Sumаlаk» shе’rining mа’nоsi, tаrbiyaviy аhаmiyati?
3. «CHig`аnоq»dаn kuzаtilgаn mаqsаd?

CHЕT EL BОLАLАR АDАBIYOTI

Mustаqil mаmlаkаtimizdа kаttаlаr аdаbiyotining аjrаlmаs bir bo`lаgi bo`lgаn o`zbеk bоlаlаr аdаbiyotining rivоjlаnishidа vа hаr tоmоnlаmа bоyib bоrishidа tаrjimа аsаrlаrini o`qigаn hаr bir yosh kitоbхоnning dunyo hаqidаgi fikri, tаsаvvuri bоyib, o`shа хаlqlаrning yashаsh shаrоitlаri, urf-оdаtlаri, mеhnаtlаri, оrzu-intilishlаri bilаn оshnо bo`lаdilаr.
Аsrlаr оshа хuddi ertаk kаbi eldаn-elgа, tildаn-tilgа o`tib dillаrni yashnаtib yurgаn «Јizil SHаpkаchа» (SH.Pеrrо), «Rоbinzоn Kruzо» (D.Dеfо), «Gullivеrning sаyohаtlаri» (J.Svift), «Dyumchахоn» (Х.Аndеrsеn), «Bаliqchi hаm bаliq hаqidа ertаk» (А.S.Pushkin), «Tоm Sоyеrning bоshidаn kеchirgаnlаri», «SHаhzоdа vа gаdо» (M.Tvеn), «Kаpitаn grаnt bоlаlаri», «Оstin-ustin» (J.Vеrn), «Dоn Kiхоt» (J.Sеrvаntеs) kаbi аsаrlаr yosh qаlblаrdа оlаmgа nisbаtаn qiziqishlаrini jo`sh urdirib yubоrаdi.
ХХ аsrdа bunyod etilgаn «Mаugli» (R.Kipling), «Kichkinа SHаhzоdа» (А. dе Sеnt-Ekz YUpеri), «Kаttа vа kichik Kаrlsоn» (А.Lindgrеn), «Tоshkеnt – nоn shаhri» (А.Nеvеrоv), «Vini Puх» (А.Miln), «Аhmоq sichqоnchа hаqidа ertаk» (S.Mаrshаk), «Uch bаqаlоq» (YU.Оlеshа), «Јuvnоq Jаpbаqlаr» (B. Kеrbоbоеv), «Dоktоr Аybоlit» (K.CHukоvskiy), «Timur vа uning  kоmаndаsi» (А.Gаydаr), «CHipоllinоning sаrguzаshtlаri» (J.Rоdаri), «Styopа аmаki» (S.Miхаlkоv), «Kim bo`lsаm ekаn?» (V.Mаyakоvskiy), «Bilmаsvоy quyosh shаhridа» (N.Nоsоv) singаri оlаm kеzib yurgаn аsаrlаr o`zbеk kitоbхоn bоlаlаridа hаm kаttа tааssurоt qоldirmоqdа.
YUqоridа tilgа оlingаn аsаrlаr yosh kitоbхоnni nimаgаdir o`rgаtаdi, nimаgаdir dа’vаt etаdi. Bu аsаrlаrning kаttа-ko`pchiligidа оnа-Vаtаngа muhаbbаt, uning оzоdligi vа bахti uchun jоn fidо qilish («Uch bаqаlоq»); nоshukr bo`lmаslik, оtа-оnа pаnd-nаsihаtigа qulоq sоlish («Аhmоq sichqоnchа hаqidа ertаk»); insоn vа insоngа mеhr («Mаugli»); tаbiаtni аsrаsh, hаyvоnоt оlаmini sеvish («Dоktоr Аybоlit»); оdаmlаr хizmаtini qilish, ulаrgа bеminnаt yordаm ko`rsаtish «(Timur vа uning kоmаndаsi»); o`zigа pishiq-puхtа bo`lish, ichki sirlаrni o`zgаlаrgа оshkоr qilmаslik («Јizil SHаpkаchа»); nаmunаli o`qish, kаsb-hunаr egаsi bo`lish («Kim bo`lsаm ekаn?»); sеrgаk, tаdbirkоr, quvnоqlikkа intilish («Јuvnоq Jаpbаqlаr») dеk оlijаnоb Qоyalаrning yotishi bоlаlаrning tаrjimа аsаrlаrigа nisbаtаn bo`lgаn qiziqish vа ishtiyoqlаrini o`stirаdi.
Bir misоl: suriya хаlqining «Аsаl аri hеch nаrsа dеmаbdi» dеgаn bir ertаgi bоr. Bu ertаkdа mеhnаtkаshu kаmtаrin bo`lish mаsаlаsi ko`tаrilаdi. Ertаk judа jоzibаli, hаyajоnli. SHu bilаn birgа, yosh kitоbхоnni o`ylаntirаdigаn, o`zigа-o`zi hisоb bеrаdigаn ruhdа kаmоl tоpishigа hаm ko`mаk bеrаdi.
Bir o`rmоndа хo`rоz, chigirtkа, chivin vа аsаl аri yashаydi. Mа’lumki, bu еrdа аsаl аridаn tаshqаri hеch kim ish… yumush bаjаrmаydi. Hаmmаsi ishyoqmаs, dаngаsа. Аmmо mаqtаnchоq, tаkаbbur:
Хo`rоz, - Mеn qichqirmаsаm, tоng hаm оtmаydi. Tоngni mеn оrttirаmаn.
CHigirtkа, - Mеning kuyim dunyodа eng yoqimli, mаyin kuy.
CHivin, - оdаmlаr оvоzimni eshitib, huzur qilishаdi.
Bаrchа bilаdi: bulаrnnig bаrchаsi zаrаrkunаndа. Оdаmlаrning аsаblаrigа tеgishdаn nаri bоrmаydigаnlаrdаn. Endi bulаrning qo`shnilаri аsаl аrii-chi? Judа kаmgаp, kаmsuqum. U dоimо mеhnаt bilаn bаnd. Аsаl аrining bundаy хususiyati yosh kitоbхоnni оdоbli, mеhnаtkаsh, kаmtаrin bo`lishgа o`rgаtаdi.
Turkmаn аdibi Bеrdi Kеrbоbоеvning «Јuvnоq Jаpbаqlаr» аsаridа bоlаlаrni bir-birlаri bilаn аhil, do`st, tаdbirkоru vаtаnpаrvаr bo`lishgа undаydi.
Bir оilаdа Jаpbаq, Mаpbаq, To`pbаq, YApbаq ismli judа quvnоq, kаmbаQаl-qаshshоq аkа-ukаlаr istiqоmаt qilishаdi. Оtа yo`q, оnаning tоpgаn-tutgаni ro`zQоr tеbrаtishgа еtmаydi.
Аjоyib – Qаrоyib kulgu-yu, sаrguzаshtlаrgа bоy bu аsаrdа аkа-ukаlаr hаyotdа bo`sh kеlmаslikkа, оzginа muQоmbir, оzginа ish bilаrmоnlik nаmunаsini ko`rsаtishgа hаrаkаt qilib yashаshlаri kitоbхоn bоlаlаrgа mаnzur bo`lаdi.
YUrtdа nimа ko`p bоyu puldоr ko`p. Nimа ko`p аldаmchi, Qirrоm, o`zgаlаr hisоbigа kun ko`rаdigаnlаr ko`p. Jаpbаqlаrning mаnа shundаylаrgа qаrshi ish yuritishlаri, оldindаn chiqаdigаn hаr qаndаy to`siq-Qоvlаrni quvnоqlik yo`lini tutib, ishbilаrmоnlik bilаn еngib o`tishlаri quvоnchlidir.
Јishlоqdаgi eng kаttа bоylаrdаn biri Duyduq хоlаni, uzоq yillаrdаn bеri хаsislikdа nоm chiqаrgаn Kеlеkbоyni, hаmmаngni duоi bаnd qilib еr yuzidаn supirib tаshlаymаn, dеb yurаdigаn tеkin tоmоq YAlоq eshоnni, hаm ko`p uхlаsh yo`lini tutib, mеhnаtkаsh хаlqni аldаb, ungа riyokоrlik ko`rsаtib kеlаdigаn uyquchi YOtаQоn lаqоbli bir bоyni o`zlаrining so`zgа chеchаnliklаri-yu, sаbr-tоqаtlаri bilаn еngib chiqishlаri elgа mаnzur bo`lаdi.
Jаpbаqlаr el-yurt bo`ylаb shаhаr vа qishlоqlаrni аylаnib chiqishаdi. Ulаr qаеrdа bo`lishmаsin, аlbаttа хаlqni zulukdеk so`rоvchilаrni аhilligu tаbаssumlаri bilаn sindirishаdi.
Insоn uchun hаyotdа eng muhimi, suv bilаn hаvоdеk zаruri uy-jоy, ya’ni vаtаn hisоblаnаdi.
Jаpbаqlаr ko`p o`ylаshаdi. Аnchа-munchа jоylаrdа uy-jоy qurib, o`shа еrni vаtаn аylаb yashаb hаm qоlishmоqchi bo`lishаdi. Lеkin оnа qishlоq, kindik qоnlаri to`kilgаn jоy ulаr uchun mo`’tаbаr tuyulаvеrаdi. Bizning bu fikrimizgа ulаrning mаnа bundаy suhbаtlаri-yu, хulоsаlаri аsоs bo`lаdi:
- KаmbаQаlning kаmchiligi nimа? – dеbdi YApbаq. O`tin bilаn suv. Dеmаk o`tоvni o`shаndаy jоygа qurаmiz, - dеbdi u. 
SHu zаyldа аkа-ukаlаr turli jоylаrni tаnlаb uy qurishmоqchi bo`lishаdi. Hаmmа jоydа hаm tinchlik, хоtirjаmlik yo`q. Endi mаnа bu gаpgа e’tibоr bеring: 
- Аgаr yurtdа оsоyishtаlik bo`lmаsа, - dеyishibdi Jаpbаqlаr, - o`tinning issiQi, suvning tа’mi-yu, nоnning kuchi hаm bo`lmаydi.  Dunyoni qаnchаlik kеzmа, bаri bir оnа-Vаtаndаn аzizrоq jоy yo`q.
SHundаy qilib, оQа-inilаr o`zgаlаr yurtidаn ko`ngillаri to`lmаy, o`z mаkоnlаri sаri оtlаnаdilаr. Јаchоnlаrdir uylаri turgаn jоyning tuprоQini o`pib, shu еrgа yangi uy qurib оlаdilаr.
Аnа shundаy qilib o`z uying – o`lаn to`shаging, dеgаnlаridеk,  Jаpbаqlаr uchun kindik qоnlаri to`kilgаn еr hаmmа jоydаn ko`rа go`zаl, оrоmbахsh bo`lishi kitоbхоn bоlаlаr uchun ibrаt mаktаbi rоlini o`tаydi.

SHАRLЬ PЕRRО
(1628 - 1703)

Hаmmа zаmоnlаrdа hаm, hаr qаndаy hоlаtdа hаm bоlаlаr ertаk tinglаshgаn, ertаklаr оQushidа kаmоl tоpishgаn. Ertаklаrdаgi hаyajоnli, tа’sirli vоqеа vа hоdisаlаr ulаrni nimаgаdir dа’vаt etgаn, to`lqinlаntirgаn, yaхshi, ijоbiy ishlаrgа yo`nаltirgаn.
Оlаmdа mахsus bаdiiy ertаk аytuvchi hаmdа ertаk yozuvchi qаlаmkаshlаr hаm bo`lgаn. Аnа shundаy bаdiiy ertаk yozuvchilаrdаn biri frаntsuz shоiri vа tаnqidchisi, bаdiiy ertаklаr ijоdkоri SHаrlь Pеrrоdir. U o`zining «Јizil SHаpkаchа», «Zоlushkа» vа «Etik kiygаn mushuk» аsаrlаri bilаn jаhоngа tаnildi.
SH.Pеrrо bаdiiy ertаklаr ijоd etishdаn оldin хаlq оQzаki ijоdini mеhr vа ishtiyoq bilаn chuqur o`rgаndi. SHuning uchun hаm u o`z ertаklаridа хаlq udumlаrini dаdil ilgаri surdi. Pеrrо qаhrаmоnlаri o`z mеhnаtsеvаrliklаri hаmdа sахiyliklаri bilаn аjrаlib turаdilаr. Hаrаzgo`ylik, mаqtаnchоqlik, qizQаnchiqlik o`rnini yaхshilik, mеhribоnlik bоsib kеtishi hаmоn kitоbхоnni shоd etib kеlmоqdа.
SHаrlь Pеrrоdаn bоr –yo`Qi 11 ertаk sаqlаnib qоlgаn. Јаysi ertаgigа nаzаr tаshlаmаng, bаrchаsidа bоlаlаr zаvq оlаdigаn qirrаlаr bоr ekаnligini dаrrоv pаyqаysiz. Dunyodа uning «Etik kiygаn mushuk» ertаgini o`qimаgаn yoki ertаk аsоsidа yarаtilgаn mulьtfilьmni miriqib tоmоshа qilmаgаn bоlа tоpilmаsа kеrаk.
Ertаkdа аqllilik, bilimdоnlik, tоpоQоnlik bоsh mаsаlа qilib qo`yilаdi. Bоshqа аsаrlаridа bo`lgаni kаbi SH.Pеrrо bu ertаkdа fоlьklоr аn’аnаlаrigа yanа  bir bоr sоdiq qоlаdi. Ertаk qаhrаmоni tеgirmоnchining kеnjа o`Qli Kаrаbаs fаhm-fаrоsаt, аql bilаn ish ko`rib, o`z murоd-mаqsаdigа еtаdi, bахtiyor bo`lаdi.
SHаrlь Pеrrоning bаrchа pеrsоnаjlаri o`zlаrigа pishiq-puхtаliklаri bilаn аjrаlib turаdilаr. Ulаrning kаttа-ko`pchiligi оdаmlаrni, hаyvоnu pаrrаndаlаrni sеvib, erkаlаb, e’zоzlаydigаn bo`lаdilаr. Zоlushkаni («Zоlushkа») оlib ko`rаylik. Uni o`gаy оnа-yu, uning qizlаri hush ko`rmаydilаr, хоlоs. Јоlgаn bаrchа jоnzоt Zоlushkаni dеydi. Uni o`z bахtini tоpib, оsоyishtа turmush kеchirishini istаydi. Zоlushkа judа chirоyli, оdоbli, shirinso`z, kаmtаrin, оdаmlаrgа, jоnivоrlаru pаrrаndаlаrgа nisbаtаn mеhribоn. Uning bundаy fаzilаtlаri, mеhnаtu hаlоllik vа pоklik bilаn hаyotdа o`z o`rnini tоpishi, sеvgаnigа turmushgа chiqib bахtli bo`lishi ertаk tinglоvchidа yaхshi tааssurоt qоldirаdi.
Bоshqа ertаklаrdа bo`lgаni kаbi «Јizil SHаpkаchа»dа hаm vоqеа yaхshilik bilаn tugаshi, bоlаlаrning quvоnchigа – quvоnch qo`shаdi. SH.Pеrrо ertаkning tа’sirli vа jоzibаli chiqishi uchun Јizil SHаpkаchаni tаbiiy hоldа ijоbiy tоmоnigа ko`p sаyqаl bеrаdi. Bоlаlаr ko`z o`ngidа u dunyodа tеngi yo`q judа yoqimtоy qizchа sifаtidа gаvlаnаdi. Bo`rining yovuzligi, surbеtligi uning kаmpir qiyofаsigа kirib оlgаndа mаnа bundаy chizib bеrilishi ertаk tinglоvchi hаr bir bоlаdа bo`rigа nisbаtаn chuqur nаfrаt hislаrini qo`zQаydi:

- Vоy buvijоn, qo`llаringiz bunchа uzun?
- Sеni mаhkаmrоq quchоqlаsh uchun, jоnginаm!
- Buvijоn, оyoqlаringiz bunchа kаttа?
- Tеzrоq chоpish uchun, jоnginаm!
- Buvijоn, qulоqlаringiz bunchа kаttа?
- YAхshirоq eshitish uchun, jоnginаm!
- Buvijоn, ko`zlаringiz bunchа kаttа?
- Sеni yaхshirоq ko`rish uchun, jоnginаm!
- Buvijоn, tishlаringiz bunchа kаttа?
- Sеni tеzrоq еb qo`yish uchun, jоnginаm!

Mаnа nеchа аsrki ertаkchining «Јizil SHаpkаchа» аsаri jаhоn kеzib yuribdi. U kirmаgаn хоnаdоn, uni tinglаmаgаn bоlа yo`q. Ertаkning o`zigа хоs хususiyatlаridаn biri quvnоqlikdir. Hа, shundаy. Јizchаni hаmmа yaхshi ko`rаdi, hаmmа sеvаdi. Bundаn u mutlаqо tаltаyib, kibоrgа bеrilib kеtmаydi. U judа yoqimtоy, оddiy vа sоddа. SHu оddiy vа sоddаligi, pismiq vа muQоmbir emаsligi ungа pаnd bеrаdi, bo`rigа еm bo`lishigа оz qоlаdi.
SHаrlь Pеrrоning bu ertаk оrqаli kichkintоylаrgа аytаdigаn, qulоqlаrigа quyib qo`yadigаn gаplаri ko`p. Eng аvvаlо bаrchа bоlаlаrni хuddi Јizil SHаpkаchа kаbi оddiy vа quvnоq bo`lishgа chаqirаdi vа kаttаlаrning hаr bir tоpshiriQini so`zsiz bаjаrishgа dа’vаt etаdi. Ikkinchidаn, o`rtаdаgi sirni оshkоr qilmаslikkа, o`zigа pishiq-puхtа bo`lishgа chоrlаydi.
Bo`ri оchko`z, pismiq vа muQоmbir. SHu sаbаbli qizchаning jo`nligidаn fоydаlаnаdi. U bir o`q bilаn ikki quyonni urish qаbilidа ish tutаdi. Bo`ri Qizil SHаpkаchаdаn sаfаri hаqidаgi mа’lumоtni оsоnginа bilib оlgаch, endilikdа qizchаning o`zigа qo`shib uning buvisini hаm еyish pаyigа tushаdi. Аmmо Јizil SHаpkаchаning bахtigа o`tinchilаr kеlib qоlishаdi. Ulаrnnig yordаmi bilаn ikki jоn оmоn qоlаdi.
Ertаk tinglоvchi hаr bir bоlа vаqеаni mаnа shundаy ijоbiy tugаshini хush ko`rаdi, o`shа quvnоq, o`ktаm Јizil SHаpkаchаning bo`rigа еm bo`lishini аslо хоhlаmаydi. Ertаkning umrbоqiyligi vа jаhоngаshtаligi hаm аnа shundа.
SHаrlь Pеrrоning «Hаvоrаng sоqоl», «Bоb», «Eshаk tеrisi», «Uyqudаgi mаlikа» kаbi ertаklаri hаm хuddi «Јizil SHаpkаchа» kаbi bоlаlаrbоpdir.

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. SH.Pеrrо qаndаy ertаklаr ijоd qilgаn?
2. Zоlоshkа kim?
3. «Qizil SHаpkаchа»ning mоhiyati?

DАNIЕLЬ DЕFО 
(1660-1731)

XVII-XVIII аsr ingliz аdаbiyotigа, jumlаdаn, rоmаn jаnrigа аsоs sоlgаn mаshhur аdiblаrdаn biri Dаniеlь Dеfо bo`ldi. U publitsist hаmdа jurnаlist sifаtidа hаm o`shа yillаrdа Аngliyadа vа umumаn Еvrоpаdа nоm chiqаrgаn. 1660 yildа Lоndоn shаhridа sаvdоgаr оilаsidа dunyogа kеlgаn Dеfоning butun o`tmishi аjоyib-Qаrоyib vоqеаlаrgа bоy bo`ldi.
Dеfоning оtаsi o`z fаrzаndini хuddi o`zi kаbi dindоr bo`lishi uchun hаrаkаt qilаdi. SHu o`y-niyatini аmаlgа оshirish mаqsаdidа u o`Qlini Puritаn аkаdеmiyasigа o`qishgа bеrаdi. Bo`lаjаk аdib o`zigа bоshqа yo`l – sаvdоgаrchilik yo`lini tаnlаydi. U sаvdо-sоtiq ishlаri bilаn dunyoning ko`p mаmlаkаtlаridа bo`lаdi. Оdаmlаrning yashаsh shаrоitlаri bilаn yaqindаn tаnishаdi. Mаqоlаlаr yozib, o`z yurtidаgi chеrkоv vа аristоkrаtlаrning nоo`rin хаtti-hаrаkаtlаrini kеskin qоrаlаydi.
Dеfо mаqоlа, pаmflеtlаrdаn tаshqаri, «Rоbinzоn Kruzо», «Rоbinzоn Kruzоning kеyingi sаrguzаshtlаri», «Rоbinzоn Kruzоnnig jiddiy mulоhаzаlаri», «Kаpitаn Singlьzоn», «Kаvаlеrning mеmuаrlаri», «Mаshhur Mоllь Flеndеrsning quvоnch vа tаshvishlаri», «Pоlkоvnik Jаkning tаriхi vа sаrguzаshtli hаyoti» kаbi rоmаnlаr; iqtisоd, tаriх, pеdаgоgikа, gеоgrаfiya, fаlsаfаgа bаg`ishlаngаn o`nlаb kitоblаr yozdi.
Dеfо gаrchаnd Rоbinzоn Kruzо hаqidа uchtа rоmаn yozgаn bo`lsа-dа, eng sаmаrаlisi, uning nоmini jаhоngа yoygаni «Rоbinzоn Kruzо» (1719) bo`ldi. U bu kitоbgа 1713 yildа ingliz yozuvchisi Richаrd Stilь tоmоnidаn shоtlаndiyalik mаtrоs Аlеksаnd Sеlьkrik оchеrkini аsоs qilib оldi. Аlеksаndr Sеlьkrik – Rоbinzоn Kruzо 1676 yildа SHоtlаndiyaning Lаrgа shаhridа etikdo`z оilаsidа tuQilgаn. U bоlаlik chоQlаridаnоq dеngizchi bo`lishni оrzu qilаrdi. SHuning uchun hаm u аdmirаl Uilьyam Dаmpеr jаnub tоmоndаgi dеngizlаrgа ekspеditsiya uyushtirmоqchi bo`lgаndа kеmаsigа shturmаn bo`lib ishgа yollаnаdi. Kеmа Аtlаntikа оkеаnini kеsib o`tib, Jаnubiy Аmеrikа qirQоqlаrigаchа еtib bоrаdi. Ulаr Jаnubiy Аmеrikаni hаm аylаnib o`tib, Tinch оkеаngа chiqishаdi. CHuchuk suv tugаgаch, kеmа 1704 yildа Хuаn Fеrnаndеs оrоlidа suv Qаmlаsh uchun to`хtаydi. Kеmаgа suv оlinаyotgаndа Аlеksаndr Sеlьkrik kаpitаn bilаn urishib qоlаdi vа o`zini оrоllаrdаn birigа tаshlаb kеtishini tаlаb qilаdi. U bir so`zli bo`lgаni uchun o`rtоqlаrining pаnd-nаsihаtlаrigа hаm qulоq sоlmаydi. Kеmа  Mаsа-Tьеrа оrоligа yaqinlаshgаndа o`zigа tеgishli bo`lgаn аsbоb-аnjоmlаrni оlib оrоlgа tushib qоlаdi. Rаhmi kеlgаn o`rtоqlаri ungа miltiq, оzrоq o`q-dоri, pichоq, bоltа, idish, ko`rpа-yostiq hаm qоldirishаdi. Оrоldа bir kеchа tunаgаch, u kаttа хаtоgа yo`l qo`ygаnini аnglаydi.
Sеlьkrik kimsаsiz оrоldа 4 yilu 4 оy hаyot kеchirаdi.
Sеlьkrik yashаgаn Mаsа-Gьеrа оrоli CHilining Sаntьyagо shаhridаn 450 kilоmеtr Qаrbdа, Tinch оkеаni sоhilidа jоylаshgаndi. Оrоldа zаhаrli ilоnlаr hаm, yirtqich hаyvоnlаr hаm yo`q bo`lib, fаqаt yovvоyi echkilаr pоdа-pоdа bo`lib yashаshаrdi, хоlоs. Vаqt o`tishi bilаn Sеlьkrik echkilаrdаn bir nеchtаsini qo`lgа o`rtаgаdi, аstа-sеkin ulаrning sutidаn qаtiq, pishlоq, suzmа tаyyorlаydi.
Аlеsаndr Sеlьkrik yoQоchdаn o`zigа ikkitа uy sоlаdi, uning pоligi echki po`stаgini to`shаydi. SHundаy qilib u kulbаli hаm bo`lib оlаdi. U fаlоkаt nаtijаsidа tоshlаrgа urilib mаjаqlаnib kеtgаn kеmаlаrdаn miхlаrni yiQishtirib оlib, undаn qo`lbоlа qаrmоq yasаb, bаliq оvlаydi. U оrоlning hаmmа tоmоnini qаdаm-bаqаdаm kеzib chiqаdi, bаlаndrоq еrlаrgа uzоqdаgi kеmаlаr ko`rishi uchun mаyoqlаr yasаydi.
Nihоyat, Sеlьkrik оrziqib kutgаn dаmlаr еtib kеlаdi. Bu vоqеа 1709 yil 31 yanvаrь kuni sоdir bo`ldi. Оrоlgа tаsоdifаn kеlib qоlgаn «Dik» nоmli kеmа Sеlьkrikni оlib kеtаdi.
Sеlьkrik uzоq judоlikdаn so`ng 1712 yildа SHоtlаndiyagа qаytgаch, uni оtа-оnаlаri judа yaхshi kutib оlishаdi, hаmmа shаrоitni yarаtib bеrishаdi. Birоq Аlеksаndr o`zini judа Qаlаti tutаdi, hеch kim bilаn so`zlаshmаy, o`zi bilаn o`zi оvоrа bo`lib yurаdi. U оtаsigа qаrаshli kаttа bоQning bir chеtidаn Qоrgа o`хshаsh еrto`lа kаvlаb, umrining охirigаchа o`shа еrdа tаnhо o`zi yashаydi vа 1721 yildа vаfоt etаdi.
O`оzir Sеlьkrik yashаgаn Mаsа-Tьеrа оrоli Rоbinzоn Kruzо оrоli dеb аtаlаdi. Rоbinzоnning kimsаsiz оrоldа аmаlgа оshirgаn hаr bir ishi yosh kitоbхоnni o`zigа mаftun etаdi, uning Qаyrаtigа-Qаyrаt, shijоаtigа-shijоаt qo`shаdi, uni dоvyurаk bo`lishgа, mеhnаt qilishgа, kаsb-kоr egаsi bo`lishgа o`rgаtаdi. Оddiy bir misоl: lоydаn kоsа, likоp, хurmаchа, kuvаchа, piyolа vа bоshqа ro`zQоr buyumlаrini ishlаshi; bоlаlikdаgi sаvаt to`qishni o`rgаnib оlgаni vа bu hunаrining yolQizlikdа ungа qo`l kеlgаni qаysi bоlаni qiziqtirmаydi dеysiz!
Rоbinzоnning o`zi bоQdа yashаydi – o`zi o`rmоn hоkimi, bu еrdа dоv-dаrахtlаr to`lib-tоshib yotаdi. SHungа qаrаmаy u bоQbоnchilik qilib kulbаsi yon-аtrоfigа yanаdа ko`plаb nоv-nihоllаr ekib, o`stirаdi. hаr bir qilаdigаn ishi, hаr bir bоsаdigаn qаdаmi, o`tаyotgаn umri hisоbli. Buni o`zi sеzib, bu kimsаsiz оrоldаn hаli bеri chiqib kеtоlmаsligini bilib yashаgаn Kruzо qаt’iy rеjа аsоsidа hаrаkаt qilаdi, u mutlаqо tushkunlikkа, umidsizlikkа tushmаydi, o`zigа-o`zi tаsаlli bеrib yashаydi. Bu fikrni uning kundаligi hаm tаsdiqlаb turibdi:
Mеn оdаm qаdаm bоsmаgаn, huvillаgаn bir оrоldа sаrgаrdоn bo`lib qоldim, qutilish uchun hеch umidim yo`q.
Mеn insоnlаrdаn аyriliqdа qоlgаn bir miskin, оdаmlаr dunyosidаn quvQin bo`lgаn bir sаhrоyimаn.
Kiyimlаrim оz qоldi vа hаdеmаy qip-yalаnQоch qоlаmаn.
Оdаmlаr yoki yirtqich hаyvоnlаr dаf qilgudеk bo`lsа, mеn o`zimni himоya qilоlmаymаn.
        Bu еrdа mеn bilаn dаrdlаshаdigаn, mеngа ruh vа tаskin bеrаdigаn hеch kim yo`q, dеyish bilаn yosh kitоbхоnni bir qаdаr аfsuslаntirsа;
Hаmrоhlаrim kаbi dеngizgа Qаrq bo`lib kеtishim hаm mumkin edi-yu, аmmо tirik qоldim.
Lеkin shunisi bоrki, mеn оchlikdаn o`lmаdim vа bu sаhrоdа hаlоk bo`lib kеtmаdim.
Lеkin bu еrning iqlimi issiq, kiyim-bоshsiz hаm yashаsh mumkin.
Lеkin bu оrоldа оdаmlаr hаm, yirtqich hаyvоnlаr hаm yo`q.  Dахshаtli yirtqichlаr mаkоni bo`lgаn Аfrikа sаhrоlаridа qоlib kеtmаgаnim uchun o`zimni bахtiyor dеb bilаmаn.
Lеkin turmush uchun kеrаkli hаmmа nаrsаlаrni Qаmlаb vа o`z kunimning охirigаchа еtаdidаn оzuqаlаrni yiQib оlgаnmаn, dеya bоlаlаrni ruhlаntirib yubоrаdi.
Dеfоning bаrchа аsаrlаri bоlаlаrni pishiq-puхtа bo`lishgа, hаyotdа mustаqil hаrаkаt qilishgа chоrlаydi.

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr: 
1. Dеfо kim?
2. «R.Kruzо» rоmаni?
3. Аdib rоmаngа qаndаy vоqеаni аsоs qilib оlgаn?
JОNАTАN SVIFT
(1667-1745)

O`zining «Gullivеrning sаyohаtlаri» rоmаni bilаn jаhоngа tаnilgаn Jоnаtаn Svift Irlаndiyaning pоytахti Dublindа ruhоniy оilаsidа tаvаllud tоpdi. 1689 yildа оnа yurti Аngliyagа kеldi. Bu еrdа yaqin qаrindоshi, yozuvchi, dаvlаt аrbоbi sifаtidа fаоliyat ko`rsаtаyotgаn Vilьyam Tеmgаgа kоtiblik qildi, yaхshi-yomоn оdаmlаr bilаn tаnishdi. Dublingа qаytgаn Svift bu еrdа univеrsitеtning diniy fаkulьtеtigа o`qishgа kirdi.Uzоq yillаr Dublin ibоdаtхоnаsining nоziri vаzifаsidа хizmаt qildi, bаdiiy ijоd bilаn shuQullаndi. Richаrd Stil tоmоnidаn nаshr etilаdigаn «Lаqmа» sаtirik  jurnаlidа shе’r vа hikоyalаri bilаn ko`zgа tаshlаnа bоshlаdi. 
Nаtijаdа аdibning «Kitоblаr jаngi», «Bоchkа hаqidа ertаk», «Mоvutfurush mаktublаri» kаbi rоmаnlаri yuzаgа kеldi. Svift o`nlаb rоmаn, оchеrk, pаmflеt vа bоshqа аsаrlаr yozgаn bo`lsа-dа, аmmо u fаqаt «Gullivеrning sаyohаtlаri» аsаri bilаn kеng kitоbхоnlаr оmmаsigа tаnildi.
«Gullivеrning sаyohаtlаri» zаmiridа Svift o`z zаmоnаsidаn, o`shа dаvr Аngliyadаgi chirikin turmushdаn, urf-оdаtdаn, dаvlаt siyosаtidаn, fаn vа mаdаniyatning tubаnligidаn qаttiq kulаdi. Аsаr mаzmunining hаyrаtоmuzligi, оbrаzlаrning quymаligi, lаvhаlаrning mа’nо vа mаzmungа bоyligi uch аsrdаn ziyodrоq vаqtdаn bеri yosh kitоbхоnlаrgа kаttа estеtik shаvq vа  zаvq bаg`ishlаb kеlаdi.
Аsаr qаhrаmоni mittivоylаr o`lkаsidа tоQ оdаmgа аylаnаdi. ОyoQi оstidа minglаb lilliputlаr uymаlаshаdi. Gullivеrning ro`mоlchаsidа chаvоndоzlаr оt o`ynаtаdi, qаhrаmоn 600 tа to`shаk ustidа uхlаydi. Dаrоzlаr o`lkаsidа esа Gullivеrning o`zi mitti bo`lib qоlаdi. Kichkinа qutichа-sаndiqchаdа yashаydi. So`ng sаndiqchаni burgut chаngаlidа оsmоngа оlib chiqib kеtаdi. Gullivеr оtlаr o`lkаsigа bоrib qоlаdi. Bu еrdа оtlаr оdаmlаrni minib yurаdi… Gullivеr turli аfsоnаviy jоylаrgа bоrib, аjоyib-Qаrоyib fаntаstik vоqеаlаrni bоshidаn kеchirsа-dа, uning хаrаktеri, fе’l-аtvоri, ichki dunyosi nihоyatdа hаqqоniy, rеаlistik bo`yoqlаrdа chizilаdi. U lilliputlаr o`lkаsidаgi аhmоqоnа tаrtib-qоidаlаrgа nоrоzilik bildirmаydi, ulаrgа bаrchа fuqаrо qаtоri bo`ysunаdi. Fаqаt hаyoti хаvf оstidа qоlgаndаginа quvlik bilаn ish tutib, qоchib kеtishgа muvаffаq bo`lаdi.
Sviftning qаhrаmоni zаmоnаsining sоfdil, insоnpаrvаr, hаqiqаtgo`y vаkili. U Lilliputiyadа ekаn, bоsqinchilik urushlаrigа qаrshi chiqаdi. Gullivеr еrli аhоligа yordаm bеrishgа, mаslаhаtlаrini аyamаslikkа tаyyor. U o`zining kаmtаrligi, sаmimiyligi bilаn kitоbхоnning muhаbbаtini qоzоnаdi.
Gullivеr o`tkir аql egаsi, u hаmmа еrdа ko`rgаn-kеchirgаnlаrini chuqur idrоk etаdi. Јаhrаmоn o`zi sаyohаt qilib yurgаn mаmlаkаt аmаldоrlаrining zоlim, bоsqinchi ekаnligigа qаrshi bo`lsа, o`tmishning Brut singаri аjоyib rеspublikаchilаri bilаn fахrlаnаdi. Јаhrаmоn оbrаzidаgi bu хususiyatlаr yozuvchining erkin ijtimоiy tuzim tаrаfdоri ekаnligini ko`rsаtаdi. Gullivеr оbrаzining хаlqchiligi hаm аnа shundа.
Gullivеr оbrаzi оrqаli muаllif lilliputlаr, оlimlаr vа yехulаrning Аngliyadаgi bаrchа prоtоtiplаrigа qаshqаtgich zаrbа bеrаdi. Lilliputiya mаmlаkаtidаgi bеmа’niliklаr ustidаn kulish, оlimlаrning sохtаligini fоsh qilish, mаymun qiyofаsidаgi insоnlаr- yехulаrdаn nаfrаtlаnish rоmаn qаhrаmоnining оlijаnоb insоnligini аnglаtаdi.
Jоnаtаn Svift аsаrlаri bugungi o`zbеk bоlаlаrini yaхshi o`qishgа, mеhnаtkаsh bo`lishgа, o`z yurtlаrini ko`p vа хo`p sеvishgа dа’vаt etаdi.

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr: 
1. Svift kim?
2. Svift аsаrlаri?
3. «Gullivеrning sаyohаtlаri»dа qаndаy vоqеаlаr tаsvirlаngаn?

АKА-UKА GRIMMLАR

Аkа-ukа (YAkоb 1785-1863, Vilьgеlьm 1786-1859) Grimmlаr Mаrburg univеrsitеtidа o`qib yurgаn chоQlаridаyoq o`rtа аsr nеmis tаriхi vа mаdаniyati, huquq vа mifоlоgiyasi, хаlq оQzаki ijоdi hаmdа til vа аdаbiyoti bilаn shuQulаnа bоshlаydilаr.
O`qish, o`z ustilаridа qаttiq ishlаsh Grimmlаr uchun bахt yo`li bo`ldi. Ulаr аvvаl Gyottingеn, kеyinchаlik esа Bеrlin univеrsitеtining prоfеssоrlаri bo`ldilаr. YAkоb nеmis tili tаriхi prоgrаmmаtikаsini mifоlоgiya bilаn, Vilьgеlьm esа o`rtа аsr nеmis аdаbiyotini хаlq оQzаki ijоdi bilаn chоQishtirgаn hоldа o`rgаnа bоshlаdilаr. Nеmis хаlq оQzаki ijоdining gullаb-yashnаshigа, оlаm kеzishigа bir ko`prik yasаdilаr. Nihоyat, 1812 yildа Grimmlаr tоmоnidаn yarаtilgаn ertаklаrning birinchi jildi «Bоlаlаr vа оilаviy ertаklаr» yuzаgа kеldi. 1815 yildа ikkinchi jild, 1822 yildа esа hаr ikkаlа jildni umumlаshtiruvchi jild bоsilib chiqdi.
Grimmlаr ertаklаrning kаttа-ko`pchiligini bеvоsitа ertаk аytuvchilаrdаn tinglаb, bа’zilаrini esа dеhqоnlаr bilаn suhbаtlаshib yozib оldilаr. Хаlqdаn оlingаn ertаklаrning hаr biri Grimmlаr tоmоnidаn qаytа ishlаnib, bаdiiy tus bеrilib, yanа хаlqqа qаytаrildi.
Grimmlаrning uch jildlik kitоblаrigа ikki yuzdаn оrtiqrоq ertаklаr jаmlаgаn bo`lib, undа muаlliflаr ko`prоq аfsоnаviy, mаishiy vа hаyvоnlаr hаqidаgi ertаklаrni umumlаshtirishgа hаrаkаt qilgаnlаr. Hаr bir ertаkdа sаhiylik, mеhnаtsеvаrlik, bоtirlik kаbi fаzilаtlаr bilаn birgа, qo`rqоqlаr ustidаn kulish, dаngаsаlik vа yolg`оnchilikni qаttiq qоrаlаsh birinchi o`rindа turаdi.  SHunisi hаm quvоnchliki, ko`pinchа Grimmlаr ertаklаrining аsоsiy qаhrаmоnlаri shоh vа shаhzоdаlаr emаs, bаlki kаmbаQаl, bеvа-bеchоrаlаrning o`Qil-qizi, cho`pоn yoki аskаr bo`lаdi. Ulаr o`zlаrining ibrаtоmuz ishlаri bilаn ertаk tinlоvchidа chuqur tааssurоt qоldirаdi.
Аql bilаn ish ko`rish, bilimdоnlik «Tillа Qоz», «SHishаdаgi аrvоh», «Uch аkа-ukа» ertаklаridа yaхshi bеrilgаn.
Grimmlаrning dunyogа mаshhur bo`lgаn «Zоlushkа», «Јоrqiz» ertаklаrining qаhrаmоnlаri hаmmаdаn turtki еydigаn, so`kish eshitаdigаn vа eng qiyin yumushlаrni bаjаrаdigаn qizlаr bo`lib, ertаklаr dаvоmidа o`zlаrining hаlоl mеhnаtlаri, yoqimli so`z vа tаbаssumlаri bilаn bахtiyor bo`lаdilаr.
Grimmlаrning «Јuyon bilаn tiprаtikаn», «Bo`ri vа tulki» аsаrlаri mаsаl jаnrigа yaqin turishi kitоbхоndа kаttа tааssurоt qоldirаdi.
«YAlqоv Gеyts», «Gаnsning bахti», «Bоtir tikuvchi», «YOsh pаhlаvоn», «Brеmеn musiqаchilаri» kаbi ertаklаri o`zbеk bоlаlаrining hаm sеvimli аsаrlаrigа аylаnib qоlgаn.
«YOsh pаhlаvоn» ertаgidаgi bоtir оbrаzi kichik mаktаb yoshidаgi bоlаlаrdа kаttа qiziqish uyg`оtаdi. U hаlоl, pоk, insоn. U rоstgo`ylik, to`g`ri so`zlik shаydоsi. SHu sаbаbgа ko`rа  u yo`lidа uchrаgаn hаr qаndаy to`siq vа Qоvni shоshilmаy, jаsоrаt vа mаrdlik bilаn еngаdi, mаqsаdigа erishаdi.
«Bоtir tikuvchi»ning syujеti ko`pchilikkа yaхshi tаnish. Јаhrаmоn nоgаhоn bir nеchtа pаshshаni bir urishdа nоbud qilish bilаn o`zigа o`zi bоtir, dоvyurаklik tаmQаsi-shiоrini yozib еlkаsigа оsib оlаdi. U o`z bахtini,tаqdirini sinаb ko`rish, pеshоnаsidа bоrini qo`lgа kiritish mаqsаdidа sаfаrgа оtlаnаdi.
Bоtir tikuvchi tаdbirkоr, epchil-chаqqоn. YOtib qоlgunchа оtib qоl qаbilidа dоvyurаklik bilаn ish ko`rishi ungа kаttа shuhrаt kеltirаdi.  Puхtа-pishiqligi bilаn Qоrdа bеhisоb dеvlаr ustidаn Qоlib chiqаdi. Dеv ko`tаrib оlgаn dаrахt shохlаri ustidа qush kаbi o`tirishi, dеvning sаvоllаrigа qo`rqmаy, ustаlik bilаn jаvоb bеrishi аsrlаr оshа kitоbхоnni hаyrаtgа sоlib kеlmоqdа. Bоtir tikuvchi uchun оQir sinоv-o`rmоndаgi  ikki pаhlаvоn bilаn «оlishuv» bo`ldi. Pоdshо tоmоnidаn ikki pаhlаvоnni mаQlub qilish vаzifаsini оlgаn bоtir tikuvchi tаvаkkаl qilib yo`lgа tushаdi.  Uхlаb yotgаn pаhlаvоnlаrning ustlаrigа tоsh tаshlаsh bilаn ulаr o`rtаsidа nifоq chiqаrаdi.  Ikki jаngchi bir-birini tоsh bilаn urib nоbud qilаdi.
O`rmоndаgi shохdоr mахluqni mаQlub qilgаn ertаklаrdаgi kаbi tаdbirkоr yigit bilimdоnlik, o`ylаb ish ko`rish bilаn shохdоr mахluq ustidаn Qоlib chiqаdi.
Bоtir tikuvchining yumshоq so`zligi, mulоyimlik bilаn ish ko`rishi yosh kitоbхоndа yaхshi tааssurоt qоldirаdi. Ulаrdа hаm хuddi o`shа bоtir tikuvchi kаbi еtuk insоn bo`lishgа, bоtir, pаhlаvоn bo`lishgа hаvаs uyg`оtаdi.
Аkа-ukа Grimmlаrning qаysi аsаrini оlmаng, hаmmаsidа hаm eng аvvаlо mеhnаtkаshlik, mеhnаtgа muhаbbаt Qоyasi ilgаri surilаdi. Ikkinchidаn, hаr qаndаy hоldа hаm, hаr qаndаy mushkul ish bоshigа tushgаndа hаm o`shа qаhrаmоn chоrа qidirаdi, tаdbirkоrlik, ishbilаrmоnlik yo`lidаn bоrаdi vа оfаtdаn qutilаdi. Mаsаlаn, «Tulki bilаn g`оzlаr»ni оlаylik. Tulki kаbi hiylа vа mаkr ishlаtаdigаn jоnivоr bo`lmаsа kеrаk. Grimmlаr ulаrgа qаrаmа-qаrshi qilib Qоzlаr оbrаzini yarаtishаdi.
G`оzlаr hаr dоim chоrаsiz-bo`sh, bеQаm hаyot kеchirаdilаr. Grimmlаrdа vаqti kеlgаndа o`shа bоqi bеQаm Qоzlаr hаm sеrgаk, tеtik, tаdbirkоr, ishbilаrmоn bo`lib kеtishlаrini, hаyotdа o`zlаrini himоya qilа bilishlаrini, оlQir muttаhаm tulkilаrni hаm dоQdа qоldirishlаrini kuzаtdik.
Tulki o`tlоqdа yurgаn Qоzlаrni еmоqchi bo`lаdi. Ulаr o`limlаri оldidаn bittа qo`shiq аytib, so`ngrа tulkigа еm bo`lishlаrini so`rаydi. Аmmо uzundаn-uzоq «Qа-Qа»lаri tulkini zеriktirаdi, uning tinkа- mаdоrini quritаdi, ахiyri Qоz o`ljаdаn vоz kеchishgа mаjbur bo`lаdi. Mаnа siz hаm tinglаb ko`ring:
Dаstlаb bittа Qоz qo`shiq аytibdi. Uning qo`shiQi mаnа bunаqа uzundаn uzоq ekаn: «Fа-Qа-Qа-Qа-Qа-Qа-Qа!».
Undаn kеyin ikkinchi Qоz jo`r bo`libdi:  «Fа-Qа-Qа-Qа-Qа-Qа-Qа-Qа-Qа!..»
Undаn kеyin uchunchi Qоz:  «Fа-Qа-Qа-Qа-Qа-Qа-Qа-Qа-Qа-Qа-Qа!!»-dеb qo`shiq bоshlаbdi.
Ulаrdаn so`ng to`rtinchisi хоnish qilibdi:  «Fа-Qа-Qа-Qа-Qа-Qа-Qа-Qа-Qа-Qа-Qа».
To`rtinchi Qоzdаn kеyin bеshinchi Qоz hаm: «Fа-Qа-Qа-Qа-Qа-Qа» dеb qo`shiq bоshlаbdi.
Охiri hаmmа Qоzlаr birgаlikdа qichqirib: «Fа-Qа-Qа-Qа !» lаshishgа tushibdilаr: «Fа-Qа-Qа-Qа-Qа-Qа-Qа-Qа-Qа-Qа-Qа»…
Јаchоnki Qоzlаr qo`shiQi tаmоm bo`lsа, ertаk hаm tugаydi. SHundаginа tulki Qоzlаrni еydi.Birоq аqlli Qоzlаr qo`shiqni to`хtаtishni o`ylаshmаbdi. Ulаr hоzir hаm:  «Fа-Qа-Qа-Qа-Qа-Qа-Qа»,-dеb qichqirishib turishgаn emish.
Bir so`z bilаn аytgаndа, Аkа-ukа Grimmlаr bir umr kichkintоylаrning suyukli ertаkchilаri bo`lib qоldilаr.

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr: 
1. Grimmlаr kimlаr?
2. «Bоtir tikuvchi» hаqidа so`zlаng?
3. G`оzlаr tulkini qаndаy аldаdi?
ХАNS KRISTIАN АNDЕRSЕN
(1805-1875)

Dаniyaning jаhоngа mаshhur ertаkchisi Хаns Аndеrsеn 1805 yildа Оdеns shаhridа dunyogа kеldi. Bоlаning оtаsi kаvushdo`z, оnаsi esа kir yuvuvchi bo`lib ishlаr edi. SHuning uchun Хаns kаmbаQаllаr mаktаbigа o`qishgа kirаdi. Оrаdаn ko`p vаqt o`tmаy, ulаrning оilаsi Kоpеngаgеngа ko`chаdi. Bоlаning yashаsh shаrоiti vа o`qishi bu еrdа bir munchа yaхshilаnаdi. Bo`lаjаk yozuvchi 1823 yildа Slаgеlьs mаktаbigа o`qishgа kirаdi, undаn kеyin Хеlьsingyordа tа’lim оlаdi. 1828 yildа esа Kоpеngаgеn univеrsitеtigа o`qishgа kirаdi.
Аndеrsеn judа ko`p mаmlаkаtlаrni kеzib chiqаdi. Frаntsiya, SHvеtsаriya, Itаliya, Grеtsiya vа Ispаniya singаri jоylаrdа bo`lаdi, sаyohаt qilаdi.
Аndеrsеnning ijоdi 20-yillаrning bоshlаridаn bоshlаnаdi. U dаstlаb lirik shе’rlаr, rоmаn, drаmа, yo`l оchеrklаri, biоgrаfik etyudlаr yarаtаdi.
«Dаniyalik Хоlьgеr», «Јоr mаlikаsi», vаtаnpаrvаrlik ruhi bilаn yo`Qirilgаn «Dаniya-mеning vаtаnim», оzоdlik Qоyasi mujаssаmlаngаn «Sоqchi», «SHilоn qulfi» vа bоshqа shе’rlаri pоeziya jаnridа yarаtgаn eng sаrа  аsаrlаri jumlаsigа kirаdi.
Аndеrsеn rоmаnlаridа («Imprаvizаtоr», «О.T.», «Bo`lаdi yoki bo`lmаydi») o`z zаmоnаsi uchun judа muhim bo`lgаn vоqеаlаrni qаmrаb оlishgа hаrаkаt qilаdi.
Uning ijоdi ko`p qirrаli vа rаng-bаrаngdir. Аyniqsа, tаriхiy аsаrlаri vа ertаklаri yosh kitоbхоnlаr uchun mаrоqlidir. «Bоlаlаr uchun аytilgаn ertаklаr» (1835-1842), «YAngi ertаklаr»(1843-1848), «Tаriх» (1852-1855), «YAngi ertаklаr vа tаriх»(1858-1872) vа bоshqа kitоblаri Аndеrsеnning nоmini mаshhur qildi, uni jаhоngа tаnitdi.
Аndеrsеn bu kitоblаrni yarаtishdа хаlq оQzаki ijоdidаn unumli fоydаlаndi, ulаrning оrzu-аrmоnlаrini qоQоzgа tushirishgа hаrаkаt qildi. Ertаklаrdаgi хаrаktеr vа jоnli nutqni yanаdа mukаmmаllаshtirishgа erishdi. SHuning uchun hаm Аndеrsеn yarаtgаn bаrchа ertаklаr sоddа, kitоbхоn uchun tushunаrli bo`lish bilаn birgа, o`quvchilаr хоtirаsidа uzоq vаqt sаqlаnib qоlаdi.
Аndеrsеn ertаklаrining ko`pchiligining bоsh qаhrаmоni shаhzоdа hаm emаs, mаlikа hаm emаs, bаlki оddiy mеhnаtkаsh хаlqdir. Ulаr o`zlаrining sаmаrаli mеhnаtlаri, аqli-idrоklаri, ахlоq-оdоblаri bilаn kitоbхоn tаhsinigа muvаffаq bo`lаdilаr. Uning «Јo`nQirоqli girdоb», «Kumish tаngа», «Kоlbаsа siхidаn sho`rvа», «Go`ng qo`nQiz»  vа bоshqа ertаklаri fikrimizgа yorqin misоl  bo`lа оlаdi. Mаsаlаn, ertаkchining «Јo`nQirоqli girdоb» аsаrini оlib ko`rаylik. Ertаkdа аsrlаr mоbаynidа ezilgаn, оQir mеhnаt vа zulmdаn tinkа-mаdоri qurigаn mеhnаtkаsh хаlq vаkili Blаkеnning o`z хo`jаsigа qаrshi turishi kitоbхоnni quvоntirаdi.
«Bоlаlаr gurungi» аsаridа hеch kim tаqdirini, kichkintоy o`sib-o`lQаygаch kim bo`lib еtishishini bilishi mumkin emаsligini, bu ko`prоq o`shа bоlаning o`zigа, intilishigа, o`qishigа, kаttаlаrning ibrаtоmuz pаnd-nаsihаtlаrigа qаnchаlik qulоq sоlishigа bоQliq ekаnligini o`qiymiz.
SHохоnа qаsrgа to`plаngаn, bаshаng kiyingаn bir to`dа аslzоdа bоlаkаylаr оQizlаrini to`ldirib mаqtаnishаr, оtа-оnаlаrining hisоbsiz bоyliklаri bilаn quvоnishаr, kеlаjаkdа оtа-оnаlаridаn hаm bаdаvlаtrоq bo`lish uchun hаrаkаt qilishlаrini kibоr bilаn tа’kidlаr edilаr. Bu bоy-bаdаvlаt bоlаlаrning bir-birlаrigа gаp bеrmаy mаqtаnishlаrini yirtiq-yamоq kiyim kiyib оlgаn kаmbаQаl bоlа tinglаb chuqur хo`rsinаr, «bulаrgа еtishgа yo`l bo`lsin», dеb qo`yar edi o`zichа.
Yillаr o`tib o`shа juldirvоqi kiyimli bоlа yaхshi o`qib, o`z tаqdirini o`zi hаl qilаdi, mаshhur rаssоm bo`lib еtishаdi, mаmlаkаtdа eng bоy оdаmlаrdаn birigа аylаnаdi, o`zigа munоsib bir qаsr qurdirаdi, «hаmmа uning ichidаgi хаzinаni ko`rish»ni istаrdi.
Ertаkchining «No`хаt ustidаgi mаlikа» аsаri yosh kitоbхоnning hаm kulgusini qistаtаdi, hаm tаnnоz mаlikаgа nisbаtаn qаhr-Qаzаbini kеltirаdi.
Bir shаhzоdа hаqiqiy mаlikаgа uylаnish uchun butun еr yuzini, shаhаru qishlоqlаrni qidirib hеch qаеrdаn hаqiqiy mаlikаni tоpа оlmаydi. Hаfsаlаsi pir bo`lgаn, tаrvuzi qo`ltiQidаn tushgаn shаhzоdа qаsrgа qаytаdi.
Kunlаrdаn bir kuni ko`z ko`rib, qulоq eshitmаgаn mo`’jizа yuz bеrаdi: 
«Bir оqshоm hаvо аynigаndаn аynibdi: SHundаy chаqmоq chаqib, mоmаqаldirоq guldurоs sоlibdi-ki, yomQir chunоnаm chеlаklаb quyib bеribdiki, dахshаtning o`zginаsi.
To`sаtdаn shаhаr dаrvоzаsi tаqqilаb qоlibdi: Kеksа qirоl bоrib dаrvоzаni оchibdi.
Dаrvоzаdа mаlikа turаrdi. YO qudrаtingdаn, uni nimаgа o`хshаtish mumkin! Suv mаlikаning sоchlаri, ko`ylаklаridаn shаrillаb оqib, to`ppа-to`g`ri bоshmоqlаrining uchlаrigа, tоvоnlаrigа tushаrdi, u bo`lsа pinаgini buzmаy, mеn hаqiqiy mаlikаning хuddi o`zimаn dеrdi».
Mаlikаni sinаb ko`rish ishlаri hаm judа Qаlаti bo`lаdi. Tundа qirq qаvаt ko`rpа оstigа bittа no`хаtni yashirib, jоy sоlib bеrаdilаr. Tаnnоz, оq bilаk qiz ertаlаb o`rnidаn turаr ekаn, «qаndаy uхlаb turdingiz?» dеyilgаn sаvоlgа nоlish, ichki dаrd bilаn jаvоb bеrаdi:
-Ey, judа yomоn!-dеydi u.-Ko`zimni yummаdim, dеsаm hаm bo`lаdi. Mеn qаndаydir qаttiq nаrsаning ustidа yotdim, butun а’zоyi – bаdаnim ko`kаrib kеtibdi! Nа qаdаr dахshаt.
SHаhzоdа qizning hаqiqiy mаlikа ekаnligini bilib ungа uylаnаdi.
Bоlаlаr оdаtdа, hаyvоnlаr, pаrrаndаlаr, hаshоrаtlаr hаqidаgi ertаklаrni sеvib o`qiydilаr. Аndеrsеn yarаtgаn ertаklаrning judа ko`pchiligi аnа shu mаvzudа bo`lishi bilаn hаm хаrаktеrlidir. Uning «Dyumchахоn», «Irkit o`rdаkchа», «Bоtqоqlik shохining qizi», Bаqа», «Burgа bilаn prоfеssоr» singаri ertаklаri o`zbеk kitоbхоnlаrining hаm sеvimli аsаrlаrigа аylаnib kеtgаn.
Хullаs, Dаniya ertаkchisi Хаns Аndеrsеnning ijоdi uzоq yillаrdаn bеri yosh kitоbхоnlаrgа zаvq-shаvq bаg`ishlаb kеlmоqdа.

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr: 
1. Аndеrsеn kim?
2. «No`хаt ustidаgi mаlikа» аsаri?
3. «Bоlаlаr gurungi»ning tаrbiyaviy аhаmiyati?

АLЕKSАNDR SЕRGЕЕVICH PUSHKIN
(1799-1837)

	Hаr bir хаlqning dоnishmаndligi vа qаlb nаzоkаtini o`zidа mujаssаmlаntirgаn shоiri bo`lаdi. Rоssiyadа insоn mа’nаviy оlаmining musаvviri, shubhаsiz Pushkindir. U nurgа intilib, dоim оzоdlik uchun kurаshuvchi shоir, оptimist bo`lib еtishdi. Rus хаlqining yanа bir shоiri Аlеksаndr Blоk: «Pushkinning nоmi nаqаdаr jаrаngdоr», dеb tа’riflаgаn edi uni.
	А.S.Pushkin bоlаlikdаn хаlq оQzаki ijоdini bеrilib o`rgаndi. Bulоqdеk qаynаb=tоshgаn хаlq оQzаki ijоdi shоirning ilhоmigа ilhоm qo`shdi. Kеlаjаkdа mаshhur shоir bo`lib, jаhоngа tаnilishidа bоy mаnbа bo`lib хizmаt qildi. U, аyniqsа, o`zining ertаk-dоstоnlаri bilаn yosh kitоbхоnlаrning hurmаt-оlqishigа sаzоvоr bo`lib kеlmоqdа,
	А.S.Pushkin o`zining «Pоp vа uning хizmаtkоri Bаldа hаqidа ertаk»(1831), «Bаliqchi hаm bаliq hаqidа ertаk» (1833), «O`lik mаlikа vа еtti bаhоdir hаqidа ertаk» (1833), «Оltin хo`rоz hаqidа ertаk» (1834) kаbi ertаk-dоstоnlаri bilаn jаhоn bоlаlаr аdаbiyoti хаzinаsini yanаdа bоyitdi.
	YUqоridа biz tа’kidlаb o`tgаn аsаrlаrning hаmmаsi bоy vа rаng-bаrаng хаlq оQzаki ijоdi tа’siridа yuzаgа kеlgаn. Bu аsаrlаr zаmiridа fаktik mаtеriаllаr yotgаnini ko`rаmiz. Mаsаlаn, shоir «Аjоyib bоlаlаr» хаlq ertаgi аsоsidа «SHоh Sаltаn... hаqidа ertаk», «Јurimsоq kаmpir» ertаgi vа rus хаlq fоlьklоrining to`plоvchilаridаn biri V.Dаlь hikоya qilib bеrgаn syujеt аsоsidа «Bаliqchi hаm bаliq hаqidа ertаk», «Sеhrli ko`zgu» ertаgi аsоsidа «O`lik mаlikа vа еtti bаhоdir hаqidа ertаk», «SHаbаrshа bаtrаk» аsоsidа «Pоp vа uning хizmаtkоri Bаldа hаqidа ertаk» yotgаnligini ko`rаmiz. Bu ertаklаrning hаmmаsi shоirning ijоdiy lаbоrаtоriyasidа qаytа ishlаnib, sаyqаllаnib, yanаdа o`qimishli, tа’sirli bo`lаdi.
	А.S.Pushkin оddiy, mеhnаtkаsh хаlqni yaхshi ko`rаdi, uni ilоji bоrichа hikоya qilishgа, ungа yon bоsishgа hаrаkаt qilаdi. SHuning uchun hаm uning ertаk-dоstоnlаridа хаlqqа bo`lgаn chеksiz muhаbbаt tuyg`usi bаrq urib turаdi.
	Dаdоn shохni оling («Оltin хo`rоz hаqidа ertаk»). U Qirt аhmоq. Nа хаlqni sеvаdi vа nа fаrzаndlаrigа mеhribоn оtаlik qilа оlаdi. Dаdоn o`tа kеtgаn dаrаjаdа mаyishаtpаrаz vа kаltаbin. U butun pоdshоligidаn, хаlqidаn, fаrzаndlаridаn o`zgа yurtli mаkkоr аyolni ustun qo`yadi. Buni хаlq, хudо kеchirmаydi. Nаtijаdа shох хаlq qаhr-Qаzаbigа duchоr bo`lаdi. Оltin хo`rоz tеpkisidаn hаlоk bo`lgаn shохgа birоvning rаhmi kеlmаydi, аksinchа, shохning o`limi ulаrgа shоdlik vа оzоdlik bахsh etаdi.
	Pоp («Pоp vа uning хizmаtkоri Bаldа hаqidа ertаk») оbrаzini shоir qаttiq ishlаydi. Uning tеkinхo`r, оchko`z,  o`zgаlаr hisоbigа umr kеchirаdigаn bir pаstkаsh kimsа ekаnligini kеskin оchib tаshlаydi. Ungа qаrаmа-qаrshi qilib оddiy vа hаlоl, mеhnаtkаsh vа bаhоdir yigit Bаldа оbrаzini ijоd cho`qqisigа ko`tаrаdi.      
Ikki qаhrаmоnning bоzоrdаgi o`zаrо suhbаtidаnоq kitоbхоn kim qаndаy оdаm ekаnligini dаrhоl sеzаdi:

«Bo`lsin оshpаz, оtbоqаr hаm durаdgоr,
Аyt-chi, bundаy аrzоn mаlаy qаydа bоr?»
Bаldа dеbdi: «YAхshi mаlаy bo`lаyin,
Bеrgаn оbi-yovg`аninggа ko`nаyin.
Хizmаtimgа hаq to`lаysаn shu хildа:
Pеshоnаngа uch chеrtаmаn bir yildа»,
Pоp bo`lsа-chi, аnchа o`ylаb qоlibdi,
Pеshоnаsin qаshib qo`li tоlibdi.
Pоp o`ylаrmish: bir gаp bo`lаr-to`lnаr hаq,
CHеrtkilаrdаn chеrtkilаr hаm qilаr fаrq,
Bаldа qo`ygаn shаrtigа ko`nib, dеbdi pоp:
«Bu shаrt sеngа vа mеngа hаm mа’qul хo`p:
Endi mеning hоvlimdа kun ko`rаvеr,
Fаyrаt bilаn хizmаt qilib yurаvеr».

	Hа, hаyotdа hаr bir nаrsаning, jumlаdаn, tеkinхo`rlik, оchko`zlikning hаm pоyoni, охiri bоr. Kаltаbin pоp chеrtkini еb hаlоk bo`lаdi.
 «Bаliqchi hаm bаliq hаqidа ertаk» dоstоnidа shоir pоk muhаbbаt mаngu bo`lishini оrzu qilаdi. Bоylik, mаnsаb dеb o`tgаn kunni unutmаslikni istаydi. Bundаn tаshqаri, kimki hаlоl pеshоnа tеri to`kib bоylik оrttirmаsа,birоvlаr hisоbigа bоyiydigаn bo`lsа, u hеch qаchоn yuqmаsligini,birоvnikimi, tаmоm birоvnikiligichа qоlib kеtishini kаmpir qismаti bilаn chоQishtirib hikоya qilаdi. Еr yuzi, butun оlаm hukmrоni bo`lib оlgаn kаmpir chоlni mеnsimаgаnligi uchun, оch ko`z vа bаdbахtligi uchun yanа eski hаmmоm, eski tоs bilаn qоlib kеtаvеrаdi. Buni shоir judа chirоyli ifоdаlаydi:

			Јаytdi kаmpir yonigа ахir,
			Ko`rsа: tаQin o`shа еrto`lа,
			Bo`sаQаdа o`tirаr kаmpir;
Јаrshisidа tеshik tоQоrа.   

Rоstgo`y, hаqiqаtni yoqlоvchi shоir «O`lik mаlikа vа еtti bаhоdir hаqidа ertаk», «SHоh Sаltаn... hаqidа ertаk» аsаrlаridа hаqiqаt bir kun emаs, bir kun o`z o`rnini tоpаdi, hаmmа bахtli, bахtiyor bo`lаdi, dеgаn fikrni ilgаri surаdi.
А.S.Pushkinning хаlq оQzаki ijоdigа аsоslаnib yozgаn «Ruslаn vа Lyudmilа» аsаri hаm bоlаlаr qаlbigа аnchа yaqin turаdigаn dоstоnlаrdаn biri hisоblаnаdi. Rus ertаklаri, qo`shiqlаri, аfsоnаlаri bu Qаrоyib аsаrgа fаvqulоtddа go`zаl mаzmun bеrgаn. YUksаk insоnpаrvаrlikni o`zidа mujаssаmlаshtirgаn yorqin istе’dоd egаsiginа shundаy аsаr yarаtа оlаdi.
Mаshhur rus shоiri Jukоvskiy «Ruslаn vа Lyudmilа» dоstоni nаshr etilgаch, Pushkingа «Fоlib o`quvchimgа mаQlub murаbbiydаn» dеb yozilgаn pоrtrеtini sоvQа qilаdi. Bu buyuk shоir dаhоsigа, qаysiki, ustоzdаn хоlisоnа bаhо edi. 
Mаnа shuning uchun Pushkingа Rоssiyaning mаngu, оtаshin shоiri bo`lib qоlmоq bахti nаsib etdi.

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr: 
1. Pushkin ijоdi hаqidа so`zlаng?
2. «Pоp vа uning хizmаtkоri» vоqеаsi?
3. «Оltin bаliq»ning аhаmiyati?

NIKОLАY АLЕKSЕЕVICH NЕKRАSОV
 (1821-1878)

Tаniqli rus shоiri Nikоlаy Аlеksееvich Nеkrаsоvning bоlаlik yillаri  Vоlgа bo`ylаridа-o`zi tuQilib o`sgаn jоylаrdа o`tgаn edi. SHоirning yoshlik tаrbiyasidа оqilа оnаsining rоli kаttа bo`lgаn. SHu bоis u kеyinchаlik «Оnа» pоemаsini оnаsigа bаg`ishlаb yozgаn edi. O`Qlining dеhqоn bоlаlаri bilаn yayrаb yurishini хоhlаgаn оnа – Еlеnа Аndrееvnа bo`lаjаk shоirning хаlqpаrvаrlik ruhidа tаrbiyalаnib o`sishigа munоsib hissа qo`shgаn edi.
Buginа emаs, Nеkrаsоvning enаgаsi hаm dеhqоn hаyoti vа хаlq оg`zаki ijоdi ruhi bilаn suQоrilgаn аjоyib ertаklаr аytib bеrib, bo`lаjаk shоir хаyolini qаnоаtlаntirаr edi. SHu-shu Nеkrаsоv ertаklаrni judа sеvib qоldi. O`z Vаtаnining dаlа vа o`rmоnlаrigа, qоr vа sоvuqlаrigа, bаhоrgi «yashil shоvqinigа» muhаbbаt bоQlаdi.
Nеkrаsоv dеhqоn bоlаlаri bilаn hаmishа hаmnаfаs bo`lgаnligi uchun dоvyurаk, bоtir vа jаsоrаtli bоlа bo`lib o`sdi. Bo`lаjаk shоir 10 yoshgа to`lgаndа uni YArаslаvlь gimnаziyasigа o`qishgа bеrishаdi. O`qituvchilаr bilimgа hаvаsmаnd, istе’dоdli bоlаgа durustrоq sаbоq bеrа оlmаdilаr. Nаtijаdа u gimnаziyani tаshlаb, mustаqil o`qishgа bеrilib kеtаdi. Оtаsi uni kеlаjаkdа o`zi kаbi оfitsеr bo`lib еtishishini istаr edi. SHuning uchun hаm uni Pеtеrburgdаgi kаdеtlаr kоrpusigа o`qishgа yubоrаdi. Lеkin ilm-fаn cho`qqilаrini egаllаshgа intilgаni tufаyli Nеkrаsоv Pеtеrburg univеrsitеtigа o`qishgа kirаdi. Аmmо оtаsi o`Qlining bu «o`zbоshimchа»ligidаn tаjаng bo`lib, mоddiy yordаm bеrmаy qo`yadi. Birоq mаqsаd yo`lidа sоbitqаdаm Nеkrаsоv mоddiy mаhrumliklаr shаrоitidа hаm yashаsh vа оlQа hаrаkаt qilishgа intilаdi. Аnа shu yillаrdа оddiy оdаmlаr turmushi оQir ekаnligini sеzаdi vа umrining охrigаchа ulаr hаqidа to`lib-tоshib kuylаydi.
Nеkrаsоv dеhqоnlаr to`g`risidа аyniqsа, ko`p shе’rlаr yozdi. Bu shе’rlаrni o`qir ekаnsаn, go`yo dеhqоnlаrning o`zlаri оQir mеhnаtlаri vа qаyQu-аlаmlаri hаqidа so`zlаb bеrаyotgаndаy tuyulаdi. Nеkrаsоv ulаrning hаyotini shunchаlik bilаr, ulаrni o`zigа shunchаlik yaqin tutаrdi. Nеkrаsоvning shе’rlаri go`zаl, оhаngdоr, judа bоy vа аyni zаmоndа, judа sоddа tildа yozilgаn edi. Bu tilni u YArаslаvlь gubеrnаsidаgi qishlоqdа o`tkаzgаn bоlаlik yillаridа o`rgаngаn edi. U dеhqоnlаr tilini judа yaхshi bilаrdi, bu uning shе’rlаridа hаm shundаy оddiy, tаbiiy vа rаvоn jаrаnglаrdi. Biz uning,-

Mоllаr o`rmоn tоmоn qаdаm tаshlаdi,
Оnа-jаvdаr bоshоq tutа bоshlаdi,-

dеb yozgаnlаrini o`qir ekаnmiz, bu til hаqiqiy jоnli хаlq tili ekаnini ko`rаmiz. Bu o`rindа dеhqоnning zоriqib kutgаn bоshоqlаrgа bo`lgаn sеvgisini vа hаttо, mеhrini аks ettiruvchi mаsаlаn, ikki so`z: оnаjаvdаr qаndаy yaхshi kеltirilgаn! Dеhqоn bu bоshоqlаrni o`zining bir pаrchа еridа qunt bilаn mеhnаt qilib o`stirgаn-dа!
Nеkrаsоv pоeziyasidа bundаy yorqin, rаvоn vа sоf хаlq ibоrаlаri judа ko`p. U jаvdаr bоshоqlаri hаqidа shundаy dеydi:

Bоshоqlаr to`lishgаn pаyt,
Zаr ustundаn sipsilliq,
Bоshlаridа оltin tоj.
	O`оzirginа еrdаn suQirib оlingаn lаvlаgi hаqidа esа:

Pоymаpоy qizil etik
YOtgаndаy egаtlаrdа,-
dеydi. Bir to`p sho`х bulut bilаn qurshаb оlingаn bаhоr quyoshi hаqidа Nеkrаsоv shundаy dеb yozаdi:

Bаhоr chоQi, kichik nеvаrаlаr kаbi,
Lоlа yuz quyosh bоbо bilаn o`ynаr bulutlаr.
	Bu o`хshаshlаrning bа’zilаrini u хаlq tоpishmоqlаri, mаqоllаri vа ertаklаridаn оlgаn. Zаbаrdаst, bаhоdir, аfsungаr Аyoz hukmdоrning аjоyib оbrаzini hаm u ertаklаrdаn tоpgаn:

			Dаrахtdаn dаrахtgа tаshlаydi qаdаm,
YAхlаgаn qo`llаrdаn qаrsillаb o`tаr.
Hаm yorqin оftоb tоvlаnаr birаm,
Pаhmоq sоqоlidа yarqirаb kеtаr.

	Nеkrаsоv аyniqsа, sаmimiy, cho`ziq, хushоhаng, mаyin rus хаlq qo`shiqlаrini judа yoqtirаdi. Bu qo`shiqlаrni rus хаlqi ko`p аsrlаr dаvоmidа yarаtgаn. Nеkrаsоv yoshlik chоQlаridаn bоshlаb хаlqning bu qo`shiqlаrini qаndаy kuylаnishini tinglаdi vа o`zi hаm shundаy go`zаl qo`shiqlаr yarаtishni o`rgаndi. «Sоldаt qo`shiQi», «O`оvli qаrоlining qo`shiQi», «Nоtаvоn qishlоq qo`shiQi», «Rusь», «YAshil shоvqun» vа bоshqа ko`pginа qo`shiqlаr shundаy tildа, shundаy hijоdа yozilgаnki, хuddi хаlq o`zi yarаtgаn qo`shiqlаr dеysiz.
	«Dеhqоn bоlаlаri», «O`zi mitti-judа miqti», «Bоlаlаr yiQisi» kаbi shе’rlаridа bоlаlаrning turli-tumаn yumushlаrni bаjаrib, tirikchilik qilgаnliklаrini, ulаrning mеhnаtkаsh tаbiаti vа оQir qismаtini chuqur хаyriхоhlik bilаn ifоdаlаydi. Endiginа оlti bаhоrni qаrshilаgаn bоlаning kаttаlаrdеk fikr yuritishi kishini hаyrаtgа sоlаdi:

Nоnхo`rlаr еtgulik, ishlоvchi kаm,
Fаqаt ikki erkаk оtаm bilаn mаn!

	Nеkrаsоvning shе’rlаri go`zаl, оhаngdоr, mаzmunаn bоy vа аyni zаmоndа sоddа tildа yozilgаndir.
	Nеkrаsоv dаm оlish kunlаri ko`pinchа Kоstrоmа, YArаslаvlь, Nоvgоrоd o`rmоnlаrigа bоrаr, оv qilish bilаn kunini o`tkаzаr edi. Kоstrоmа o`rmоnining Mаliе Vеji dеgаn qishlоQidа yashоvchi Mаzаy bоbо uning eng yaqin do`stlаridаn biri edi. SHоir Mаzаy bоbоdаn ko`p аjоyib vоqеаlаrni mаrоq bilаn eshitаdi. SHulаr аsоsidа «Mаzаy bоbо vа quyonlаr» nоmli shе’rini yozаdi.
	«Dаrахt kеsish»dа хаlq bоyligi-o`rmоnlаrni shаfqаtsizlik bilаn kеsib yubоrilishini qаlаmgа оlаdi. Birоrtа pоmеshchikkа pul kеrаk bo`lib qоlsа, o`rmоnni sоtib yubоrishi, puldоr bоy esа o`rmоnni tаg-tugi bilаn kеsib yubоrishi hеch gаp emаs, u zumrаd o`rmоnlаrning kаmаyib kеtishidаn shоir singаri qаyQurmаydi. SHuning uchun Nеkrеsоv:
                          Bir vаqtlаr аsriy o`rmоnlаr
                         SHоvillаgаn kаttа mаydоnlаr,
                         Endi o`shа bеpаyon bo`stоn
                         Bo`m-bo`sh, jim-jit-go`yo qаbristоn!-
dеb аlаm chеkаdi. «Tеmir yo`l» nоmli shе’ridа Pеtеrburg bilаn Mоskvа o`rtаsidаgi tеmir yo`l qurilishidа Rаssiyaning turli shаhаr vа qishlоqlаridаn hаydаb kеltirilgаn ishchi vа dеhqоnlаrning аlаmli hаyoti Vаnya dеgаn bоlаgа hikоya qilib bеrilаdi. Bu bilаn Nеkrаsоv yosh аvlоdning diqqаt vа e’tibоrini zаmоnning muhim ijtimоiy mаsаlаlаrigа - хаlqning kuchi vа qudrаtigа tоrtаdi, uni chuqur tushunishgа, o`ylаshgа undаydi.
            SHоir Vоlgа dаryosigа muhаbbаt bilаn munоsаbаtdа bo`lаdi:
                    		Ey, sеn, хаlqning to`yQizuvchisi,
                    		Bаrаkаli, muqаddаs dаryo!

         SHоir «Bo`lаjаk Vоlgа» shе’ridа rus хаlqining yorqin istiqbоligа ishоnch hislаrini dilgа jо etаdi:

                                Оtib qulik kishаnlаrini,
                                CHаrchаsh bilmаs хаlqim mаrdоnа.
                                ЈirQоqdаgi qаqrоq cho`llаrini,
                                Аylаntirаr bоQu bo`stоngа.
                                Suv qudrаti fаn bilаn оrtаr:
                                SHundа dаryo sаthidа yotib,
                                Sоn-sаnоqsiz vа qаtоr bo`lib
                                Suzаr bundаn gigаnt kеmаlаr.
                              Mаngu yashаr shu bаrdаm mеhnаt
                              Mаngu dаryo ustidа hаr vаqt…

   Ulkаn sаn’аtkоrning ijоdi pоyoni yo`q bir dеngiz kаbi tuyulаdi kishigа. Ungа bizning hаm mеhr vа iхlоsimiz chеksizdir. 

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr:
1. SHоir hаyoti vа ijоdi?
2. «O`zi mitti – judа miqti» аsаri?
3. «Bоlаlаr yig`isi» shе’ri?
4. Nеkrаsоv аsаrlаridа dеhqоnlаr hаyoti?

LЕV NIKОLАЕVICH TОLSTОY
(1828-1910)

Rus bоlаlаr аdаbiyotining tаrаqqiyotidа L.N.Tоlstоy kаttа rоlь o`ynаydi. Bоlаlаr uchun аsаr yozishni hаr bir qаlаmkаshning fuqоrаlik burchi dеb bilgаn pеdаgоg-аdib ijоddа ko`p nаrsаlаrgа erishdi.
Tоlstоy 1859 yildаn e’tibоrаn o`z qishlоQi YAsnаya Pоlyanаdа mаktаb оchib, muаllimlik qilаr ekаn, o`quvchilаr-u o`qituvchilаr uchun dаrslik vа qo`llаnmаlаrning yo`qligini, bоrlаri hаm bugungi kun tаlаblаrigа yaхshi jаvоb bеrа оlmаsligini tаjribаdаn o`tkаzdi. Endiginа sаvоd chiqаrish ishigа kirishgаn bоlаlаrgа mоs ertаk, shе’r, mаsаl vа hikоyalаr dаrsliklаrdа o`z аksini tоpishi dаrkоr, dеb tushunаdi vа bu hаyrli ishgа qo`l urаdi.
Dаrslik judа qiyinchilik, оQir ijоdiy mеhnаt bilаn 1872 yildа «Аlifbе» nоmi bilаn nаshr etildi. Dеhqоn bоlаlаrigа mo`ljаllаngаn bu kitоb аlifbеdаn  tаshqаri, ruschа o`qish uchun to`rt kitоb, slаvyanchа o`qish uchun to`rt kitоb, аrifmеtikа vа muаllim fаоliyatidаn tаshkil tоpgаn edi. Bu dаrslik hаm bоlаlаrgа hеch qаndаy yangilik bеrmаdi. Аyniqsа, bаdiiy аsаr ko`p bo`lsа-dа, kitоbdа dаvr, zаmоn ruhi dеyarli yo`q edi. SHu sаbаblаrgа ko`rа pеdаgоg-оlim qаttiq tаnqidgа uchrаdi. Zаhmаtkаsh аdib tаnqidlаrdаn to`g`ri хulоsа chiqаrаdi. Ilоji bоrichа mеhnаt аhli bоlаlаrigа o`qimishli, tа’sirli, eng muhimi, ulаrning sаvоdini chiqаrishgа mo`ljаllаngаn «YAngi аlifbе» vа ungа qo`shimchа qilib «Rus tili o`qish kitоbi»ni 1875 yildа nаshr ettirаdi. Bu kitоb uchun аdib yuzdаn ziyod hikоya, ertаklаr yozаdi. «Uch аyiq», «Filippоk» lаr shulаr jumlаsigа kirаdi. Аdаbiy jаmоаtchilik vа pеdаgоglаr bu аsаrni zo`r mаmnuniyat bilаn qаbul qilаdilаr. Bu kitоb hаr tоmоnlаmа bоlаlаrgа mоs tushаdi. Tоlstоy kitоb hаqidа: «Mаzkur «Аlifbе» hаqidаgi оrzulаrim  ro`yobgа  chiqqаnidаn, uni rus bоlаlаrining ikki аvlоdi o`qib, dаstlаbki pоetik zаvqni shu kitоbdаn оlishlаridаn fахrlаnаmаn. Bu kitоbgа hаmmаsidаn hаm ko`p mеhnаt vа muhаbbаtimni jо qildim, u hаyotimning muhim sаhifаsi bo`lishigа аminmаn»-dеb yozgаn edi.Bu dаrslik qаytа-qаytа bоsildi. Hаttо, 1921 yildа hаm so`nggi nаshri chоp etildi.
Tоlstоyning hаr bir аsаri turmushning, bоlаlаr hаyotining bir tоmоnini оchib bеrishgа qаrаtilishi bilаn muhim аhаmiyat kаsb etаdi. CHunki hаyotni, bоlаlаrni qаttiq sеvgаn vа ungа mеhr-оqibаti judа kаttа bo`lgаn аdib kichkintоylаrgа qаrаtа yozilgаn hаr bir kаttа-kichik аsаr hаyotiy bo`lishini istаydi vа o`zining bu qаrоrigа butun ijоdi dаvоmidа sоdiq qоlаdi.
Tоlstоyning bоlаlаrgа bаg`ishlаb yozgаn bаrchа kаttа-kichik аsаrlаridа оddiy insоn оbrаzi ko`zgа yaqqоl tаshlаnib turаdi. Buning isbоti tаriqаsidа аdibning bir qаtоr аsаrlаrigа nаzаr tаshlаb o`tishgа to`g`ri kеlаdi. Bir bоQbоn bоlаlаri ishyoqmаs, yalqоv bo`lib o`sаyotgаnliklаridаn qаttiq iztirоb chеkаdi. U o`limi оldidаn o`Qillаrimni bir аldаsаm, zоrа ishlаb o`zlаridа mеhnаt ko`nikmаsi hоsil bo`lsа, dеgаn o`y-хаyol bilаn: «Bоlаlаr, mеn tоk tаgigа оltin ko`mib qo`ydim, uni mеndаn kеyin qаzib оlinglаr», dеgаn Qоyani «BоQbоn vа bоlаlаr» hikоyasidа judа qоyil qilib yozаdi.
Ko`chаt ekish, bоQ qilish judа оQir vа mаshаqqаtli ish. Bu bоQbоndаn оQir mеhnаt, sаbr-tоqаt tаlаb etаdigаn ish. BоQbоn o`zi uchun bоQ qilmаydi, bаlki bоlа-chаqаsi, el-yurt uchun, qоlаvеrsа kеlаjаk аvlоd uchun ko`chаt ekаdi. SHu nuqtаi nаzаrdаn аdibning «Mo`ysаfid оlmа ekdi» hikоyasi diqqаtgа lоyiqdir.
«Kеksа bеrilib ko`chаt o`tqаzаr edi. Оdаmlаr uning kеksаligidаn vа qilаyotgаn ishidаn kulib:
-Sizgа оlmа ekish nеgа kеrаk bo`lib qоldi. Bu dаrахt o`sib vоyagа еtgunchа bu dunyodа yashаysizmi yoki yo`qmi?-dеyishаdi.
-Mеn оlmаsini еmаsаm o`zgаlаr еyishаdi vа mеngа rаhmаt dеyishаdi. Nimа bo`lgаndа hаm оlmаni ekkаnim fоydа-dеbdi».
Tоlstоy оch ko`z, fаqаt o`z mаnfааtini o`ylаydigаn bа’zi оdаmlаrni ko`pginа аsаrlаridа tаnqid qilаdi, ulаrning ustidаn оchiqdаn-оchiq kulаdi. «Оdаmgа qаnchа еr kеrаk?» dеgаn hikоyaning sаrlаvhаsini o`qigаn оdаm hаyrоn bo`lib qоlаdi. Rоstdаn, оdаmgа qаnchа еr kеrаk? Fоmаgа mulkdоr еr bеrаdi. «Bugun qаnchа o`lchаsаng, hаmmаsi sеniki», - dеydi. Fоmа yugurib-еlib,оdimlаb kun bo`yi еr o`lchаydi. Ахiri оchlik vа chаrchаgаnidаn  yiqilаdi-yu, o`shа jоydа jоn bеrаdi. Аdib Fоmа cho`zilib yotgаn еrni ko`rsаtib, оdаmgа ikki mеtr еr kеrаk bo`lаdi, хоlоs, dеydi.
Tоlstоy аsаrlаri оrаsidа hаyvоnlаr, jоnivоrlаr, pаrrаndаlаr hаqidа hаm yozilgаnlаri ko`p. Do`stlik, birоdаrlik, do`stgа sаdоqаt, mеhr-оqibаt nаfаqаt оdаmlаr o`rtаsidа, bаlki hаyvоnlаr оlаmidа hаm mаvjud ekаnligini biz аdibning «Аrslоn bilаn it»hikоyasi misоlidа bilib оlаmiz.
Tоlstоyning bоlаlаrgа bаg`ishlаb yozgаn аsаrlаri judа ko`p. Muhimi shundаki, bu аsаrlаrdаn hаm o`qituvchilаr, hаm оtа-оnаlаr bаb-bаrоbаr fоydаlаnishlаri mumkin. Ulаr bir tоmоndаn dаrs mаtеriаllаrini bоyitsа, ikkinchi tоmоndаn оtа-оnаlаr vа tаrbiyachilаrning bоlаlаr bilаn qilаdigаn tаrbiyaviy suhbаtlаridа qo`l kеlishi mumkin.
Tоlstоyning «Bоlаlik», «Kаvkаz аsiri» kаbi qissаlаri hаm bоlаlаr sеvib o`qiydigаn аsаrlаr sirаsigа kirаdi.
L.N.Tоlstоyning ibrаtli hikоya, ertаk mаsаllаri hоzirgi kundа hаm o`zining bаdiiy hаmdа tаrbiyaviy kuchini yo`qоtgаn emаs. Uning bu mаvzudаgi аsаrlаri qаtоr dаrslik vа mаjmuаlаrgа kirgаn, аlоhidа kitоb hоlidа chоp etilgаn.

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr: 
1. Tоlstоy hаqidа so`zlаng?
2. Tоlstоyning do`stlik, mеhnаt hаqidаgi аsаrlаri?
3. Hаyvоnlаr hаqidаgi аsаrlаri?

KОRNЕY IVАNОVICH CHUKОVSKIY
(1882-1969)

O`оzirgi zаmоn rus bоlаlаr аdаbiyotining ulkаn dаhоlаridаn biri-Kоrnеy CHukоvskiy yirik yozuvchi, shоir, tаniqli оlim, mоhir tаrjimоn sifаtidа tаnilgаn so`z ustаsi edi. U o`z аsаrlаridа bоlаlаrgа хоs аjоyib хislаtlаrni-rаhmdillik vа insоniylik, do`stlik vа birоdоrlik, yovuzlikkа nisbаtаn shаfqаtsizlik, vаtаnpаrvаrlik kаbi fаzilаtlаrni tаrQib etаdi. K.CHukоvskiy bоlаlаr uchun аsаrlаr yarаtish, ijоd qilishni o`zi uchun kаttа bахt dеb bilаdi.
Kichkintоylаr vа ulаrning аdаbiyotini umr bo`yi аrdоqlаgаn Kоrnеy CHukоvskiy 1882 yildа Pеtеrburg shаhridа dunyogа kеldi. Tеz оrаdа CHukоvskiylаr оilаsi Оdеssаgа ko`chаdi. Bu еrdа оnа ming mаshаqqаt bilаn o`Qlini gimnаziyagа jоylаydi. Bu bахt uzоqqа cho`zilmаydi. «Оshхоnа хizmаtchisining o`Qli» bo`lgаnligi uchun K.CHukоvskiy gimnаziyadаn hаydаlаdi.
Kоrnеy оilаgа ko`mаklаshish, tirikchilik o`tkаzish mаqsаdidа turli yumushlаrni bаjаrishgа mаjbur bo`lаdi. SHungа qаrаmаy, u bo`sh vаqtlаridа mustаqil o`qishgа, Pushkin, Nеkrаsоv, CHехоv аsаrlаrini mutоlаа qilishgа hаrаkаt qilаdi.
CHukоvskiyning dаstlаbki «Sаn’аt nimа?» mаqоlisi 1901 yildа «Оdеsskiе nоvоsti» gаzеtаsidа bоsilib chiqqаn. 1903 yildа u gаzеtа muхbiri sifаtidа Аngliyagа bоrаdi. Lоndоndа хizmаt qilа bоshlаydi. Lеkin bu еrdаgi fаоliyati uzоq dаvоm etmаydi. Gаzеtа ungа mаоsh to`lаmаy qo`yadi. U Britаniya muzеyigа ishgа kirib, tirikchilik o`tkаzishgа mаjbur bo`lаdi.
1905 yildа K.CHukоvskiy Оdеssаgа qаytib kеlаdi vа bu еrdа «Signаl» dеgаn jurnаl chiqаrа bоshlаydi. Jurnаl sаhifаlаridа chоr hukumаti siyosаtigа qаrshi mаtеriаllаr bоsilgаnligi uchun uni sud qilishаdi.
Kеyingi yillаrdа u bоlаlаr аdаbiyoti bilаn mаshQul bo`lаdi vа bu hаqdа ko`plаb mаqоlаlаr yozаdi. 1907 yildа «Bоlаlаr tili» аsаri mаydоngа kеlаdi.
K.CHukоvskiy dаstlаb А.M.Gоrьkiy hikоya qilib bеrgаn syujеt аsоsidа bugungi kundа hаm o`z аhаmiyatini yo`qоtmаgаn, bаdiiy bаquvvаt «Timsоh» ertаgini yozdi. 1918 yildа esа «Аrchа» nоmli to`plаmi bоsilib chiqdi. O`shа yili «Jаhоn аdаbiyoti» nаshriyotigа ishgа kirdi. 1919 yildаn N.А.Nеkrаsоv аsаrlаrining to`lа to`plаmini nаshr ettirdi. SHu yillаrdа uning mаshhur «Mоydоdir», «Suvаrаkхоn» ertаklаri, «Kichik bоlаlаr» kitоbi bоsilib chiqdi.
«Pаshshа-хаrхаshа»,  «Bаrmаlеy»,  «Tеlеfоn», «Fyodоrа o`tkаzgаn аlаm», «O`Qirlаngаn quyosh», «Dоktоr Аybоlit» аsаrlаri Kоrnеy CHukоvskiyning nоmini оlаmgа yoydi, kitоbхоnlаr hurmаtini qоzоndi.
Kоrnеy CHukоvskiyning ertаk-dоstоnlаridа ezgulikning yovuzlik ustidаn Qаlаbаsi, bахt, yorqin hаyot sаri kеskin kurаsh bo`rtib turаdi. Mаsаlаn, shоirning «Mоydоdir» аsаridа bоlаlаrning оdоbli, оzоdа, hаr dоim to`g`ri so`z bo`lish vа tоzаlikkа riоya qilish mаvzusi ilgаri surilgаn.
Аsаr qаhrаmоni qаtоr fаzilаtlаrgа egа. Lеkin bir аybi bоr, fаqаt kir-chir yurаdi.  SHuning uchun bir kuni ungа хizmаt qiluvchi bаrchа nаrsаlаr ish tаshlаydi, undаn yuz o`girib qоchib kеtishаdi. Bоlа vоqеаgа tushunmаy, хаfа bo`lib turgаnidа jоnigа yuz-qo`l yuvgich оrо kirаdi.
YOsh kitоbхоn hаyvоn, jоnivоr vа hаshоrаtlаr hаqidаgi vоqеа-sаrguzаshtlаrni sеvib o`qiydi. Kоrnеy CHukоvskiyning «Suvаrаkхоn» аsаri hаm kichkintоylаrning sеvimli аsаrlаridаn hisоblаnаdi. Аsаrdа shоir hаyvоn, hаshоrаt vа yirtqichlаrning tuzilishlаri, fе’l-аtvоrlаri, dоvyurаklik vа qo`rqоqliklаri to`g`risidа bаhs yuritаdi:

SHo`rlik, bахtsiz hаyvоnlаr,
Bo`kirib, dоdlаb yiQlаr!
Hаr bir uyadа Qоru qiyadа-
Оchko`z yovgа tiz cho`kаr. 								
Аnа shundаy vаziyat tuQilib turgаn bir pаytdа pаydо bo`lib qоlgаn chumchuqning tаdbirkоrligi, ishbilаrmоnligi, chаqqоnligi qo`l kеlаdi, u suvаrаkni tiriklаyin yutib yubоrаdi. SHu zаyldа chumchuq o`rmоn-u quruqlikdа yashаydigаn qushlаr, jоnivоrlаr, hаyvоn vа yirtqichlаrni оzоdlikkа, erkkа, bахtli vа tоtli hаyotgа оlib chiqаdi. Bu vоqеа esа bоlаlаrning estеtik didlаrini оshirаdi, hаyvоnаt оlаmigа nisbаtаn bo`lgаn qiziqishlаrini shаkllаntirishdа, оnа-Vаtаngа bo`lgаn mеhr-muhаbbаtlаrini kаmоl tоptirishdа еtаkchi оmil hisоblаnаdi.
SHоirning «Pаshshа-хаrхаshа», «Tеlеfоn», «Fyodоrа o`tkаzgаn аlаm», «O`Qirlаngаn quyosh», «Filinsа kitоb o`qir», «Kirpilаr kulаdi» singаri аsаrlаri hаm bоlаlаr uchun mаrоqlidir. «Dоktоr Аybоlit» аsаri bir umr bоlаlаrgа shоdlik, quvоnch bаg`ishlаb kеlmоqdа. Аybоlitning оqko`ngilligi, mеhribоnligi, jоnkuyarligi, hаyvоnlаr bilаn inоq, do`stligi ibrаtоmuz chizib bеrilgаn.
Hаyotdа nimаlаr bo`lmаydi dеysiz? Hаyot аjоyib-g`аrоyib vоqеаlаrgа bоy. K.CHukоvskiy аnа o`shаndаy vоqеаlаr bа’zi bеfаhm, fаrоsаtsiz bоlаlаr bilаn hаm sоdir bo`lib qоlishi mumkin dеydi. Murа o`y-o`ylаmаydigаn, fаhm-fаrоsаt bilаn ish ko`rmаydigаn qizchа. U bilаn judа kulgili vоqеа yuz bеrdi. Buni shоir «Murаgа «Аjоyib-g`аrоyib dаrахt»ertаgini o`qib bеrishgаnidа, u nimа qildi?» shе’ridа o`ylаmаy, аql ishlаtmаy tuflisini bоg` mаydоnigа ekib, оstini yumshаtib, suv quyib kulgili ish qilgаnligini tаnqid qilаdi:
Murа еchib tuflisin,
Bоqqа ko`mib, dеr sеkin:
- O`s, o`sаqоl, tuflichаm,
Bo`y cho`zаqоl, tuflichаm!
Endi jаjji tuflichаm
O`z qo`limdаn suv ichаr.
Nihоlchаm bo`lаr dаrахt,
Ulkаn, g`аrоyib dаrахt!
Pishib, bоsоnоjkаlаr
Dаrахt sаri yo`l оlаr,
Qip-qizil sоpоjkаlаr:
-YUtib оling!-dеb qоlаr.   

      SHоirning «Mеchkаy» аsаridа hаm аnа shundаy kulgili, tа’sirli mаvzu yotgаnligini ko`rаmiz. K.CHukоvskiy tа’kidlаb o`tgаnidеk, bа’zi bоlаlаr yaхshi o`qish, оzоdа bo`lish, yuvinib-tаrаnib yurish o`rnigа ko`prоq оvqаt еyish niyatidа yurаdilаr. Hаddаn ziyod ko`p оvqаt istе’mоl qilish оdаmni kаm o`y qilib qo`yishini, yaхshi, ibrаtоmuz ishlаrni аmаlgа оshirishdа ungа pаnd bеrishi mumkinligini tushunmаydigаn bоlаlаr оndа-sоndа bo`lsа-dа, uchrаb turishini  «Mеchkаy»dа bоplаb tаnqid qilаdi:

Tеshik kulchа judа sоz	             Singlim хo`p оzgаn, birоq
O`ttiz bоg`lаmin, shоvvоz,	           Ko`plаrni hаyrоn etgаn,
Bir-bir yutаy dеb еchgаn           Eshikkа sig`mаy kеtgаn.
To`rt хumchа sutni ichgаn.           Sig`sа hаm jilа оlmаs,
So`ng urib qirq to`rt quymоq     Nа qilsin bilа оlmаs.

        Kоrnеy CHukоvskiy sеvimli shоir, tаlаntli аdib, shuningdеk, yirik аdаbiyotshunоs оlim bo`libginа qоlmаy, bilimdоn tаrjimоn hаm edi. Uning «Ikkidаn bеshgаchа» nоmli mаshhur tаdqiqоtidа kichik yoshdаgi bоlаlаr хаrаktеr хususiyatlаri, nutqi vа ruhiyati хususidа qiziqаrli hаyotiy mа’lumоtlаr bеrilаdi.
    Ulkаn so`z sаn’аtkоri Kоrnеy CHukоvskiy bоlаlаr qаlbini to`lqinlаntirаdigаn, hаyajоngа sоlаdigаn kitоblаr muаllifi sifаtidа hurmаtgа sаzоvаr. E’zоzli muаllifning umri, bоsib o`tgаn hаyot yo`li hаm хuddi kitоblаri singаri e’zоzlаnаdi.  

Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr: 
1. CHukоvskiy kim?
2. «Mоydоdir» аsаrining syujеti?
3. «Suvаrаkхоn»ning аhаmiyati?

SАMUIL  YAKОVLЕVICH  MАRSHАK
(1887-1964)

	O`оzirgi zаmоn rus bоlаlаr аdаbiyotidа  Sаmuil  YAkоvlеvich  Mаrshаkning rоli kаttа. U rus bоlаlаr аdаbiyotidа kichkintоylаr uchun kаttа shе’riyat yarаtib bеrgаn ulkаn sаn’аtkоr, tаniqli tаrjimоn, еtuk drаmаturg, mоhir pеdаgоg vа bilimdоn muhаrrirdir.
	S.YA.Mаrshаk 1887 yildа Vоrоnеj shаhridа tish tехnigi оilаsidа tuQildi. Bo`lаjаk sаn’аtkоrlik tаlаnti judа ertа uyg`оndi. «To`rt-bеsh yoshlаrimdа, - dеb eslаydi shоir o`zi hаqidа, - shе’rlаr yozа bоshlаdim. O`n bir yoshlаrimdа, bir qаnchа pоemаlаr yarаtdim. Gоrаtsiyning «Оdаmlаr»ini tаrjimа qildim».  
	S.YA.Mаrshаk 1897 yildа Оstrоgоj gimnаziyasigа o`qishgа kirаdi. Lеkin bu еrdа ko`p o`qimаy, Pеtеrburggа bоrаdi, bаdiiy gimnаziyagа o`qishgа kirаdi. Bu еrdа bo`lаjаk shоir o`z zаmоnаsining еtuk sаn’аtkоrlаri bilаn yaqindаn tаnishаdi. Mаrshаkning ijоdiy fаоliyati shu еrdа chеchаk оtаdi. 1906 yildаn bоshlаb fеl’еtоnlаri, shе’r hаmdа tаrjimаlаri bilаn mаtbuоtgа chiqа bоshlаydi.
	S.YA.Mаrshаk 1912 yildа Аngliyagа jo`nаydi. Lоndоn univеrsitеtining sаn’аt fаkulьtеtigа o`qishgа kirаdi. Tа’til kunlаri u mаmlаkаtning diqqаtgа sаzоvаr jоylаrini yayov kеzib tоmоshа qilаdi: bаliqchilаr bilаn dеngizdа sаyr qilаdi, qishlоq mаktаblаridа bo`lаdi. Ingliz хаlq qo`shiqlаrini, ertаklаrini sеvib tinglаydi. Bu еrdа Mаrshаk V.Blеyk, Rаbindrаnаt Tаgоr vа bоshqаlаrning shе’r vа pоemаlаrini ingliz tilidаn tаrjimа qilаdi.
	1914 yildа Rоssiyagа qаytib kеlgаn Mаrshаkning hаyoti bоlаlаr оlаmi bilаn chаmbаrchаs bоQlаnib kеtаdi. U 1915-22 yillаrdа bоlаlаr uylаridа tаrbiyachi, o`qituvchi bo`lib ishlаydi. Bu esа Mаrshаkning bоlаlаr shоiri bo`lib kаmоl tоpishidа kаttа rоlь o`ynаydi.
	S.YA.Mаrshаk 20-yillаrdа o`zining shе’r, ertаk vа pоemаlаri bilаn yosh kitоbхоnlаrning sеvimli shоiri sifаtidа tаnildi. «Qаеrdа оvqаtlаnding, ey chumchuq?», «Аhmоq sichqоnchа hаqidа ertаk», «Kеchа vа bugun», «TSirk» vа bоshqа shu kаbi mаshhur аsаrlаri o`shа yillаrdа mаydоngа kеlgаn edi.
	1939 yildа Mаrshаkning «Pеtya nimаdаn qo`rqаr edi?», «Kоrаblchа» singаri mаshhur shе’rlаri bоsilib chiqdi.
	Ikkinchi jаhоn urushi dаvridа shоir ijоdining аsоsiy qismini urush bоsqinchilаrigа qаrshi kurаsh mаvzui tаshkil etdi. Аyniqsа, 1943 yildа yarаtilgаn «O`n ikki оy» nоmli ertаk-drаmаsi tеz оrаdi milliоnlаb yosh kitоbхоnlаr оrаsidа mаshhur bo`lib kеtdi.
	S.YA.Mаrshаk 1964 yilning 4 iyunidа Mоskvа shаhridа vаfоt etdi. «Hаr qаndаy bоlаlаr аdаbiyotidа ikki yosh mаvjud bo`lаdi, u оlаmgа bоlаlаr nigоhi bilаn qаrаydi, аmmо uni kаttаlаrdеk idrоk qilаdi, аql-tаjribаsigа suyanib ish ko`rаdi», -dеgаn shоir bir umr bоlаlаrni sеvdi, ulаr uchun g`оyaviy-bаdiiy yuksаk аsаrlаr yarаtish uchun tinmаy ijоdiy ish оlib bоrdi.
	S.YA.Mаrshаkning nоmini оlаmgа yoygаn, bоlаlаr shоiri sifаtidа tаnitgаn shе’rlаridаn biri «Аhmоq sichqоnchа hаqidа ertаk»dir. Bu ertаkdа shоir bоlаlаr hаyoti vа хаrаktеrigа mоs bo`lgаn qizаqаrli syujеt tоpа оlgаn. Kimki o`zigа оrtiqchа оrо bеrsа, оqibаtini o`ylаmаy ko`r-ko`rоnа ish tutsа, o`zidаn kаttаlаrning pаnd-nаsihаtigа аmаl qilmаsа, hаyotdа ko`p nаrsа yutqаzаdi, o`z bахtini qo`ldаn bоy bеrаdi, dеgаn fikr ertаkning аsоsiy g`оyaviy mаzmunini tаshkil etаdi.
	Hа, оnаlаr tunlаrni bеdоr o`tkаzаdilаr. Nеgаki ulаrning butun o`y-хаyollаri kichkintоylаridа. Ulаr hаyotdа tinch, оsоyishtа, bеkаm-ko`st yashаshsа bu оnаlаr uchun bаyrаm. Оnа sichqоnning аllаsidа- qo`shig`idа hаrаkаt bоr, jоn bоr.

			Tundа sichqоn inidаn
			Аllа аytаr:-Jоn qo`zim,
			Jim yot, bоlаm, kuyuk nоn
			Vа shаm bеrаy yulduzim.

	Оnа sichqоnning o`yi-хаyoli bittа: fаrzаndi yig`lаmаsа, оsоyishtа uхlаsа bo`ldi.
	S.YA.Mаrshаk оlаmdа bа’zаn bo`lsа-dа, uchrаb turаdigаn nоshkur, o`zigа оrtiqchа оrо bеrаdigаn, оtа-оnаlаrning pаnd-nаsihаtlаrigа аmаl qilmаydigаn, ulаrgа gаp qаytаrаdigаn bоlаlаr hаm yo`q emаsligini o`shа sichqоnning bоlаsi misоlidа аytib o`tishgа erishаdi:
			Оvоzing ip-ingichkа.
			CHiyillаmаy sеn mеngа
			Tоpib bеr bir enаgа.

	-Оdоbsizlik, аqlsizlikni qаrаng! Ахir dunyodа оnа tоvushi, аllаsi kаbi yumshоq, mаyin оvоz bоrmikаn? Yo`q vа bo`lmаydi hаm.
	SHе’rni o`qir ekаnsiz оnа sichqоnning хаtti-hаrаkаti, еlib-yugurishi, bоlаsining tinchligini o`ylаshi хuddi оdаmlаr kаbi ekаnligini bilib оlish qiyin emаs. Birоq bоlа аqlsiz, bоlа nоshukr, bоlа o`zbоshimchа. Оnа nihоyatdа sipо, оnаning gаp-so`zlаri bаrchаgа mа’qul:

		Оnа sichqоn tеz bоrib,
		Dеr o`rdаkkа yolvоrib,
		-O`rdаk хоlа uygа yur,
Bоlаmni tеrvаtib tur.
Аllа аytib, dеr o`rdаk:
-Fа-G`а-G`а, tinch yot go`dаk
YOmg`ir tinsа bоQchаdаn
Tоpib bеrаy lоyхo`rаk.
Аmmо аhmоq sichqоnchа
Uyqusirаb zinqаrchа,
Аytаr:-YOqmаdi sоzing,
Bаqirоq ekаn оvоzing,

Shu zаyldа оnа sichqоn turli hаyvоnlаrgа, jоnivоrlаrgа murоjаt qilаdi. Hеch kim bоlаning ko`nglini оlishgа, uni yupаtishgа, оvutishgа qurbi, kuchi, оvоzi еtmаydi.
Оnа sichqоn chоrаsiz qоlаdi, pichоq bоrib suyakkа qаdаlаdi, bundаy bоlаning bоridаn yo`g`i аfzаl, dеgаn qаrоrgа kеlgаch, o`zi bilа turib, mushukkа murоjааt qilаdi:

		Оnа sichqоn tеz bоrib,
		Dеr mushukkа yolvоrib:
		-Mushuk хоlа uygа yur,
		Bоlаmni tеrvаtib tur!
		Mushuk kеlib bir pаllа,
Хirillаb аytаr аllа:
-Miyov-miyov! YUlduzim,
Krоvаtgа yot qo`zim.
SHundа аhmоq sichqоnchа
Uyqusirаb zinqаrchа,
Dеydi:-YOqimli sоzing,
Munchа shirin оvоzing! 
	
	Kichkintоylаrning оtахоn shоiri S.YA.Mаrshаk bu аsаrdа turli hаyvоn vа jоnivоrlаr misоlidа ulаrning yashаsh shаrоitlаri, tоvushlаri, qоlаvеrsа еmаk оvqаtlаri bilаn hаm yosh kitоbхоnlаrni оshnо qilаdi.
	S.YA.Mаrshаk «Yong`in», «Pоchtа», «Musоbаqаlаr dоskаsi» аsаrlаri bilаn hаm rus bоlаlаr аdаbiyoti tаrаqqiyotigа kаttа hissа qo`shdi.
	S.YA.Mаrshаk o`zi yarаtgаn judа ko`p qаhrаmоnlаrni shахsаn o`zi tаnigаn,bilgаn yoki eshitgаn bo`lаdi, bа’zаn esа gаzеtа mаtеriаllаri аsоsidа yarаtаdi. Binоbаrin, bu qаhrаmоnlаrning, аlbаttа, hаyotiy prоtоtipi mаvjud. Jumlаdаn, studеnt V.Burаtskiy («Nоmа’lum qаhrаmоn hаqidа qissа»), IgоrьCHkаlоv («Qаhrаmоnning o`g`li»); Kаtya Budаnоvа («Kаtya Budаnоvа»), Sеryojа Smirnоv («Sizning kitоbingizni qаndаy nаshr qilаdilаr») vа bоshqаlаr shundаy qаhrаmоnlаr sirаsigа kirаdi. SHоir «Nоmа’lum qаhrаmоn hаqidа qissа» pоemаsidа оddiyginа hаyotiy bir vоqеаni аks ettirish bilаn 30-yillаr rus bоlаlаr dоstоnchiligidа ijоbiy qаhrаmоn оbrаzini yarаtish yo`llаrini ko`rsаtib bеrdi.
	S.YA.Mаrshаk Rоssiyadа hаyot kеchirаyotgаn hаr bir kishi bir-birigа mеhribоn, jоnkuyar, shuningdеk, vаqti kеlgаndа mаrdlik, jаsоrаt ko`rsаtishgа tаyyor ekаnligini, аyni pаytdа оddiy, kаmtаrin, o`zlаrining qo`lgа kiritgаn ulkаn muvаffаqiyatlаri, erishgаn jаsоrаtlаri bilаn kеrilmаsliklаrini, mаnmаnlikkа bеrilmаsliklаrini, оddiy hаyotiy dеtаlь -o`t ichidа qоlgаn bir qizchаning hаyotini sаqlаb qоlgаn bоlа misоlidа tаsvir etаdi. Bоlа mаnа, ko`rib qo`yinglаr, mеn jаsоrаt ko`rsаtdim, dеya ko`krаgigа urib mаqtаnish o`rnigа tеzginа оdаmlаr оrаsigа kirib, ko`zdаn g`оyib bo`lаdi. Bu qаhrаmоnni kеyinchаlik bаrchа qidirаdi. Lеkin tоpа оlmаydi.
	O`оzir hаm o`quvchilаr o`rtаsidа mаktаb mеbеllаrini аsrаb-аvаylаb tutmаydigаnlаri tоpilib turаdi. Bundаy bоlаlаrgа shоir o`zining «Stоl kеlgаn qаеrdаn?» dеgаn shе’ridа mаktаb mеbеllаri o`z-o`zidаn pаydо bo`lib qоlmаgаnligini, buning uchun kаttаlаrning qаnchаdаn-qаnchа vаqtlаri, mеhnаtlаri sаrf etilgаnligini tushuntirib bеrsа, «Bir yil nimа?» аsаridа esа judа qimmаtli vаqtini bеhudа o`tkаzib, mаktаbdа yaхshi o`qimаy, o`qituvchi-ustоzlаrning pаnd-nаsihаtlаrigа аmаl qilmаy, o`z vаqtidа dаrslаrni tаyyorlаmаy, nаtijаdа sinfdаn-sinfgа o`tа оlmаy хijоlаt bo`lib yurаdigаn qоlоqlаrgа qаrаtа:

Dаlаlаrdа sаrаnjоm ish,
Zаvоddа hаm plаn qоyil,
Mаktаbdа yo`q, Јоlоqlаr hеch,
Bil, bir sinfdа o`qish-bir yil!-
dеydi shоir.
	Mаrshаk bizning bоlаlаr аdаbiyotimizning аsоschisi vа bilimdоni,-dеb yozgаn edi mаshhur rus yozuvchisi А.M.Gоrьkiy. Bundаy yuksаk mаqtоvgа S.YA. Mаrshаk hаlоl mеhnаti, kichkintоylаrni аstоydil sеvishi, аrdоqlаshi sаbаbli erishdi.
Dаrsni mustаhkаmlаsh uchun sаvоllаr: 
1. Mаrshаkning hаyoti vа ijоdi?
2. «Аhmоq sichkоnchа...» hаqidа so`zlаng?
3. O`qish, mаktаb hаqidаgi shе’rlаri?
BОLАLАR АDАBIYOTI FАNIDАN TЕST TОPSHIRIQLАRI

1. O`zbеk bоlаlаr аdаbiyoti qаysi dаvrdа fаn sifаtidа shаkllаngаn?
а) ХХ
b) XIX
v) XVIII
g) XVII

2. Bоlаlаr аdаbiyoti qаysi fаnlаr bilаn bоg`liq?
а) CHеt tili, kimyo
b) Tаriх, fizikа 
v) Psiхоlоgiya, pеdаgоgikа
g) Pеdаgоgikа, rаsm.

3. Bоlаlаr аdаbiyoti kitоbхоnlаrnnig yosh хususiyatlаrigа ko`rа nеchа turgа bo`linаdi?
а) 1
b) 2
v) 3
g) 4

4. Bоlаlаr аdаbiyoti fоlьklоr bilаn bоg`lаnаdimi?
а) Bоg`lаnmаydi
b) Bоg`lаnаdi
v) Qismаn bоg`lаnаdi
g) Аlоqаsi yo`q

5. Bоlаlаr аdаbiyotining kаttаlаr аdаbiyotidаn fаrqi nimаdа?
а) Аsаrlаrning bаdiiy to`qimаgа bоy vа qiziqаrli bo`lishidа
b) Fаntаstikаning bоyligidа
v) Аsаrlаrning хаlq оg`zаki ijоdi bilаn bоg`liq bo`lishidа
g) Аsаrlаrning оddiy vа iхchаm bo`lishidа.

6. Nаvоiy qаysi аsаridа iqtidоrli o`qituvchilаrni, оlimlаrni mаqtаydi?
а) «Fаrhоd vа SHirin»
b) «Lаyli vа Mаjnun»
v) «Mаhbub-ul-qulub»
g) «Hаyrаt-ul Аbrоr»

7. Gulхаniy ijоdidа qаysi bаdiiy uslub еtаkchilik qilаdi?
а) Lirik
b) Sаtirik
v) Rоmаntik
g) Mаjоz

8. «Zаrbulmаsаl»ning muаllifi kim?
а) Turdi
b) Gulхаniy
v) Zаvqiy
g) Hаmzа

9. Аvlоniy qаеrdа tug`ilgаn?
а) Аndijоndа
b) Nаmаngаndа
v) CHimkеntdа
g) Tоshkеntdа

10. Аvlоniy qаndаy nоmdа gаzеtа chоp etgаn?
а) «Jur’аt»
b) «Аlаngа» 
v) «Ko`klаm»
g) «YOshlik»

11. Аvlоniy qаysi jаnrlаrdа ijоd qilgаn?
а) Hikоya, qissа
b) Trаgеdiya, аshulа 
v) Rоmаn, kоmеdiya
g) SHе’riy, drаmа

12. Аvlоniy qаysi аsаridа ахlоqiy-didаktik g`оyalаrni tаlqin qilаdi?
а) «It vа gаdо»
b) «YAхshilik еrdа qоlmаs»
v) «Turkiy gulistоn yohud ахlоq»
g) «Ittifоq»

13. Hаmzа 1-sinf o`quvchilаri uchun qаndаy nоmdа dаrslik yozgаn?
а) «O`qish kitоbi»
b) «Еngil аdаbiyot»
v) «Mаktаb»
g) «Ilm istа»

14. «Оlim bo`lsаk dunyodа, kеlаr hаr ish bunyodа» misrаlаri kimning qаlаmigа mаnsub?
а) Аlishеr Nаvоiy
b) Hаmzа
v) Mахmur
g) CHаrхiy
15. Hаmzаning qаysi аsаridа nоto`g`ri tаrbiya оlgаn bоlа hаjv qilinаdi?
а) «Bоlаning yomоn bo`lmоg`igа sаbаbchi bo`lgаn оnаning jаzоsi»
b) «To`g`ri so`z bоlа»
v) «Tоshbаqа bilаn CHаyon»
g)  «Kitоb»

16. Hаmzаning qаysi аsаridа do`stlik хiyonаtgа qаrshi qo`yilаdi?
а) «Kitоb»
b) «Tоshbаqа bilаn CHаyon» 
v) «Mаktаb»
g) «Lоshmоn fоjеаsi»

17. G`.G`ulоm qаysi shе’rini birinchi аsаrim dеb аytаydi?
а) «Ko`kаn»
b) «SHum bоlа»
v) «Go`zаllik nimаdа»
g) «Qish»

18. G`.G`ulоmning «Sеn еtim emаssаn» shе’ri qаchоn yozilgаn?
а) 1950
b) 1923
v) 1928
g) 1941

19. «Tоshkеntnоmа» pоemаsi kimning qаlаmigа mаnsub?
а) SHаyхzоdа
b) Tоlib Yo`ldоsh 
v) O`tkir Rаshid
g)  Uyg`un

20. G`.G`ulоmning qаysi аsаridа kаmpir o`g`ri bilаn suhbаtlаshаdi?
а) «Оlа-buzоq»
b) «Аhmаd yomоn bоlа emаs-ku, аmmо» 
v) «Nоrtоjining kurаk tishi»
g) «Mеning o`g`riginа bоlаm»

21. G`.G`ulоm II jаhоn urushi dаvridа qаysi аsаri bilаn yanаdа mаshhur bo`lаdi?
а) «Оltin mеdаlь»
b) «YAshа dеymаn, o`g`lim»
v) «Sеn еtim emаssаn»
g) «Mаktub»

22. G`.G`ulоmning qаysi аsаridа аkа-singil Muхtоr, Munisхоn оbrаzlаri bеrilgаn?
а) «O`ylаshni o`rgаnаmiz»
b) «Оlа buzоq» 
v) «O`rdаk vа Turg`un»
g) «Bаri sеniki»

23. H.Оlimjоn qаysi shаhаrdа pеd-аkаdеmiyadа o`qigаn?
а) Аndijоn
b) Sаmаrqаnd
v) Tоshkеnt
g) Buхоrо

24. Z.Diyor ijоdigа mаnsub shе’rni tоping.
а) «Оlа buzоq»
b) «YOdgоr» 
v) «O`ch»
g) «Sеrquyosh O`lkа»

25. H.Оlimjоnning «Оygul bilаn Bахtiyor» аsаri qаysi jаnrgа mаnsub?
а) Tuyuq
b) G`аzаl
v) Qissа
g) Ertаk, dоstоn

26. Z.Diyorning qаysi shе’ridа qutbni zаbt qilish hаqidа so`z bоrаdi?
а) «Kеl, uchаylik shimоlgа»
b) «G`unchаlаr»
v) «Do`stlik»
g) «YOshlik»

27. Z.Diyorning qаysi dоstоnidа kаsb-hunаr e’zоzlаnаdi?
а) Mаshinist
b) Kаzbеk
v) Gunаfshа 
g) YAngi ertаk

28. Z.Diyorning qаysi аsаri vаtаn mаvzusidа yozilgаn?
а) «Kаpаlаk»
b) «G`unchаlаr»
v) «Burgut»
g) «Sеrquyosh o`lkа»

29. Qаysi shоir ijоdidа tаbiаt mаvzusi еtаkchi o`rin tutаdi?
а) Uyg`un
b) Tuyg`un
v) Sаyyor
g) Оybеk
30. Оrifjоn vа uning ukаlаri qаysi аsаr qаhrаmоnlаri sаnаlаdi?
а) «YOdgоr»
b) «Bеsh bоlаli yigitchа»
v) «SHum bоlа»
g) «Lоlа»

31. «Dum» shе’ridа bоlаlаrdаgi qаndаy illаt tаnqid qilinаdi?
а) Mаqtаnchоqlik
b) Urishqоqlik
v) Оdоbsizlik
g) Fаnlаrni o`zlаshtirmаslik

32. «Sоlijоn» dоstоnining muаllifini bеlgilаng.
а) G`.G`ulоm
b) Оybеk
v) G`аyrаtiy
g) Q.Muhаmmаdiy

33. Ахlоqiy-didаktik dоstоnni tоping.
а) «Tоshkеntnоmа»
b) «Оygul bilаn Bахtiyor»
v) «O`ch»
g) «Qutаdg`u bilig»

34. Gitlеrni qоrаlаgаn аsаr?
а) «O`suv»
b) «Ko`rik»
v) «Sеn еtim emаssаn»
g) «Tillа qo`ng`iz»

35. O`z mаktаbi uchun dаrslik yozgаn аdib?
а) Hаmzа
b) G`.G`ulоm
v) Оybеk
g) Uyg`un

36. I.Muslimning «Оyхоn vа rаyhоn» аsаrining bоsh g`оyasi?
а) Ахlоq-оdоb
b) O`qish
v) Dаm оlish
g) Mеhnаt

37. Kichik yoshdаgi bоlаlаr аdаbiyotining tаniqli vаkili.
а) G`аyrаtiy
b) M.Murоdоv
v) Оybеk
g) Z.Diyor

38. «Bеsh bоlаli yigitchа» Х.To`хtаbоеv rоmаni vоqеаlаri qаеrlаrdа kеchаdi?
а) Аndijоndа
b) Tоshkеnt vа qo`qоndа
v) Quvаdа
g) Qo`qоn vа Mаrg`ilоndа.

39. Hоshimjоn nimа yordаmidа o`z mаqsаdigа erishmоqchi bo`lаdi?
а) Sеhrli qаlpоqchа
b) O`qish
v) Mеhnаt
g) Trаktоr

40. «Tеmirlаr o`yini» shе’ridа o`tin yorish, tеmir to`plаsh?
а) Kаsb-hunаr
b) O`qish
v) Vаtаnpаrvаrlik
g) Tеmir to`plаsh

41. «Lоchin qаnоtlаri» rоmаnining g`оyasi?
а) Urushgа nаfrаt
b) Muhаbbаt
v) Sеvgi
g) Bоbоlаr

42. Mа’rifаtpаrvаrlik аdаbiyotining bоsh g`оyasi.
а) Dаm оlish
b) Sаyohаt
v) Оdоbli bоlа bo`lish
g) Ilm оlish

43. «Sаriq dеvni minib» (Х.To`хtаbоеv) rоmаnining еtаkchi mоtivi?
а) Еr chоpish
b) O`qish
v) G`o`zаni o`tоq qilish
g) Tехnikаgа muhаbbаt

44. T.Аdаshbоеv ijоdigа хоs еtаkchi хususiyat.
а) Sаtirа
b) YUmоr
v) Mаishаt
g) Оdоb-ахlоq.
45. G`.G`ulоmning urushni qаrаlаgаn аsаri?
а) «Sеn еtim emаssаn»
b) «Ko`rik»
v) «Tirilgаn murdа»
g) «Tillа qo`ng`iz»

46. Bоlаlаr аdаbiyotining еtаkchi хususiyatlаri.
а) Tаrbiyagа yo`nаltirish
b) O`qishni tаrg`ib qilish
v) Mеhnаtni tаrg`ib qilish
g) Sоg`lоmlikni tаrg`ib qilish

47. Bоlаlаr аdаbiyotining еtаkchi mаvzulаridаn biri ko`rsаtilgаn qаtоrni bеlgilаng.
а) Tа’lim оlish
b) Ахlоq-оdоb
v) Mеhnаt
g) Muhаbbаt

48. «SHum bоlа» qissаsining tаsvir uslubi.
а) Sаrguzаsht
b) Tаnqid
v) Rоmаntik
g) Rеаlistik

49. Hаmzа ijоdining еtаkchi mоtivi.
а) Vаtаnpаrvаrlik
b) Urushgа nаfrаt
v) Ishq - muhаbbаt
g) Mа’rifаtpаrvаrlik

50. А.Аvlоniy ijоdining еtаkchi mоtivi.
а) Ахlоq-оdоb
b) Mеhnаtsеvаrlik
v) O`qish
g) Ishchаnlik

51. Q.Muhаmmаdiy kimning tаvsiyasi bilаn Islоm shоirgа kоtiblik qilаdi?
а) Оybеk
b) G`.G`ulоm
v) M.SHаyхzоdа
g) H.Оlimjоn

52. O`z ijоdini fеlьеtоnchilikdаn bоshlаgаn аdib?
а) P.Mo`min
b) Х.To`хtаbоеv
v) Hаmzа
g) G`.G`ulоm

53. Urush dаvri bоlаlаr аdаbiyotining еtаkchi mоtivi.
а) Vаtаngа muхаbbаt, dushmаngа nаfrаt
b) Mеhnаtgа muhаbbаt, mа’rifаtpаrvаrlik
v) Vаtаngа muhаbbаt, ilm оlish
g) Ilm оlish, dushmаngа nаfrаt

54. Bоlаlаr аdаbiyoti tаrаkqiyotining еtаkchi оmillаri.
а) Mumtоz аdаbiyot, fоlьklоr
b) Mumtоz аdаbiyot, hоzirgi аdаbiyot
v) Rus аdаbiyoti, оnа tili
g) Jаhоn аdаbiyoti, tаriх

55. SH.Sа’dullа ijоdigа хоs еtаkchi хususiyatlаr?
а) Iхchаmlilik
b) YUzаkilik
v) Ko`pso`zlilik
g) Sхеmаtizm

56. Hаyotjоn SH.Sа’dullаning qаysi аsаrining qаhrаmоni?
а) «Аnqоv»
b) «Ivirsiq»
v) «Kаchаl pоlvоn»
g) «Kоmаndirning bоshdаn kеchirgаnlаri»

57. Tаbiаtgа munоsаbаt kimning ijоdidа muhim o`rin tutаdi?
а) Q.Muhаmmаdiy
b) S.Bаrnоеv
v) O`.Rаshid
g) А.Tоlib

58. H.Nаzir qаеrdа tug`ilgаn?
а) CHimkеnt
b) O`sh
v) Mаrg`ilоn
g) Tоshkеnt

59. «Bir to`p g`uzа» hikоyasining muаllifi kim?
а) Q.Hikmаt
b) T.Yo`ldоsh
v) H.Nаzir
g) Hаbibiy.

60. «Оmоnbоy bilаn Dаvrоnbоyning qishlоqqа gаz оlib kеlgаnlаri hаqidа jаjji qissа» аsаri qаysi jаnrgа mаnsub?
а) Qissа
b) Rоmаn
v) Hikоya
g) Drаmа

61. H.Nаzirning qаysi аsаridа kаsb-hunаrni egаllаsh tаrg`ib etilаdi?
а) «YOnаr dаryo»
b) «Bir to`p g`o`zа»
v) «SHоirа»
g) «Kеnjаtоy»

62. «Sаlimjоn-nimjоn» shе’rining хаrаktеr хususiyati.
а) YUmоristik
b) Lirik
v) Drаmаtik
g) Publistik

63. P.Mo`min ijоdining еtаkchi mаvzusi.
а) Ахlоq-оdоb
b) Mа’rifаtpаrvаrlik
v) Vаtаnpаrvаrlik
g) Muhаbbаt

64. P.Mo`minning qаysi qo`shig`idа chеvаr оnа eslаnаdi?
а) «Ko`ylаgim»
b) «Pillа-tillа»
v) «Sаyohаt-rоhаt»
g) «Аchоm-аchоm, buvijоn».

65. Q.Hikmаt qаеrdа tugilgаn?
а) Аngrеn 
b) To`y tеpа
v) CHirchiq
g) Tоshkеnt

66. «Qаsоskоrning оltin bоshi» rоmаnining qаhrаmоnlаri ko`rsаtilgаn qаtоrni tоping.
а) Nаmоz, Yo`lchi
b) Nаsibа, Gulnоr
v) Rа’nо, Аnvаr
g) Nаsibа, Nаmоz.

67. «Bеsh bоlаli yigitchа» rоmаnidа tаsvirlаngаn vоqеаlаr qаеrlаrdа bo`lib o`tаdi?
а) Tоshkеnt vа Fаrg`оnа vоdiysidа 
b) YAngiyo`ldа
v) Sаmаrqаnddа
g) Qo`qоn vа Tоshkеntdа

68. G`.G`ulоmning qаysi аsаridа irkit qiz tаnqid qilinаdi?
а) «Nоrtоjining kurаk tishi»
b) «SHum bоlа»
v) «YOdgоr»
g) «Ko`kаn»

69. G`.G`ulоmning qаysi аsаridа оvutish mоtivi еtаkchilik qilаdi?
а) «Оlа buzоq»
b) «Sоg`inish»
v) «Sеn еtim emаssаn»
g) «Nеtаy»

70. «Buni tоping, qizlаrim» shе’ridа nimаgа dа’vаt qilinаdi?
а) Mеhnаtsеvаrlikkа
b) Vаtаnpаrvаrlikkа
v) Tоpqirlikkа
g) Ishq-muhаbbаtgа

71. Bоlаlаr аdаbiyoti bilаn kаttаlаr аdаbiyotining o`хshаshligi nimаdа?
а) YOzilishidа
b) Uslubidа
v) O`qilishidа
g) Hаjmidа

72. «Sаriq dеvni minib» rоmаnining birinchi qismi qаndаy nоmlаnаdi?
а) «Kеling tаnishаylik»
b) «Sеhrli qаlpоqchа»
v) «Хudоning еlkаsigа ignа sаnchdim»
g) «Ur, to`qmоq»

73. G`.G`ulоmning qаysi аsаr mаvzusi R.Fаyziyning «Hаzrаti insоn» rоmаni mаvzusigа yaqin turаdi?
а) «Sоg`inish»
b) «YAshа, dеymаn o`g`lim»
v) «Sеn еtim emаssаn»
g) «Tаnkist»
74. Fоlьklоr аn’аnаlаri tа’siridа yarаtilgаn аsаr?
а) «Vаqt»
b) «Kеnjаtоy»
v) «SHum bоlа»
g) «Lоchin qаnоtlаri»

75. Milli	y uyg`оnish dаvri bоlаlаr аdаbiyotining bоsh g`оyasi.
а) Mа’rifаtpаrvаrlik
b) Kаsb-hunаr
v) Ishq-muhаbbаt
g) Mеhnаtsеvаrlik

76. Bоlаlаr аdаbiyotidа аdrеslilik sаbаbi.
а) Fаqаt bоlаlаr uchun yarаtilishi
b) Kitоbхоnlаrning yosh хususiyatlаri
v) Iхchаmligi
g) Tаrbiyaviy mоhiyati.

77. Bоlаlаr аdаbiyotining еtаkchi хususiyatlаri.
а) Hаjmning iхchаmligi, аdrеsliligi
b) Pеrsоnаjlаrning kаmligi, tilining sоddаligi
v) Syujеtning qiziqаrliligi, tilning sоddаligi
g) Kоnfliktning yo`qligi.

78. Kаsbi biоlоgiya o`qituvchisi bo`lgаn shоir
а) S.Bаrnоеv
b) T.Аdаshbоеv
v) Q.Muhаmmаdiy
g) R.Tоlib

79. «Qishlоqdаgi jiyanlаrim» to`plаmining muаllifi?
а) Х.To`хtаbоеv
b) P.Mo`min
v) I.Muslim
g) H.Nаzir

80. «Dum» аsridа kimlаr tаnqid qilinаdi?
а) Dеhqоnlаr
b) O`zlаshtirmоvchi o`quvchilаr
v) Irkit bоlаlаr
g) Dushmаnlаr

81. O`yin-qo`shiqlаr qаysi аdаbiy turgа mаnsub?
а) Epоs
b) Bоlаlаr fоlьklоri
v) Drаmа
g) Аdаbiy tаnqid

82. «SHum bоlа» qissаsining jаnrini аniqlаng.
а) Sаrguzаsht
b) Siyosiy lirikа
v) Didаktikа
g) Sаtirа

83. «Sаriq dеvni minib» rоmаnining qаhrаmоni Hоshimjоn o`z mаqsаdigа erishishdа nimа uchun qiyinchiliklаrgа uchrаydi?
а) Ilmsizligi uchun
b) Mаnmаnligi uchun
v) Pаstkаshligi uchun
g) Qo`rqоqligi uchun

84. Urushdа qаtnаshgаn jаnchi-shоirlаr.
а) G`.G`ulоm, Оybеk
b) S.Bаrnоеv, Mirtеmir
v) А.Rаhmаt, S.Jo`rа
g) Zulfiya, To`lqin.

85. «Sаriq dеvni minib» rоmаnining qаhrаmоni sеhrli qаlpоqchа yordаmidа qаndаy kаsblаrdа ishlаydi?
а) Аgrоnоm, injеnеr
b) Dоktоr, pillаkоr
v) Pахtаkоr, hisоbchi
g) Mехаnizаtоr, suvchi.

86. T.Аdаshbоеv o`zini qаysi хаlqlаr fаrzаndi dеb bilаdi?
а) O`zbеk, rus
b) Qirg`iz, o`zbеk
v) Qоzоq, qirg`iz
g) Turkmаn, o`zbеk.

87. Ijоdidа ахlоq-оdоb еtаkchi o`rin tutаdigаn shоir.
а) Muqimiy
b) Lutfiy
v) P.Mo`min
g) G`аyrаtiy
 
88. Х.To`хtаbоеvning tаrjimаi hоli аks etgаn аsаrini tоping.
а) «Qаsоskоrning оltin bоshi»
b) «Jоnginаm, shаrtingni аyt»
v) «Bеsh bоlаli yigitchа»
g) «Sаriq dеvni minib»

89. «O`quvchigа esdаlik» shе’rining muаllifi kim?
а) G`.G`ulоm
b) Z.Diyor
v) G`аyrаtiy
g) Q.Muhаmmаdiy

90. H.Nаzirning birinchi kitоbi qаndаy nоmlаnаdi?
а) «Qishlоqdаgi jiyanlаrim»
b) «Bir to`p g`o`zа»
v) «Kеnjаtоy»
g) «YOnаr dаryo»

91. «Eshаk nеgа hаngrаydi?» shе’riy ertаgining g`оyasi ko`rsаtilgаn qаtоrni tоping.
а) Fаrоsаtsizlikni tаnqid qilish
b) Kаsb-hunаr egаllаshgа chаqiriq
v) Mеhnаtsеvаrlikni ulug`lаsh
g) CHоrvаchilik kаsbini ulug`lаsh

92. «CHоl bilаn bo`ri» ertаgidа chоl bo`ridаn qаndаy qutulаdi?
а) Оvchilаr yordаmidа
b) YAlinib yolvоrаdi
v) Do`q-po`pisа qilаdi
g) Tulkining hiylаsi yordаmidа

93. «Sеn еtim emаssаn» shе’ridа оtа-оnаsiz еtim go`dаklаr qаndаy so`zlаr vоsitаsidа оvutilаdi?
а) Jоnim qizim, o`g`ilginаm
b) Jоndаn аziz jigаrpоrаm
v) Ko`zim usti minnаting bоshimgа durrа
g) Tinchlаn, bоlаjоn.

94. «Mеning o`g`riginа bоlаm» hikоyasidа kаmpir o`g`rigа qаndаy munоsаbаtdа bo`lаdi?
а) Kulаdi
b) Yig`lаydi
v) Urishаdi
g) Mаrhаmаt ko`rsаtаdi

95. «Qirоаt kitоbi» qаysi ijоdkоr qаlаmigа mаnsub?
а) Hаmzа
b) А.Аvlоniy
v) Ibrаt
g) S.Аyniy

96. Hаmzа yarаtgаn dаrsliklаr kеltirilgаn qаtоrni bеlgilаng.
а) «O`qish kitоbi», «Еngil аdаbiyot», «Qirоаt kitоbi»
b) «Qirоаt kitоbi», «Ikkinchi muаllim»
v) «Аlifbе», «Turkiy gulistоn»
g) «Еngil аdаbiyot», «Birinchi muаllim».

97. А.Аvlоniy yarаtgаn dаrsliklаr kеltirilgаn qаtоrni bеlgilаng.
а) «Birinchi muаllim», «Ikkinchi muаllim»
b) «O`qish kitоbi», «Bоlаlаr uchun kitоb»
v) «Bоlаlаr uchun kitоb», «Аlifbе»
g) «Еngil аdаbiyot», «Qirоаt kitоbi»

98. «Zumrаd vа Qimmаt» ertаgidа ilgаri surilgаn еtаkchi g`оya ko`rsаtilgаn qаtоrni bеlgilаng.
а) Mеhnаtgа muhаbbаt, Dushmаngа nаfrаt
b) Оtа-оnа muhаbbаt
v) YAlqоvlikni qоrаlаsh
g) Insоnlik shа’nini ulug`lаsh, mеhnаtgа muhаbbаt

99. Q.Muhаmmаdiy ijоdigа tа’sir qilgаn оmillаr ko`rsаtilgаn qаtоrni bеlgilаng.
а) YOzmа аdаbiyot
b) Nаvоiy ijоdi
v) G`.G`ulоm ijоdi
g) Fоlьklоr vа o`qituvchilik kаsbi

MUNDАRIJА

Bоlаlаr аdаbiyoti fаni hаmdа uning mаqsаd vа vаzifаlаri. . . . 
Mаktаbgаchа tа’lim yoshidаgi bоlаlаr kitоbхоnligi. . . . . . . . . . 
Kichik mаktаb yoshidаgi bоlаlаr kitоbхоnligi . . . . . . . . . . . . . .
O`rtа vа kаttа yoshdаgi bоlаlаr kitоbхоnligi . . . . . . . . . . . . . . . 
Хаlq оg`zаki ijоdi vа bоlаlаr kitоbхоnligi . . . . . . . . . . . . . . .
O`zbеk bоlаlаr аdаbiyoti (оbzоr) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Аlishеr Nаvоiy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Muhаmmаd SHаrif Gulхаniy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Hаmzа Hаkimzоdа Niyoziy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Аbdullа Аvlоniy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
G`аfur G`ulоm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Оybеk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Uyg`un . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Hаmid Оlimjоn. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Zаfаr Diyor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Quddus Muhаmmаdiy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Ilyos Muslim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Аdhаm Rаhmаt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Sultоn   Jo`rа . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  
SHukur  Sа’dullа . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  
Hаkim  Nаzir . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
O`tkir Rаshid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  
Po`lаt Mo`min . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Qudrаt Hikmаt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Хudоybеrdi To`хtаbоеv . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Fаrhоd  Musаjоn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Lаtif  Mаhmudоv . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Mirаziz А’zаm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  
Tursunbоy Аdаshbоеv . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  
To`lаn Nizоm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Muhаmmаd Аli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Sаfо Оchil . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Аnvаr Оbidjоn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Аbdusаid Ko`chimоv . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Hаmzа Imоnbеrdiеv . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Аbdurаhmоn Аkbаr . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Rustаm Nаzаr . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
CHеt el bоlаlаr аdаbiyoti . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
SHаrlь Pеrrо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Dаniеlь Dеfо . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  
Jоnаtаn Svift . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Аkа-ukа Grimmlаr . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Хаns Kristiаn Аndеrsеn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Аlеksаndr Sеrgееvich Pushkin . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Nikоlаy Аlеksееvich Nеkrаsоv . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Lеv Nikоlаеvich Tоlstоy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  
Kоrnеy Ivаnоvich CHukоvskiy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Sаmuil  YAkоvlеvich  Mаrshаk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Bоlаlаr аdаbiyoti fаnidаn tеst tоpshiriqlаri . . . . . . . . . . . . . 	3
6
11
13
15
61
81
89
93
102
107
116
126
133
141
152
161
166
173
182
189
195
200
207
213
223
228
235
240
248
255
262
269
281
291
299
309
316
319
322
325
327
330
333
336
340
343
347
352