¤ЗБЕКСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫ  ЖО­АРЫ Ж¢НЕ ОРТА АРНАУЛЫ БIЛIМ МИНИСТРЛIГI

                               

Балақаев М.

Оқытушыны тiл мўдениетi
(жоғары оқу орындарыны ана тiлi мен ўдебиетi
мамандығына  арналған оқу кўмекшi қурал)

јайта ºµрастырып, баспа¬а дайында¬ан:    ¤.Байºабылов

Ташкент - 2008

Низами атында¬ы Ташкент мемлекеттiк педагогика университетiнi¦ ­ылыми ке¦есi баспа¬а µсын¬ан

Пiкiр жаз¬андар:                  Равшанх³жа Расулов - филология
                                         ¬ылымдарыны¦ докторы, ТМПУ 
                                         профессоры.

                                         Жаппар ¤тегенов - Ташкент бiлiм 
                                         жетiлдiру институтыны¦ а¬а
                                         оºытушысы

¼азаº тiлi м¡дениетiнi¦ сан алуан ºиын да к¯рделi теориялыº м¡селелерi бар. Соны¦ к£бi б¯гiнгi к¯н талабымен, т¡жiрибесiмен астарласып жатады. Ондай к£пшiлiк назарын ¡рдайым аударып отыруды тiлейтiн тiл м¡дениетiнi¦ £зектi м¡селелерi мыналар: орфоэпия, орфография, баспс£з тiлiнi¦ м¡дениетi, с£з ºолдану ж¡не аударма мяяяя'a1дениетi. Бµл к£мекшi кµрал осы м¡селелерге арнал¬ан.
Оºу ºµралда ¡деби тiл мен тiл м¡дениетiнi¦ £зара байланысы, ºазаº тiлiн оºыту талаптары, с£йлеу м¡дениетi мен  шешендiк туралы с£з болады. Ауызекi с£йлеу тiлiн ме¦герудi жаºсарта т¯су туралы нµсºаулар берiлген.
Оºу ºµралы жо¬ары оºу орындарыны¦ студенттерiне арнал¬ан.

      Культура речи казахского языка состоит из целого ряда сложных и разнообразных по содержанию теоретических задач. Большинство из них составляют единое целое с сегодняшними требованиями и опытом. такое систематическое внимание требует следующие основные задачи: культура речи, орфоэпия, орфография, культура прессы стилистический подбор слов и мастерство перевода. именно данное вспомогательное средство предназначено для решения следующих задач.
      В пособий представлен литературный язык, куда входят требования по изучению казахского языка, культура речи и   
оратарство. Также даны образцы и примеры для быстрого овладения разговорной речи.

     Speegh culture of Kazakh language content a number jf complicated and different bu core theoretical problems. Most of them make up the common satety, which combines todays demands and experience. The following main and important fasks as  speeh culture, orfhography, orfhoepy, press culture, correet stylistic using of words and synchronous translation call for regular attention. It is the special mean is served for  solving these items.
      The literature language is represented in training aid, which includes the claims of studing Kazakh language, speech culture and oratoru. For guick master  of colloguial speech are given patterns and examples.

                                         Кiрiспе

	Б¯гiнгi та¦да  ¯лкен м¡н берiлiп, жедел ºол¬а алынып отыр¬ан м¡селелердi¦ бiрi- тiл (с£з) м¡дениетi. Ол ºазiр маºсаты мен мазмµны, объектiлерi мен ¡дiстерi бiршама айºындалып, ºазаº тiл бiлiмiнi¦ дербес саласына айналып отыр. С£з (с£йлеу, тiл) м¡дениетi дегенiмiз - £зiнi¦ барлыº ºаттауында  (ярусында) нормалары ºалыптасып, ед¡уiр тµраºтал¬ан ¡деби тiлдi¦ болуына, оны¦ жазбаша да, ауызша да т¯рiн ºалы¦ к£пшiлiк тµтас пайдалана баста¬ан кезiне тiкелей байланысты. ¢сiресе ºазiргiдей к£ркем ¡дебиет пен баспас£здi¦, радио мен телевидениенi¦, µлт театры мен киноны¦, топ алдына шы¬атын ауызша с£йлеу т¯рлерiнi¦ (¯гiт-насихат жµмыстары, лекция, баяндама, жиналыстарда¬ы с£з т.б.) дамы¬ан тµсында с£з (тiл) м¡дениеттерiне ерекше  назар аударылады.
Тiл м¡дениетiнi¦ тiрегi - ¡деби тiлдi¦ нормалары мен стильдiк ж¯йелерi. Бµлар ¡деби тiлдi¦ ºо¬амдыº ºызметiмен астарласып жататындыºтан, «тiл м¡дениетi» деген µ¬ымны¦ аясы ке¦. ¤йткенi тiлдiк нормалар мен тiлдi¦ стильдiк тармаºтарыны¦ ¡деби тiлдi¦ ºо¬амдыº ºызметi µл¬аю  барысында к£п жылдар бойы берiк ºалыптасºандар¬а да, жа¦адан пайда бол¬андары да бар. 
    «М¡дениет» с£зiн бµрын ºо¬амны¦ материалды, рухани байлыºтарыны¦ т¯рлi тарамдарын ºамтиды деп ºолдансаº, осы к¯ндерi оны¦ жµмсалу аясыны¦ ке¦ейгенi байºалады, мысалы: е¦бек ету м¡дениетi, сауда-саттыº м¡дениетi, егiн жинау м¡дениетi, м¡дениеттi даºылдар. Осыларды¦ ºатарында «тiл м¡дениетi» деген µ¬ым да жиi ºолданылатын болды. 
	Бµл атауды¦ пайда болуы тiл жµмсау да¬дымыз¬а ºойылатын талаптарды¦ к¯шейюiмен, тiл бiлiмi ¬ылымыны¦ iлгерi дамуымен байланысты болса, маºсат- жµртшылыºты сол м¡дениетке баулу болмаº.
      М¡дениеттi ¡сiресе тiл м¡дениетi жо¬ары азаматтар ºатарына ºосылу ¡ркiмнi¦ - аº абзал арманы. Жастарды м¡дениеттiлiкке т¡рбиелеу ж¯йесi  жастар¬а жан-жаºты бiлiм берiп, м¡дениеттi, жа¦а ºо¬ам £мiрiнi¦ белсендi азаматы етiп т¡рбиелеуге ерекше м¡н берiледi.Т¡рбиенi¦ т¯рi к£п: саяси т¡рбие, эстетикалыº т¡рбие, адамды е¦бекке, т¡ртiптiлiкке т¡рбиелеу сияºты оºушыны¦ тiл м¡дениетiн арттыруды¦ да м¡нi зор. Оны¦ т¡рбие ошаºтары, оºушыны¦ т¡рбие алатын ордалары -  жанµя, мектеп, е¦бек коллективтерi, баспас£з, телевидение, радио, кино, театр, жиналыс т.б.
    Тiл - адамны¦ барлыº саналы £мiрiнi¦ ºµралы: £нер-бiлiмдi, м¡дениеттiлiктi, ºо¬амны¦ белсендi азаматы болуды ол тiл арºылы ¯йренедi.Тiл, оны¦ iшiнде ºазаº тiлi де, халыºты¦ барлыº iс-¡рекеттi¦, ºарым-ºатынасыны¦ ºµралы бол¬андыºтан, оны¦ м¡дениетiн жо¬ары саты¬а к£теру бол¬андыºтан, оны¦ м¡дениетiн жо¬ары саты¬а к£теру ¡рбiрiмiздi¦ борышымыз.
    	¼азаº халºыны¦ тiл м¡дениетiнi¦ мµрагерлерi мектеп оºушылары дейтiн болсаº, оларды¦ биiк маºсат-мiндетi - ºазаº тiлiнi¦ байлы¬ына ºаныº болу, ойын аныº, д¡л айºын, ¡серлi µтымды етiп айта, жаза алатын болу. Мектеп оºушылары ой-пiкiрiн айºын, ¡серлi жеткiзу ¯шiн с£здердi, с£з тiркестерiн, с£йлем ºµрылыстарын, морфологиялыº тµл¬аларды оларды¦ айтылуына с¡йкес дµрыс ºолданылатын болса, осыны¦ £зi-аº оºушыны¦ тiл м¡дениетi д¡режесiнен бiршама к£рiнiс бередi. 
	Тiл байлы¬ын игеру – ана тiлiн ºадiрлейтiн, тiл м¡дениетiнi¦ шы¦ына ºол созатын адамны¦ ¡рекетi. Тiл арºылы айтылатын ой с£зге, с£з тiркесiне, соларды¦ ºµрал¬ан с£йлемдерге негiзделедi. Тiлдi¦ бас арºауы - с£з. Арºаусыз кiлем, алаша, мата тоºылмайтын сияºты, с£зсiз с£йлем де ºµралмайды. С£йлем адам ойын айтуды¦ негiзгi формасы болатындыºтан, оºушыны¦ с£зден с£йлем ºµрап, £згелермен тiлдесе, жаза бiлуi - оны¦ аºыл-ойыны¦ дамып, сана-сезiмiнi¦ арта т¯скенiнi¦ белгiсi. 
	Тiл - ¡леуметтiк ºµбылыс. Бала ана тiлiн ºо¬ам м¯шесi ретiнде пайдалануда таби¬и айналадан ¯йренедi. Бала¬а демалу, тамаºтану ºаншалыºты таби¬и болса, жастайынан тiл ¯йрену де сондай таби¬и. Бiраº оларды¦ ¡рºайсысыны¦ тiл ¯йрену негiзi болмаса, оны¦ себеп-салдары ¡р т¯рлi.
        Ана тiлiн жаºсы бiлу - ¡ркiмнi¦  азаматтыº борышы, ºо¬амда атºаратын ºызметiнi¦ тiрегi.Сондыºтан бастауыш мектептен  бастап бала ана тiлiн бiлу, ¯йрену, тiл м¡дениетiн арттыруды барлыº саналы £мiрiнi¦ ¡рекетi деп т¯сiнуi керек. 
	Халыºты¦ тiл ºазынасын ме¦геру, тiл £ткiр ºµрал ретiнде µстарта бiлу - ¯лкен £нер. ¢рбiр м¡дениеттi кiсi сол £нердi ¯йренуге, тiл м¡дениетiн арттыру¬а талпынады. 
	¢детте м¡дениет - ºо¬амны¦ оºу-бiлiм, ¬ылым, £нер та¬ы басºа рухани табыстарыны¦ жиынты¬ы деп бiлемiз. Тiл о¬ан жатпайды, бiраº м¡дениеттi¦ елеулi формасы деп есептеледi. Осы орайда оны¦ м¡дениеттi дамыту ºызметi ерекше болады. 
	Тiл м¡дениетi деген µ¬ым тiлдi¦ м¡дениетке ºатысты екенiн а¦¬артпайды, тiлдiк т¡сiлдердi¦ кемелдену, ширау, ж¯йелену д¡режесiнi¦ ºандай екенiн ме¦зейдi. Сондыºтан с£йлеудегi, жазуда¬ы тiл жµмсауды¦ £негелi ¯лгiлерi, сауаттылыº, айºын ойлылыº, iзеттiлiк… тiл м¡дениетi дегенге енедi. Маºсат – сол м¡дениеттi дамыту сол ¯шiн к¯ресу .
     Оºу ºолданбада профессор М.Балаºаевты¦ (¼азаº тiлiнi¦ м¡дениетi, Тiл м¡дениетi ж¡не ºазаº тiлiн оºыту) оºулы¬ынан пайдаланылды. 
     Сондыºтан бµл ºµрал е¦ алдымен ºалам иелерiне, содан со¦ к£ркем туындыларды оºитын, сол арºылы ана тiлiнi¦ таби¬атын, т¡рбтiп-ж¯йесiн, за¦дылыº-нормаларын, ¡семдiк ºµдiретiн бiле т¯сетiн ºалы¦ оºырман ºауым¬а арналады. Оºырман ºауым¬а µсынылып отыр¬ан мына шы¬ын е¦бекте тiл м¡дениетi м¡селелерiнi¦ ед¡уiр жаºтары £з шешiмiн табады деп ойлаймыз.

                   Ана тiлiн ардаºтай бiл.
                        Ана тiлi - м¡дени £рлеудi¦ аса зор рычагi.

                                                                       (Н.Я.Марр)

Ана тiлiм… Осы бiр-аº ауыз с£здi мен аса ºасиеттi µ¬ым деп ºараймын. Шынында да, осы с£здi естiгенде немесе тiлге тиек еткенде ¯лкен тебiренiстi к¯й кешiледi. ¤йткенi «ана тiлiм» деп емiренгенiмiзде ¡лдеºайдан «Отан», «Ана», «Ту¬ан жер» деген µ¬ымдар да ерiксiз ойымыз¬а орала кетедi. Сонда барып ¡лгi бiр ауыз с£здi¦ жанымызды баурап ал¬ан тылсым сиºырын, оны¦ ºµдiретiн сезiнемiз. Осы орайда халºымызды¦ аºиыº аºыны ¢бдiлда Т¡жiбаевты¦ бiр шумаº £ле¦iн еске т¯сiруге болады:

Ана тiлiм -тiрлiгiмнi¦ ай¬а¬ы,
Тiлiм барда айтылар сыр ойда¬ы
¤ссе тiлiм, мен де бiрге £семiн,
¤шсе тiлiм, мен де бiрге £шемiн!

Осы £ле¦мен ол ту¬ан тiлдi¦ аса к¯штiлiгi мен ºµдiреттiлiгiн паш ете сал¬ан. «Ана тiлiм» деп ºанша ойланып -тол¬анса¦ да, шабыты¦ тасып, тасºындаса¦ да осыдан артыº те¦еу, осыдан мазмµнды £ле¦ жаза алмайсы¦. Ана тiлiнi¦ аса ºасиеттi екенiн д¡рiптемек боп £ле¦ жазу¬а отырасы¦ да, ¡лгi бiр шумаº £ле¦дi к£рген со¦, «Дария ма¦ынан ºµдыº ºаз¬ы¦ келмей» ¡рi асыра алмайтыны¦а нанып, ºолы¦ды сiлтей саласы¦.
Мiне, ºазiр кез келген ºазаºты¦ ºыдыры боп саналатын ана тiлi жайлы аз¬ана с£з айттыº. Ал ендi, ºазаº тiлiнi¦ болаша¬ы, оны¦ б¯гiнi мен кешегiсiне к£з салайыº.
Ыз¬ырыºты ХХ ¬асырды¦ халºымыз ¯шiн е¦ елеулi, ºуанышты оºи¬аларыны¦ бiрi, тiптi бiрi емес, бiрегейi. Менi¦ ойымша, республикамызды¦ т¡уелсiздiк алуы. Ана тiлiмiз мемелкеттiк м¡ртебе алды. Басºа тiлдермен  хµºыºтыº тµр¬ыдан те¦елдi.
Тiл туралы За¦ мен тiлдердi дамытуды¦ мемелекеттiк ба¬дарламасын iске асыруда бiлiм саласы айтарлыºтай £¦ £згерiстерге ºол жеткiздi.
¤збекстан Республикасыны¦ негiзгi Конститутциясында ¤збекстанда жасайтын барлыº µлттарды¦ тiлiн м¡дениетiн салт-д¡ст¯рлерiн дамыту¬а толыº м¯мкiндiктер жасалатынды¬ы толыº айтыл¬ан.
Президентiмiз И.А.Каримов  екiншi шаºырыл¬ан ¤збекстан Республикасы Олий М¡жлiсiнi¦ бiрiншi сессиясында¬ы баяндамасында:
«Бiздi¦  басты стратегиялыº маºсатымыз -  берiк те табанды, еркiн, демократиялыº мемлекет ºµру. Мемлекетiмiзде µлты, тiлi  мен дiнiнен тыс ¡рбiр адамны¦ барлыº хµºыºтары мен еркiндiктерiне кепiлдiк берiлетiн, жасампаз тµрмыс салты ºамтамасыз етiлетiн демократиялыº даму жолын ж¯йелi т¯рде жал¬астыру.
Та¬ы бiр ма¦ызды мiндетiмiз - бµл ¤збекстанда £мiр с¯рiп жатºан барлыº µлт пен µлыстарды¦ тiлi, м¡дениетi, ¡дет -¬µрпы ж¡не д¡ст¯рiн дамыту¬а к£мектесу, олар¬а жасал¬ан м¯мкiндiктер мен жа¬дайларды одан ¡рi ке¦ейтуден тµрады»,- деген болатын.
¤збекстан территориясында ежелден £мiр с¯рiп келе жатºан ºазаº халºыны¦ ¡рбiр азаматы басына ºон¬ан осындай баºытты ºолдан бермей, оны м¡¦гi тµраºтандырып, ны¬айту жолында бар м¯мкiндiктерден барынша мол пайдаланып ат салысуы шарт.
Бµл баºытты¦ негiзгi тiрегi –тiл. ¤з  ана тiлi жоº халыºты¦ µлты болмайды. ¤з ана тiлiн бiлмеген, оны жанындай с¯ймеген адамды сол µлтты¦ £кiлi деп санау¬а болмайды. Жер шарында к£птеген  мемлекет бар. ¢рбiр мемлекет iшiнде неше т¯рлi халыº болуы м¯мкiн. ¢р халыºты¦ £з тiлi болады. Олар £з ана тiлiнде де, ана тiлiмен ºатар, сол мемлекет iшiнде к£п тара¬ан бiрдi-екiлi басºа тiлдерде де с£йлеуi м¯мкiн.
Ана тiлiнi¦ ма¦ызы мен ºо¬амдыº ºызметi аса зор. Бiрiншiден, ол - ºатынас ºµралы. ¢р халыº £кiлдерi бiр-бiрiнi¦ ойын е¦ алдымен ана тiлi арºылы т¯сiнедi, бiр-бiрiмен ана тiлiнде с£йлеседi. Екiншiден, ¡р адам ана тiлiнде оºып бiлiм алады, т¡рбиеленедi, £нер ¯йренедi. °шiншiден, ана тiлi - халыºты¦ рухани м¡дени байлы¬ыны¦ ºµралы.
¼азаº тiлi - ºа¬аз халºы ¯шiн ¡дебиет, м¡дениет, ¬ылым мен бiлiм    тiлi, оºу-а¬арту тiлi, т¯рлi iс-ºа¬аздарыны¦  тiлi.
¼азаº халºын ºµра¬ан рулар мен тайпалар тарихºа £те ертеден - бiздi¦ жыл санауымыздан бµрыннан-аº м¡лiм. Одан бермен ºарай бµл тiл халºымызды¦ ºарыштап ал¬а басуыны¦ бiрден-бiр ºуатты ºµралы болып келе жатыр. ¼азаº тiлi - µрпаºтан-µрпаººа, атадан-бала¬а жеткен µлы м¡дени мµра.
Буыны бекiмеген икемсiз саусаºтарын ананы¦ жылы т£сiне ж¯гiртiп, ана с¯тiн ºылº-ºылº жµтып жатºан н¡рсетенi¦ ºµла¬ына алдымен ана с£зi естiледi. Ана с¯тi баланы¦ ºанына тарап, ана с£зi баланы¦ сезiмiн оятады. Бара-бара баланы¦ тiлiнi¦  тiлi шы¬ып, ата-ананы¦, отбасыны¦, б¯кiл халыºты¦ д¡ст¯рiмен емiн-еркiн с£йлейтiн болады. С¯тпен енiп, ми¬а сi¦ген сол тiл есейген адамны¦ саналы £мiрiнi¦ аса керектi рухани байлы¬ы, адамны¦ адамдыº белгiлерiнi¦ бiрi болып табылады.
Адам т¡лiм-т¡рбиесiз, £нер-бiлiмсiз, iс-¡рекетсiз £мiр с¯рмек емес. Сол £мiрiнде ол £зiн ºо¬амнан тыс ж¯рген жанмын демей, ата-ананы¦ µлы-ºызы бол¬андыºтан, халыºты¦, Отанны¦ µлы-ºызымын деп есептейдi. Кiсiнi сондай саналы ой¬а баулитын, е¦бек процесiне белсене ºатысу¬а м¯мкiншiлiк тудыратын ºарым-ºатынас ºµралы - µлы м¡ртебелi сол ана тiлi. 
Кiсi бiлiмдi, т¡лiм-т¡рбиенi, тiл арºылы алады, м¡дениеттi, £нердi, ¬ылымды, техниканы тiл арºылы ¯йренедi. Тiл- µлт ерекшелiктерiнi¦ бiрi, µлт м¡дениетiнi¦ бiр формасы. Сондыºтан онда ¡рбiр халыºты¦ сана-сезiмiнi¦, ойлау т¡сiлiнi¦, мiнез- ºµлºыны¦ нысаналары саºталады. Халыºты¦ сондай ерекшелiктерi, м¡дениетi, ¡дет-¬µрып, ¡деби мµралары, оны¦ психикалыº ºалпы тiл арºылы µрпаºтан-µрпаººа ауысып отырады.
Тiлдi жаºсы бiлу о¦ай жµмыс емес. ¤йткенi оны¦ шегi жоº. Тiл адамдарды¦ е¦бек ету процесiнде, ºарым-ºатынас жасау т¡жiрибесiнде мы¦да¬ан жылдар бойы жаса¬ан. Оны¦ орасан к£п байлыºтары сол тiлде с£йлейтiн халыºты¦ бастан кешiрген µзаº £мiрiндегi ойлау жµмысыны¦ н¡тижесi ретiнде ¯немi дамып отырады. Тiлдi сiресiп ºатып ºал¬ан ºалпында емес, сол даму, жетiлу процесiнде ¯йретемiз. Сондыºтан тiл байлыºтарын т¯гел ме¦гердiм, мен бiлмейтiн еште¦е жоº, тiл £нерiнi¦ шы¦ына шыºтым, болды  деп ешкiм айта алмайды.
¼азаº халºы да ежелден шешендiкке ¡уес, тiл £нерiне жетiк халыº, ол тiл £нерiн басºа £нерден кем санамайды. Сондыºтан ºазаºта: «¤нер алды - ºызыл тiл», «Айтыл¬ан с£з атыл¬ан оºпен те¦», «С£з с¯йектен £тедi, таяº еттен £тедi», «Тiл тас жарады, тас жармаса, бас жарады», «Тiл ºылыштан £ткiр» сияºты маºал-м¡телдер бар. Осы¬ан орай ºазаº халºы тiл £нерiнi¦ небiр ¡сем кестелерiн, орасан к£п тiл байлыºтарын тудырады. Соларды игеру, халыºты¦ тiл байлы¬ына мµрагер болу – ана тiлiн ардаºтайтын азаматты¦ iсi.
Тiл байлы¬ын игеру –ана тiлiн ºадiрлейтiн тiл м¡дениетiнi¦ ºол созатын адамны¦ ¡рекетi. Тiл арºылы айтылатын ой с£зге, с£з тiркесiне, солардан ºµрал¬ан с£йлемдерге негiзделедi. Тiлдi¦ бас арºауы - с£з.
Тiл - ¡леуметтiк ºµбылыс. Бала ана тiлiн ºо¬ам м¯шесi ретiнде пайдалануды таби¬и айналадан ¯йренедi. Ана тiлiн жаºсы бiлу -¡ркiмнi¦ азаматтыº борышы, ºо¬амда атºаратын ºызметiнi¦ тiрегi. Тiлдi ºадiрлеу дµрыс с£йлеуден басталады. Ж¯йесiн тауып айтыл¬ан с£з ж¯рекке жетiп, ж¯йкенi босатады. Адам м¡дениетiнi¦ ал¬а ºой¬ан шарты – дµрыс с£йлей бiлу. Т¯сiне бiлгенге с£йлеу де £нер тiлiн бiлмеген - т¯бiн бiлмейдi. Ондай адам к¯лдiрем деп, к¯йдiредi, с¯йсiндiрем деп, с¯рiндiредi, бiлдiрем деп, б¯лдiредi, ºуантам деп, ºуартады, жµбатам деп, жылатады. Бiздi¦ ºазаº «Аталы с£з –баталы с£з» дегенде, осы дµрыс с£йлей бiлудi айтºан. 
Ана тiлiнi¦ ºайнар бµла¬ынан сусындайын деген кiсi сол тiлде жазыл¬ан ¡дебиеттi ºµмарта оºиды. ¢р салалы сол ¡дебиеттен £зiне ºо¬амдыº жµмысына рухани азыº табады, бiлiмiне бiлiм ºосады, тiл байлы¬ын молайтады.
Ана тiлi - ¡р адамны¦ £з µлтыны¦ жан д¯ниесi мен м¡дениетiнi¦ ¬асырлар бойы жи¬ан рухани азы¬ынан н¡р алатын кiндiк тамыры.
Тiл ºай µлтта, ºай елде болса да ºастерлi, ºµдiреттi. Тiл байлы¬ы - ¡рбiр елдi¦ µлттыº маºтанышы.Ол атадан бала¬а мирас болып ºалып отыратын ба¬а жетпес мµра. Демек, ¡рбiр адам ана тiлiн к£зiнi¦ ºарашы¬ындай ºор¬ау¬а, оны¦ орынсыз шµбарлануыны¦ ºандайына болса да ºарсы тµруы тиiс.
Амал не, ту¬ан тiлiмiздi шµбарлап, аралас с£йлейтiндердi жиi кездестiремiз. Мµндайларды кездестiргенде, Паустовскидi¦ «Ту¬ан тiлiне жаны ашыма¬ан адам - ж¡ндiк».- деп ашына айтºаны ой¬а келедi. ¤кiнiшке орай, со¦¬ы кезде к£птеген жастар ана тiлiнде тµрпайы с£йлейдi.Т£л тiлiнде с£йлеуден безу - аº с¯тiн берiп, асыра¬ан ана¦ды µмытумен бiрдей. Ана тiлi –ар £лшемi!  Олай болса, тiлдi шµбарлау-арды шµбарлау, к£¦iл тµны¬ын лайлау.
¼µрметтi аºынымыз ¼.Мырзалиевтi¦:
«Ана тiлi¦ ары¦ бµл,
¸яты¦ боп тµр бете.
¤зге тiлдi¦ б¡рiн бiл,
¤з тiлi¦дi ºµрметте!», - деген тµжырымы – жастармен ºатар, ¯лкендерге де ºойылатын талап.
Тiл халыºпен бiрге £мiр с¯рiп дамиды, себебi, ¡рбiр µлтты¦ тiлi –оны¦ баºыты.Орысты¦ µлы педегогы К.Д.Ушинский: «Тiл ешºашан солмайтын г¯л»,-деп айтºанындай ºазаº тiлiнi¦ г¯лдене, жайºала т¯суiне, беделiнi¦ арта т¯суi ¯шiн ¡лi де болса шы¬армашылыº iзденiспен е¦бек етуiмiз керек.
Ана тiлiм – ана с¯тiм, арым менi¦
С¡улетiм – сая ба¬ым, с¡нiм менi¦
Аспаным £зi¦менен арайланып,
Нµрланып атар ыл¬и та¦ым менi¦.

¢деби тiл ж¡не тiл м¡дениетi

         Тiл м¡дениетi жо¬ары адамдарды¦ ¡рдайым к£з тiгетiн жарыº жµлдызы - ¡деби тiл. ¤йткенi со¦¬ы – екшеленген, сµрыптал¬ан м¡дени тiл, белгiлi ºалыпºа т¯скен стандарты ¡рi ресми тiл, халыº тiлiнi¦  шµрайлы байлыºтарымен сусында¬ан, к£ркем, £ткiр тiл. Соларды¦ б¡рi жалпыхалыºтыº сипат алып, тiлдiк нормалар бiршама тµраºталып, жа¦а нормалар пайда болды, стильдiк ж¯йелерi сараланып, ºо¬амдыº ºызметi ке¦ейдi.Соларды¦ б¡рiн игерiп, игiлiктi iс-¡рекетiне пайдалану  кiсiнi тiл м¡дениетiне жетектейдi.
     М¡дениеттi адамны¦ к£п ºырлы сырыны¦ бiр к£рiнiсi – тiл м¡дениетiнi¦ жо¬ары болуы.
     ¢деби тiлдi¦ не екенiн, оны¦ халыº тiлiнен айырмашылы¬ын, ºарым-ºатынасы ºалай болатынын бiлмей т¯рып, тiл м¡дениетiнi¦ биiк шы¦ына ºол созу¬а болмайды.¤йткенi тiл м¡дениетiнi¦ ºа¬ида, талаптары жазба ¡деби тiл мен «ауызша ¡деби тiл» дегеннi¦ араºатынасынан пайда болады.
   ­асырлар бойы жасалып, ¯здiксiз даму, жетiлу процесiндегi тiлдi¦ тарихи д¡уiрлерi оны жасаушы халыºты¦ тарихымен, ой-санасыны¦ даму процесiмен байланысты.Сондай даму кезе¦iнi¦ бiрi, ¡деби тiл болып ºалыптасу д¡уiрi. ¢деби  тiл - халыº тiлiнi¦ жо¬ары формасы екенi, оны¦ басты-басты белгiлерi £зiнен £зi т¯сiнiктi сияºты. Дегенмен де ¡деби тiл жайында¬ы к£зºарастар ¡р ºилы.
    ¢деби тiлге ºалыптасºан нормалар т¡н. Халыº тiлiнi¦ байлы¬ы µшан-те¦iз, ¡р ºилы: онда жалпы халыººа ортаº дыбыс, с£з байлыºтары, грамматикалыº ºµрылыстары болумен ºатар, диалектiлерi де, т¯рлiше айтылып, т¯рлiше µ¬ынылатын с£здер де бµзылып - ºµбылып айтылатын грамматикалыº тµл¬алар да бар, жаргон с£здер де бар. Соларды¦ б¡рi бiрдей «алтын ºазына»емес. ¢деби тiл керегiн ауызекi с£йлеу тiлiнен ал¬анда, та¦дап, сµрыптап, екшеп, ¡дебиет елегiнен £ткiзiп алады. Олар к£ркем ¡дебиетте, газет- журналда, ¬ылыми-зерттеу жµмыстарында, барлыº ºарым-ºатынас, iс-¡рекетiмiзде д¡ст¯рге айналып, ж¯йелi ºалыпºа тЇседi, жалпы¬а ортаº тiлдiк ¡деби нормалар пайда болады. Бµлар тiлдi¦ £н бойында- фонетикада, орфографияда, орфоэпияда, терминдерде, т£л, басºа да кiрме с£здерде, грамматикалыº ºµрылыста бар. Оларды¦ бiрºатары тiлдi¦ iшкi за¦ы бойынша ертеден ºылыптасып, ¡дебиеттiк сипат алып кетсе, бiрºатары тiлi пайдаланушы ¡дебиет майданыны¦ ºызметкерлерi,¬ылым ºызметкерлерi, та¬ы басºаларды¦ тiл жµмсауы н¡тижесiнде тiптi ºаулы-ºарар, оºулыºтар арºылы нормаланады.Тiлдiк нормаларды¦ баяндылы¬ы тiл м¡дениетiнi¦ де нышаны; тiлдiк нормалар не¬µрлым берiк ºалыптасып, жалпыхалыºтыº сипат алса, со¬µрлым ¡деби тiлдi¦ д¡режесi µл¬айып, м¡дениетi арта т¯седi.
       Норма - ¡деби тiл ºµрылысыны¦ та¦дамалы бiршама тиянаºты б£лшектерiнi¦ жиынты¬ы. Ол тiлдiк ж¯йе дегенмен бiр емес.
      Тiлдiк т¡сiлдер ж¯йесiнде жарыса,бiрде олай, бiрде былай жµмсалатын, та¦дай, тал¬ауды керек ететiн б£лшектер ¬ана нормаланады. Сондыºтан «тiлдiк норма» дегенде тiлдi нормалау, жазушыны¦ тiлiн, стилiн, тiлдiк стильдiк тармаºтарын нормаламау деп т¯сiнбеу керек. Мысалы, септiк, жiктiк, жал¬аулар парадигмалары - ж¯йелi ºалыпта. Соларды¦ ж¯йесiнде £згеше £¦ ал¬ан екi, кейде ¯ш т¯рлi тµл¬алар (бiрi аз, бiрi к£п)  жарыса ºолданылады. Мысалы, келер шаºтыº есiмшенi¦ екi тµл¬асы бар: - (а) тын, -(е) тiн ж¡не –тµ¬ын; ºалау райыны¦ екiншi жа¬ыны¦ ºазаº тiлiнде ¯ш т¯рлi тµл¬асы бар: -йыº (йiк),-лыº (лiк), -лы. Осыларды¦ алды¦¬ылары £згелерiмен салыстыр¬анда, жалпы¬а ортаº, тµраºтылыº т.б. ºасиеттерiне лайыº норма деп есептелiп, ºал¬андары нормадан ж£ндi-ж£нсiз ауытºу орайында ºолданылады.
    Осындай тайталастыº тiлдiк категориялар ж¯йесiнi¦ б¡рiнде кезедеседi, ¡сiресе лексикада к£п.Оны¦ себебi -тiлдi¦ с£з байлы¬ы £згерiске к£бiрек µшырайды, ºµбылмалы болады. Мысалы: тµз – дµз, тiзе- дiзе, ºµда¬и-ºµда¬ай, диiрмен-тиiрмен, пiстi-пысты, ащы-ашты.
     Тiлдiк норма –тiлдегi бiрiздiлiк. Тiлдiк нормалар ¡деби тiлдi¦ ¡р кезiнде ¡р т¯рлi болып, олар да ¡деби тiлдi¦ iлгерi даму талабына сай £згерiске µшырап отырады. Мысалы, јазаннан  к£п жылдар бµрын ºазаº ¡деби тiлiнi¦ £зара тайталасºан кiтаби аºындар ¡дебиеттi ж¡не о¬ан ºарама-ºарсы демократиялыº ба¬ытта¬ы ¡дебиет. Алды¦¬ы ¡деби тiлде жаз¬андар ¯шiн, мысалы, мехнат, миллат, ¬µмыр, мµбада, ¬амал, ¬акiм, харам, уа¬да, ºиладур,то¬ры, сµрадылар, бiрл¡н, айтылмыш деген сияºтылар норма болса, демократиялыº ба¬ытта¬ы ¡дебиет оларды халыºты¦ с£йлеу тiлiндегiдей, ауыз ¡дебиетi д¡ст¯рi негiзiнде £згертiп, жа¦а нормалар орнатты.
	¢деби тiлдi¦ бiр саласы - к£ркем ¡дебиет тiлi. Ол публицистикалыº ¡дебиет тiлiндегiдей тiлдiк нормаларды бекем саºтай бермейдi. Ол к£ркем ¡дебиет тiлiнi¦ ерекшелiгiнен туады.Онда шы¬арма мазмµндары мен к£ркем образдары ж¡не  басºа тiлдiк бояулары авторларды¦ баяндауларымен ¬ана емес, персонаждар мен б£где бiреулердi¦ ¡¦гiмелерi арºылы да баяндалады.
      ¼азаºты¦ аºын-жазушыларыны¦ б¡рi бiрдей сол ºазаº тiлiнде жаз¬анмен, оны к£рiктеу, к£ркем ºµрал, эстетикалыº т¡рбие ºµралы етiп жµмсау м¯мкiншiлiктерi бiрдей емес. Оны¦ ¯стiне ¡р жазушы ал¬ан таºырыбыны¦ идеялыº-к£ркемдiк маºсат-мµратына лайыº шы¬армасыны¦ стилiн, тiлiн £згелерден £згешелеу етiп ºµбылтып отыруы м¯мкiн. Тiптi, сол маºсатпен бiр жазушыны¦ екi т¯рлi шы¬армасыны¦  тiлi, стилi екi т¯рлi бола бередi; бiр шы¬арма¬а лайыºсыз с£з байлы¬ы, басºа да тiлдiк амалдар, екiншi, ¯шiншi туынды¬а £те орынды болатыны с£зсiз.
      Тiлдi¦ ¡дебиеттiк нышаныны¦ бiрi- жазу. Халыº тiлi жазба ¡дебиет арºылы £зiнi¦ нормалыº ºасиеттерiн жетiлдiредi ж¡не оны¦ жа¦а нормалыº ºасиеттерiн жетiлдiредi ж¡не оны¦  жа¦а нормалары жасалады. Сондыºтан ¡деби тiл халыºты¦ жазу м¡дениетiмен ты¬ыз байланысты.
	Сонымен ºоян ºолтыº, бiраº ¡р кезе¦де ¡р т¯рлi д¡режеде дамып келе жатºан басºа ¡дебиеттер, газет-журналдар, ¬ылыми е¦бектер, ресми iс ºа¬аздары, оºулыº, оºу ºµралдары.., б¡рi де айналып келгенде , халыºты¦ жазу м¡дениетiне тiреледi. Жазуы жоº халыºты¦ ¡деби тiлi жоº болса, ауыз ¡дебиетi болады. Баспас£з ¡р тiлдi¦ лексикалыº, фонетикалыº, грамматикалыº ºµрылыстарын жаºсартып, норма¬а т¯сiрiп, сымбаттылыº ºасиетiн арттыра т¯седi.
     ¢деби тiлге т¡н белгiлердi¦ бiрi-  саралан¬ан стильдiк тармаºтарыны¦ болуы. Жазба ¡дебиеттi¦ к£п шы¬ып, к£п тарауы тiлдi¦ ко¬амдыº ºызметiн арттыра  т¯седi.  ¢деби тiл ºызметiнi¦ ¡р алуанды¬ы тiлдi¦ ºызмет бабына жанасымды стильдiк тармаºтарын ºалыптастырады. Жазба ¡дебиет тiлi £скеле¦ елдi¦ д¡ст¯рiнде жµртты¦ б¡рiне ортаº, ¡рi мiндеттi болады. Ол кЇллi ºо¬ам¬а, ºо¬ам м¯шелерiне, саяси -т¡рбие жµмыстарына ºызмет ететiндiктен, бiр есептен, ресми тiл деп те есептеледi.
     ¢деби тiлдi¦ бiртµтасты¬ын тiлдегi бiрсарандыº деп т¯сiнбеу керек.Оны¦ ºо¬амдыº ºызметiнi¦ ¡р алуанды¬ы, жµмсалу орталы¬ы, ºµралдыº ºызметi шо¬ырлана келiп мынадай стильдiº тармаºтар пайда болып отыр: 1. К£ркем ¡дебиет тiлiнi¦ стилi; 2. Публицистикалыº (газет- журнал тiлiнi¦) стиль; 3. ­ылыми-  техникалыº ¡дебиеттi¦ стилi; 4. Ресми iс-ºа¬аздар тiлiнi¦ стилi; Оºу-а¬арту ж¡не педагогикалыº ¡дебиеттi¦ стилi.
    Оларды¦ ¡рºайсысыны¦ £з ерекшелiктерiне лайыº тiлдi¦ ºорлары бола тµра, б¡рiнi¦ де £зара ºарым-ºатынасына ºарай ауыс-т¯йiсi де болады. Сондай орайда  дамы¬ан ¡деби тiлдi¦ стильдiк тармаºтары не¬µрлым саралан¬ан, жетiлген  болса, ¡деби тiлдi¦ де д¡режесi со¬µрлым биiк болмаº. 
     ¢деби тiлдi¦ басты сипатыны¦ бiрi -оны¦ ºо¬амдыº ºызметiнi¦ ¡р алуанды¬ы. ¢деби  тiл - ºо¬амдыº ºµбылыс. ¢р ºо¬ам оны £зiнi¦ маºсат - м¯ддесiнi¦ ºµралы етiп жµмсау¬а тырысады. С£йлеу тiлi  беттесiп ºарым-ºатынас жасауды¦ ºµралы болса, ¡деби тiл, сонымен ºатар, £нердi¦, м¡дениеттi¦, ¬ылымны¦, оºу-а¬арту, т¡рбие жµмыстарыны¦, саясатты¦ ке¦сенi¦, баспас£здi¦ тiлi.. ¢деби тiлдi¦ бiркелкi, ¡рi жаппай, ºо¬амны¦ барлыº £мiрiне ºатысты бола жµмсалуы -оны¦ ¡рi µлт тiлi болуыны¦ белгiсi.
   С£йтiп, ¡деби тiл дегенiмiз – жазба ¡дебиет арºылы ж¯йелi ºалыпºа т¯скен, стильдiк тармаºтары бар, ºо¬амдыº ºызметi ¡р алуан тiл.
                           
                   ¼айталау ¯шiн сµраºтар:

1.   ¢деби тiл –жазба тiл дегенде ненi т¯сiнесi¦?
2.   ¢деби тiл - ж¯йелi тiл деген не?
3. ¢деби тiл –стильдiк тармаºтары бар тiл дегенде ºандай тармаºтарды жатºызу¬а болады?
                         
¢деби тiл -  жазба ¡дебиет арºылы ж¯йелi ºалыпºа т¯скен,
                 стильдiк тармаºтары бар, ºо¬амдыº ºызметi ¡р алуан
                 тiл.
Тiл м¡дениетi – тiлдiк т¡сiлдердi¦ кемелдену, ширау, ж¯йелену 
                       д¡режесiнi¦ ºандай екенiн ме¦зейтiн µ¬ым.

¢деби тiлдi¦ тарихы туралы

      Д¯ниедегi тiлдердi¦ тарихы  ¡деби  тiлдi¦ ¡р т¯рлi д¡режеде, ¡р т¯рлi жолдармен ºалыптасатынын к£рсетедi: кейде ¡деби тiл сол халыºты¦ бiр ¬ана тобы с£йлейтiн бiр диалект негiзiнде ºалыптасады. Мµндайда ¡деби тiлдi¦ негiзi бол¬ан диалект басºа диалектiлерден белгiлi бiр айырмашылыºтармен ерекшеленедi. Мысалы, оны¦ с£здiк ºоры басºалармен салыстыр¬анда бай болып келедi ж¡не ол диалектiде сол халыºты¦ барлы¬ына бiрдей ке¦ таныл¬ан ¡дебиет шы¬армалары, т.б. болады. 
     ¢деби  тiл бiр ¬ана диалектiнi¦ негiзiнде ºалыптаспауы м¯мкiн. Кейбiр халыºтарды¦ ¡деби тiлдерi жалпы халыº тiлiнi¦ негiзiнде ºалыптасады. Оларды¦ бiрiнде грамматикалыº ерекшелiгiне байланысты к¡сiби с£здер мол болса, бiрiнде негiзгi с£здiк ºоры бай болады, ал ¯шiншi бiр говорда грамматикалыº ºµрылысы басºалар¬а ºара¬анда бiр iзге т¯скен, ºалыптасºан болып келедi. Бiрºатар ¡деби  тiл осыларды¦ барлы¬ыны¦ да жаºсы жаºтарын бойына жинау процесiнде ºалыптасады. Мµндай ¡деби тiлдер кейбiр жекелеген говор не диалектiлерге б£лiнгенмен, жалпы ал¬анда бiртµтас, ерекшелiктерi елеусiз болады.
     ¢деби тiлдi¦ тарихында белдi аºын-жазушыларды¦ орны ерекше.Оларды¦ шы¬армаларыны¦ тiлдiк материалдары негiзiнде ¡деби тiлдi¦ даму, ºалыптасу процесiн айºындау¬а болады. ¢деби тiлдi¦ тарихы халыº-а¬арту жµмыстарыны¦, м¡дениетiнi¦, ¬ылымны¦ тарихымен, ºо¬амдыº ой-сананы¦ даму тарихымен байланысты.Осыларды¦ жарºын с¡улесi, айºын к£рiнiсi µлы аºын -жазушыларды¦ шы¬армаларынан байºалады. Абай, Ыбырай, С¡кен, Мµхтар, С¡бит сияºты е¦сесi биiк £негелi жазушыларды¦ жа¦а реалистiк ¡дебиет ¯шiн к¯ресi ¡деби тiл ¯шiн де кЇресi болып табылады. Бiраº ¡деби тiлдi жеке жазушы жасамайды. Орыс ¡деби тiлiн Пушкин жасады, £збек ¡деби тiлiн Науаи жасады, ºазаº ¡деби тiлiн Абай жасады деу –нанымсыз µшºыры к£зºарастар.К¯ллi ºо¬ам¬а ºызмет ететiн, жалпы халыºты¦ касиетi бар тiлдi, ºарым-ºатынас жасауды¦ е¦ жо¬ары формасы - ¡деби тiлдi, ºанша данышпан бол¬анымен бiр кiсi жасамайды. Бiраº халыº тiлiн, ауызекi с£йлеу тiлiн сµрыптап, шы¦дап жаратуда, оны ж¯йеге салуда тiл шеберлiгiн ¡дебиеттi¦ µтымды  жа¦а ¯лгiлерiн тудыруда жеке классик аºын-жазушыларды¦ ролi ерекше болады. Солай екен аºын жазушыны¦ прогессив тiл жµмсау ¯лгiлерi ¡деби тiлдi¦ жа¦а сатыда дамуына ерекше ¡сер етуi м¯мкiн.
      Мiне, осылар ºабiлетiне, тiл шеберлiгiнi¦, тiл м¡дениетiнi¦ £згелерге £негелi ¯лгiлерiне ºарап, мысалы, Пушкиндi, Науаины, Абайды £з халыºтарыны¦ ¡деби тiлдерiн халыº тiлi негiзiнде дамыту¬а жа¦а жол салды, жа¦а ба¬ыт сiлтедi деп танып, оларды жа¦а ¡деби тiлдердi¦ негiзiн салушылар деуге болады.
     ¢деби тiлдi¦ тарихын бiр ¬ана аºын, не жазушыны¦ творчествосымен, с£з £нерiмен байланыстыру¬а болмайды. ¤йткенi, М.¢уезов айтºандай, «¡деби тiл бiр д¡уiрдi¦ бiр-аº жазушысымен бiрге туып  ºана ºоймайды ¬ой. Бµл ретте орыс ¡деби тiлiнi¦ негiзi туралы айтºан орыс ¬алымдарыны¦ пiкiрiн алсаº, оларды¦ ешºайсысы орысты¦ ¡дебиет тiлi тек Пушкиннен басталды деп айтºан емес».
    Демек, ¡деби тiлiмiз, жо¬арыда к£рсеткенiмiздей, бiр аºынны¦ тµсында, не белгiлi бiр облыс тµр¬ындарыны¦ тiлi негiзiнде пайда болмай, µзаº жылдар бойы жалпы халыº тiлi негiзiнде пайда болды.

                      ¼айталау ¯шiн сµраºтар:
	
	1.¢деби тiлдi¦ тарихын бiр ¬ана аºын, не жазушыны¦ творчествосымен, с£з £нерiмен байланыстыру¬а бола ма?
       2.¢деби тiлiмiз белгiлi бiр аймаº, облыс тµр¬ындарыны¦ тiлi негiзiнде пайда бол¬ан ба?

	 Диалект – ( грек.dialektos - с£йленiс) белгiлi бiр аймаº, облыс тµр¬ындарына ºызмет ететiн жалпыхалыºтыº µлттыº тiлдi¦ тарма¬ы.

Оºушыны¦ ¡деби тiлдi оºып ¯йрену да¬дысы

    Тiлдi бiлу ºандай ºиын болса, тiл маманы болу одан да ºиын. Тек ойы айºын, тiлге жетiк адамдар ¬ана ºиыннан ºиыстырып, ¡серлi де д¡лдi етiп с£йлей алады, жаза бiледi.Тiлдi жаºсаы бiлу, оны дµрыс ºолдану талаптары, анау-мынау ¬ана емес, цивилизация, прогресс, алды¦¬ы ºатарда¬ыны¦ бЎрiн оºып-¯йрену арºылы, халыº тiлi байлыºтарына, тiлдi¦ ¬ылыми негiздерiне бiршама ºаныº болу арºылы жетiледi.
     ¼азiргi заманны¦ бiлiмдi, м¡дениеттi µлдары мен ºыздары тiлдiк ал¬ашºы т¡лiм-т¡рбиенi семья «мектебiнен» алады.Онда ананы¦ аº с¯тiмен бiрге н¡рестенi¦ сана-сезiмiн оятатын ¯н, ¡уен, дыбыс, с£з, с£йлемдер бiртiндеп оны¦ есiту, к£ру, сезiну ºабiлетiне ¡сер етiп, бойын билейдi. Баланы¦ бiртiндеп тiлi шы¬ады. Тiлi шыººан бала ата-ананы¦, ту¬ан-туысºандарыны¦ ж¡не басºаларды¦ пiкiр алысу, «¡¦гiме д¯кенiн ºµру» коллективiнi¦ те¦ праволы м¯шесiне айналады. Оны¦ сана –сезiмi артып, тiлдiк «ма¬лµматы» ке¦ейiп, басºалармен т¯сiнiсе алатын кезде, балалар баºашасына барады. Ол да т¡рбие берудi¦ ¯лкен мектебi, онда да баланы¦ тiлi ширап, ой-пiкiрiн еркiн айта алатындай азамат болады.
     Сол «азаматтарды¦» ендiгi алтын µясы –бастауыш мектебi болса, оларды¦ алдынан «¼азаº тiлi», «Ана тiлi» деген п¡ндер шы¬ады да, ºолдарына солай жазыл¬ан оºулыºтар берiледi. Осыдан былай кейбiр жо¬ары оºу орнын бiтiргенше «ºазаº тiлi» п¡нi оºу жоспары бойынша оºушыны¦ алдынан шы¬ады да  тµрады, оны¦ к£птеген салаларыны¦ м¡н-жайы т¯рлi орайда, ¡р т¯рлi маºсатпен жан-жаºты бiлiм берудi¦ объектiлерi етiп оºытылады.
	Солай болатын себебi – тiл, соны¦ бiрi ºазаº тiлi, адамны¦ µзаº сонарлы ой жµмысыны¦ н¡тижесi бол¬андыºтан, жалпы д¡ст¯р бойынша пiкiр алысып, £зара с£йлесiп ж¯рген ºарым-ºатынас ºµралы практикалыº м¡нiнi¦ ерекше  екендiгiмен ºатар, оны¦ за¦дылыºтарын игерiп т¯сiну ºиын.
     ¼азаº тiлi п¡нi ºо¬амдыº ¬ылым¬а жатады. Ол ¬ылым¬а ºойылатын талаптар ресми басшы орындарды¦ нµсºауларында жаºсы айтыл¬ан. ¼азаº тiлiн мектептерде, филологиялыº факультеттерде  оºыту маºсаты ¡р т¯рлi. Со¬ан лайыº ол п¡ндi оºыту ба¬дарламасы да ¡р т¯рлi. Соны¦ £зiнде, мысалы, орфография ережелерi, с£з таптары, с£йлемнi¦ кµрылысы барлыº кезе¦де, барлыº орайда оºытылатын сабаºтарды¦ объектiлерi болады, бiраº оºыту маºсатттары басºа: бастауыш мектептерде бµлар жайында ал¬ашºы ма¬лµматтар оºушыларды¦ бiлiм, жас м£лшерiне лайыºтап оºытылса, орта мектептерде оны¦ толыº т¯рiнi¦ ж¯йесiн, жµмсалу за¦дылыºтарыны¦ негiздерiн оºушылар¬а сауаттылы¬ын арттыру к£зделсе, соларды¦ жал¬асы, коллеж, жо¬ары оºу орындары студенттерiне ºазаº тiлiн оºытумен µласады.
    Соларды¦ б¡рiнде тiлдегi жаттанды ºа¬идалар¬а бой µру к¯штi де,  ана тiлiнi¦ ºµдiреттi к¯шiн жастарды¦ санасына сi¦дiру, оларды¦ тiлдiк сана-сезiмiн ояту, тiлдi¦ к¯нделiктi £мiрдегi ºызметiн бiлдiру сияºты талаптар ж£ндi ºол¬а алынбайды. Басºаша айтºанда, оºушы-студенттердi¦ тiл м¡дениетiн арттыру, тiлдiк категорияларды¦ стильдiк ºызметтерiн а¦¬артып отыру, с£йлеу, жазу шеберлiгiн к¯шейту к£бiне елеусiз ºалып ºояды.
    Тiл - адамны¦ барлыº £мiрiне аса ºажеттi ºарым-ºатынас жасау ºµралы, оны¦ байлыºтары адам £мiрiнi¦ алтын ºоры, £шпес д¡улетi. Оларды¦ ºызметi ¡р алуан, тек ºана с£йлеу, с£йлесу ºµралдары емес, эстетикалыº, эмоциялыº, к£ркемдiк к¯шi бар байлыºтар.
     Сол байлыºтарды дµрыс игерудi¦ басты талабы - ºазаº тiлiн оºытуда жастарды¦ тiл м¡дениетiн арттыру. Маºсат – тiлде барды оºушы, студенттерге жаттату емес, оларды¦ жµмсалу за¦дылыºтарынан пайда болатын стильдiк, ¡леуметтiк, т.б. эстетикалыº ºызметтерiн бiлдiру. 

                     ¼айталау ¯шiн сµраºтар:

	1. ¼азаº тiлi п¡нi ºандай ºо¬ам¬а жатады?
       2. Тiлдi жаºсы бiлу ж¡не оны дµрыс ºолдану талаптары ºандай?
                       
         Тiл -адамны¦ барлыº £мiрiне аса ºажеттi ºарым-ºатынас жасау ºµралы, оны¦ байлыºтары адам £мiрiнi¦ алтын ºоры, £шпес д¡улетi.

¢деби тiлдi¦ м¡дениетi туралы

       ¼азаº тiлiнi¦ ºо¬амдыº ºызметi арта т¯сiп отыр¬ан ºазiргi кезде ¯здiксiз даму процесiн тере¦ µ¬ынып, £мiрлiк проблемаларын жан-жаºты зерттеуге ерекше м¡н берiлiп отыр. Соларды¦ ºатарында  теориялыº, практикалыº биiк талаптар де¦гейiнен ºарайтын сала –тiл м¡дениетi м¡селелерi болмаº.
	Бµл -ºазаº тiл бiлiмiнi¦ ендi-ендi £зiнi¦ даму жолына  т¯скен жас саласы. Тiл м¡дениетi халºымызды¦ жалпы  м¡дениетi мен астарлас даму¬а тиiстi болатындыºтан, бµл ¬ылым саласы алдымен тiл м¡дениетiнi¦ д¡режесiн арттыруды, тiлдi¦ ºатынас кµралдыº ºызметiн жетiлдiру ¯шiн оны¦ к¯нделiктi £мiрлiк м¡селелерiн ¬ылыми тµр¬ыдан дµрыс шешiп, ж£н сiлтеудi к£здейдi.
   	Е¦сесi биiк елiмiздi¦ барлыº iс-¡рекетi м¡дениетiнi¦, ¡сiресе тiл м¡дениетiнi¦ д¡режесiн к£теру халыººа  ºызмет ету м¯ддесiмен µштасып жатса, ¡рине, ондай iске тiлшiлер ¬ана емес, к£п болып к£мектесу талабы ºойылады. Тiл ко¬амдыº ºµбылыс бол¬андыºтан, тiлдi жасаушы, тiлдi £мiр ºµралы етiп жµмсаушы ко¬амны¦ саналы £кiлдерi, к£зi ашыº тiл  µстартушылары тiл м¡дениетi м¡селелерiне ¡рдайым к£¦iл б£лiп, игiлiктi iстерге ат салысуы тиiс. Тiл м¡дениетiнi¦ басты талабыны¦ бiрi - тiлдi¦ халыºтыº ºасиетiн дамыту,ана тiлiнi¦ байлыºтарын тал¬ам елегiнен £ткiзiп молынан ¡деби  тiлге енгiзу. Халык тiлi, К.Д.Ушинский айтºандай, оны¦ рухани £мiрiнi¦ е¦ жаºсы, еш уаºытта солмайтын ж¡не ¡рдайым г¯л-г¯л жайнап тµратын ºоры, оны¦ £мiрi тарих шекарасынан ¡лдеºайда ¡рiден басталады. Халыº тiлiнi¦  осынау µшан-те¦iз мол байлы¬ы сарайыны¦  ºаºпасы ºазаº жµртшылы¬ыны¦ игiлiгi ¯шiн ¡сiресе јазаннан кейiн ке¦ ашылды: к£п жанрлы к£ркем ¡дебиет, баспас£з, оºу-а¬арту, ¯гiт-насихат жµмыстары - б¡рi халыº тiлiнi¦  байлыºтарымен сусындап, оны¦ iшкi м¯мкiншiлiктерi негiзiнде жа¦а µ¬ымдар¬а лайыº соны с£здер, синтаксистiк орамдар жасалды.
«Ке¦ байлы¬ы – жерде, с£з байлы¬ы - елде» екенiн жаºсы бiлетiн аºын-жазушылар ж¡не басºа ºалам ºайраткерлерi сол байлыºтарды ¡дебиетке емiн-еркiн ендiрiп келедi. Ендi ¡дебиеттi¦, е¦ алдымен к£ркем ¡дебиеттi¦, к£п табысыны¦ бiрi - халыº тiлi байлыºтарына кенелгендiгi дей аламыз.
        ¤з £мiрiнi¦ аса ºымбат «д¡улетi» - ана тiлiнi¦ байлыºтарын тал¬ап, дестелеп, пайдалану ¯шiн адам алдымен сол тiлдi ºастерлеуi керек ºой. Сол сезiм аºын ¢. Т¡жiбаевты¦ аузына мынандай с£з салыпты:
 
        Ту¬ан тiлiм -тiрлiгiмнi¦ ай¬а¬ы,
        Тiлiм барда айтылар сыр ойда¬ы.
        ¤ссе тiлiм, мен де бiрге £семiн,
        ¤шсе тiлiм, мен де бiрге £шемiн.
             Тiлсiз хайуан – бишара
             Бишара¬а не шара ?...

     Ана тiлiн тiрлiгiнi¦ тiрегi етемiн деген аºын-жазушылар ¯шiн ол тек ºарым-ºатынас ºµралы ¬ана емес, - сонымен ºатар к£рiктi, к£ркем наºышºа толы туындыларыны¦ да бiрден-бiр ºµралы. С£з шеберлерiнi¦ жасампаздыº ºабiлетi мен шабытына  ¯йлесе д¯ниеге келiп, игiлiк ºорына ºосыл¬ан шы¬армаларынан кестелi тiлдiк бояуларын да к£ремiз. Абай, Ыбырай, С¡кендерден бастап, жiбi ¯зiлмей келе жатºан осындай тiл жµмсалуда¬ы «м¡дениет» деген терминдi бµрын ºо¬амны¦ оºу-бiлiм, ¬ылым, £нер, та¬ы басºа рухани табыстарыны¦ жиынты¬ы деп ºана т¯сiнетiнбiз. Бµл к¯нде м¡дениеттi¦ ¡р алуан салаларына, мазмµнына ерекше £¦ кiрiп, ºарºыны даму жолына т¯сумен ºатар «м¡дениет» деген с£здi¦ де µ¬ымы барынша ке¦ейiп отыр. Белгiлi бiлiм, шаруашылыº, басºа да iс-¡рекеттердi игеру д¡режесiн ме¦геру ¯шiн де, даºылдарды, £сiмдiктi £сiру шараларын да биология, микроорганизмдер мен тканьдарды £сiру де «м¡дениет» с£зiнi¦ ºатысымен айтылатын болды. Со¦¬ыларды¦ ºатарында тiл м¡дениетi деген атау да жиi ºолданылатын болды.
       Жеке кiсiнi¦  м¡дениеттiлiгi ºо¬амда алатын орнымен, бiлiм д¡режесiмен, £нерге ºаныºты¬ымен £лшенiледi. Оºымысты, м¡дениеттi кiсiнi¦ бiлiм, ¬ылым, £нер д¡режесi ¬ана биiк болмайды, солармен ºатар оны¦ ж¯рiс-тµрысы, басºалармен ºарым-ºатынасы, ¡сiресе тiл жµмсау да¬дысы ерекше болады.
       Тiл м¡дениетiнi¦ екi т¯рi бар: баспас£з тiлiнi¦ м¡дениетi ж¡не с£йлеу тiлiнi¦ м¡дениетi. Бµлар £зара ты¬ыз байланысты. ¼азаº елiнi¦ ºазiргi ¡деби тiлi жалпыхалыºтыº ауызекi с£йлеу тiлi негiзiнде ºалыптасºан. ¢деби тiл с£йлеу тiлiнде барды¦ б¡рiн емес, оны¦ ºµнарлы, жалпы¬а ортаº, ¡рi тиiмдi байлыºтарын бойына сi¦iредi де, керiсiнше с£йлеу тiлiне ыºпалын тигiзедi, ¡деби тiлдi¦ д¡ст¯рлi, жа¦а-жа¦а нормалары  с£йлеу тiлiне  ауысады. Осыдан келiп ¡деби тiлдi¦ екi т¯рi пайда болады: бiрiншiсi - ¡деби тiлдi¦ жазба т¯рi, екiншiсi - ¡деби тiлдi¦ с£йлеу т¯рi. Бµлар £зара ты¬ыз байланыста дамиды. 
      С£йлеу тiлiнi¦ м¡дениетi дегенде, жµртшылыºты¦ алдымен ¡деби тiлдi игеру д¡режесiнi¦ ºандай екенiне ºараймыз. С£йлеушiлердi¦ £здерiне т¡н тiлдiк ерекшелiктерi болумен ºатар, ол б¯кiл халыººа ортаº ¡деби тiлдi¦ де байлыºтарын бойына сi¦iруге тиiс. Оны¦ толып жатºан ºиын - ºыстау, µзын сонар жолдары бар: мектеп, институт, кiтап, журнал, газет, радио, телевидение, театр… б¡рi тiл м¡дениетiне де баулыйтын орындар. ¼азiргi адам солардан, £негелi т¡рбиешiлерден ¯йрену, оºу арºылы тiл м¡дениетiне ºаныº болады.
       С£йлеу тiлi м¡дениетiнi¦ жо¬ары формасы – шешендiк. ¤нер алды - ºазыл тiл» екенiн бiлген адам сол шешендiк £нерiн ¯йренуге кµлшынады, бiраº жµртты¦ б¡рi бiрдей да¦ºты шешен бола алмайды. ¢ркiмнi¦ бiлiм д¡режесi, аºыл-ой парасаты ¡р т¯рлi болатынындай, жалпы тiл м¡дениетiнi¦, ¡сiресе шешендiк £нерiнi¦ д¡режесi де ¡р т¯рлi болады.Соны¦ £зiнде, тiптi, ел бастайтын к£сем де, жµртты аузына ºарататын шешен де бола алмаспын деген сауатты, м¡дениеттi кiсiнi¦ де ºо¬амда атºаратын ºызметiне с¡йкес шешендiк £нерi болу¬а тиiс.
     	¢рбiр азамат - халºыны¦ тiл м¡дениетiнi¦ де мµрагерi. Е¦бектенген с¡би де, е¦кейген ºарт та ана тiлiнi¦ ¬ана емес, сол тiлде д¯ниеге келген туындыларды¦ б¡рiн иемденушiлер болып есептеледi. Ана с¯тiмен ауызданба¬ан, ана с£зiмен µйºылы к£зiн ашпа¬ан с¡би жоº. Оны¦ ºµлаº кµрышы ана с£зiмен ºанады. Куаныш, ºай¬ы, ºасiрет, iс-¡рекет, б¡рi де сол ана тiлi арºылы айтылады, адам сол ана тiлiнде бiлiм алады, £нер ¯йренедi.
 	Ана тiлiнi¦ барлыº асыл да мол ºоры жазба ¡дебиеттi¦ майданына ойысып, сонда шы¦далып, «ºµдiреттi к¯шке» айналады. «Кен асыл жерде, с£з асылы елде» дегендi негiзгi ºа¬ида деп т¯сiне отырып, ел аузында¬ыны¦ б¡рiн бiрдей асыл ºазына деуге та¬ы болмайды. ¢сiресе ¡деби тiлге сiнбеген жергiлiктi ерекшелiктердi жµмсау кiсiге ºаншалыºты ¯йреншiктi бол¬анмен, тiлдiк тал¬ам талабы тµр¬ысынан £рескел ºате деп есептеледi.Сонда да µзаº жылдар олардан арыла алмай келемiз. Егерде оларды¦ тамыры тере¦де болмаса, мµншалыºты µзаº £мiр с¯рер ме едi? «¢дет ¡дет емес, ж£н ¡дет» екенiн бiлген кiсi ¡деби тiлден ж£нсiз ауытºуды ºойып, тез арада ыºыласын ¡деби тiл нормаларына ºарай бµрады.¤з елiнде «ж¯д¡» с£зiн £те, аса, тым, м¯лде с£здерiнi¦ орнына «ауºат iштi» деу ºаншалыºты ¯йреншiктi бол¬анмен, тiл м¡дениетi жо¬ары, ¡деби тiлдi жаºсы бiлетiн кiсiлер мµны ºолданбайды. Кей жерлерде тµз-дµз, ма¦дай - ма¦лай, т¯ндiк -т¯¦лiк, ты¦дады - ты¦лады, та¦дай - та¦лай, те¦дiк- те¦лiк, та¦дап, -та¦лап дегендер жарыса айтылады. 
      ¢р жерден келiп, бас ºосып с£йлесе кеткен кiсiлердi¦ ¡рºайсысы £з жерiнде айтылатынды ¬ана ºазаºша деп маºтан ететiнi де белгiлi. Ол т¯сiнiктi де, ¡ркiмнi¦ жастайынан к£кейiне ºон¬ан, айтыла-айтыла ¡бден ¯йреншiктi бол¬ан с£здерi ¬ана таби¬и, е¦ дµрысы сияºтанады да, олардан £згеше ауытºуларды¦ б¡рi ºµлаººа тоса¦ естiлiп, жат к£рiнетiндiктен, «ºазаºша емес» деген тµмар та¬ылады. ¢рине, дµрыстыºты¦  нысанасы ол емес, ºай елдi¦ болса да айтып ж¯ргендерi ¡деби тiлге т¡н, т¡н еместiгiнде. Осыны т¯сiнген кiсi £зiне - £зi сыншы болып, тек ¡деби тiл нормаларын саºтап с£йлеудi маºсат етедi, £зiн со¬ан ¯йретедi.
      ¢деби тiл халыº тiлiнi¦ е¦ жо¬ары формасы бол¬анмен, с£йлеу тiлiнi¦ онда ºамтыла бермейтiн бiрнеше артыºшылы¬ы бар: алдымен, дидарласа с£йлескен кiсiлердi¦ бет пiшiнi, к£¦iл к¯йi, £зара ºарым-ºатынасы, екiншiден, с£йлеу ¡уенi, ¯нi еш уаºытта жазуда д¡л сол ºалпында берiле ºоймайды. Мысалы: «Оны¦ айтºаны т¯сiнiктi» деген ºып-ºысºа с£йлемдi кемiнде он т¯рлi вариантта т¯рлiше ºµбылтып айту¬а болады. Сонда ¡уеннi¦, дауыс ыр¬а¬ыны¦, екпiннi¦  ¡р т¯рлi болуынан сол бiр с£йлемнi¦ бiлдiретiн ма¬ынасы ¡р т¯рлi болмаº?  СЈйлемнi¦ айтылу интонациясын ºµбылтып, оны хабарлы да, сµраулы да, лептi де етiп айту¬а болады. «Оны¦» с£зiне ой екпiнiн т¯сiрiп, басºанын емес, оны¦ айтºаны т¯сiнiктi екенiн а¦¬ару¬а болады, «т¯сiнiктi» с£зiн б£лiп, созып айту арºылы с£йлемге £згеше £¦ беруге де болады.
     С£йтiп, ¡рбiр с£йлемнi¦ £з орайында ¡р алуан ыр¬аºты ¯н, тиiстi ¡уенi, музыкалыº сазы болады. Сондыºтан айтыл¬ан с£з бен жазыл¬ан с£з тепе-те¦ бола алмайды. ¢рбiр с£здi, с£йлемдi, с£з тiркесiн айтылмаº ойды¦ мазмµнына с¡йкестендiрiп айту с£йлеу тiлi м¡дениетiнi¦ басты талабыны¦ бiрi болмаº. ¤йткенi с£йлеген, с£йлескен кiсiнi¦ ¯нiнде адам ойыны¦ наºяяяяnsrsяя42яяяя4 яяfbяяf8ты  бяяe5дерi ¬ана емес, ойды¦ £зi к£лбеп к£лдене¦ тартылады. «Бал  там¬ан тiлден у Тамар» демекшi, с£йлей бiлген кiсiге оны¦ ыр¬аºты ¡уенi шексiз. Соны бiлмей ¡йтеуiр с£здерден с£йлем ºµрай салып, ºалай болса солай айта салу - олаºтылыº. «Олаºты¦ с£зi –орынсыз жамау сияºты» дегендi ºазаº халºы осындайлар¬а айтса керек.
        Тiл-адам ойыны¦ айнасы. Адамны¦ тiл жµмсау да¬дысынан, тiл м¡дениетiнен оны¦ кiм, ºандай адам екенiн а¦¬ару да ºиын емес. ¢детте ойы айºын кiсiнi¦ с£зi де аныº, д¡л болады. Ойы таяз, пiкiрi к¯¦гiрт кiсiнi¦ с£зi де берекесiз болады. Осы¬ан ºарап с£йлеу де µшу сияºты демекпiз. ¸шуды¦ да µшуы бар:  ºыран да µшады, шыбын да µшады. С£йлеудi¦ де с£йлеуi бар,  шешен к£мекейi б¯лкiлдеп, к£сiле, бiлiп с£йлейдi, ойсыз адам кiбiртiктеп, к¯¦гiрт с£йлейдi. М¡дениеттi, бiлiмдi азаматтар ана тiлiнi¦ ºыраны сияºты биiкке сам¬айды. Жµрт оларды асºаº шешен деп д¡рiптейдi. Бiраº оны¦ да с¯рiнетiн жерi болады, «ине к£зiнен сынады, шешен с£зiнен сынады» демекшi, алды –артын барламай, ойламай с£йлегендер с¡тсiздiкке µшырайды. «А¦дамай с£йлеген ауырмай £ледi», «Ойнап с£йлесе¦ де, ойлап с£йле» дегендер тегiн айтылма¬ан.
	¼азаº халºы  тiл £нерiн жо¬ары ба¬ала¬ан. Ол £нердi¦ µшар биiгi де, ºонар жайса¦ы да - бiздi¦ ºазiргi £мiрiмiз. Шешеннi¦ шешендiгi оны¦ тiлдiк стилiнен, ой £рiсiнен, жалпы бiлiм д¡режесiнен белгiлi болады. ¢бден ¯йреншiктi, айтыла-айтыла ы¬ыр бол¬ан с£йлемдер мен с£з тiркестерiн, жаттанды фразаларды м¯дiрмей, сыдыртып к£пiрте с£йлеу жаºсы ºасиет емес, ¡рине ке¦ дала, жазыº дала дегеннен г£рi мидай дала, к£лбеген ке¦ дала дегендер к¯штi, ¡рi ¯йреншiктi. Ондай ¯йреншiктiлердi¦ µтымдыларын тал¬ап с£йлеу ºажет. Ал £з ойынан шыºпа¬ан жаттанды тiл орамдарын пайдаланушыларды¦ шыº ¡рекетi боса¦сып, «жµмыс тiлi» ¬ана жµмыс  iстейдi, бiлiмiне с¯йенбейдi, тiлi мен жа¬ына  с¯йенедi. Ми жµмысыны¦ ойлау ºабiлетiне ºоз¬ау салмайды, ºызыл тiлдi¦ ºимылына ºоз¬ау салады. Мысалы, байлыº, тарих, т¡ртiп, малшы с£здерiне ¯кi та¬ып, бедерлi етiп с£лйеу ¯шiн газеттерде к£п жазыла берiлетiн «барынша байлыº», «тарихи таразы», «темiр т¡ртiп», «майталман малшы» т¡рiздi тiркестер ºаншалыºты ¯йреншiктi, ºалыпты норма бол¬анымен, оларды шешендiктi¦ тµзды¬ы етуде п¡лендей н¡р болмайды. Чехов айтºандай, интеллигент адамны¦ татымсыз, нашар с£йлегенi – сауатсыз адамны¦ оºи, жаза алмауымен бiрдей.
      Адам¬а ойлай бiлу ºаншалыºты керек болса, орнымен керегiнше с£йлеу  соншалыºты керек. Кейбiреулер к£пiрме, б£спе с£зге ¡уес. Ондайды с£йлеткенде, он тиын берiп жырлатып, бiр сом берiп ºойдыра алма¬андай боласы¦. Сондай к£кмылжы¦ болуды адам екi-¯ш жылда ¯йрене алады, ал ол жаман ¡деттен к£пке дейiн арыла аламайды. Сондыºтан е¦ дµрысы - к£кмылжы¦, б£спе болудан саºтану керек. 
	Аºылды алды – артын ойлап с£йлейдi. Аºылдылыº ашу ¯стiнде сыналады ¬ой. Ашу¬а мiнген кезде бiреуге артыº с£з айтып, кiн¡ та¬ып, бала¬аттап, артынан µятты бол¬анын байºамай ºалатындар болады. ¢сiресе осындайда кiсiнi¦ ойын ке¦iрдегi билемей, аºылы билеуге тиiс. ¢р н¡рсенi¦ кезегi бар, к£зi бар. «Айтыл¬ан с£з атыл¬ан оºпен те¦». Кезiнде атылма¬ан оº нысана¬а д¡л тимейтiнiндей, £з кезiнде айтылма¬ан с£з де дала¬а кетедi. «Тисе – терекке, тимесе – бµтаººа» деп нысанасыз с£йлеу мезгiлсiз шаºыр¬ан  ºоразбен бiрдей. Онан да с£йлемеген жаºсы.Бµл ºа¬ида ºай халыºты¦ да тiршiлiк талабы болса керек. Бiздi¦ д¡уiрiмiзге  дейiнгi V ¬асырда £мiр с¯рген философ, ¡рi а¬артушы Конфуций мынандай £сиет айтºан екен: «С£йлеу керегiнде с£йлемей ºал¬ан – кiсiден айырылады. С£йлемеу керегiнде с£йлеген - с£зден айырылады» Орнымен ¯ндемей ºалу - афоризмнi¦ е¦ ºысºа т¯рi дегеннi¦ де жаны бар.
       «К£п с£з -  бос с£з», «К£п с£з - к¯мiс, аз с£з – алтын» - £мiрден алын¬ан данышпандыº наºылдар.Баппен с£йленген байсалды с£зге не жетсiн. ¼уанышºа тасып, £кiнiшке ашына с£йлемеске болмайды, соны¦ £зiнде ашу¬а мiнiп ºызара¦дамай, алып-µшып аптыºпай, айºай-µйºай¬а бой µрмай, аныº, µстамды бола с£йлеу - асºан м¡дениеттiлiктi¦ белгiсi.
	С£з атасы  - ºµлаº. Мазмµнды с£зге ºµлаº ºойып, ыºыласпен та¦дай бiлуге де да¬ды керек. Орамды тiлдi¦ эстетикалыº ¡серiне, айтыл¬ан ойды¦ мазмµнына ºаныº болу ¯шiн кiсiнi¦ «к£кiрегi сезiмдi» болу¬а тиiс. Абай аºыл с£здi кiмнi¦ ºалай	 µ¬ынатыны туралы былай дейдi: «¼арны тоº ºаса ма¦¬аз µºпас с£здi, с£здi µ¬ар к£кiрегi болса к£здi…» Солай бол¬андыºтан с£здi ¡ркiм ¡р т¯рлi µ¬уы, ¡р т¯рлi ты¦дауы м¯мкiн. Айтыл¬ан ¬ибратты асыл с£з бiр ºµлаºтан кiрiп, бiр ºµлаºтан шы¬ып жатса, одан не пайда? Сондыºтан кiсiнi та¦дай бiлу де - м¡дениеттiлiк. ¤з кезiнде айтылма¬ан с£здi¦ £кiнiшi жаман. Адам тамаºты¦ д¡мiн татºанда бiледi, с£здi¦ д¡мiн айтºанда бiледi. Татымды, д¡мдi етiп, ºысºа с£йлеп к£п н¡рсенi айта алу -  шешендiк £нерiнi¦ бiр шарты.
    	«Жасы¦да ºылжы¦ болса¦, £скенде мылжы¦ боласы¦» дегендi ескерiп, жастарды тiл м¡дениетiне ерте бастан баулу ºажет. Ертедегiлер айтºандай адамны¦ аузы бiреу, ºµла¬ы екеу болатындыºтан мылжы¦дап к£п с£йлемей, к£п ты¦дай бiлу керек. С£йлей бiлу адам¬а ºаншалыºты керек болса, ты¦дай бiлу де соншалыºты керек.

                          ¼айталау ¯шiн сµраºтар:

	1. Тiл м¡дениетiнi¦ басты талабы неде?
       2. Жеке кiсiнi¦ м¡дениеттiлiгi ºалай £лшенедi?
       3. Тiл м¡дениетiнi¦ негiзгi т¯рлерi ºандай?

Жастарды¦ тiл м¡дениетiн дамыту¬а ата-ана ºамºорлы¬ы

	«Бiз мектеп жасында¬ы баланы¦ барлыº £мiрi мектепке  ¬ана тиiстi десек, жа¦ылысºанымыз. Баланы¦ таби¬и дамуына уаºыт, таби¬ат ж¡не семья £мiрi ана¬µрлым к£бiрек ыºпал жасайды».(К.Д.Ушинский).
	«Ана тiлi - б¯кiл аºыл-ой дамуыны¦ негiзi ж¡не б¯кiл бiлiмдердi¦ ºазынасы» (К.Д.Ушинский)
  	Ана с¯тiн  ºылº-ºылº жµтып жатºан н¡рестенi¦ екi езуi б¯лкiлдеп, ¡лсiз саусаºтармен ана кеудесiн аймалап, к£зiн бiр ашып, бiр жµмып, рахатºа б£ленедi емес пе?  Емiренiмпаз анасы да тасып -т£гiлiп, «о, жаным», «айналайын», «ºалºам», «ºозым», «ºµлыным» деп, шын ж¯регiмен, адал ниетiмен ºатты тебiренбей ме? Осындай с£здерден басталатын ана тiлi ана с¯тiмен с¡бидi¦ бойына тарап, аºыл-ойын, сана-сезiмiн оятады. ¤се келе б£бектi¦ £з ана тiлiне т¡н дыбыстар тобын, ¡лi ºалыптаспа¬ан «с£здердi» айтып, ºуаныш а¦са¬ан ¯й iшiне жайдары жас ¡уен енгiзедi. Сол баланы¦ талпыну, е¦бектеу ¡рекеттерi ºаншалыºты ºауаныш болса, т¡ттi тiлiмен с£йлей бастауы соншалыºты кiсiнi¦ емiрену сезiмiне ºоз¬ау салады, жа¦а бiр ºуаныш нµрын шашºандай болады, балалы ¯й базар¬а айналады. 
	С£йтiп £сiрген µлы¦ мен ºызы¦ны¦ б¯гiнгiсi де, болаша¬ы да ¡рi  ºызыºты, ¡рi баºытты болса екен дейсi¦. ¼ызыºты, баºытты £мiрдi¦ £лшеуiшi адамны¦ ºо¬ам £мiрiнен алатын орны, iс-¡рекетi н¡тижелерiне негiзделсе керек. Тек бiлiмдi, м¡дениеттi, талапты, е¦бек с¯йгiш азаматтар ¬ана ата-ананы¦ сол арман биiгiнен к£рiне алады. Сол ¯шiн  ата-ана  бала¬а ºамºоршы болуды бiр жаºты т¯сiнбей, жан-жаºты т¡рбие, ¡сiресе, тiлдiк т¡рбие, бiлiм берудi естен шы¬армауы керек.
	Атаºты с£з зергерлерiнi¦ £сiп, жетiлiп ºалыптасуына ата-ананы¦ тiлдiк т¡рбиелерiнi¦ ерекше ¡серi бол¬анын бiлемiз. Мысалы, А.С.Пушкиннi¦ £мiрiнде анасындай т¡рбиешi Арина Радионовнаны¦  ерекше ºызметiн атºар¬аны м¡лiм. ¤зi о¬ан арнап, «Няне» деген £ле¦ де жаз¬ан. Пушкин одан к£п н¡рсе, ¡сiресе, тiл ¯йренген. Сондай £негелi ¯лгiлер де аз емес. Осыны айтºанда, басºа да мысалдар к£з алды¦да тµр¬андай болады. Алдымен ата-аналар еске т¯седi.
	Ата-ана дегенiмiз ¡ке мен шеше ¬ана емес, сол екеуiнi¦ ма¦ында¬ыларды¦ б¡рi деп т¯сiнемiз. Соларды¦ iшiнде бала¬а ¡ке – шешеден г£рi ¡жесi, атасы «баланы¦ баласы оттан да ыстыº» дейдi де, бар бiлгенiн, бар £нерiн немерелерiне ¯йретуден жалыºпайды. Абайды¦ даналы¬ына, с£з зергерi болуына айналаны¦, ¡жесi мен анасыны¦, аºын мен жырауды¦ ерекше ыºпалы тиген. Оны жазушы М.¢уезов былай суреттейдi:
	«Ол (Абай) атºа мiнiп ж¯руге жара¬анымен, ¯йден к£п шыºпайды. ¤зге баладан г£рi басºа бiр ермек, б£лек бiр дос тапты. Онысы, -¡сiресе, ¡жесi. Одан ºала берсе –шешесi. Бµны¦ ¡жесi бiр т¯рлi шебер ¡¦гiмешi едi. ¼ызыº с£йлейдi. ¢нгiмесiнi¦ барлыº жерiн д¡мдi ¬ып, ºызыºтырып айтады. Абай бiр к¯нi кешке µйыºтай алмай жатып, ¡жесiнен ¡нгiме айтуды сµрады. Сонда, ол айланып отырып:
	-Е,е… Бµлдыр-бµлдыр к¯н £ткен. Бµрын¬ыдан кiм £ткен? – кiшкене таºпаºтап бастап едi. Абай соны µ¬ып ºапты. Келесi жолы ¡¦гiме сµра¬анда, ¡жесiн тiзесiнен аºырын ºа¬ып:
       -Е, е… Бµлдыр-бµлдыр к¯н £ткен. Бµрын¬ыдан кiм £ткен? – деп та¬ы да ¡¦гiме тiлегенiн бiлдiрушi едi. ¢жесi  ¡уелде к£п-к£п ертектер айтºан. «Едiл-Жайыº», «Жµпар ºоры¬ы», «¼µла мерген» - б¡рi де айтылды. Оны¦ ¡¦гiмелерiн т¯сте де, кеште де, тiптi к£ш бойы да Абай айтºыза беретiн болды.
	Та¬ы бiр к¯ндер Мамыр, Е¦лiктей ºыздарды¦ ºай¬ыларын да айтып бердi. Абай ºажымай, жалыºпай, ыл¬и ¬ана ынты¬а ты¦дайты¦. Кейде ¡жесi шаршап айтпай ºойса, £з шешесiне жабысатын. ¸лжан да к£п ¡¦гiме бiлушi едi. Ж¡не ол £ле¦дi с£здi к£п айтады. Нелер ескi заман жырларын, айтыс, £сиет, ¡зiлдерiн де к£п айтып бердi. Екi анасын к£¦iлдендiрiп та¬ы айтºызу ¯шiн кейде £зi де ºаладан ¡келген кiтаптарыны¦ iшiнен «Ж¯сiп-Зылиха» сияºты ºыссаларды оºып бередi».
	Осындай жолдар арºылы жазушы Абайды¦ алда¬ы £мiрiне керектi рухани азыºты ºалай ал¬анын,   халºыны¦ тiл байлы¬ын ºалай ме¦гергенiн, солар¬а ыºласыны¦ ау¬анын, ºарапайым ¡жесi мен анасыны¦ µмытылмас µстаздыº ºµпиясын жай, ¯йреншiктi iс ºалпында баянда¬ан.
	¢рине, бiздi¦ заманымызда¬ы ¡рбiр жас £спiрiмнi¦ тiлге, ¡дебиетке деген  ынтызарлы¬ы, оºу - ¯йрену мектебi, оны¦ айналасы, тiптi жартылысы  д¡л осы ¯лгiлермен пiшiле бермес. Бiраº Абайды¦ ¡жесi мен шешесiнi¦ ¡¦гiме ертегi сияºты халыº мµраларын айтып, тiлдiк те т¡рбие беруi ºазiргi ата-ана, ту¬ан -туысºандар ¯шiн де £негелi жайттар емеспе?
      Адамны¦ ºо¬амдыº £мiрi ºарым-ºатынаста бiреуге бiреу ойын айту, пiкiр алысу тiлдiк ºарым-ºатынасты тудырады. адамны¦ тiл жµмсауы - оны¦ ºо¬ам м¯ддесiне лайыº к£птеген iс-¡рекетiнi¦ бiр б£лiгi. Тiл м¡дениетiнi¦ шы¦ына жету жолы µзаº ¡рi тарам-тарам. Оны¦ негiзi семьяда, балалар баºшасында ºаланады да, бастауыш мектептен бастап ана тiлiн ж¯йелi оºып ¯йрену, тiл дамыту, сауатты жазу, грамматикалыº ºµрылыстарды¦ ж¯йелерiн, за¦дылыºтарын бiлдiру маºсаты ºойылады. Мектептерде тiлден бiлiм беру - баланы¦ тiл м¡дениетi жо¬ары болуыны¦ да ºамы. Оºушыны¦ мектептен алатын тiл сабаºтары семья мен айналаны¦, ¡дебиет пен театрды¦, кино мен теледидарды¦, радио мен жиналыстарды¦ тiл «сабаºтарымен» µштасып жатады. ¼µла¬ы т¯рулi ойы сергек, бiлiмге, м¡дениетке, тiлге, ¡дебиетке ыºыласы ау¬ан жастар¬а халºыны¦, елiнi¦ рухани байлыºтарын да ¬ылыми-техниканы¦ табыстарын да тiл арºылы ¯йрену жолдары ¡р алуан. Соларды пайдаланып, елiнi¦ маºтанышына б£ленген, «к£кiрегi сезiмдi, тiлi орамды» жастар да ¡бден кемелденген с£з шеберлерi мен шешендер де аз емес. Олармен ¡¦гiмелесу де с£здерiн ты¦дау да бiр ¬анибет. Ал «аузынан с£зi, ºойнынан б£зi» т¯сiп тµр¬ан ынжыº, тiлге шорºаº жастар аз ба? Соларды¦ тiлiнде жиi кездесетiн орашолаºтыºтар мыналар:
1. Кейбiреулердi¦ £з ойын айту ¯шiн ºолданатын с£здерiн¦ саны £те ша¬ын болады. ¤зi бiлетiн, айтыла-айтыла ¡бден жауыр бол¬ан с£здердi жиi ºолданады; с£з к£ркi - маºал-м¡телдi, идиома, фразалыº тiркестердi аузына алмайды. Ондай £з iсiне де олаº, тек ж¯рдiм-бардыммен ºалт - ºµлт £мiр с¯ретiндердi¦ тiл м¡дениетiнде ºандай береке болмаº?
2. Басºа¬а £з ойын т¯сiнiктi, жатыº, ¡серлi етiп жеткiзудi¦ бiр шарты - £з ¡уенiнi¦ дµрыс болуы.Музыкада¬ы барлыº ¡н-к¯й, iрiлi-µсаºты басºа да музыкалыº шы¬армаларды¦ арºауы до, ре, ми, фа, соль, ля, си деген тондар гаммасы(жиынты¬ы) бол¬анмен, ¡рбiр ой¬а лайыºты дµрыс ºµрал¬ан с£йлемдегi с£здердi¦, жеке с£йлемдердi¦ £здерiне сай ыр¬аºты ¯нi болады; с£здердi дµрыс айту, дµрыс жазу нормалары болады. Соларды бiлмей, бiлсе де елемей, ºалай болса солай айта, жаза салатындар аз ба? Мысалы, Орта мектептi жiгiрма д£рт жасымда пiтiрдiм дегендi есiткенде, оны айтушы¬а iштей ºынжыласы¦. Дµрысында жиырманы –жiгiрма,жерме, т£ртеудi - д£ртеу, бiтiрдiнi –пiтiрдi, Т£регелдiнi - Т£рекелдi деп айту «Елiм-ай» ¡нiн бµзып айтумен бiрдей. ¼азiргi балаларды¦ к£бi осыны бiлмейдi, с£йлесе ºалса¦, мектепте мµ¬алiмнi¦ сµраºтарына ºайыр¬ан жауаптары ¡уенiмен с£йлеседi. С£здi сазына келтiрiп с£йлеу ¯шiн ¡р уаºытта таºпаºтап, булы¬ып, ашынып с£йлеу шарт емес. С£здердi¦, с£з тiркестерiнi¦, ¡р ойды¦ ерекшелiгiне лайыº ºµрал¬ан с£йлемдердi¦ айтылу ¯нi, ¡уенi, ыр¬а¬ы болатыны – тауып с£йлеген с£здi¦ с¡нi ¬ана емес, м¡нi де.
3. Б¡рiнен де с£йлесудегi ынжыºтыº, µялшаºтыº жаман. Жыл сайын бiздi¦ алдымыздан ж¯здеген оºушылар £тiп жатады, соларды¦ кейбiреулерi ойлап с£йлемей, с£йлеп барып ойланады. Олар с£з ºиюын келтiрiп, байланысын дµрыс тауып жатуды да керек ºылмай, µялмай-ºызармай т£пеп с£лей бередi. «С£йлей - с£йлей шешен боларсы¦» деген м¡тел ондайлар ¯шiн айтылма¬ан болар. Кейбiреулер, ¡сiресе ºазаº ºыздарыны¦ бiрºатары, инабаттылыº, iзеттiлiктi¦ бiр белгiсi - ¯лкеннi¦ алдында к£пiрiп, айналасын  шарпып, ºатты дауыстап с£йлемеу керек екенi¦ бiлгенi жаºсы, бiраº оны барлыº жерде, басºа орайда естен шы¬армайтын ереже деуге бола ма? ¢рине, жиналыстарда, аудиторияларда, кейде сахнада да аºырын, к¯мiлжiп с£йлеп адамны¦ титы¬ына тиетiндер болады. Бiздi¦ екпiндi  £мiр жастарыны¦ с£зiнде салмаº, ºажырлы жiгер лебi, айºын ой бiрден байºалатын болу керек емес пе!?
	М¡дениеттi адамны¦ £зi де, с£зi де ойы да барынша жинаºы болуы тиiс. Адамны¦ сырт к£рiнiсi, iштей жинаºылы¬ы, с£зi, ой -£рiсi, iзеттiлiгi, м¡дениеттiлiгi - б¡рi жиналып жµрт ж¯регiнi¦ ºµлпын ашатын алтын кiлт.
	Тiл м¡дениетiне жетiк адамдар тiл байлыºтарын ме¦герумен ºатар, тiлдiк нормаларды да жаºсы бiлуге тиiс. Бµл да ºиын мiндет. Мектепте, ата-ана да баланы сол ºиындыºтарды же¦уге баулиды. Осы к¯нгi бала к£п бiлуге ¡уес. Екiнi¦ бiрi  техниканы¦ тетiгiн, радионы¦, электр ж¯йесiнi¦ сырын бiлуге тырысады. Бµл - б¯гiнгi £мiр талабы, баланы тiл £нерiне т¡рбиелеу «£нер алды - ºызыл тiл» бол¬аныды¬ынан ¬ана емес, ол £нердi¦ ºуатты ºµрал болуы басºа да iс-¡рекеттермен астарлас за¦дылыº екенiн к£рсетедi.
	Бала оºып-¯йренуде, е¦бекте ауырды¦ ¯стiмен, же¦iлдi¦ астымен ж¯рiп £сетiн болса, оны¦ келешек £мiрiнен к£п ¯мiт к¯туге болмайды. Тек жаны ºиналып, ºиындыºтан тайсалмай ¡рекет еткенде ¬ана, баланы¦ аºыл-ойына к¯ш - ºуат ºосылады. Бала тiл ¯йрену ¯шiн, атаºты аºын-жазушыларды¦ шы¬армаларын да к£п оºуы ºажет. ¢депкiде ол оºы¬аныны¦ бiраз жерiн, кей с£здерiн т¯сiнбеуi де м¯мкiн, бiраº соны¦ б¡рi аºырында бiлмегенiн бiлуге, т¯сiнбегенiн т¯сiнуге ¡сер етедi.
	Тiл м¡дениетiнi¦ мектебi - к£ркем ¡дебиет.
	К£ркем ¡дебиет ¯шiн тiл - эстетикалыº, к£ркемдiк ºµралы. Сол ºµралды жазушыларымыз д¡ст¯рлi нормалар негiзiнде пайдаланады. ¢р жазушыны¦ тiл жµмсауда £зiндiк ¯нi, стильдiк, к£рiктеу т¡сiлдерi болады дегеннi¦ £зiнде, ол жалпыхалыºтыº тiлдiк д¡ст¯р аясынан шыºпайды. Бiр жа¬ынан, к£ркем ¡дебиет ºайраткерлерi халыº тiлiнi¦  байлыºтарын жан-жаºты пайдаланып, ¡рºайсысы £зiнше «к¯й шертуге» тиiстi болса, екiншi жа¬ынан халыººа тiлдiк т¡рбие беретiн де, тiл м¡дениетiнi¦ де озат ºайраткерлерi болу¬а тиiс.
	ХVIII-ХIХ ¬асырларда ºазаºты¦ ¡деби тiлiне араб-парсы с£здерi к£п енгенi белгiлi. ¼азiргi ºалам, ºа¬аз, мектеп, кiтап, Отан, м¡лiм, м¡дениет, £мiр т¡рiздi мы¦да¬ан араб-парсы тiлiнен енген с£здер ºазаº тiлiн ед¡уiр байытты. Ондай с£здердi ºазаº тiлi £зiн¦ фонетикалыº ерекшелiктерi негiзiнде, бастапºы ºалпын £згертiп ºабылдап, норма¬а айналдыр¬ан болатын.
	Ата - ананы¦ с£йлеу тiлi ¡р уаºытта ¡деби тiлмен ¯йлесе бермейдi. Онда ºарапайым с£здер, диалектизмдер, ¡деби тiлден ж£нсiз ауытºулар к£п болады. Сондыºтан жастар ¡деби тiлдi¦ жаºсы ¯лгiлерiн, к£ркем ¡дебиеттегi (диалогта), с£йлеу тiлiндегi нормадан ауытºуларды  айыра бiлуi тиiс.	Кейбiр жастар айтайын деген пiкiрiне керектi с£здердi µмытып, оларды¦ орнына «жа¦а¬ы», «с£йтiп», «нетiп», «не¬ып» сияºты бµралºы с£здердi к£п ºолданады.¢депкiде бµлар бiлмеген с£здерiнi¦ баламасы болып айтыл¬анмен, бара-бара ¯йреншiктi жаман ¡детке айналып тiлдi бµзады. Баланы¦ ерте бастан ойы сергек, £ткiр тiлдi болуын, с£з пернесiн д¡л басып, ¡р с£здi м¯дiрмей £з орнында ºолданып с£йлеуiн келешекте тiл м¡дениетi жо¬ары болуыны¦ шарты деп бiлемiз.
	Ана тiлi сабаºтарын оºытуда тек тiл ж¯йелерiн, ºµр¬аº грамматиканы оºушылар¬а бiлдiрудi ¬ана к£здемей, оºушыны¦ тiл жµмсау ¡рекетi басºа iс-¡рекетiнi¦ бiр б£лiгi деп т¯сiнiп, оларды дµрыс с£йлеуге, к£рiктi ойды к£ркем, µтымды, шешен етiп айту¬а, м¡нерлеп оºу¬а, ºатесiз, ¡демi жазу¬а баулу керек. Жастар¬а тiлдi¦ коммуникативтiк ºызметiн дµрыс т¯сiнiп, о¬ан ºо¬амдыº £мiрдi¦ жо¬ары талаптары тµр¬ысынан ºарап бiлiм бергенде ¬ана, оларды¦ тiл м¡дениетiн арттыру¬а к£мектескен боламыз.

             ¼айталау ¯шiн сµраºтар:  
 1. Баланы¦ таби¬и  дамуына не ыºпал жасайды?
 2. Тiл м¡дениетiнi¦ шы¦ына жету жолы ºандай?
 3. Тiл м¡дениетiн¦ мектебi не?
 4.Тiлге шорºаº жастарды¦ тiлiнде жиi кездесетiн орашолаºтыºтарды¦ неше т¯рлi жолы бар?

 	Ана тiлi - б¯кiл аºыл ой дамуыны¦ негiзi ж¡не б¯кiл бiлiмдердi¦ ºазынасы.
       
¢деби тiлдi¦ нормалары

1. Тiлдiк норма туралы т¯сiнiк

Тiл м¡дениетiнi¦ басты талабыны¦ бiрi – тiлдiк нормаларды ºалыптастыру. Олар халыº тiлiнi¦ даму барысында ºалыптасады, кейбiреулерi (жазу нормалары, терминдер, пунктуация нормалары)   ºолдан жасалады да, басºалары тiлде бµрыннан бар ж¯йелер негiзiнде баспас£з арºылы ºалыптасады.
¢деби тiл дамы¬ан сайын оны¦ сымбаттылыº ºасиетi арта т¯седi. Тiлдегi олпы-солпылыº - ж¯йелiлiкке з¡рулiктi¦ белгiсi. Тiл £нерiне жаны ºµмар жандар ондай з¡рулiкке т¡уелдi болмаса керек. Олар тiлдi £ткiр ºµрал ретiнде ойын д¡л беруге, оны¦ ºолайлы байлыºтарын жµмсай бiлуге тиiс. Тал¬ампаздар сарабына салатындай тiлiмiздi¦ сондай асыл ºорларын ºазаº халºы µрпаºтан-µрпаººа мµра етiп отыр¬ан.
Талай ¬асырлар бойы дамып, бЇгiнгi ºалпына келген ºазаº тiлiн кемсiтуге болмайды. Оны¦ орасан к£п байлыºтары - халыº даналы¬ыны¦ туындылары. Халыº тiлiнi¦ сол байлыºтарын  £шпес «д¡улетке» айналдыратын да, ол ºµралды шы¦дай т¯сетiн де - ¡р салалы жазба ¡дебиет.
Жазба ¡дебиеттi¦  «д¯кенiне» т¯скен тiл байлыºтары с£з шеберлерiнi¦ ºаламына iлiгетiндiктен, ¡р алуан ¡шекейге безенедi, сымбаттылыº ºасиетке ие болады, ыºшамдалады, байи т¯седi. Осыларды¦ н¡тижесiнде тiлдiк норма жасалады.
¢деби тiлдi¦ даму процесiнде бiр-бiрiне ºарама - ºарсы екi т¯рлi ба¬дар байºалады. Бiр жа¬ынан, тiл ºо¬ам £мiрiмен (¬ылымны¦, м¡дениеттi¦, ¡дебиеттi¦,  эканомиканы¦ т.т. дамуымен) тiкелей  байланысты болатындыºтан, ол ¯здiксiз дамып, сол даму барысында халыº тiлiнi¦ iшкi м¯кiншiлiктерi ке¦iнен пайдаланылып, тiл мен тiлдi¦ ºарым-ºатынасы к¯шейiп, £згерiске  µшырап отырады. Екiншi жа¬ынан, мемелекеттiк, саяси - ºо¬амдыº iс-атºару жµмыстары орныººан сайын, баспас£з, ¡дебиет, эканомика, ¬ылым, м¡дениет дамы¬ан сайын тiлде бар ала - ºµла ºыруар байлыºтарды¦ тиiмдiлерi, тiлге жатыº ¡рi ¯йлесiмдiлерi, кiсiнi¦ ой-пiкiрiн, сезiмiн, д¡л, айºын айту¬а жарамдылары сµрыпталып, жалпы¬а ортаº ºалыпºа т¯сiрiлiп, норма¬а айналады. Осы процестерге жол ашатын объективтi жа¬дайлар жасалып отыр¬ан бiздi¦ елiмiзде, ¡деби тiлдi байыту норма¬а т¯сiруге ºарайлас болу¬а тиiс.
Тiлдiк норма дегенiмiз «¡деби» деген µ¬ыммен тайталас айтылады. ¢деби тiлге сi¦iскен, ¡деби тiлде орныººан тiл байлыºтары – «тiлдiк норма» дегенге жатады. Тiлдiк нормадан тысºары ºµбылыстар, ауытºулар ауызекi с£йлеу тiлiнi¦ ерекшелiктерi болып есептеледi. Сондыºтан «¡деби тiл», «¡деби емес тiл» дегендi халыº тiлiнi¦ нормалану нысаналарына ºарап айтамыз.
Бiз тiлдi нормаландыру дегендi уа¬ызда¬анда, тiлдi¦ икемдiлiк ºасиетiн жойып, сiрiдей сiрестiрiп ºоюды к£здемеймiз, тiлдi¦ икемдiлiк ºасиетiн арттыруды к£здеймiз. Тiл материалдары сµрыпталып, б¯кiл халыººа тегiс  т¯сiнiктi, ¡рi µтымды, д¡л аныº ету арºылы ¬ана тiлдi¦ икемдiлiгiн арттыру¬а болады. Сол маºсатпен тiлдiк норма ¯шiн к¯ресудi¦ ма¦ызы £те зор.
Тiлдi¦ норма жазуда ¬ана емес, с£з ºолдануда да, с£здi¦ айтылуынан да, грамматикалыº тµл¬аларды пайдалануда да, с£йлем ºµрауда да, ºысºасы, тiлдi¦ £¦ бойында болу¬а тиiс.¢рине, мынаны ºолдан, мынаны ºолданба деп барлы¬ына бiрдей рецепт беру м¯мкiн емес, сонда да жеке м¡селелер жайында осы тµста ºойылатын талаптарды¦ нендей екенi¦ дµрыс танып, к£птесiп-к£мектесiп, тiлдiк нормаларды баянды £те т¯суге ¡бден болады. Сонымен ºатар ¡рбiр жазушы, ¡рбiр журналист, ¡бiр сауатты азамат ¡деби тiлдi¦ нормаларын жаºсы бiлiп, соларды саºтап жазу¬а, саºтап с£йлеуге тиiс. Мысалы, с£йлеу тiлiнде «жиырма» с£зiн «жiгiрма», «жерма» деп т¯рлiше айтады. Ал, ¡деби тiлде с£йлеушi оны солай т¯рлендiрiп айтуды да, т¯рлендiрiп жазуды да м¡дениетсiздiк деп таниды, ар к£редi.
1920 жылдар¬а шейiн ºала, кент, ша½ар с£здерi ºатар жµмсалып келдi де, кейiн «ºала» ¡деби норма¬а айналып кеттi. Сол сияºты, 1930 жылдары, бiр с£з жана, ж¡не, жане болып, ¯йткенi, £йткенi болып т¯рлiше жазылатын-ды. Кейiн ж¡не халыº, £йткенi деген варианттарын ºабылдап едiк, сол ¡деби норма болып сi¦iсiп кеттi. «Промышленность» деген терминдi ºазаºша «£нерлi к¡сiп», «£ндiрiс к¡сiбi», «£нерк¡сiбi» деп т¯рлiше атайтынбыз. Аºыры оларды¦ б¡рi ºалып «£нерк¡сiп» ресми т¯рде ºабылданып норма¬а айналды.Тiлде барды осылай норма¬а т¯сiрiп отыру¬а болады.
¼азаº  ¡деби тiлiнi¦ ¡р т¯рлi даму кезе¦iнде ¡р т¯рлi нормалар болды. Мысалы, ХVIII-ХIХ ¬асырларда¬ы ¡деби тiлде т¯рiк халыºтарыны¦ бiразына ортаº ескi £збек (Ша¬атай) ¡деби тiлiнi¦ нµсºалары норма болса (Мысалы, бiрлан, барадµр, айтылмыш, ¯шбу, мiллат, хаºихат, уа¬да,½ам, ¬амал), Абайлар тµсында ¡деби тiлдi¦ £ле¦- жырлардан басºа да ¦µсºалары халыºтыº ºасиетке ие бол¬анда, араб-парсы с£здерiн, ша¬атайзмдi £згертiп ºазаºша айту, ºазаº тiлiнi¦ дыбыс за¦ына лайыºтап ºолдану ба¬ыты к¯штi болды. Ескi норма бiрден жойылып, жа¦а норма аз к¯ннi¦ iшiнде орнай ºалмайды. Абай с£здiгiне ºарап отырса¦, оны¦ ал¬ашºы жылдарда¬ы шы¬армаларында, ¡сiресе ºара с£здерiнде, араб с£здерiн «кiтаби» д¡ст¯р бойынша жаз¬аны байºалады. Мысалы; хаким (¡кiм), ¬ыззат (iззет), ¬µмыр (£мiр), ¬араб (араб), ¬адат (¡дет), ¬анимат (¬анибет), ¬амал (амал),  ¬айып (айып). Бiраº Абай £зiнен бµрын¬ы ¡дебиеттi¦ ондай нормаларын кейiн бµзып, ¡лгiдей с£здердi¦ ºазаº тiлiне жатыº нµсºаларын жиi ºолданды. Сондан кейiн норма¬а айналды.
	¢деби тiлдi нормалау ºалам ºайраткерiнi¦, ¬ылым ºызметкерiнi¦ к¯шiмен баспас£з, мектеп, радио, телевизия арºылы iске асады. Тiлдi нормалау дегенiмiз – бiр  жа¬ынан, тiлде барды сол к¯йiнде ºалыптастыру болса, екiншiден, тiлде барды £згертiп ºалыптастыру, ¯шiншiден, тiде жоºты, бiраº ¡деби тiл ¯шiн керектi жа¦адан енгiзiп ºалыптастыру болады. ¼атынас ºµралы болып ºалыптасºан тiлге реформа жасау м¯мкiн емес. Бiраº оны ¡деби норма¬а т¯сiрiп байыту¬а, жаºсарту¬а, икемдi етуге болады. Тiдегi бiрºатар с£здердi¦, с£з тiркестерiнi¦ ºµрылысы д¡л осы к¯нгi логикалыº ой тµр¬ысынан онша ¯йлесiмдi болмауы да м¯мкiн. Бiраº солар ºазiргi тiлдiк санада орныºты орын алып, маºсатты ойымызды дµрыс айту¬а жарап жатса, ондайды £згертудi¦ керегi болмайды. Мысалы, «жµмыс iстеп жатыр», «ºолын тiстеп алды» дегендердi¦ ºµрамын б£лiп ºарасаº, онда¬ы с£здер п¡лендей логикалыº байланыста тµрма¬анын а¦¬ару¬а болады: жµмыс «iстеу» мен «жатыр», «тiстеу» мен «алды» етiстiктерiнi¦ б£лек тµр¬анда¬ы ма¬ыналары м¯лде ¯йлесiмсiз - аº ºой. Сонда да халыº тiлiнде оларды¦ бiрiн екiншiсiне    к£мекшi етiп, ерекше ºызметте, жа¦а ма¬ынада солай жµмсалу д¡ст¯рге айнал¬ан. Ондайлар ойымызды д¡л айтуды¦ бiрден –бiр  дµрыс амалы бол¬андыºтан, оларды £згертудi¦ ж£нi жоº. Тiптi,  «º¯н к¯ркiредi», «шаºпаº шаºты» «ºарным ашты», «жаным ашиды» сияºтылар ескi мифологиялыº µ¬ым¬а лайыº ºµрал¬анмен, оларды ºазiр басºаша т¯сiнiп, жа¦аша жµмсап керегiмiздi £теймiз.
С£йтiп, ¡деби тiлдi¦ нормасы дегендi былай аныºтау¬а болады: Тiлдi¦ та¦дамалы, ºолайлы, ой-пiкiрдi д¡л беруге жарамды, жалпы¬а ортаº ж¯йелерiн  ¡деби тiлдi¦ нормасы деймiз. Ол тiлде барды ºо¬амны¦ та¦дау, тал¬ау елегiнен £ткiзу негiзiнде ж¡не де тiлге енген жа¦алыºтарды ¯йлесiмдi бiр арна¬а салу негiзiнде ºалыптасады. ¢деби тiлдi¦ нормалары ¡рдайым сол т¯р - тµрпатын саºтап ºатып ºалмайды. Олар да £згерiске µшырауы м¯мкiн. Ондайды нормадан ауытºу деймiз. ¢деби тiлдi жµмсаушылар т¡жiрибесiнде нормадан ауытºу екi т¯рлi болады:
1. Ж£нiмен ауытºу; 2. Ж£нсiз ауытºу.
¢деби норманы белгiлi маºсатпен, стильдiк £¦i бол¬андыºтан £згертiп ºолдану - ж£нiмен ауытºу  болады. ¢деби норманны ж£н-жосыºсыз бµзып, естiген - бiлгенiн ºалай болса солай тал¬амай ºолдану ж£нсiз ауытºу болады. Мµндайды ¡р уаºытта ж£нге салып отыру керек.
¼азаºты¦ ¡деби тiлiн нормалауды¦ ¯ш т¯рлi жолы бар:
1.Тiлдi¦ iлгерi даму процесiнде оны¦ iшкi за¦дарына негiзделген ж¯йелiлiк пайда болады. Оларды ºазаº тiлiнi¦  фонетикалыº, лексикалыº, грамматикалыº  ºа¬идаларынан аныº к£руге болады. Мысалы, ¡деби тiл болмай тµр¬анда, ºазаº тiлiнi¦ дыбыстар ж¯йесiнде «¯ндестiк за¦» тияныºты орын алатын, морфологияда септеулер ж¯йесi негiзiнен бiр iзге т¯скен болатын. Мµндайлар тiлдi¦ «таби¬и» даму процесiнi¦ жемiсi деп есептеледi.
2. Сондай тiлдiк д¡ст¯рлердi ¡деби тiл бекемдей т¯стi де, с£йлеу тiлiнде бар шашыра¦ºылыºты, алауыздыºты жою, тiлдiк нормаларды орнату процесi ж¯рiп жатты. Ол ¯шiн ¡деби тiлдi пайдаланушылар арасында тiлдi нормалау¬а бейiмделген жалпы ба¬ыт, дµрыс ба¬дар болды.
3. Халыº тiлдерi мен µлт тiлдерiн iлгерi дамыту туралы ¡деби тiлдi нормалау¬а ба¬ыттал¬ан к£птеген жµмыстар ж¯ргiзiлдi: графика, орфография, пунктуация, терминология м¡селелерi шешiлдi; т¯рлi-т¯рлi с£здiктер жасалды, практикалыº ж¡не ¬ылыми грамматикалар жазылды; баспа орындарында редакторлар жµмысы жаºсарды. Бµларды¦ б¡рi –тiлдi ресми т¯рде, ¡дейiлеп нормалау¬а ба¬ыттал¬ан жµмыстар.
С£йтiп, с£здi¦ айтылуын, жазылуын, жµмсалуын, тiлдi¦ грамматикалыº ºµрылысын м¯мкiн бол¬анынша бiр ºалыпºа т¯сiрудi¦, тµраºты етудi¦ м¡нi зор: сонда тiлде д¡лдiк, айºындылыº к¯штi болады, тiлдi¦ икемдiлiк ºасиетi артады.

                 ¼айталау ¯шiн сµраºтар:

1. Тiл м¡дениетiнi¦ басты талабыны¦ бiрi не?
2. Тiлдiк норманы¦ неше жа¬ы бар?
3. Тiлдiк норма деп ненi айтады?
4. Нормадан ауытºу неше т¯рге б£лiнедi?
5. ¼азаºты¦ ¡деби тiлiн нормалауды¦ неше т¯рлi жолы бар?

¢деби тiлдi¦ нормасы деп - тiлдi¦ та¦дамалы ºолайлы, ой-
                      пiкiрдi д¡л беруге жарамды, жалпы¬а ортаº 
                      ж¯йелерiн айтады.
Ж£нiмен ауытºу деп - ¡деби норманы белгiлi маºсатпен, 
                        стильдiк £¦i бол¬андыºтан £згертiп ºолдануды 
                        айтады.
Ж£нсiз ауытºу деп- ¡деби норманы ж£н-жосыºсыз бµзып,
                            естiген бiлгенiн ºалай-болса солай тал¬амай
                            ºолдануды айтады.

              2. Лексикалыº норма

С£з байлы¬ы тiл байлы¬ы. Бiраº тiлдегi с£з байлы¬ыны¦ жµмсалу аясы бiрдей емес. Халыº тiлiнде бар с£здердi¦ к£пшiлiгi -аº ¡дебиетте жиi ºолданылып, жалпы халыºтыº норма¬а айналды да, бiрºатары ºолданудан ºалып ºойды, немесе £те сирек ºолданылады. С£йлеу тiлiнде бiраз с£здер ¡дебиетте кездескенiмен, ¡деби норма¬а жатпайды. Мысалы, ша½ар, кент, ¡м, ¡теш, бойлай, ж¯д¡ с£здерi бµрынды-со¦ды жазушыларды¦ шы¬армаларында кезедеседi, бiраº олар ¡деби емес те, -ºала (та¬ы),ºораз, ыл¬и (¡рºашан), ¡руаºытта, (£не бойы), £те (аса, тым, м¯лде) с£здерi ¡деби.
С£здердi¦ ¡деби, ¡деби еместiгiн айыру о¦ай емес, бiреуге асыл к£рiнген с£з екiншi бiреуге жасыº к£рiнуi де м¯мкiн. ¢деби  норма¬а ºай с£з жатады, ºай с£з жатпайды дегендi субъективтi к£зºарас тµр¬ысынан болжамай, ¡дебиетте жалпы халыººа бiрдей ортаº байлыº ретiнде жиi ºолдана ма, жиi ºолданбай ма деген тµр¬ыдан болжау керек. Солай еткенде, ¡шейiнде айтыла берiлетiн ас, шеге, тiс, су, £мiр, сµлу, кiр, отыз, т¯с, ж¯гiр сияºты ºарапайым с£здер де, махаббат, ¡семпаз, дидар, ж¯рек, майталман т¡рiздi поэтикалыº с£здер де, м¯сiн, ºµрылыс, жарыс, £нерк¡сiп, радио, атом сияºты терминдiк м¡нi бар с£здер де ¡деби тiлiмiздi¦ с£з байлы¬ы болып есептеледi.
¼азаº ¡деби тiлiнi¦ с£з байлы¬ы жалпы халыºтыº ºасиетi бар байыр¬ы ж¡не £зге тiлдерден ауысºан с£здерден, ¬ылымны¦, £нер - бiлiмнi¦, техниканы¦, саясатты¦, м¡дениеттi¦ ¡р алуан терминдерiнен ºµралады.	
С£йлеу тiлi мен ¡деби тiл ты¬ыз байланыста болатындыºтан, екеуiне де ортаº с£здер к£п. Бiраº с£йлеу тiлiнде олар ауытºы¬ыш, ºµбылмалы болады. Мысалы, «есеп» с£зi бiр елде, кейде бiр семьяда т¯рлiше айтылуы м¯мкiн (есеп, ºысап, ºисап, хисап), «к£шет» с£зiн бiреу бiлiп, бiреу бiлмей м¯мкiн, «ºµрылыс», «ºµрам» с£здерiнi¦ ºайсысы ºай ма¬ынада екенiн ºарапайым шаруа айыра алмай, ауыстырып ºолдануы м¯мкiн. Ал ¡деби тiлде ондай¬а жол жоº. Онда с£здер аныº, д¡л, дµрыс ºолданылу¬а тиiс. Сонда ¬ана ол ойды ешбiр ºалтыºсыз, м¯лтiксiз дµрыс айту¬а болады. Ол ¯шiн с£здер ¡дебиетте жµмсала ж¯рiп ¡бден ºалыптасып кетуге тиiс.
Мысалы, ºазаº тiлiнде «шаруа» с£зi бµрыннан бар болатын. О¬ан шылыº ºосымшасы жал¬анып «шаруашылыº» с£зi жасалды, ол мал шаруашылы¬ы, егiн шаруашылы¬ы, ºµс шаруашылы¬ы, ауыл шаруашылы¬ы дегендей ºµрамды айтылып, ма¬ынасы ке¦ейiп, ºалыптасып кеттi.Сондай-аº бiр затты¦ бiрнеше  с£збен аталуы да кездеседi. орысша «спичка» дегеннi¦ ºазаº тiлiнде сегiз аты бар: к¯кiрт, оттыº, шырпы, сiрi¦ке, iспiшке, шаºпаº. шишаºпаº, кеуiрт. Орысша «петух» дегеннi¦ ºазаºша екi аты бар: ºораз,¡теш.	Мµндайды¦ ма¬ынасы ¡деби деу ºиын. Сонда да, термин с£здердi ºабылдап, жµртшылыººа µсынып, бiр iзге салып жiбергендей, ондай с£здерге де келiсiм жасай отырып, ж£н сiлтеуге болады.
С£йтiп, ºазаº тiлiндегi сан алуан с£здердi¦ ¡деби тiлге т¡ндерi - ¡деби  норма¬а жататындары бар, ¡деби тiлге т¡н емес, одан тыс, с£йлеу тiлiне ¬ана жататындары бар. Соларды айыра, та¦дап, тал¬ай жµмсасаº, ¡деби тiлдi¦ лексикалыº нормаларын тµраºты етуге мµрындыº болар едiк.
С£йтiп, «лексикалыº норма» дегенiмiз - ¡деби тiлдi¦ жалпы¬а ортаº с£з байлы¬ыны¦ ºалыптасºан тµл¬ада, жалпы¬а ортаº ма¬ынада жµмсалуы.
¢деби тiлдi¦ лексикалыº нормасына жатпайтын с£здер мыналар:
1. Д и а л е к т и з м д е р. Бiрºатар с£здер жалпы халыººа бiрдей т¯сiнiктi болмай, тек кейбiр облыста¬ы, кейбiр ауданда¬ы ºазаºтарды¦ с£йлеу тiлiнде кезедеседi. Олар жер-жерде ¡деби тiлде бар с£здердi¦ орнына жµмсалуы да м¯мкiн. Мысалы:
¢деби	Диалектизм
жа¦¬аº	шаттауыº
ж¯герi	борми
ыл¬и	бойлай
к£рпе	жуырºан
балапан	шiби
таºия	тебетей
барлы¬ы	¡мбесi, ¡ммасы

Жер-жерде тiлде бар с£здердi¦ тµрºын бµзып айту жиi µшырайды. Олар диалектизм болуы да,  ел аузында £згерiске µшыра¬ан д£кiр с£з(просторечье) болуы да м¯мкiн.Мысалы:
¢деби	¢деби емес
шейiн	шекейiн
сияºты	сиыºты
д£¦гелек	до¦¬алаº
т¯зеу	д¯зеу
диiрмен	тиiрмен
рµºсат	µлыºсат
жиырманшы	жиырмасыншы

¢деби тiлде бар с£здi¦ ма¬ынасы ¡р жерде ¡р т¯рлi болуы м¯мкiн. Мысалы, елек, елгезер с£здерiнi¦ орнына шы¬ыста ºалбыр с£зiн ºолданады екен, ал «ºалбыр» ¡деби тiлде, µн емес, бидай, арпа, тары сияºты даºылдарды елейтiн елеуiш.
Кейбiр с£здердi¦ ¡деби тiлдегi орныººан  ма¬ынасы бiрнешеу болса, ºарапайым с£йлеу тiлiнде норма¬а жатпайтын басºада ма¬ынада жµмсалуы ыºтимал. Мысалы, «тiл» дегендi адамны¦, жан-жануарды¦ дене м¯шесi адамны¦ с£йлеу ºµралы деп т¯сiнсек, с£йлеу тiлiнде оны «с£з» дегеннi¦ орнына айтады.
2. П р о ф е с с и о н а л и з м. Жергiлiктi халыºтарды¦ к¡сiбiне, шаруашылы¬ына байланысты с£здерi болады. Мысалы: Каспий, Арал, Балºаш, Сырдария, Амудария £¦iрiндегi балыºшылар тiлiнде былай¬ылар¬а т¯сiнiксiз с£здер к£п. Сондай-аº, бау-баºша, маºта, к¯рiш шаруашылыºтарымен к¡сiп ететiн о¦т¯стiк аудандарда с¯дiгер, к£шет, ¡¦гелек, масаº, собыº,  ºарыº, атыз т¡рiздi с£здер бар.
Мµндай к¡сiби с£здердi¦  ¡деби тiлде баламасы болмаса, оларды ¡деби норма¬а  айналдырып, ¡деби тiлдi¦ байлы¬ын арттыру¬а болады. Мысалы, даºыл,собыº, атыз, ºарыº деген с£здер бµрын ¡деби тiлде ºолданылмайтын, ºазiр бµлар жиi кезедесетiн болды.
Т¯рлi к¡сiптегi е¦бек ерлерiн, оларды¦ iс-¡рекетiн с£з еткенде сол айналаны¦  с£здерiн айтпасºа  болмайды. Мысалы, С.Мµºанов «Сырдария» романында к¯рiш егiсiмен байланысты к£птеген с£здердi, ¢.С¡рсенбаев «Толºында ту¬андар» романында балыºшыларды¦ к£п айта беретiн ¯кi, шоланда, бата¬а, талка т¡рiздi, ¢.К£шiмов а¦шылар £мiрiнен жаз¬ан повестiнде а¦шылыººа байланысты к£птеген с£здердi енгiзген.

3. Д£рекi, былапыт  ж¡не жаргон с£здер. Бµлар - ¡деби  тiлдi¦, жалпы тiл м¡дениетiнi¦ ата жауы. Сондыºтан олар ¡деби тiлдi¦ лексикалыº нормалары ºатарынан орын алмауы м¯мкiн емес.
Д£рекi – тµрпайы, анайы, о¬аш, ерсi деген ма¬ынаны бiлдiредi. Мысалы, ¼аншама сыйымды ¬ып айтам дегенмен Ер¬алиды¦ осы с£зi – есiткен кµлаººа бiр т¯рлi жат, д£рекi секiлденiп тµрды.
С£йлемде ºолданылатын, жазба ¡дебиетте ºолданылатын, ¡деби тiл нормасына сай келмейтiн жай д£рекi с£здердi ºарапайым с£здер деймiз.
Былапыт - µºыпсыз, салаº, ºалай болса солай, бей-берекет деген ма¬ынаны бiлдiредi. Мысалы, Ал¬ашында есе¦кiреп, о¦ды-солды былапыт ºимылда¬ан ¼оспан кейiн есiн жиып, тiлсiз жауды¦ ¡дiсiн алайын дедi.
Жаргон – жалпы халыºтыº тiлден оºшаулан¬ан бiр немесе бiрнеше тiл элементтерi. К£пшiлiкке т¯сiнiксiз шет с£з, диалект, жаргондар оларды¦ £ле¦дерiнде мейлiнше аз кезедеседi.
Лексикада бiрiздiлiктi к£бiрек тiлейтiндер – терминдер. Термин дегенiмiз - £ндiрiстi¦, м¡дениеттi¦ даму н¡тижесiнде пайда бол¬ан µ¬ымдарды бiлдiретiн арнаулы с£здер.¼азаº тiлiне термин с£здер, негiзiнде орыс тiлiнен ж¡не орыс тiлi арºылы басºа тiлдерден ендi.Соны¦ арºасында ºазаº тiлiнде  бµрын болма¬ан революция, шахта, депутат, акт¿р, инженер,роман, мотор, хлор, химия, философия сияºты с£здер пайда болды ж¡не де тiлде бар с£здер негiзiнде £ндiрiс (производство), £нерк¡сiп (промышленность), ºо¬ам (общество), ºµрылыс (строй), ºµрам (состав), ¬ылым (наука), бiлiм (знания), оºулыº (учебник) т¡рiздi терминдер жасалды.
Терминология ºай салада болса да,  тек жа¦а µ¬ымны¦ пайда болуымен байланысты дамып отырады. Мысалы, «жазушы», «суретшi», мамандыº к¡сiп болмай тµр¬анда, ондай атау да бол¬ан  жоº. Кейiн ондай жа¦а µ¬ым пайда бол¬ан со¦, жаз, сурет ж¡не т.б. с£здерге -шы, -шi, жµрна¬ын жал¬ау арºылы жа¦а с£здер жасалды: жазушы, суретшi, ¯гiтшi, т¡рбиешi. 
Осындай тiлде бар байыр¬ы с£здерге ж¡не £зге тiлден енген с£здерге ºазаº тiлiнi¦ ºосымшаларын жал¬ап, кейде ескi с£здi¦ £зiн жа¦а ма¬ына¬а   ие етiп, с£з бен с£здi бiрiктiрiп жаса¬ан жа¦а атаулар да к£п. Мысалы: науºан, µйым, ¯йiрме, басºарма, оºулыº, шекара, к£зºарас, £нерк¡сiп, балмµздаº. Мµндай жа¦а атаулар да баспас£з бетiнде  сыналып, мемлекеттiк терминология комиссиясыны¦ µй¬аруымен ¡деби тiлдi¦ нормасына айналып отырмаº.

           ¼айталау ¯шiн сµраºтар:
1. ¢деби тiлдi¦ лексикалыº нормасына жатпайтын с£здер
   ºайсылар?
2. Диалектизм деген не?
3. Профессионализм деген не?
4. Д£рекi былапыт ж¡не жаргон с£здер ºандай с£здер?
5. Диалектизм мен профессионализмнi¦ бiр-бiрiнен
    айырмашылы¬ы?

  Д£кiр – тµрпайы, д£рекi, икемсiз.

  Термин – (лат. terminos – шек, шегара) - ¬ылым мен бiлiм 
                саласында µ¬ымдарды д¡л айту ¯шiн ºолданылатын 
                арнайы с£здер мен с£з тiркестерi.

  Лексикалыº норма - ¡деби тiлдi¦ жалпы¬а ортаº 
                              с£з байлы¬ыны¦ ºалыптасºан тµл¬ада,
                              жалпы¬а ортаº ма¬ынада жµмсалуы.

3. Орфоэпиялыº ж¡не орфографиялыº норма

С£здердi¦ айтылу нормасы туралы. С£з ауыздан шы¬ып, ºµлаººа естiледi де, кiсiнi¦ ойынан ºоныс табады. С£йлеу тiлiнi¦  бµл ºасиетi ауыздан шыººан с£здi¦ д¡л, аныº айтылуын керек етедi. Аныº айтылма¬ан с£з к£мескi естiлiп, к£здеген жерiне жетпей жатады.
Баяу дауыспен жайбараºат с£йлеп отыр¬ан кiсiнi¦ ¡рбiр с£зi ¯йреншiктi д¡ст¯р бойынша айтылу¬а тиiс. С£здердi¦ сондай жалпы¬а бiрдей, ºалыпты айтылу нормасын – орфоэпия деймiз. Мµндай норма ¡деби тiлде с£йлейтiн кiсiлердi¦ с£здердi айтуда £зiндiк £згешелiктерi бола бередi. С£здердi ¡деби тiлдегi жалпы¬а бiрдей ортаº нормада айтып с£йлеу - кiсiнi¦ тiл м¡дениетiнi¦ жо¬ары екендiгiнi¦ белгiсi.
С£здердi¦  жазылу ережелерi жиынты¬ын – орфография деймiз.
¼азаº с£здерiнi¦ айтылуы мен жазылуы арасында ¯лкен айырмашылыº жоº. Сонда да пышаº, жиырма, маºта, £нерк¡сiп, филармония сияºты с£здердi дµрыс айтып ¯йренбеген кiсi - бышаº, жiгiрма (жерма) пахта (махта), £неркесiп, пилармония деп айта бередi. Мµндай с£здердi бµзып с£йлейтiн кiсiлердi¦ айтºаны да п¡лендей берекелi болмайды. ¢деби тiлде с£йлеуге т£селген ºµлаº, бµзылып айтыл¬ан с£здердi тосырºай ты¦дайды. Сондыºтан с£здердi дµрыс айту¬а, с¡нiне келтiрiп дµрыс с£йлеуге ¯лкен м¡н беремiз.
Тiлдi¦ шатºала¦ды кедiр-бµдыры к£п. Соларды¦ ºайсысы норма¬а жататынын, ºайсысы жатпайтынын, дµрыс-бµрысын айыру да о¦ай емес. Сонда да жалпылама долбармен айтºанда, с£дердi¦ айтылу нормасы былай болу керек: ºµлаººа жа¬ымды, к£¦iлге ºонымды айтыл¬анны¦ б¡рi – норма - б¡рi дµрыс. ¼µлаººа жат не тоса¦ естiлетiн, к£¦iлге ºонбайтын, бµлдыр, о¬аш, т¯сiнiксiз, д£рекi айтыл¬анны¦ б¡рi - норма¬а жатпайды, дµрыс емес. Тiлдiк нормалар ºо¬ам м¯ддесiне негiзделгендiктен олар жалпы халыººа бiрдей т¯сiнiктi, тiлге жатыº, айту¬а ы¦¬айлы болу¬а тиiс.
Тiл м¡дениетi жо¬ары елдердi¦ £нер-бiлiм, м¡дениет ºайраткерлерi с£здердi¦ £здерiне т¡н дыбыс ºµрылыстары саºталып, буын жiгi, екпiнi бµзылмай айтылу¬а ¯лкен м¡н бередi де, ауыздан шыººан жеке с£здердi¦ ºµлаººа естiлер ¡уен-ыр¬а¬ыны¦ дµрыс болуын уа¬ыздайды.
С£здердi¦ айтылуы мен жазылуы. ¼азаº с£здерiнi¦ айтылуында £зiндiк ¡сем ¯н бар, ºалыптасºан жатыº ¡уен бар. Оны¦ негiзi мынада: с£здердi¦ ºµрамында¬ы дыбыстар £зара ¯ндесiп, бiрiне –бiрi ыºпалын тигiзе айтылады; мысалы, ºазаº тiлiндегi жуан, жi¦iшке, ерiндiк, езулiк дауыстыларды¦ с£з iшiнде бiркелкi ºатар т¯зеп айтылуы арºылы ауыздан шыººан с£здердi¦ а¬ысы кедiр-бµдырсыз, бiртегiс болады.
¼азаº тiлiнi¦ сол м¯мкiншiлiктерiн пайдаланып с£йлеген кiсiнi¦ с£зi жатыº, ¡рi ¡серлi болмаº. Мысалы, «Т£рде т£ртеу отыр т£ремiн деп» дегеннi¦ айтылуы былай болады: Т£рде т£рт£у отµр т£р£мiн деп.
Бµл с£здердi¦ кµрамында¬ы дауыстылар былайша ¯ндескен: т£ртеу, т£ре с£здерiнi¦ басºы буындарында жi¦iшке ерiндiк  £ бол¬андыºтан, олардан кейiнгi буындарда да жi¦iшке ерiндiк айтылады: т£рд£, т£рт£у, т£р£ «отыр» с£зiнi¦ бiрiншi буыны жуан, ерiндiк о  бол¬андыºтан, одан кейiнгi буында¬ы ы дыбысы µ болып айтылады, бiраº жазуда бµларды¦ б¡рi елене бермейдi, «т£рде т£ртеу отыр т£ремiн деп» деген ºалпында жазылады.
С£йтiп, ºазаº тiлi с£здерiнi¦ айтылуы мен жазылуы ¡р уаºытта бiрдей бола бермейдi: к£п с£здердi¦ айтылуы мен жазылуы арасында к£п айырмашылыº болмаса (мысалы: ат, ºала, намыс, терезе), бiрºатар с£здер айтылуы бойынша жазылмайды ж¡не жазылуы бойынша айтылмайды; мысалы:
 
Айтылуы                          Жазылуы
ºµлµн                              ºµлын
ж¯р£к	ж¯рек
жµмышшы	жµмысшы
ауышша	ауызша
метал	металл
	
С£здердi¦ айтылуы мен жазылуында бiрлестiк болуы м¯мкiн емес.Фонетикалыº принциптi ºолданып, ºалай есiтсе¦, солай жаз деп ºоя берсек, жµрт с£здердi т¯рлi-т¯рлi вариантта жазар едi. ¤йткенi с£здердi ¡ркiм ¡р т¯рлi айтып, ¡р т¯рлi есiтуi м¯мкiн.! 1929 жыл¬ы орфографиялыº ережелерде жеке с£здердi ÿÿ ÿ1яяinsrsid3147060 сiресе, орыс тiлiнен енген с£здердi ºµбылтып жазу¬а жол берiлген болатын. Сонда¬ыдай, с£здердi¦ айтылуында да, жазылуында да анархия болмау ¯шiн с£здердi ресми т¯рде ºабылдан¬ан орфографиялыº ережелерге с¯йенiп жазу керек те, ¡деби тiлде ºалай айтылса, с£йлеу тiлiнде де солай айту керек болады.
С£здердi бµзып айту туралы. С£йлеу тiлiнде с£здердi ºысºартып жым-жылмаºай етiп айту к£п кезедеседi.Ондайды¦ д£рекi екенiн байºамай кейбiр авторлар сол ºалпында бµзып жаза салады. Мысалы, С.Баºбергеновты¦ «¼айда екен сол бала» деген ¡¦гiмесiнде мынадай с£йлемдер бар: «Ол жау тылына £тiп, аса ºµнды тiл де апты.Бiраº к£зге т¯сiп ºапты». Немесе: «Орал жаºтан ¡келiнген тµтºын бар едi, оны бiз «оралдыº» деп ата¬ымыз»
Осы мысалдарда¬ыдай, алыпты-ны «апты», ºалыптыны «ºапты», «ата¬анбыз-ды – «ата¬амыз», «¡улиесiне µºсапты –«¡улиесi µºсап» деп айту, ¡сiресе, солай жазу м¯лде дµрыс емес. Рас, ºарапайым ºазаº с£зiнде бар¬ан со¦ - «бар¬асын» µºсамайды - µсамайды», келе ºалып – «келе ¬ап» сияºтылар айтыла берiледi. Солай екен деп с£здердi бµзып айтуды жалпы за¦¬а айналдырмай, тек кейбiреуiн,¡деби тiлде жиi ºолданылатындарын, ¡деби норма¬а айналдыру¬а болады.Олар мыналар:
¢кел (алып кел), ¡пер (алып бер), апар (алып бар), ем (едiм), о баста (ол баста). Бµларды осылай айтып, осылай жазу¬а болады екен деп «келем», «боп», «ºап», «кеп», «ап», «ºµсап», «бар¬асын», «к£ргесiн»-дердi де ºаптатып жiберсек, онымыз жµртºа тiл бiлдiру болмай, тiл  б¯лдiру болып шы¬ар. Тiл жµмсауда керi кетудi емес, тiл м¡дениетi биiгiне ºарай £рлеудi к£здеу керек.
¤зге тiлдерден енген с£здердi¦  айтылуы мен жазылуы. ¼азаº тiлiне араб-парсы, орыс, мон¬ол, £збек, татар тiлдерiнен енген жалпы, жалºы есiмдер к£п. Оларды¦ к£бiн ºазаº тiлi фонетика, грамматикалыº ы¦¬айына к£ндiрiп, ¡бден игерiп ал¬ан. Фонетикалыº £згерiске µшыра¬ан с£здердi¦  т£ркiнiн iздеп жатуды¦, бµрын¬ы т¯бiрiн саºтап, £гертiп айтуды¦ ешкандай практикалыº м¡нi жоº. Сондыºтан уа¬да, ма¬лµм, ¬µмыр, ¬адат, демей - у¡де, м¡лiм,£мiр, ¡дет деп айтып, солай жазу¬а тиiспiз.
Орфографиялыº ережелер жина¬ында орыс тiлiнен енген с£здердi¦ жазылуы екi б£лiнiп айтылады. Бiр жа¬ынан ж¡шiк, б¡тес, те¦ге, сот, б¡те¦ке, минут, газет, сиса, т¡рiздi бiраз с£здер осылай айтылуынша жазылатыны к£рсетiлсе, екiншi жа¬ынан, орыс тiлiнен енген с£здердi¦ к£пшiлiгi «тµл¬асы саºталып, орыс орфографиясы бойынша, £згертiлмей жазылады» делiнген.Со¦¬ы¬а мынадай мысалдар берiледi: вагон, паравоз, самол¿т, гидрология, биология, аграном, агротехника, педагог, медицина, спорт, хирург, плакат, конститутция, клуб, кино, радио, станция, стол, адвокат.
Мµндай с£здердi ¡ркiм ¡р т¯рлi айтуы м¯мкiн. Солай айтылуы бойынша жаз деп ¯йретсек, ондай с£здердi¦ жазылуында тиянаº болмайды, сауатсыздыº к£бейедi. Оларды¦ жазылуын да, айтылуында да т¡ртiпке салу ¯шiн орыс ¡деби тiлiнi¦ нормаларына с¯йенемiз. Солай еткенде, орысша  да, ºазаºша да с£йлей алатын, жаза алатын кiсiлердi¦ тiл м¡дениетiн арттыру¬а ºарайласºан боламыз.
¼ысºар¬ан с£здердi¦ айтылу мен жазылуы. ¼азiргi ¡деби тiлiмiзде мемлекет, ¡р т¯рлi одаº, µйым, орган, мекеме, ¡р алуан шаруашылыº, м¡дениет, спорт коллективтерi мен оºу орындары атауларыны¦, £лшем бiрлiктерi мен техникалыº кµрал -жабдыº маркаларыны¦ ºасºартылып алын¬ан аттары жиi ºолданылып келедi. ¼ысºар¬ан с£здердi¦ бµлай к£бейе т¯суi - ºµптарлыº ºµбылыс. ¤йткенi ºазаº тiлiнi¦ ºазiргi иелерi бµрын¬ы ºай кездегiден де сауатты, бiлiмдi, м¡дениеттi.
¼ысºар¬ан с£здер айтылуы мен жазылуы µзаº атауларды¦, жиi жµмсалатын т¯сiнiктi с£здер мен с£з тiркестерiнi¦ колданылуын же¦iлдетедi, радио, телевизия ж¡не трибунада уаºыт ¯немдейдi, баспас£зде орын ¯немдейдi. ¼ысºар¬ан с£здер бiрнеше жолдармен жасалады:
1. К¯рделi атауларды¦ ºµрамында¬ы ¡рбiр жеке с£здi¦ тек басºы дыбыстарынан жасалады. Мыс., ¼Р - ¼азаºстан Республикасы, ¤зР-¤збекстан Республикасы, МХР-Мо¦¬ол Халыº Республикасы, А¼Ш – Америка ¼µрама Штаттары.
2. К¯рделi атауларды¦ ºµрамында¬ы ал¬ашºы с£здi¦ басºы дыбысынан не басºы буынынан жасалады. (КазМК, ¼азТАГ, ¼азАМУ, ¼аз¸МУ, ¼азПИ, ТашМИ т.б.).
3.  К¯рделi атауларды¦ ºµрамында¬ы ¡рбiр с£здi¦ ал¬ашºы буындарынан жасалады. (партком, облком, медпункт, пединститут т.б.).
4. К¯рделi с£здi¦ ºµрамында¬ы бiрiншi с£з алды¦¬ы буыны мен со¦¬ы с£здi¦ тµтас айтылуынан, сондай-аº к¯рделi тiркес кµрамында¬ы бiр не бiрнеше с£здi¦ алды¦¬ы буындары мен бас дыбыстарынан  не тµтас с£здерден жасалады. (Казмемтерминком, Казкомбанк, ¸жымшар, Оноком т.б.).
¼ысºар¬ан с£здi¦ ºай т¯рi болмасын, олар тiл практикасында бiртµтас термин ретiнде ºабылданып, олар¬а жал¬ау, жµрнаºтар сызыºша арºылы жал¬анады. Тiлде эканомика маºсатына байланысты ºолданылатын шартты ºысºартулар да баршылыº. (кг –килограмм, см –сантиметр, мыс –мысалы, т.б.- та¬ы басºа,   т- тонна, мемл.-мемелекет, ж-жыл, млрд.- миллиард, ф-ка –фабрика, вт –ватт, га –гектар, дм –дециметр, т.б).
 
              ¼айталау ¯шiн сµраºтар:
1. С£здердi¦ айтылу нормасы жайлы не бiлесiз?
2. Орфография дегенiмiз не?
3. С£здердi¦ айтылу мен жазылуында ºандай айырмашылыº 
    бар?
4. ¤зге тiлден енген с£здердi¦ айтылуы мен жазылуында 
    ºандай еркешелiктер бар?
5. ¼ысºар¬ан с£здердi¦ айтылуы мен жазылуы ºандай ж¡не
     оларды¦ неше т¯рi бар?

Орфография – (грек. orfhos – дµрыс,  grapho - жазамын) – с£здi
                       бiрiздi жазуды¦ т¡сiлдерi¦ белгiлейтiн ереже.
Орфоэпия – (грек. orhoepcia, orthos – дµрыс, epos - с£з) –ауызша
                  с£здi¦ бiрiздi дыбысталуын ºамтамасыз ететiн 
                  µлттыº тiл нормасыны¦ жиынты¬ы.
¼ысºар¬ан с£з - к¯рделi с£здi¦ бiр т¯рi.¢р алуан ¡леуметтiк,
                       ºо¬амдыº µйымдарды¦, мекеме ж¡не 
                       мемлекет, ºµрылымдарыны¦ аттарын тiлiмiзде 
                       ºысºартып, ыºшамдап айту.

            4.   Грамматикалыº норма

¢деби тiлдi¦ нормалану нысаналары. ¢деби тiл дамы¬ан сайын оны¦ грамматикалык ºµрылысында бiркелкiлiк, бiрiздiлiк ¯стем бола бередi де, оны¦ сымбаттылыº ºасиетi арта т¯седi. ¼азаº тiлiнi¦ грамматикалыº амал-т¡сiлдерi, тµл¬алары, ºµралу т¡ртiбi белгiлi ºалыпºа т¯сiп, жµртºа ¡бден да¬дылы бол¬ан: с£з таптарыны¦, с£з тµл¬аларыны¦, с£йлем ºµрылысыны¦ алуан т¯рлi б£лшектерi ºиюын тауып ºалыптасып кеттi. Грамматикалыº ºµрылысты¦ сол ºалпын - грамматикалыº норма деймiз.
Грамматикалыº нормалар грамматикалыº ережелер негiзiнде, ¡деби тiлдi¦ ºалыптасу барысында жасалады. ¢деби тiлде барды¦ б¡рi бiрдей норма бола бермейдi.Тiлдегi жекеленген ºосымшаларды к£птеген с£зге жал¬ап айту¬а бол¬анымен, соларды¦ к£бiнi¦ жал¬ану шегi бар. Мысалы, ºолдады, к£здедi, бµзаулады, с¯йемелдедi, деп айту¬а болады., ал кiтаптады, ж¯ректедi, б£лтiрiктедi, тартыстады деп айтылмайды.
­асырлар бойы жасал¬ан грамматикалыº ережелердi¦, грамматикалыº категорияларды¦ жµмсалу аясы ºаншалыºты ке¦, бiрбеткей бол¬анымен, оларды¦ толып жатºан бµлтарыстарына да кез боламыз. Мысалы, жалпы ереже бойынша зат есiмдерге жал¬анатын к£птiк, т¡уелдiк жал¬ауларды¦ орналасу т¡ртiбi былай болады: т¯бiр с£зге алдымен к£птiк, оны¦ ¯стiне т¡уелдiк жал¬ауы жал¬анады; жолдастарым, терезелерi¦, жиналыстары, ата-бабаларымыз т.б.
Осы бiр тиянаºты -аº деген ережеге ба¬ынбайтын, одан ауытºып айтылатын мынадай с£здер бар: апаларым-апамдар, ¡келерi¦-¡ке¦дер, жезеделерiм-жездемдер. Бµларды¦ екеуi де тiлге жатыº, ой¬а ºонымды екеуi де ¡деби. Солай екен деп зат есiмдерге к£птiк, т¡уелдiк жал¬ауларын жал¬ауда орныºты т¡ртiп жоº деуге болмайды. Болмайтын себебi – кез келген зат  есiмге жо¬арыда¬ыдай к£птiк пен т¡уелдiк орын ауыстырып жал¬ай бермеймiз.Тек ºадiрмен туысºандыº ºатынасты бiлдiретiн – ата , ¡ке, к£ке, ж¡ке, а¬а, ¡же, апа, сияºты зат есiмдерге ¬ана ол жал¬ауларды ш¡лкес орналастыру¬а болады. Сонда оларды¦ ма¬ыналары бiрдей болмай, екi т¯рлi болады: апаларым, аталарым дегенде, к£птiк жал¬ау сол с£зi жал¬ан затты¦ к£птiгiн бiлдiрсе, апамдар, атамдар дегенде, ол бiр кiсiнi¦ ºасында¬ыларды да ºоса ºамтып, соларды¦ да к£птiгiн бiлдiредi. 
Грамматикалыº нормадан ауытºулар. Ма¬ыналыº, стильдiк ºызметi бар ерекшелiктердi пайдалану нормадан ж£нiмен ауытºу болады. Мысалы, болымсыз етiстiктi¦ келер шаºтыº тµл¬асыны¦ бiрi 1- жаºта –ма-й-мын.. болуы -грамматикалыº норма. Сонымен ºатар ол ауытºып –ман… т¯рiнде де жµмсалады:

Ескi бише отырман бос маºалдап,
Ескi аºынша мал ¯шiн тµрман зарлап!
                                                   (Абай)
Алды¦а келiп тµрмын деп,
Ар-намысым ºашырман!
Бµлтºа жетпей шарт сынса¦!
Айта келген с£зiм бар,
Не ºылса¦ да жасырман!
                                                  (Махамбет)

Грамматикалыº тµл¬аны¦ негiзгi нормадан £згеше болып ауытºуы бµл арада за¦ды: -ман тµл¬асы осындайда –май+мын ºосымшалары орнына жµмсал¬анда, ерекше стильдiк ºызмет атºарады: егер бармаймын, айтпаймын жай болымсыздыº хабар болса, барман, айтпан деген, iстi iстеудi¦ ºайсарлыºпен, ¯зiлдi-кесiлдi бас тартºандыºты бiлдiредi. Мµны нормадан ж£нiмен ауытºу деп тауамыз.
¼азаº тiлiнде ºалау райды¦ 1-жаº к£пшесiнi¦ ¯ш т¯рлi ºосымшасы бар:
Негiзгi тµл¬а  -йыº=йiк: барайыº, келейiк, бiлейiк. Сонымен ºатар ¡дебиетте кейде -лыº, -лiк ж¡не –лы, -лi тµл¬алары ºолданылады:

Кел балалар, оºылыº!
Оºы¬анды к£¦iлге,
Ыºыласпен тоºылыº
                                (Алтынсарин)

          Бµл екi мысалда¬ы тµл¬аларды¦ екеуi де негiзгi ºосымша ретiнде оºта-текте кезедеседi. Оны¦ алды¦¬ысы (-лыº) бiр iске шаºыру, ¯ндеу ма¬ынасында айтылса, со¦¬ысы, барсана, келсана, есiткiл с£здерiндегi ºосымшалар сияºты, ескiрген тµл¬а. Мµндайлар тарихи геройды¦ с£зiнде жµмсалса бiр с¡рi, бiраº ºазiргi ¡деби тiл ¯шiн оларды ºолдану дµрыс болмайды. Сондыºтан оºиыº -ты¦ орнына оºылыº  деп айту ж£нiмен ауытºу болады да, оºылы деп айту ж£нсiз ауытºу болады.
         Грамматикалыº тµл¬аларды¦ кейбiрi  ¡деби тiлдi¦ нормалану процесiнде жµмсалудан ºалып ºояды, не болмаса £згерiске µшырап барып тµраºтайды. Мысалы, ХIХ ¬асырда¬ы ¡дебиеттерде баяндауыш кµрамында «дµр», «µр» ºосымшасы жиi ºолданылатын: «боладµр», «£седµр», «с£здµр», «болµр», «айтµр». Сондай-аº есiмшенi¦ -ты¦ тµл¬асы ертеде –тµ¬ын, -тµр¬ан, -тµр¬ын болып жазыла беретiн: «баратµ¬ын», «келе тµр¬ан», «жiберетµ¬ын»т.б. Бµл к¯нде бµлар ºолданудан ºалып барады. Ертеде жал¬аулыº «мен» т¯рлiше айтылып, ¡р т¯рлi жазылатын: «билан», «бiрлан», «менен»(бенен, пенен), «мен» (пен, бен). ¼азiр осыларды¦ со¦¬ысы (мен, пен, бен) ¡деби норма¬а айналды.
              Тiлде  жарыса ºолданылатын тµл¬аларды¦ ¡дебиетте жиi µшырайтындары бар. Мысалы, сµраулы с£йлем тудыратын –ма=ме де, -мы=-мi де ¡сiресе к£ркем ¡дебиетте к£п ºолданылады. Мысалы: Сµрады¦ ба? – Сµраймысы¦?, Барасын ба? -Барамысы¦? Осыны¦ алды¦¬ысы жазба тiл стилiне т¡н де, со¦¬ысы с£йлеу тiлi стилiне т¡н. Сондыºтан кейiнгiлер диалогты с£йлемдерде жазылады. ¤ткен шаºтыº -лы-лi тµл¬алы баяндауыш та солай; ¯шiншi к¯нi т¯н ортасы ауа берген кезде ¯йге ¯ш ¡йел кiрулi, -деп бай м¯дiрiп ºалды.	
	Тiлдi¦ нормалану процесi ¯здiксiз болып отырады. Сол процестi тездету ¯шiн де ¡деби тiлдi¦ £зiндiк £згешелiктерiн дамыта т¯су керек.

                ¼айталау ¯шiн сµраºтар:

   1. Грамматикалыº норма дегенiмiз не?
   2. Грамматикалыº нормадан ауытºулар не деп аталады ж¡не олар ºайсылар?	
              
 Грамматика – (грек.grammatike- ¡уел баста ¡рiптердi оºи алу ж¡не 
                      жаза бiлу £нерi,   gramma - ¡рiп).
                      Тiлдi¦ грамматикалыº ºµрылысын, оны¦
                      за¦дылыºтарын зерттейтiн, я¬ни тiлдегi с£з
                      таптарын, оларды¦  т¯рлену ж¯йесiн,
                      грамматикалыº тµл¬алары мен категорияларды¦,
                      с£здердi¦ бiр-бiрiмен тiркесу т¡сiлдерi мен 
                      т¯рлерiн, с£з тiркестерi ºµрылысын, с£здердi¦
                      с£йлемдегi ºызметiн, с£йлем ж¯йесiн зерттейтiн тiл 
                      бiлiмiнi¦ саласы.

 
             Жµрт алдында с£йлеу м¡дениетi
1. Лекторлар мен ¯гiтшiлерге ºойылатын талаптар
                            «Айтыл¬ан с£з атыл¬ан оºпен те¦»
                                                          (Маºал)
Лекторлар мен  ¯гiтшiлер халыººа ºилы-ºилы бiлiм нµрын шашумен ºатар, халыºты тiл м¡дениетiне де баулиды. Сондыºтан олар ºарым-ºатынас жасау ºµралы, жµртшылыººа µлттыº идеологияны¦ идеяларын, шындыºты жеткiзу ºµралы - тiлдi¦ ойды бiлдiру м¯мкiншiлiктерiне, тiл  м¡дениетiне ºаныº болу керек, ол тiлдi £ткiр де ¡серлi, икемдi де бай ету ºамын жеу керек.
Жµрт алдында с£йлеу £те жауапты, ¡рi ºиын жµмыс. «С£йлей-с£йлей шешен бол¬ан» кiсiлер де кейде ¯лкендi - кiшiлi аудитория¬а келiп к£пшiлiкке ºарап ¡ деп тiл  ºатºанда, ж¯регi алып-µшып тµрады. Оны¦ себебi, алдымен, айтайын деген ойымды ºатесiз, дµрыс айта аламын ба, ты¦даушыларды¦ менi¦ с£зiм ºана¬аттандыра ма? деген уайым ºыстайды, оны¦ ¯стiне, аузына ºадала  ºарап жауºыра¬ан к£п к£здердi¦, ¡р с£зi¦дi сынай ºабылдайтыны  белгiлi. Ондай м¡дениеттi аудиторияны¦ ¯нсiз сµсы с£йлеушiге ¡сер етпей ºоймайды. К£п алдында с£йлеп ысылма¬ан кiсiлер ондайда асып-асып, булы¬ып, айтайын деген с£зiнен жа¦ылысып та ºалады.
Мµндай с¡тсiздiкке µшырамау ¯шiн жµрт алдында £зi¦е-£зi¦ берiк бол, µстамды бол, ºандай да бiр ºиыншылыººа дµшар болса¦ да, сасºалаºтамау¬а тырыс.Ты¦даушылар алдында £зi-£зi дµрыс µстай алма¬ан кiсiнi¦ с£зi де £тiмдi болмайды. Сондыºтан мiнбеде µстамды болу, ºобалжымау, сасºалаºтамау - с£йлеушiлерге ºойылатын  басты талаптарды¦ бiрi.
Аудиторияда µстамдылыºты¦ ºамы – ерте бастан ж¯ргiзiлген дайындыº. Даярлыºсыз с£йлеген кiсiде батылдыº, £зiне сенiм болмайды. С£йлеуге алдын-ала µºыпты т¯рде дайындал¬ан кiсi, не айтатынын, ºалай айтатынын, тiлдiк амал т¡сiлдердi ºалай пайдаланатынын ¡бден к£¦iлiне тоºып ал¬ан кiсi ºыстала¦ны¦ ºµлы болмайды, £зiн-£зi  жаºсы µстап, еркiн с£йлейтiн болады да, ты¦даушыларын бiрден £зiне тарта, елiктiре алады.
Ты¦даушыларды елiктiре бiлу, оларды¦ назарын с£йлеп тµр¬ан с£зiне аудара алу - диктор¬а, баяндамашы¬а, ¯гiтшiге ж¯ктелген мiндеттi¦  н¡тижелi болуыны¦ басты шарты. Кейбiреулер мiнбеге шы¬ып алады да, алды-артына ºарамай, т£пеп с£йлей бередi, ал алдында¬ы жµрт с£зiн ты¦дап отыр ма, жоº па, онда жµмысы болмайды, ты¦дамаса ºай¬ырмайды.Тек айтайын дегенiн айтып шыºса бол¬аны.
Елдi аузына ºарататын шешендердi¦ толып жатºан басºа да ºасиеттерi болады. Соларынан ¯йренем деушiлер мына ºа¬идаларды ескеру керек.
1. Д¯ниеде ты¦даушыларыны¦ £зi жаºсы бiлетiндi £здерiне т¡птiштеп айтып жатудан  жаман н¡рсе жоº. Сенi¦ £згеге айтºаны¦ кiсiге бiлiм беретiндей, кiсiнi¦ ж¯регiн ºоз¬айтындай н¡рi болу керек. Н¡рсiз, д¡мсiз с£здi с£йлемеген жаºсы. Н¡рсiз с£з к£бiнесе £зi жаºсы бiлмеген баяндаудан аныº байºалады. Ондайда кiсi к£п ºателеседi.Дµрысында адам бiлмегендiктен ºателеспейдi, бiлгенсiнгендiктен ºателеседi. С£зi¦де ºате жiбермеу ¯шiн бiлгенсiмеу керек. Бiлмегендi бiлiп барып жµрт алдында с£йлейтiн бол. «Айтыл¬ан с£з атыл¬ан оºпен те¦». Оны ºайтып ала алмайсы¦.
2. ¤з с£зiн ºадiрлейтiн кiсi ты¦даушысын да ºадiрлейдi.Ты¦даушыларын ºадiр тµта с£йлеген  адамны¦ с£зi тартымды болады. ¤зiн £згеден артыº санап, дандайсып маºтана с£йлеген жанны¦ айтºаны дала¬а кетедi, отыр¬андар ондайды ж£ндi та¦дамайды, с£зiне к¯ле ºарайды. Мен бiлгендi ты¦даушыларым бiлмейдi, олар надан дегендей пи¬ыл бiлдiрiп, бiлгiшсiнiп, маºтана с£йлеу, дандайсу жµртты терiс ºаратады. ¼арапайым халыº £зiн £згеден жо¬ары ºоятын адамдарды жаºтырмайды, ты¦дамайды.
3. С£йлеген с£зi¦ аныº, д¡л, айºын естiлетiн болсын. Дауысы¦ булы¬ып шы¬ып, бiр сыдыр¬ы ¡уенмен, жiгерсiз, баяу с£йлейтiн болса¦, айтºаны¦ ºаншама ºызыºты бол¬анымен, ты¦даушыларды тез жалыºтырады, оларды¦ к£нiлi басºа¬а ауып кетедi. С£йлеушiнi¦ даусы ºµбылмалы, ¡рi жайдары болу¬а тиiс. Сенi¦ ¡уенi¦нен байсалдылыº, сенiм, табандылыº, ºайрат сезiлетiн болсын. ¼µр шi¦кiлдеп, айºайлап кетудi¦ де, ынжыº, к¯¦кiл дауыспен аºырын с£йлеудi¦ де керегi жоº. Даусы¦ны¦ жо¬ары-т£мендiгi аудиторияны¦ ¯лкен-кiшiлiгiмен, ты¦даушыларды¦ аз-к£птiгiмен £лшенуге тиiс. Тар ¯йдегi аз кiсiге айºайлап, ¯йдi басы¦а к£терiп с£йлесе¦, «айда¬ыны бес ешкi, ысºыры¬ы жер жарады» дегендей, мµнысы несi? деп жµрт к¯ледi. Ке¦ б£лмедегi к£п адам¬а £лiмсiреп, к¯мiлжiп с£йлесе¦, ты¦даушылар мына кiсi б¯гiн ас iшпеген болар деп ойлап, кейбiреулерi µйыºтап кетуi де  м¯мкiн. Сондыºтан  с£йлеген с£зiм д¡мдi болсын деген лектор, ¯гiтшi, баяндамашы с£здердi дµрыстап айту¬а ерекше к£¦iл б£лу керек.
4. С£зi¦ тартымды болсын десе¦, о¬ан аздап болса да бет-аузы¦ны¦, ºолы¦ны¦ ºимылын ºатыстыр. С£зi¦нi¦ ма¬ынасына, с£йлемнi¦ мазмµнына ¯йлесiмдi ыр¬аº тауып, ºол ºимылдатуды¦, бас шµл¬уды¦ м¡нi зор. Олар тиiстi жерiнде, ойы¦ны¦ жетегiнде, жµмсалса,с£зi¦дi жандандыра т¯седi. Бiраº, ж£н-жоры¬ы жоº, ºолы¦ды о¦ды-солды сермей беру жарамайды. Кейбiреулер с£йлеп тµрып ¡рлi-берлi ж¯редi, не аударылып-т£¦керiлiп, ºолын ºалтасына салып, тынауын шµºып, желкесiн ºысып дамыл таппайды. Ондай тышты¦да¬ан же¦iлтек адам ты¦даушыларын ала¦датып, к£¦iлiн басºа н¡рсеге аудару¬а себепкер болады. Е¦ керегi - байсалдылыº ж¡не байсалдылыº.
5. Ты¦даушылар¬а к£з ºырын салмай, екi к£зiн ºа¬аздан алмай с£йлейтiн кiсiнi жµрт онша µнатпайды, бiреу жазып Берген с£здi оºып, £згелердi алдап тµр¬андай к£редi. Жазыл¬ан с£зге ¯¦iлiп, кейде ºаºалып-шашалып, ы¦ºылдап оºып-с£йлеген кiсi мен ты¦даушылар арасында ты¬ыз байланыс болмайды. Байланыс болма¬ан со¦, айтыл¬ан с£з айдала¬а атыл¬ан оº сияºты болады. Жµрт алдында с£йлеушi бiр н¯ктеге ºадалып ºатып ºалмай, алдында сен, сендер отырсындар дегендей к£з тастау керек. Сонда ты¦даушы да са¬ан ºарайды, с£зi¦е зейiн ºойып ты¦дайды.
6. Айтайын деген ойы¦ды ¡бден ы¬ыр бол¬ан, ¯йреншiктi с£здерден бастама. Онда с£зi¦ тартымды болмайды, £згелер ыºыласпен ты¦дамайды. Шаблон - барлыº £нердi¦, ¡сiресе с£з £нерiнi¦  жауы. ¤з ойы¦ды £з с£зi¦мен ¡деби тiлге т¡н с£здермен, ¡серлi, ºызыºты етiп жеткiзуге тырыс. С£з арасында маºал-м¡телдi, кейбiр  £ле¦ жолдарын, наºыл  с£здер мен тµраºты тiркестердi келтiрiп отырса¦, олары¦ нысана¬а д¡л тиiп жатса, мазмµнды с£зi¦дi £зегелер тамсана ºµптайды.
¸заº с£з д¡мдi бол¬анымен, кiсiнi жалыктырады, кiсiнi¦ ты¦дау, айтºанды ºабылдау ºабiлетi нашарлайды. Сондайда, шама¦ келсе, елеусiз юмор, аздап таºырыптан ауытºып к£¦iл к£теру, ты¦даушыларды к¯лдiрiп алу керек-аº. Солай еткенде, аудитория серiгiп, жадырап, бiр к£терiлiп ºалады, с£зi¦дi ºайтадан ынта ºойып ты¦дайтын болады. Бiраº таºырыптан ауытºу ж£нiмен ¡рi ºысºа болу¬а тиiс. 
7. Айтºан с£зi¦ ºысºа ¡рi тµжырымды болсын. Аз с£збен айту¬а болатын ойды керексiз к£п с£здермен езгiлеп, £згенi¦ уаºытын алып отыратын, ты¦даушысын ¡бден ы¬ыр ºылатын адамды ºазаº «к£кмылжы¦» дейдi. Мылжы¦, к£кмылжы¦дарды¦ с£зiн £згелер ешуаºытта зейiн ºойып ты¦дамайды. Ондай жаман атаººа iлiнбеу ¯шiн, шешендiк к¡сiбi¦е кiр келтiрмеу ¯шiн, артыº с£здердi айтып ыла¬ып кетпе. ¼µра¬ан с£йлемнi¦ ыºшамды, µ¬ыну¬а о¦ай, ºолдан¬ан с£здерi¦ жµртºа таныс ¡рi мазмµнды болсын. Аз с£збен  к£п н¡рсе айту¬а тырыс. «К£п с£з - к£мiр, аз с£з – алтын» (маºал)
8. «Ж¯йелi с£з ж£нiн табады» Лекторды¦, баяндамашыны¦ с£зiнде ж¯йе болмаса, онда ешºандай береке болмайды. Ж¯йелi с£з белгiлi мазмµн¬а, £зара ты¬ыз байланысты желiге ºµрылады. Бiр ойды айтып, екiншi ой¬а к£шерде берiк байланыс болмай, ¡рде¦енi¦ басын бiр шалып айтºан с£зде табан тiрер тиянаº болмайды, ондайды ты¦дау да ºиын. 
Жµрт с£зiндi ба¬алап, £зi¦дi ºадiр тµтып ты¦дау ¯шiн ойы¦ды белгiлi логикалыº байланыста, с£йлемдердi¦ бiрiн-бiрi тудырып тµр¬андай ете с£йле. С£йлем мен с£йлем арасында таби¬и байланыс болмаса, ты¦даушы ондай с£зден ба½ра ала аламайды.
Бµлар – жµрт алдында с£йлеу шеберлiгiнi¦  басты шарттары. Сол айтыл¬андарды ºабылдан¬ан лектор, ¯гiтшi, баяндамашы £з к¡сiбiнi¦ ¯лкен £нер екенiн ж¡не жауапты да ºиын £нер екенiн а¦¬ару¬а тиiс. Бµл шеберлiктi¦ маºсаты - ты¦даушылар¬а с£збен ¡сер ету.
К£пшiлiк алдында жаºсы с£йлеудi¦ е¦ негiзгi шарты - даярлыº. Даярланбай с£йлеген адам а¦дамай с£йлейдi. «А¦дамай с£йлеген – ауырмай £ледi». Лекцияны¦ мазмµны, формасы, ºµрылысы алдын ала жоспарланып, ºа¬аз¬а жазылып дайындалу¬а тиiс. Жазыл¬анды ¡деби ºалыпºа т¯сiру, редакциялау лекцияны¦, баяндаманы¦ тiлiн шираº етудi¦, стилiн шыныºтыруды¦ тек бастамасы ¬ана. Артынан бµл жаºтарын кЇннен-к¯нге жетiлдiре беру керек. Баяндаманы, лекцияны  бiр рет жазып шы¬ып, iле-шала с£йлей беретiндер болады. Бµл - £те  жауапты жµмысºа немºµрайды ºара¬андыº болып табылады.
¢детте алдымен лекцияны¦, баяндаманы¦ жоспары жасалады. Жоспарда ºамтылу¬а тиiстi м¡селелер ретiмен таºырып к¯йiнде к£рсетiледi. Одан кейiн сол жоспар бойынша баяндаманы¦,  лекцияны¦ тезисi жасалады. Онда айтылу¬а тиiстi жайларды¦  негiзгi ºа¬идалары, мазмµны тµжырымдалып жазылады. Мµнда £те-м£те ма¦ызды, керектi пiкiрлердi¦ мысалдары, д¡лелдерi айтыл¬аны ж£н.
Жоспар бойынша баяндау¬а керектi материалдарды толыºтыру, ретке келтiрiп ºа¬аз¬а т¯сiру ¯шiн конспект жасалу керек. Конспект - болашаº баяндаманы¦, лекцияны¦ ыºшамды т¯рi. Оны жазу ¯стiнде кiсi ойын ºысºа айтуды¦, аз с£збен к£п ма¬ына бiлдiрудi¦ стильдiк т¡сiлдерiне т£селедi. Конспектiде оºы¬ан кiтап ж¡не басºа материалдардан £зiне керектi ма¬лµматтарды, ºа¬идаларды £з с£зiмен ºысºартып жазып алу¬а болады. Лекцияда, баяндама¬а дайындалу барысында ¡р т¯рлi к£шiрме, картотека, керектi ¡дебиеттi¦ тiзiмi, жекелеген ойды¦ аныºтамасы, айтылу формасы сияºты материалдар да дайындалады. Соны¦ б¡рiне материалдар кiмдер ¯шiн, ºандай аудитория¬а арналатынын естен шы¬армау керек.
Соларды¦ негiзiнде болашаº баяндаманы¦, лекцияны¦ толыº текстiсi жазылу¬а тиiс. Бiраº жµрт алдына шыººанда, онда жазыл¬анды с£збе-с£з, ºадалып, бас к£термей оºу шарт емес. Мµндайда ¡ркiмнi¦ ºабiлетi ºалай екендiгi билейдi. ¤зi жаз¬ан баяндамасыны¦ мазмµнын, ºµрылысын, жазыл¬ан материалдарды µмытпай жатºа айтатындай ºабiлетi бар адам оºта-текте жаз¬анына,  керектi ºµралдар¬а ºарап с£йлей бередi, ал µмытшаº кiсi, жаз¬андай айту¬а емес, оºу¬а ¯йренген кiсi, ¡рине, баяндама текстiне т¡уелдi болады. М¯мкiн бол¬анынша ºа¬аз¬а к£п ºарамай с£йлеген жаºсы.

        ¼айталау  ¯шiн сµраºтар:

1. Жµрт алдында с£йлеу ºандай жµмыс?
2. Аудиторияда µстамдылыºты¦ ºамы не?
3. Жµрт алдында с£йлеудi¦ неше т¯рлi ºа¬идалары бар?

Конспект – (латын. konspektus- шолу ) болашаº баяндаманы¦, 
                 лекцияны¦ ыºшамды т¯рi.
Тезис –  (грек. thesis авторды¦ не шешеннi¦ д¡лелдейтiн,
              ºор¬айтын ºа¬идасы, т¯йiндi ºорытындысы) онда
              айтылу¬а тиiстi жайларды¦ негiзгi ºа¬идалары,
              мазмµны тµжырымдалып жазылады.
Жоспар -  к¯нi бµрын жасал¬ан план, м£лшер, жоба.

        Шешендiк £нерi туралы
                           
                             «Шешеннi¦ с£зi мерген,
                               Шебердi¦ к£зi мерген» (Маºал)

¼азаº маºалында шешендiктi, осылай, шеберлiкпен сал¬астырып ба¬алайды. Мµнда шешеннi¦ с£зi нысана¬а д¡л тиетiнi жа¬ынан аныºтауда тере¦ ма¬ына бар. Халыº т¯сiнiгiнде шешеннi¦  с£зi ºынаптан суырыл¬ан ºылыштай £ткiр, соºыр¬а таяº µстатºандай аныº, бой¬а ºуат, к£¦iлге медет болатындай тере¦ ма¬аналы ¡рi к£ркем болу¬а тиiс. Тiл £нерiнi¦  салтанатты думаны сондай шешендiк ала¦ында ºызады да оны¦ от ауызды, ораº тiлдi шеберлерi сол думанда к£зге т¯седi. Соларды ºазаº халºы «шешен» деген атаººа ие  еткенде, £з £мiрiндегi е¦ ºымбатты ¡рi £ткiр ºµралы - тiлдi¦ тере¦ сырына, мол байлы¬ына ºаныº, оны сiлкiлескенде сiлтей бiлетiн, аса дарынды  кiсiлер деп ºµрметтейдi.
«Ж¯зден бiреу шешен, мы¦нан бiреу к£сем» дегеннен шешендiкте ¯лкен тал¬ам болатыны а¦¬арылады. Сондай ерекше шешендiк ºабiлетi бар кiсiлер елдi аузына ºаратып, £згелер оларды µйып ты¦дайтын. Сондыºтан олар ¡рi «ота¬асы», «биа¬асы», «ауыл аºсаºалы» сияºты атаººа да ие болатын. Елге беделдi шешендер осылайша ел билеу iсiнi¦ тµтºасы болса, батыр ел ºор¬ау iсiнi¦ тµтºасы болатын-ды. Сондыºтан «шешен с£з бастар, батыр ºол бастар» деген маºалды¦ айтылуы да тегiн емес.
¢рине шешеннi¦ де шешенi бар. ¼азаºты¦ бiр маºалында: «Тiлдi¦ майын тамызып, с£здi¦ балын а¬ызып ºас шешендер с£з айтар» десе, ендi бiрiнде «¯йде шешен, дау¬а жоº, ¯йде батыр жау¬а жоº» делiнедi. Со¦¬ысы шешендiк £нерiн £мiрiмен µштастыра алма¬андар деген µ¬ымда.
Ертеде ºазаºты¦ шешендiк £нерi, бµл к¯ндегiдей публицистикалыº стильдi¦ емес, с£йлеу тiлi стилiне ºатысы болады да, жµмсалу аясы тар, таºырыбы к£бiнесе дау-жанжал, µруларды¦ £зара талас-тартысы, билiк, ¡кiмшiлiк, к£¦iл айту т¡рiздiлер болды. Сондыºтан «°йде шешен, дау¬а жоº…» болу  - бµл кiсiнi¦ шешендiк ºабiлетiнi¦ т£мендiгi деп саналады.
Абайды¦ «Ескi бише  отырман бос малдап, Ескi аºынша мал ¯шiн тµрман зарлап» - дегендi бос маºалдауды¦ мал ¯шiн зарлауды¦ шешендiк £нерiне ºатысы жоºты¬ын а¦¬артады. М.¢уезов «Абай жолында» «ºа¦¬ыма с£здерге» ¡уес шешен сымаºтарды былай сынайды:
«Бµрын¬ы ºазаºты¦ би мен бегi, алымпаз аºыны жырласа немесе кейiнгi заманда мµсылманшылыº, дiншiлдiк ¯гiтiн к£п таратºыш ºожа-молда жоºтау жазса,танымал бол¬ан арзан шындыºтар ºаптаушы едi. Онда бос мылжы¦дап, с£з ºосарлап, «Тµя¬ы  б¯тiн тµлпар жоº, ºанаты б¯тiн сµ¦ºар жоº» деп бiр кетедi. Немесе к£бiнесе со¦¬ы замандарда «¼µдайды¦ досы пай¬амбар да кеткен» деп с£з бастайды. «Мµµаммед досты ша½ариар кеткен» дейдi. «Кербалада ¼асен -¼µсайын да £лген. Аº пай¬амбар достысы ¼амза да ºаза бол¬ан, дейдi».
Шешендiк £нерiн ºазiр да жо¬ары ба¬алаймыз. ¼азiргi жа¦а £мiрiмiзде оны¦ м¡нi еселеп арта т¯сiп отыр. Егер ертедегi шешендiктi ел басºару iсiне араласатын билердi¦, ¡кiмдердi¦ , аºсаºалдарды¦ ¬ана £нерi деп т¯сiнсек, ендi шешендiктi ондай жеке кiсiлердi¦ ¬ана басына та¦ылатын ºасиет демей, к£пке ортаº ºасиет деп танимыз.
¼азаº м¡телiнде  с£йлей-с£йлей шешен боларсы¦ деген бар. Мµны с£зше¦дiктен шешендiкке бiраº секiруге болар деп т¯сiнбеу керек. Егер к£п с£йлеген кiсi шешен бола берсе, мылжы¦дар ж¡не тiлi мен жа¬ана с¯йенiп аузымен ораº оратындар бµл жа¬ынан алдына жан салма¬ан болар едi. Шешендiк - дарыныдылыº. Ол –тiлi ¬ана емес ойы да ж¯йрiк кiсiлерге, тiлдiк сезiмi к¯штi адамдар¬а т¡н ºасиет. Ондай ºабiлетi бар адам, басºа £нердi ¯йренiп бiлетiнiндей, тiл £нерiн де оºып, ¯йренiп, iзденiп ж¯рiп игередi.
Шешендiº £нерiн, бµрын¬ыларша, схоластикалыº ережелерге ба¬ындырып ¯йретуге болмайды. Тiл £нерiне, с£йлем м¡дениетiне ºойылатын талаптар шешендiк £нерiне де ºойылады. Шешендiк – тiл £нерi мен с£йлеу м¡дениетiнi¦ е¦ жо¬ары сатысы. Оны¦ да бiрнеше т¯рi бар:
«Бiздi¦ ¡рºайсымыз £з ºабiлетiмiзге, бiлiм, м¡дени д¡режемiздi¦ ерекшелiктерiне с¡йкес £зiмiздi¦ с£йлеу стилiмiз болады». Бiр есептен, ¡ркiмнi¦ £зiне т¡н, £зiне ¬ана жарастылыºты стилi болады десе де артыº кетпеспiз.
Сонда да жалпылыºтан жалºылан¬ан, жинаºтал¬ан, ерекше с£йлеу стильдерi болуы м¯мкiн ¬ой. Мысалы, кейбiреулердi¦ с£зi мазмµнды, тере¦ ойлы, ¡серлi, образды, ¡уездi болып келедi. Ондай с£здi £згелер ыºыласпен ты¦дап, ерекше ¡сер алып отырады.Бµл ºасиеттердi¦ б¡рi бiрдей бiр кiсiнi¦, некен-саяº болмаса, талантыны¦ ай¬а¬ы бола бермейдi. «Сондыºтан бiреулердi¦ шешендiк ºасиетi ойыны¦ тере¦дiгi, айºындылы¬ы, д¡лелдiлiгi, нанымдылы¬ы тµр¬ыларынан ерекше болып µ¬ынылса, кейбiреулердi¦ с£здерi эмоциялыº ¡серiнi¦ º¯штiлiгiнен, бейнелi наºыштарыны¦ молды¬ынан елеулi болады». Осындай екi т¯рлi шешендiктi¦ жаºсы ¯лгiлерiн жеке кiсiлердi¦ басынан iздеймiз. Оларды¦ с£здерiн конференцияларда, сессияларда, аудитория кафедраларында, театрда, радиода естуге болады.
Шешендiк £нерi алдымен ауызекi тiлге т¡н. Жµрт алдында ºа¬аз¬а ºарамай с£йлейтiн кiсiлер сол £¦ерiне с¯йенiп айтатын ойын да, оны айту т¡сiлдерiн де табан астында «суырып салып» с£йлейдi. Солай с£йлеуге аса шебер кiсi деп та¬ы кiмдердi атау¬а болады дегенге орыс  авторлары А.В.Луначарскийдi, М.И.Калининдi, С.М.Кировты атайды. ¢сiресе Луначарский мен Киров мiнбеге шыººанда, жанып тµр¬ан жалынды оттай жiгерлене с£йлейтiн. Ол шешендердi¦ с£здерiн жµрт аузын ашып, µйып ты¦дайды екен.
Луначарскийдi¦ с£зi к£бiнесе эмоциялы к£ркем болады екен де, таºырыбыны¦ ºызы¬ына берiлген сайын, оны¦ с£йлеу шабыты £рши шапºан ж¯йрiк аттай арта т¯сiп, образды айºын с£здерiнi¦ айтылу ыр¬а¬ы ширатыла бередi екен.
¼азаºтан шыººан шешендер де аз емес. Бiздi¦ заманымызда ондай атаººа ие болатын кiм бар едi? дегенде еске Ораз Исаев, ¼µдайберген Жµбанов, Мµхтар ¢уезовтер т¯седi. Осылардай ºадiрмен кiсiлердi¦ £здерiне т¡н шешендiк £згешелiктерiн оларды¦ мамандыºтарымен байланыстыра ºарау керек. Мысалы, Исаев мемелкеттiк шешен, профессор Жµбановты ¬ылым шешенi, жазушы ¢уезовты к£ркем с£з шешенi деп ºарау¬а тиiспiз. Мµхтар ¢уезовтi¦ жайдары, жайса¦ шешендiгiнi¦ к¯шi кiсiнi та¦ ºалдыратын Ол ºо¬ам £мiрiнi¦ м¡н-жайына ºатысты ¡р алуан  м¡селелердi тартымды етiп с£йлеуге де, µнатºан адамын к£кке к£терiп, алаºынына салып аялау¬а да, µнатпа¬андарын жер-жебiрiне жетiп, жермен-жексен етуге де тiптi жететiн с£зше¦ адам болатын. Жиын-топта, бетпе-бет кездескенде аса тартымды с£йлейтiн жазушы, ºо¬ам ºайраткерiнi¦ бiрi - ­абит М¯сiрепов. Ол-с£з ºадiрiн жаºсы бiлетiн с£з шеберi, оны¦ с£зi д¡лдiгiмен, м¡ндiлiгiмен тартымды. Шешен алып-µшып алºынбай, асып-саспай, байсалды баппен с£йлейдi.Соны¦ £зiнде оны¦ ¡рбiр с£зi сылап-сипап б¡йгеге ºосºан аттай екпiндi, ой ала¦ыны¦ алды¦¬ы шебiнен шашау шыºпай, бiрiмен-бiрi жарыса     ºатар шауып келiп тынышталады.
Кейбiреулер салмаºпен шираº с£йлеп, ¡ дегенде, ты¦даушыларын аузына ºаратады, бiраº айтºандарына п¡лендей шындыº болмаса, не к£збояу «шыншылдыº» болса, ондайлар сырты сµлу ¯йреншiктi фразаларды, жасанды, жасыº с£здердi к£п ºолданады.  Мµндай с£зуарлыº есте ºалмайды, тез µмытылады. Ал, ­абит М¯сiреповте мµны¦ бiрi жоº. Ол £тiрiктi шындай, шынды ºµдай µр¬андай етiп айту¬а жаны ºарсы. Барды тек бар ºалпында емес, µтымды, сергек, жа¦а ¬ана к£з алды¦нан £ткендей етiп с£йлейдi.Сондыºтан оны¦ шешендiгi –жайдары, жайса¦ шешендiк.
 Оларды¦ сондай шешендiк £нерлерiне д¡лел болатындай мысалдарды жазып ºалдыр¬ан мµраларынан да табу¬а болады. Атаºты Белинский шешендiктi риторикашылардан емес, шешендерден ¯йрену керек дейдi:
«Кiмде-кiм мемелекеттiк шешен бол¬ысы келсе,ол мемелкет ºайраткерлерiнi¦ с£здерiн ¯йренесiн, ты¦дасын, м¯мкiн бол¬анша соларды¦ арасында болсын, кiмде-кiм шешен адвокат болу¬а тырысса, сот мекемелерiнен шыºпау керек, ол адвокаттар арасында болуды к£здеу керек; егер ол да, бµл да сол мамандыº орайында жиi-жиi £з к¯шiн байºай берсе, б¡рiнен де сол жаºсы». Осылай, кiсiнi¦ ºо¬амда атºаратын ºызметiнi¦ жайытында бейiмделген £ткiр тiлдiктi¦ де сапасы ерекше болмаº. «Адам ненi жан-т¡нiмен сезсе, µ¬ынса, соны ол жетер жерiне жеткiзiп айта алады. ¤зi жаºсы бiлмейтiн жайды уа¬ызда¬анда ¬ана кiсi с£з таппай ºалады.
Адамды ой жетектей алса, ол аныº с£йлейдi, егер адам ойын жетектей алса, одан да аныº с£йлейдi».
Шешендiк - ой-пiкiрдi ты¦даушылар¬а айºын, аныº, ¡серлi етiп айту (жазу) шеберлiгi. С£йлесудi¦, с£йлеудi¦ ¡деттегi ºарапайым ºызметi пiкiр алысу, £згелерге с£йлеушiнi¦ ой-пiкiрiн н¡рлi, тартымды с£здер арºылы ты¦даушыларды¦ сана-сезiмiне ¡сер етудi к£здейдi. Ол ¯шiн µшºыр ойлы адамны¦ ¡сем с£з кестелерiн пайдаланып, бар ынта-жiгермен айтºандары объективтi шындыº, д¡лелдi болу¬а тиiс. Алдамшы,  к£збояу с£здер де £зiнше наºышты, бiршама тартымды болуы м¯мкiн. Бiраº ондай б£спе, жел с£здер к£¦iлден жай таппай, тез µмытылады. ¤зегелердi ойландыратын, к£¦iлге ºонымды, мазмµнды, д¡лелдi ой-пiкiрлер шешендiк с£з орамымен, £тiмдi ¡уенмен µштасып шы¦дал¬ан болса, ºµлаºты¦ ºµрышын ºандырады, адам ж¯регiнi¦ т¯пкiрiнен орын алады, к£пке дейiн µмытылмайды.
Шешеннi¦ с£зi £тiмдi, ¡рi ¡серлi болуыны¦ бiр шарты - оны¦ ºiм, ºандай адам (атаºты, беделдi) екендiгi, т¯р-тµрпаты келiскен с¯йкiмдi ме, киiмi £зiне жарасымды ма, сырт пiшiнi (шашы, саºал-мµрты, тазалы¬ы) к£з тартатындай ма - осыларды¦ б¡рi шешеннi¦ ерекше айтылма¬ан  кiрiспе с£зi сияºты. Олпы-солпы киiнген, саºал-мµрты £скен, шашы таралма¬ан, жа¬асы кiр-кiр, шалбары, к£йлегi, галстугi умаждал¬ан кiсi жµрт алдына шыººанда, ты¦даушыларды¦ о¬ан сенiмi, ºµрметi, айтар с¡зiне ыºыласы м¯лде басºаша болады.Ты¦даушыларына немºµрайды ºарау –айтар с£зiне £зi де онша м¡н бермеудi¦ белгiсi. Iштей, сырттай жинаºылыº -м¡дениеттiлiктi¦, ойшылдыºты¦ белгiсi.
Шешендiк кiсiнi¦ ма¦дайына жазылып ºоймайды. С£з £нерiне ¡уестенген жасты¦ «к£кiрегi сезiмдi, тiлi ормады» болуы ¯шiн тек тыºылда¬ан тiлi мен жа¬ына с¯йенбей, к£п оºып ¯йренуi, £згелермен с£з жарыстырып сын¬а т¯суi керек. ¤зi¦е - £зi¦ емес, £згелер т£решi бол¬аны ж£н. Же¦iс ала¦ына шыººан палуандай, майдан¬а шыººан батырдай, шешен де саяси-¡леуметтiк жа¬дайда жµрт алдына шы¬у кезе¦iнде сыналады. ¼азаº «батырсын¬ан жiгiт жау келгенде сыналатын болса, шешенсiнген жiгiт дау келгенде сыналады» деп бекер айтпа¬ан болар, бiраº шешендiк ºазiр дау ¯стiнде ¬ана сыналмайды.
¼азiргi заманны¦ с£йлеу ала¦ы да, шешендiк майданы да бµрын¬ыдан м¯лде басºа.
Жа¦а £мiрдi¦ жа¦алы¬ы к£п, соны¦ бiрi -с£з ºадiрiнi¦ артуы.Ертеде ел арасыны¦ дау-жанжалы найзаны¦ µшымен, с£здi¦ к¯шiмен шешiлетiн, ендi халыºтарды¦ барлыº iс-¡рекетi ºаламны¦ µшымен де, с£здi¦ ºажырлы, д¯бiрлi º¯шiмен де µласып жататын болды. Оны¦ майданы – конференция, сессия, м¡жiлiс, митинг, £нер-бiлiм аудиториялары. Соларды¦ трибуналарында с£йлетiн кiсiлердi бµл к¯нде шешендер деп айтатын болды.
Бiлегi жуан бiрдi жы¬ады, бiлiмi толыº мы¦ды жы¬ады.
Бiлiмдiден шыººан с£з…

¼айталау ¯шiн сµраºтар:
1. Орыс авторларынан кiмдердi с£йлеуге аса шебер кiсi деп атау¬а болады?
2. ¼азаºтан шыººан ¬ылым шешенi, с£з шешенi деп кiмдердi атау¬а болады?
3. Шешеннi¦ с£зi £тiмдi, ¡рi ¡серлi болуыны¦  шарты неде деп т¯сiнесiз?

                  Жазу м¡дениетiн жетiлдiру ж£нiнде
Терминдiк ж¯йе жазуы жол¬а ºойыл¬ан, орфографиялыº нормалары ºалыптасºан тiлдердi¦ £скеле¦ д¡уiрiне т¡н кµбылыс. Шынында, жазуы жасалма¬ан тiлдi¦ терминологиялыº ж¯йесi жетiлмейдi.¼ай тiлдi¦ тарихын аºтарса¦ыз да осыны д¡лелдейдi. ¼о¬ам £мiрiнде жазуды¦ алатын орны ерекше. ¢леумет тiршiлiгiндегi барлыº £рлеу, £су, iлгерiлеу, сайып келгенде, жазу £нерiмен µштасып жатады. Ал жазуы жоº ел, жоры¬ы жоº ¯й т¡рiздi.¼ара¦¬ылыºты¦ ºасiретiн сан ¬асыр тартºан талай µлт, талай ел жайы тарихтан м¡лiм. ¼азаº халºында бµрын ºара таны¬ан адамды хан к£терiп, кие тµтып, ºастерлеген. Осыны¦ £зiнен  халыºты¦ сауаттылы¬ы ауадай а¦сап кЇткенiн к£ремiз. Ал сауаттылыº £лшемi - жазу. Жазу тiл дамуыны¦, сол т¡рiздi тiлдi пайдаланушы адамдар ºауымыны¦  саналы ¡рекет н¡тижесi.Тiлдi¦ за¦дылыºтары мен ерекшелiктерi жазу арºылы та¦баланады. Ендеше тiл болма¬ан жерде жазу болмайды. Тiлдi¦ ж¯йелi к£рiнiсi болып есептелетiн жазу кенет к£ктен т¯скен олжа емес, ол ºо¬ам £мiрiнi¦ даму ерекшелiгi алып келген е¦бек н¡тижесi. ¤здерiнi¦ iс-¡рекеттерiн сан ¬асыр бойы жадында саºтап келген адамдар ºауымы е¦бек н¡тижесiнде ºатынасуды¦, £зара пiкiрлесу, аралас-ºµраласты¦ жа¦а бiр жетiлген т¯рiн ойлап таба бастайды. Ал¬ашºыда олар к£рген, бiлгенiн ¡р ºилы та¦ба, белгi, сурет т¯рiнде тасºа, а¬ашºа, терiге т¯сiредi. С£йтiп таби¬ат ºµбылыстарыны¦ ¡р алуан кескiнi т¯рiнде та¦балан¬ан белгiлер бiртiндеп мазмµн бiлдiрерлiк м¡нге ие болады.Олай болса, тiл, жазу, е¦бек бiрiнен-бiрi туындап, бiрiмен-бiрi байланысты дамып отырады.
Жалпы жазу тарихын с¯зiп шы¬атын болсаº, жазуды¦ ¬ылым тiлiмен айтºанда, ¯ш т¯рi бар екенiн бiлемiз.
1) Пиктографиялыº жазу, латынша пиктус -салын¬ан сурет деген ма¬ынаны бiлдiредi. Я¬ни: «Заттар, iс-¡рекеттi я пiкiрдi шартты  та¦балар арºылы бiлдiруге бейiмделген ертедегi с¯рет жазу». Бµл жазу ойды с£збен емес, тек бейнелеу арºылы бiлдiредi.
2) Идеологиялыº жазу, ерекше идея-ой деген µ¬ымды бiлдiредi.
3) ¢рiптiк жазу - я¬ни алфавиттiк жазу. Бµл тiлдегi дыбыстарды ¡рiппен та¦балау¬а бейiмделген жазу, немесе «ж¯йелi орын т¡ртiппен тiзiлген, белгiлi бiр жазба тiлдегi ¡рiптердi¦ жиынты¬ы».
«Тiл  - адам ºатынасыны¦ аса ма¦ызды кµралы» болса, жазу - тiлдi¦ ма¦ызды кµралы. Адамны¦ айтар ойы да, ¬ылым салаларыны¦ жетiстiктерi де, ºо¬ам тарихы да жазу арºылы к£рiнедi, жазу арºылы баяндалады. Сондыºтан да адамзат тарихында, оны¦ ¡р тµста¬ы даму сатыларында жазуды¦ алатын орны да ерекше, атºарар мiндетi де ¯лкен. О¬ан ºоса баспа iсiнi¦ пайда болуы - ºо¬ам дамуына, ºо¬ам м¡дениетiнi¦ дамуына игi ¡серiн тигiзедi.  
Жазба ¡дебиеттi¦ де белгiлi тарихы бар. ¼азаº жазуыны¦ шын м¡нiнде жалпыхалыºтыº сипат алып, ерекше £ркендеп £суi - ¼азан т£¦керiлiсiнен кейiнгi кезе¦. °стiмiздегi ¬асырды¦ басында ºазаº тiлiнде араб алфавитiмен Ташкент ºаласында «Т¯ркстан уалаятыны¦ газетi», Троицк ºаласында «Дала уалаятыны¦ газетi», 1911-1915 жылдар арасында «Айºап» журналы шыºты, ал ¼азан, Ташкент, Орынбор ºалаларында к£ркем с£з ¯лгiлерi, халыº ауыз ¡дебиетi нµсºасы баспа¬а басылып тарады. Сол кезе¦нi¦ £зiнде - аº орыс саяхатшылары, ºазаº тiлiнен практикалыº ºµралдар, с£здiк ºµрастыр¬ан ¬алымдар ºазаº с£здерiн жазуда орыс алфавитiн пайдаланды. ¼азаº ¡деби тiлiнi¦ негiзiн салушыларды¦ бiрi, iрi а¬артушы Ыбырай Алтынсарин да 1871 жылы шыººан «¼ыр¬ыздар¬а (ºазаºтар¬а) орыс тiлiн оºытуды¦ бастауыш ºµралы», Орынбор ºаласынан 1879 жылы шыººан «¼ыр¬ыз хрестоматиясы» атты атаºты е¦бектерiндегi ºазаº с£здерiн жазуда орыс алфавитiн пайдаланды. Демек, осы тµста ºазаº тiлiндегi нµсºаларды жазуда араб графикасымен бiрге орыс графикасы да ºатар ºолданылды.
Ке¦ес ода¬ы д¡уiрiнде де ºазаº тiлi 1929 жыл¬а дейiн араб алфавитi, 1940 жыл¬а дейiн латын алфавитi негiзiндегi жазуды басынан £ткiзiп, 1940 жылы орыс графикасына негiзделген жа¦а алфавиттi ºабылдады. Артынан к£п кешiкпей-аº жа¦а алфавитке с¡йкестi емле ережесi бекiтiлдi.
Орыс графикасы негiзiнде ºабылдан¬ан жа¦а ºазаº алфавитi тiлiмiздi¦ фонетикалыº за¦дылы¬ын саºтайтын, с£здердi¦ бµзылмай жазылуын ºамтамасыз ететеiн бiрден-бiр толыº алфавит болды. О¬ан ºоса бµл алфавит тек ºазаº с£здерiн жазуды ¬ана емес, тiлiмiзге орыс тiлi арºылы енiп отыр¬ан сан-саналы ¬ылыми-техникалыº, м¡дени - к£пшiлiк терминдердi¦ мол ºорын £згертпей, бµзбай жазу¬а толыº м¯кiндiк бердi. ¼азiргi ºазаº алфавитi – тiлдегi бар дыбыстар¬а с¡йкес, с£здiк ºµрамны¦ мол байлы¬ын дµрыс жазу¬а еркiн де орамды, оºу-оºыту iсiне икемдi, же¦iл, демек, ºазаº ¡деби тiлiнi¦ б¯гiнгi к¯н талабына сай келетiн алфавит. Т¯ркi халыºтары алфавиттерi iшiнде ºазаº алфавитiнi¦ осы сипаттас артыºшылы¬ын т¯рколог ¬алымдар да жиi с£з етедi. ¤йткенi ºолданылып ж¯рген т¯ркi халыºтары алфавитiнде бiр-бiрiнен айырмасы жоº бiрдей айтылатын фонемаларды¦ ¡р т¯рлi та¦балануы, кейбiр тiлде (мысалы, £збек тiлiнде) бiрлi-жарым керектi та¦баны¦ алфавитте болмауы сияºты, ¡лде де жаºсартуды, жетiлдiрудi керек ететiн жайларды¦ бар екендiгi байºалады.
¼азаº жазуыны¦ 50 жылдан аса мерзiм iшiнде ºалыптасу, даму тарихында, оны¦ жа¦а алфавитiн ºабылдау, емле ережелерiн жетiлдiру кезе¦дерiнде тiлшi ¬алымдармен бiрге, мµ¬алiмдер, алды¦¬ы ºатарлы студент жастар, жалпы ал¬анда б¯кiл казаº зиялылары, сауатты азаматтар жаппай ат салысты. Оларды¦ iшiнен е¦ бiрiншi профессор ¼µдайберген Жµбановты, профессорлар С¡рсен Аманжоловты, Ны¬мет Сауранбаев, Iсмет Ке¦есбаев, М¡улен Балаºаев, ­айнедден Мµсабаев сияºты тiл бiлiмiн зерттеушi ¬алымдарды, оларды¦ баспа бетiнде ¡р тµста жариялан¬ан маºалалары мен е¦бектерiндегi ºµнды ¬ылыми пiкiрлерiн ерекше ата¬ан орынды.
1941 жылы бекiтiлген жа¦а жазу ережелерiне 1957 жылы кейбiр ресми £згерiстер енгiзiлдi. Тарихи фонетикалыº принциптер элементтерi бол¬анымен негiзiнен морфологиялыº принципке ºµрыл¬ан ºазiргi ºазаº жазуы е¦бекшi бµºараны¦ сауаттылы¬ын арттырып, ¡деби тiлдi¦ дамуына жол ашып, жазу м¡декниетiн жо¬ары саты¬а к£тердi. Мµны¦ барлы¬ы бiздi¦ халºымызды¦ маºтанышы, ана тiлi м¡дениетiнi¦ ºол жеткен табысы.
Алайда кейбiр кiтаптарда, газет-журналдарда ресми бекiтiлген жазу ережелерiнi¦ саºталмай, с£здердi ºате жазу жайттары кездесiп ºалады. Кездестiрген емле ºателерiн жiктегенде, екi т¯рлi себеппен с£здердi¦ ºате  жазылатыны байºалады. Бiрi - к¯нi б¯гiн жазуда ºиындыº келтiрiп ж¯рген бiрiккен с£здер, кейбiр дублеттер, географиялыº атаулар мен кiсi аттары емлесi, интернационалдыº терминдер мен фамилиялар¬а жал¬анатын косымшаларды¦ жазылуына байланысты.
К¯нбе-к¯н тiлiмiзге жа¦а 	с£здер, ты¦ тiркестер енiп, грамматикалыº тµл¬алар мен т¡сiлдер арºылы соны ма¬ыналы с£здер туындап отырады. Тiлдi¦ даму процесiнде жеке с£здер бiрден жа¦а ма¬ына¬а ауысып кетпей, оларды¦ лексикалыº ма¬ынасына ¯стеме ма¬ына пайда болатын да  кезе¦i бар. Бµл бiр ¬ана ºазаº тiлiнде емес, ºандай да болмасын тiл-тiлдi¦ даму процесiндегi таби¬и ºµбылыс.
Айталыº мерзiмдi баспас£зде со¦¬ы кезде iргетас, iзбасар деген с£здер жиi кездеседi. Фундамет, последователь деген µ¬ымдарды¦ тiлiмiздегi баламасы ретiнде, ана тiлiнi¦ негiзгi с£здiк ºорынан т£л т¡сiлдер арºылы пайда бол¬ан осы жа¦а µ¬ымда¬ы с£здер т¡жiрибеде екi т¯рлi: бiрде б£лек, бiрде бiрге жазылып ж¯р. Осы сияºты, жазуы ºиындыº келтiрiп, кейде талас ту¬ызатын с£здердi бiркелкi, дµрыс жазу ¯шiн орфографиялыº с£здiктi басшылыººа алып отыр¬ан ж£н. С£здердi¦ дµрыс жазылуын ºалыптастыруда, жазу м¡дениетiн дамытуда орфографиялыº с£здiктердi¦ атºарар ºызметi ерекше. ¼азаº ­ылым академиясыны¦ Тiл бiлiмi институты шы¬ар¬ан орфографиялыº с£здiк, мектеп, оºушыларына арнал¬ан с£здiктер, баспа ºызметкерлерiне арнал¬ан аныºта¬ыштар жарыº к£рдi. Баспа бетiнде аталып ж¯рген бiрлi-жарым кемiстiгi бол¬анымен, жазу м¡дениетiн жетiлдiруде оларды¦ ¡рºайсысы £з мiндетiн атяяf36яяяяid7421952 є