А.	СОДИҚОВ. А. АБДУАЗИЗОВ, М. ИРИСҚУЛОВ

ТИЛШУНОСЛИККА КИРИШ

УНИВЕРСИТЕТЛАР ВА ПЕДАГОГИҚА }НСТИТУТЛАРИНИНГ ФИЛОЛОГИЯ ФАКУЛЬТЕТЛАРИ СТУДЕНТЛАРИ УЧУН ДАРСЛИК
Филология фанлари доктори, профессор И. РАСУЛОВНИНГ умумий таҳрири остнда

ТОШКЕНТ «ЎҚИТУВЧИ» 1981

СЎЗ БОШИ

Филолог студентларни тил ҳақидаги фаннинг асослари билан таништириш, уларнинг лингвистик билимини кенгайтириш ва чу- қурлаштириш, уларга асосий лингвистик терминлар ҳақида тушун- ча бериш «Тилшуносликка кириш» курсининг вазифасидир. Бу курс барча лингвистик фанларни ўрганиш учун кириш ҳисобланади.
Мазкур дарсликда УзССР Олий ва махсус ўрта таълим ҳамда Маориф министрликлари томонидан «Тилшуносликка кириш» кур- си бўйича тасдиқланган программа (Тошкент, 19761 198о|нинг барча масалаларини ёритишга ҳаракат қилинди.
Дарсликни яратишда шу курсни ўқитиш давомида орттирилган кўп йиллик тажриба ва курс бўйича нашр қилинган барча қўл- ланма, совет ва чет эл тилшунослари томонидан яратилган асосий илмий адабиётлардан фойдаланилди. Кўп масалаларни ёритишда қуйидаги адабиётлар асосга олинди: Р е ф о р м ат с к и й А. А. Введение в язьшоведение, М., 1967; Головин Б. Н. Введение в язнкознание. Изд. 3-е, исправленное, М., 1977^Маслов Ю. С. Бведение в язнкознание. М., 1975^ Кодухов В. Н. Введение в т пкознание. М., 1979, Ахманова О. С. Словарь лингвис-
еских терминов. М., 1966.
«Тилшуносликка кириш» ва~«Умумий тилшунослик» курслари- . ..нг бир-бири билан узвий боғлиқлигини ҳисобга олиб, тилдаги бир ҳодиса, тушунча ва терминларни изчил, системали изоҳ- , шга алоҳида аҳамият берилди.
Дарсликнингчҳар бир боби охирида қўшимча адабиётлар рўй- 1ти берилди. Бунга фақат йирик тилшуносларнинг муҳим асарла- чгина киритилди. Булар курснинг студентлар томонидан чуқурроқ .лаштирилишига ёрдам б)йрвди.
Дарсликнинг «Кйришх* «|Синтаксис», «Тилларнинг классифи- кяцияси» бўлимларийи филология фанлари кандидати, доцент Содиқов А.; «Фонетида ва фонология», «Лексикология ва сема- сиология» бўлимларини филология фанлари доктори, профессор Абдуазизов А. А.; «Езув», «Сўзнинг материал структураси ва сўз
ясаш», «Грамматика», «Морфология», «Тилнинг пайдо бўлиши в-а ривожланиши» бўлимларини филология фанлари кандидати, до- дент Ирисқулов М. Т. ёзди.
Ушбу дарслик биринчи марта нашр этилаётганлиги сабабли унда айрим камчилик ва нуқсонларнинг бўлиши табиийдир. Ав- торлар коллективи ҳамкасб ўртоқларнинг дарслик бўйича фикр ва мулоҳазаларини мамнуният билан қабул қиладилар.
КИРИШ
1-	§. Тилшунослик фани ва унинг предмети
Тилшунослик ёки лингвистика инсон тилини ўрганадиган мус- тйЯйл фандир. Тил кишилик жамиятида энг муҳим алоқа қуроли бўлвб, жамият томонидан яратилган ва унга хизмат қилади. Шу- нинг учун ҳам тилни ўрганадиган тилшунослик фани фалсафа, психология, тарих каби ижтимоий фанлар қаторига киради. Бошқа фанлардагидек, тилшунослик фанининг энг асосий масалаларидан бири унинг ўрганаётган предметини аниқлаб олишдир. Бунинг қайтарзда ҳал этилиши фаннинг тараққиёт даражасига боғлиқ.
Тилшунослик фанининг предметини аниқлаш, биринчидан, маълум даражада тилнинг моҳиятини қандай тушунишга боғлиқ бўлсак иккинчидан, тилни тадқиқ этадиган методларнинг хусусия- ти, тилшунослик фанининг бошқа фанлар орасида тутган ўрнига боғлнқдир.
Тилшунослик фанининг предметини, тилнинг табиатини ва мо- ҳиятини ҳар хил тушуниш фан тараққиёти тарихида турли илмий мактаблар ва оқимларнинг вужудга келишига сабаб бўлган: на- турализм, психологизм, логицизм, социологизм, структурализм ва ҳоказо. Шунга кўра, тилшунослик фанининг предмети тушунчаси тарихий ривожланиб турадиган категориядир. Масалан, Ф. де Соссюргача бўлган тилшуносликда (В. фон Гумбольдт, натура- лизм, психологизм, «Ёш грамматикачилар» мактаби) ичсоннинг нутқ фаолияти ҳар томонлама ўрганилган: нутқ органларининг тузилиши, товушларнинг акустик хусусиятлари, тафаккур, киши психик ҳолатининг тилда ифодаланиши, тилнинг ривожланиши масалалари ва бошқалар.
Кейинчалик эса тилшуносликнинг нутқ фаолиятининг турли ас- пектларини ўрганадиган янги тармоқлари, жумладан, социолинг- вистика, психолингвистика, этнолингвистика #а бошқалар шакл- ланди.
Тилшунослик фанининг предмети масаласи ҳақида фикр юрит- ганда тилнинг ниҳоят даражада мураккаб ва кўп аспектли _ҳодиса эканлигини ҳар доим назарда тутиш зарур. Тилшунослик наза- рияси эса тилнинг турли аспектларини илмий ўрганишни ва инсон тилининг ижтимоий моҳиятинқ, унинг ички механизмини ўрганиш- ни тақозо қилади.
Қадимги даврлардан бошЛаб тил тилшуносйик фанининг пред- метини ташкил этади.
Тилшунослик фанининг асосий проблемаларидан бири тил- нинг ушбу фаннинг предмети сифатидаги таърифидир. Табиийин- сон тили фақат тилшуносликда эмас, балки яна бир қатор фаилар томонидан ўрганиладиган мураккаб объект бўлиб, ҳар бир фан- нинг тилга берган таърифи ҳам турличадир. Ҳаттоки, тилшунос- лик фанининг ўзида ҳам тилни таърифлашда ягона фикр йўқ. Тилнинг таърифи масаласи тилшунослик фани тарихида энг му- ҳим масалалардан бири бўлиб, фан тарихида турлича талқин қилинган ва ҳозирги кунда ҳам турли илмий мактаблар ва оқим- лар орасида кескин баҳсларга сабаб бўлмоқда.
Тилшуносликда мавжуд бўлган ҳар бир.назария, аввало, тилни қандай тушунишга асосланади. Тилни қандай тушунишнинг тил ҳақидаги назарияни яратишда аҳамияти катта. Тилшунослик фанининг объекти, предмети ва илмий ўрганиш методлари каби масалалар маълум даражада тилни қандай тушунишга боғлиқ- дир.
Тилшунослик тарихида тилни турлича таърифлаш фаннинг предметини ҳам турлича тасаввур қилишга сабаб бўлган.
XX асрдан бошлаб тилшунослик фанининг предметини аниқ- лашда янги давр бошланди. Машҳур швейдар олими Ф. де Соссюр {1857—1913) назарияси таъсирида тилшунослик фанининг пред- мети масаласи ҳам янгича тус олди. Ф. де Соссюрнинг фандаги асосий хизмати шундан иборатки, у биринчилар қатбрида тил- нинг мураккаб ҳодиса эканлигини англаган ҳолда, янги,' мукам- мал ва аниқ шаклланган умумий тилшунослик назариясини яра- тиб берди. Ф. де Соссюрнинг илмий ғояси ■ тилнинг ' мураккаб, зиддиятларга бой, кўп томонлама ҳодиса эканлигйга асосланган.
Ф. де Соссюр фикрича, тил кишилик жамиятида бажарадиган функциясига кўра алоқа қуроли, фикрни ифодалайдиган восита- дир. Ижтимоий табиати жиҳатдан қараганда, тил маданий-тари- хий ва ижтимоий ҳодисадир. Ички тузилишига кўра тил соф бел- ги-ишора (знак)лар системасидир.
Ф. де Соссюрнинг. таърифича, тилшунослик фанининг объекти шартли ишора (знак)лар системаси бўлган тилни ўрганишдир. Шунинг учун ҳам тилшунослик ишораларни ўрганадиган семио- тик фанлар қаторига киради.
Ф. де Соссюрнинг таъкидлашича, инсоннинг нутқ фаолияти кўп томонлама ҳодиса бўлиб, фалсафа, психология, физиология, антропология, филология каби турли фанлар томонидан ўргани- лиши лозим. Шунинг учун нутқ фаолиятини ўрганишда Ф. де Соссюр ҳам В. фон Гумбольдт каби антиномия методидан фой- даланади.
Тилшунослик фанининг чегарасини, предметини аниқроқ таъ- рифлапғ мақсадида Ф. де Соссюр тил билан нутқни ажратиб, уларни бир-бирига қарама-қарши қўйди. Унинг фикрича, тил нутқ фаолиятининг фақат бир томонини ташкил этади. Тил нутқ- қа зиддир. Тил билан нутқнинг асосий фарқи — тил ижтимоий, нутқ эса индивидуал ҳодисадир. Тил билан нутқнинг ўзаро муно- сабатини Ф. де Соссюр қуйидаги схемада кўрсатади:
		
Нутқ	ял	
фаолияти		
	нутқ	
Гарчи Ф. де Соссюр тил билан нутқ ўртасидаги ўзаро муно- сабатни, боғланишни эътироф этса-да, иккала ҳодисани алоҳида- алоҳида ўрганишни тавсия қилади. Фаннинг бу иккала томонини ўрганиш учун Ф. де Соссюр тил лингвистикаси ва нутқ лингвис- тикаси терминларини муомалага киритади. Ф. де Соссюр фикрига кўра, тилшунослик фанининг асосий вазифаси ва предмети тил лингвистикасини ўрганишдан иборатдир. Нутқ лингвистикаси эса тилшунослик учун иккинчи даражали масала бўлиб, бошқа фан- лар томонидан ўрганилиши мумкин. Ф. де Соссюр лингвистикани ички ва ташқи лингвистикага ажратиб, уларни бир-бирига қара- ма-қарши қўйяи._Унингна, тилшунослик фанининг асосий вазифаси тилнинг ички қурилиши (структураси)ни ўрганадиган ички линг- вистикадир, ташқи лингвистика эса тилнинг халқ тарихи, мада- нияти билан алоқасини ўрганадиган лингвистика бўлиб, у тил- шунослик фани учун иккинчи даражали ҳодисадир.
Тилшунослик предметини янада аниқроқ тасаввур этиш мақ- садида Ф. де Соссюр тилни ўрганишда синхроник (бир вақтда) ва диахроник (кетма-кет юз берадиган ёки тарихий) аспектларни ажратиб, уларни бир-бирига қарама-қарши қўяди ва кўпроқ син- хроник аспектларга аҳамият беради. Ф. де Соссюрнинг фикрича, синхроник аспект билан диахроник аспектлар ўзаро боғлиқ бў- либ, маълум илмий мақсадларни назарда тутади. Ф. де Соссюр нуқтаи назарига кўра, синхроник аспект тилнинг системасини ўрганади, аммо диахроник аспект ўрганадиган объект эса систе- мани ташкил қилмайди. Ф. де Соссюр назариясида асосий анти- номия тил ва нутқ антиномиясидир. Юқорида кўриб ўтилган ташқи ва ички лингвистика, синхрония ва диахрония антиномия- лари тил ва нутқ антиномиясининг натижасидир. Шундай қилиб, Ф. де Соссюр назарияси тилшунослик фанининг предметини аниқ- лашга қўшилган катта ҳисса бўлди.
Ф. де Соссюр назарияси таъсирида XX асрда «структурализм» номи билан аталган янги лингвистик оқим вужудга келди. Ф. де Соссюрнинг «тил» субстанция (моҳият) эмас, балки формадир, 
деган тезиси структурал ғояларнинг ривожланишида асосий омил бўлди. 'Ф. де Соссюр ўзининг юқоридаги тезиси билан тилшунос- лик фанининг предмети тушунчасига бутуилай янгича тус. берди ва XX аср тилшуиослигида мавжуд бўлган бир қатор англашил- мовчиликларни бартараф қилишга сабабчи бўлди. Тилнинг та- биати, тилнинг биологик табиати (А. Шлейхер), тил фақат инди- видга хос ҳодиса (Г. Пауль), халқ психологияси билан тил ўрта- сидаги муносабат (Вундт) каби масалалар ҳақида олиб борилган баҳсларга эҳтиёж қолмади. Аксинча Ф. де Соссюрдан кейинги тилшуносликда «структура» тушунчаси асосий масала деб қарал- ди ва тил структураси тил назариясининг асоси деб эълон қилин- ди. Тилшунослик фанининг предмети эса структурал лингвистика учун «структура» тушунчасига тенг бўлиб қолди.
Ҳозирги Прага структурализми (ёки функционал лингвистика), Қопенгаген структурализми (ёки глоссематика) ва Америка структурализми (ёки дескриптив тилшунослик) гарчи бир-бир- ларидан тилшуносликнинг предмети ва тилни илмий ўргаиишда қўлланадиган методлари масаласида фарқ қилса-да, уларнинг ҳа.ммасини бирлаштирадиган умумий хусусиятлар мавжуд. Улар қуйидагилар:
1.	 Тил структура бўлиб, ўзаро боғлиқ бўлган ва бир-бирини тақозо қиладигаи элементларнинг мураккаб системасидир.
2.	 Тил синхроник аспектда ўрганилиши лозим.
3.	 Тилни ўрганишда муносабатлар системаси бўлган тилнинг формасига асосланиш керак.
4.	 Тилшунозлик аниқ фанлар қаторидан ўрин олиши ке- рак.
Шундай қилиб, структурализмнинг пайдо бўлиши билан тил- шунослик фанининг идеал объекти бўлган тил форма ва структу- ра, деб таърифлана бошланди.
«Субстанция» билан боғлиқ бўлган нутқ физиологияСи ва акустикаси, тил психологияси ва патологияси, тил ф .лсафаси ка- би масалалар тилшунослик фанидан ажратилиб, «экстралингвис- тика» доирасида қараладиган бўлди.
Фаи предмети тушунчаси илмий абстракциянинг натижаси бўлиб, ҳар бир фаннинг назарияси ичида турлича талқин қили- ниши мумкин. Бу эса тилшунослик фанининг предметини фаннинг тараққиёт жараёнида турлича тушунишга сабабчи бўлади ва маълум даражада тилнинг қанчалик ўрганилганлиги даражасини кўрсатиб туради.
Ҳозирги даврда тилшунослик фанининг доираси тобора кенг- айиб бормоқда ва фаннинг янгидан-янги (этнолингвистика, пси- холингвистика, социолингвистика, антропологик лингвистика, гене- ратив лингвистика, амалий лингвистика каби) тармоқлари шакл- ланмоқда.
Тилшуносликда янги тармоқларнинг пайдо бўлиши, бир томондан, фаннииг объекти — тилнинг кўп аспектли ҳодиса экан- лигини, иккинчи томондан, фан тараққиётинииг даражасини кўрсатади.
Сўнгги йилларда тилшунослик фанининг амалий аҳамияти тобора ортиб бормоқда. Маълумки, ҳар бир фаннинг амалий
аҳамияти, унинг тараққиёти инсоният эҳтиёжларини қайдаража- да қондириши билан белгиланади. Қадимги даврлардан бошлаб, тилшунослик кишилик жамиятида ёзувни яратиш, ўқитиш, бошқа тилларни тушуниш каби амалий эҳтиёжларни қондириш учун хизмат қилиб келган. Қишилик жамиятининг ривожланиши билаи тилшунослик фанининг амалий аҳамиятига бўлган эҳтиёж янада ошиб боради: она тилини ўҳитиш, чет тилларни ўргатиш, бир тилдан иккинчи тилга таржима масалалари ва бошқалар. Айниқ- са, алоқада техник воситаларнинг пайдо бўлиши тилшунослик фанининг амалий аҳамияти доирасининг кенгайишига сабаб бўл- моқда. Текстларни машина ёрдамида таржима қилиш ва анализ қилиш, ўқитишни программалаштириш каби масалалар кейинги пайтда жуда ривожланиб бормоқда. Тилшунослик фанининг янги методлари ёрдамида тилни ўрганиш, хусусан, чет тилларни ўқи- тиш ва ўргатишда янги-янги ютуқларга эришилмоқда, турли хилдаги луғатларни тузиш методикаси такомиллаштирил- моқда.
Марксистик тилшунослик марксча-ленинча фалсафага асослан- ган фаи бўлиб, тилнинг ижтимоий ҳодиса эканлигини, тилнинг тафаккур билан чамбарчас боғлиқлигини қайд қилади.
Юқоридагилардан кўринадики, ҳозирги тилшунослик турли лингвистик мактаб ва оқимлардан иборат. Буларнинг тилга қан- дай ёндашиши ва анализ методикасининг турлича бўлишидан қатъи назар, ҳозирги замон тилшунослигини уч асосий тармоққа бўлиш мумкин: экстра лингвистика, и нт р а л и н г в и с- тика, компаративистика. Буларнинг биринчиси ташқи лингвистика, иккинчиси ички лингвистика, учинчиси қиёсий-тари- хий тилшунослик ҳам деб юритилади.
Экстралингвистика тилни ижтимоий ҳодиса сифатида ўрганиб, социолингвистика ва менталингвистикани ўзида бирлаштиради. Социолингвистика тилнинг табиати ва ижтимоий функциясини, менталингвистика эса тил ва тафаккур, тилнинг мазмун томони- нинг нутқ фаолияти, контекст ва ситуация билан алоқасини ўрга- нади.
Интралингвистика тилнинг ички системасини, унинг бирликла- ри ва категориялари, тилнинг яруслари ва уларнинг структура- сини ўрганади. Фонология, лексикология ва грамматика интра- лингвистиканинг асосий бўлимлари ҳисобланади.
Компаративистика қиёсий-тарихий тилшунослик сифатида ҳинд-европа тилларининг фонетикаси ва морфологиясини қиёсий ўрганиш асосида пайдо бўлди. Компаративистика қиёсий-тарихий тилшунослик, ареал лингвистика, типология (универсал лингвис- тика) ни ўз ичига олади.
Қиёсий тилшунослик қиёсий-тарихий ва чоғиштирма тилшунос- ликка бўлинади. Қиёсий-тарихнй тилшунослик келиб чиқиш жиҳа- тидан қариндош тилларни ўрганса, чоғиштирма тилшунослик турли системалардаги тилларни чоғиштириб, уларнинг ўхшаш ва ноўхшаш томонларини аниқлайди. Умумий ва махсус мактабларда рус ва чет тилларнинг ўқитилиши ва таълимнинг самарадорлиги- ни ошириш зарурияти чоғиштирма тилшуносликнинг кенг ривож- ланишини тақозо қилмоқда. Рус-ўзбек, инглиз-ўзбек тилларининг фонетикаси ва грамматикаси бўйича нашр қилинаётган адабиёт- лар бунинг гувоҳидир.
Ареал (латинча агеа — майдон) лингвистика дунёдаги тиллар- нинг картаси, турли мамлакатларнинг тил томондан характерис- тикаси, айрим тиллар ёки тиллар группасининг тарқалиш доира- сини ўрганади.
Типология тилларнинг қурилишидаги умумий, универсал ҳолатларни текширади. Бунда барча тиллар, уларнинг қариндош ёки қариндош эмаслигидан қатъи назар ўрганилаверади. Тилшу- носликда типология кейинги йилларда кенг ривожлана бошлади.
Тилшуносликнинг юқорида санаб ўтилган барча қисмлари тилни ҳар томонлама чуқур ўрганишга қаратилгандир.
2-	§. Тилшунослик ва бошқа фанлар
Тилшунослик фанининг объекти — тил инсоннинг бевосита ку- затиши ва мустақил илмий изланишлари учун мавжуд. Аслида зса инсоннинг нутқ фаолияти сўзлашиш, эшитиш, ёзиш ва ўқиш каби мураккаб процессларни ўз ичига олади. Бу процесслар фақат тилшуносликда эмас, балки бошқа фанларда ҳам ўрганилади. Шунга кўра, инсон тили мустақил объект сифатида бир неча фан- ларнинг предметиии ташкил этади.
Тилшунослик тил бўйича тадқиқот ишларй олиб борганда, бошқа фан материалларига ҳам суянади. Худди шу ҳолни бошқа фанларда ҳам кўриш мумкин: бошқа фанлар ҳам тил материал- ларидан фойдаланади. Умуман, тилшунослик деярли барча фаилар билан алоқададир.
Тил тилшунослик билан бир қаторда фалсафа, психология, социология, логика каби фанлар томонидан ҳам ўрганилади. Тил- ни ўрганишда иштмрок этадиган ҳар бир фаннинг тилга нисбатан ўз муносабати бор. Бу муносабат ҳар бир фаннинг тилни қайси томони ёки аспектини ўрганиши билан белгиланади ва ушбу фан- нинг предметини ташкил этади.
Тилшунослик фалсафа билан чамбарчас боғлиқдир. Фалсафа тилшуносликнинг методологиясини белгилаб беради. У турли фан- лар, жумладан, тилшунослик учун характерли бўлган анализ прин- циплари ва методларининг, ишланишига ёрдам беради. Совет тил- шунослигининг фалсафий асоси диалектик материализм, марксча- ленинча фалсафаднр. В. И. Ленин диалектик логикани шундай таърифлайди: «Предметни ҳақиқатан билиш учуи унинг ҳамма томонларини, ҳамма алоқаларипи ва «воситаланишларини» бирга олиб текширмоқ керак. Биз бунга ҳеч қачон тўла-тўкис эриша олмаймиз, лекин ҳар томонлама ўрганиш талаби бизни хатолар- дан ва ўликлик ҳолатидан сақлаб қолади. Бу 1-дан, 2-дан, диа- лектик логика предметни уиинг ривожланишида, «ўз ҳаракатида» (баъзан Гегель шундай дейди), ўзгариб туришида олиб қарашни талаб қилади... 3- дан, инсоннинг бутун тажрибаси ҳам ҳақиқат мезони сифатида ҳамда предметнинг кишига лозим бўлган нарса билан алоқасини амалий суратда аниқлаб берувчи омил сифатида предметнинг тўла «таърифига» кирмоғи лозим. 4-дан, диалектик логика, Гегельдан кейин марҳум Плеханов севиб айтгани синга- ри, «абстракт ҳақиқат йўқ, ҳақиқат ҳамиша конкретдир», деб ўргатади».
Биринчи талаби (ҳар томонламалилик талаби) тил ва нутқ фаолнятига система сифатида ёндашишда ўз ифодасини топади. Тилнинг системалилиги унинг барча томонларининг ўзаро боғлиқ бўлиб, бир бутунлиликни ташкил қилишида намоён бўлади.
Дпалектиканинг иккинчи талаби тарихийлик принципида ўз ифодасини топади. Барча тил ҳодисалари ва категорияларига уларнинг келиб чиқиши, тарихий тараққиёти, ҳозирги ҳолати нуқ- таи назаридан қаралади. Масалан, «Қадимги туркий тил», «Узбек адабий тили тарихи», «Узбек тилининг тарихий грамматикаси» курсларида ўзбек тилига оид барча ҳодиса ва категориялар- нинг тарихи таҳлил қилинса, «Ҳозирги ўзбек адабий тили», «Уз- бек тили стилистикаси» каби курсларда ҳозирги ҳолати таҳлил қилинади. Қиёсий-тарихий тилшунослик — компаративистика қиёснй-тарихйй метод билан иш кўради. Бу тилшуносликнинг та- рихий фундаментидир.
Марксча-ленинча фалсафанинг учинчи талаби ҳар қандай тад- қиқотнинг вазифаси ва йўналиши жамиятнинг маълум бир мақса- дига қаратилган бўлишида ўз ифодасини топади. Тилшуносликдаги ҳар бир тадқиқот маълум бир мақсадга қаратилган бўлади. Ма- салан, ўзбек тилининг имло қоидалари бўйича олиб борилаётган тадқнқотлар ўзбек орфографиясини такомиллаштира бориб, ўзбек халқининг саводхонлик даражасинн янада оширишга кўмакла- шишнп ўз олдига мақсад ва вазифа қилиб қўяди.
Диалектиканинг тўртинчи талаби ҳақиқатнннг конкретлиги билан боғлиқ. Бу тилшуносликнинг методологик принципларига асосланиб, ўз объекти (тил), унинг нормалари, нутқ фаолияти ҳақидаги назарияларни ишлаб чиқишда намоён бўлади. Тилшу- нослнкнинг тил ҳақидаги умумий қоидалари конкрет тилларнинг, масалан, рус, инглиз, ўзбек ва бошқа тилларнинг фаолиятида ва тараққиётида ўз ифодасини топади. 'Гилнииг моҳияти, ривожлани- ши, тилда форма ва мазмун муносабати, тил ва тафак'кур, пред- метларни аташ принциплари каби муҳим масалалар умумий тил- шуносликда ҳам, фалсафада ҳам тадқиқ қилинади. Тилшунослик билан фалсафа ўртасида пайдо бўладиган проблемалар логика ва грамматикада ўрганилади. Тил — фикр ифодалаш қуроли, фикр эса логиканинг ўрганиш объектидир. Тил ва фикр ўзаро боғлиқ бўлгани каби грамматик ва логик категориялар ҳам ўзаро боғ- лиқдир. Шундай экан, грамматика билан логика ўртасида алоқа- дорлик мавжуд.
Тилшунослик психология билан ҳам чамбарчас боғлиқдир. Психология—инсон руҳий (психик) продессларининг қонуният- ларини ўрганадиган фан. Тилшунослик билан психология ўртасида мавжуд бўлган проблемалар психолингвистикада ўрганилади.
Психолингвистика фаннинг инсон нутқи фаолияти қонуниятла- рини ўрганадиган, тилшунослик билан психология фанларини бир- бирига узвий боғлайдиган янги соҳасидир. Тилнинг луғат бойли- гини ёд олиш мумкин, аммо гаплар сонини ёд олиш ёки эслаб қолишга инсон қодир эмас. Дарҳақиқат, инсон маълум миқдорда- ги тажриба ва қоидалар ёрдамида чексиз миқдорда янгидан-янги жумлаларни яратиш қобилиятига эга. Психолингвистика фанининг асосий мақсадларидан бири ана шу қобилиятнинг табиатини ва ривожланиш қонуниятларини илмий ўрганишдир.
Тилшунослик тарих, базис ва устқурма ҳақидаги фанлар ва педагогик фанлар билан ҳам узвий алоқададир.
Тилшунослик тарих (кишилик жамияти тараққиёти ҳақидаги фан) билан ўзаро боғлиқ. Айниқса, тилнинг луғат состави, унинг иш кўриш доираси ва характери жамият тарихи билаи боғлиқдир.
Тил уруғ ва қабила, элат ҳамда миллат тарихи билан чамбар- час боғлиқ бўлгани учун кишилик жамиятининг тарихи тилда бевосита ўз аксинй топади. Сўзларнинг тарихини, тилнинг луғат бойлигини ўрганишда тарих тилшуносликка катта ёрдам беради. Масалаи, ҳозирги ўзбек тилида мавжуд бўлган араб ва бошқа тиллардан ўзлашиб қолган сўзларни ўрганишда тарих далиллари эътиборга олинадн. Картофель сўзини олиб кўрайлик. Тарихдан маълумки, «картофель» Европага Латин Америкасидан (Мекси- кадан) келтирилган бўлиб, унинг маҳаллий иоми ра1а1а эди. Ке- йинчалик эса итальянлар унга 1аг1и!о1о деган ном беришган. Не- мислар эса бу итальян сўзининг талаффузини бир оз ўзгартириб каг!оНе1 деб атай бошлаганлар.
Тилшунослик ва тарихнинг боғланиши икки томонламадир: та- рих материаллари тил тараққиётини ўрганиш учун, тил материал- лари тарих учун, айниқса, халқнинг пайдо бўлиши (этногенези), халқ маданияти тарихи, халқлар ўртасидаги алоқа каби тарихий проблемаларни ўрганишда муҳимдир.
Тилшунослик қадимий моддий маданият ёдгорликлари асоси- да кишилик жамиятининг ўтмишини ўрганувчи фан — археология (юнонча агсЬа1 — 1од1а — ўтмиш тўғрисида ҳикоя) билан ҳам боғлиқдир. Археологик қазилмаларда топилган турли меҳнат қу- роллари, безаклар, рўзғор буюмлари ва бошқалар тил тарихини ўрганишга ёрдам беради. Шунингдек, тилшунослик халқларнинг келиб чиқиши, состави, урф-одатлари; моддий, маънавий ва иж- тимоий маданиятини ўрганадиган этнография (юнонча еШоз — халқ, §гарЬо— ёзаман) билан ҳам узвий алоқада бўлади. Тил—■ этник белги. Бир халқ тилининг бошқа халқ тили билан бўлган муносабатини аниқлаш орқали этнограф халқлар ўртасидаги та- рихий ва маданий алоқани кузатиши мумкин. Тилшунос у ёки бу тилни ўрганишда халқ этнографияси материалларидан фойдала- нади. Айниқса, диалектал лексикани ўрганишда этнографик маъ- лумотлар қўл келади. Тилшуносликнинг этнография билан алоқа- си тилларни классификация қилишда, халқларнинг тарихий тарақ- қиётининг тилда ўз аксини топишини ўрганишда ҳам намоён бўла- ди. Тадқиқотнинг бу йўналиши этнолингвистика деб ҳам юрити- лади.
Тилшунослик адабиётшунослик билан зич боғлангандир. Тилшунослик билан адабиётшунослик филологияни ташкил этади. Тилшунослик билан адабиётшуносликнинг алоқаси айниқса сти- листика, адабий тил тарихи, бадиий адабиёт нроблемаларини ўр- ганишда янада яққолроқ кўзга ташланади. Тилшунослик педаго- гика, тил ўқитиш методикаси каби фанлар билан ҳам боғлиқдир.
Тилшуноелик физиология, физика, кибернетика, математика каби табиий фанлар билан ҳам боғлиқ. Инсон физиологияси, хусу- сан, академик И. П. Павловнинг иккинчи сигнал системаси наза- рияси тилшунослик фанига ҳам қўшилган улкан ҳисса бўлди. Бу назария инсоннинг нутқ фаолиятини материалистик т}'шунишга катта ёрдам берди. Инсоннинг олий нерв системасининг фаолия- тини ўрганиш товушларнинг ўзгариш қонуниятларини, ассимйля- ция ва диссимиляция каби фонетик ҳодисаларни илмий тушуниш- га имкон берди.
Нутқ товушларининг хусусиятлари (оҳанг, тон, тембр ва ҳоказолар)ни, нутқ товушларини классификация қилиш принцип- ларини ўрганишда физика фани ёрдам беради. Умуман, кейинги пайтда тилшуносликнинг амалий моҳияти тобора ортиб бормоқда. Чет тилларни ўқитиш, машина ёрдамида таржима қилиш, турли типдаги луғатларни тузишда математика, физика, киберйетика каби табиий фанларнинг тилшунослик билан муносабати янада мустаҳкамланмоқда. Шуни қайд қилиб ўтиш керакки, тилшунос- лик билан боғлиқ фанлар ва уларнинг тармоқлари тилнинг ушбу фанлар нуқтаи назаридан энг аҳамиятли аспектини ўрганади. Ма- салан: социолингвистика тилнинг энг аҳамиятли аспекти—тилнинг ижтимоий ҳодиса эканлигини, тилнинг жамият ҳаёти билан чам- барчас боғлиқлигини, яъни тилнинг коммуникатив функциясини тадқиқ этади. Логика учун аҳамиятли бўлган аспект тил билан тафаккур, логик ва грамматик категорияларнинг ўзаро муноса- батларидир. Нутқ фаолиятини кузатиш ва афазия (нутқ бузили- ши, айниши) турларини классификация қилиш натижасида физио- лог нерв системасининг фаолиятини, нутқ фаолиятини ўрганади. Аммо физиолог билаи социологнинг ёки психолог билан философ- нинг тилга берган таърифи бир хил бўлавермайди.
Хуллас, тилшунослик тил ҳақидаги мустақил фан бўлиб, унинг объекти — тил тилшуносликдан ташқари бир неча фанлар томо- нидан ўрганилишни талаб қиладиган мураккаб соҳадир. Тилнинг моҳиятини ўрганиш ва тилшунослик фанининг предметини аниқ- лаш ўз навбатида тилни ўрганадиган бошқа фанларнинг ютуқла- рини назарда тутишни ва тилшуносликнинг асосий проблемала- рини ҳал қилишда уларни ҳисобга олишни тақозо қилади.
3-	§. Тилшунослик аспектлари
Тил кўп қиррали ва мураккаб бўлгани учун уни ўрганадиган тилшунослик фани ҳам кўп аспектлидир (латинча азресШз — қа- раш).
Тилшунослик умумий ва хусусий, назарий ва амалий тилшу- носликка бўлинади. Умумий тилшуиослик хусусий ва амалий тилшунослик, унинг бўлимлари (фонетика, лексикология, грамма- тика ва бошқалар)нинг методологияси ҳисобланади.
Умумий тилшунослик барча тиллар материалларини умум- лаштиради, уларга хос умумий қонуниятларни белгилайди.
Умумий тилшуносликнинг мақсади ва вазифалари қуйидагилар:
1.	 Тилнинг табиати ва моҳиятини аниқлаш.
2.	 Тил ҳақидаги фаннинг асосий аспектларини, уни ўрганувчи фанларни белгилаш.
3.	 Тил систематикасини ўрганиш ва тиллар классификациясини бериш.
4.	 Лингвистик анализ методикасини ишлаб чиқиш, тилшунос- лик методлари, усуллари ва методикасини системалаштириш ва такомиллаштириш.
Хусусий тилшунослик конкрет тиллар ҳақидага фандир: рус тилшунослиги, ўзбек тилшунослиги, инглиз тилшунослиги ва бош- қалар.
Ҳар қандай хусусий тилшунослик луғат, дарслик ва қўлланма- лар яратишдаи бошланади. Бу, ўз иавбатида, махсус билим ва тил нормаси ҳақида мукаммал назарияни тақозо қилади. Демак, ҳар қандай хусусий тилшунослик тил ҳақидаги баъзи умумий маълумотларни ҳам ўз ичига олади. Масалан, грамматика- нинг морфология ва синтаксисга ажратилиши хусусий тилшунос- лик учун ҳам, умумий тилшунослик учун ҳам хосдир. Нутқ то- вушларининг унли ва ундошларга, сўз туркумлари ичида от ва феълларнинг, гапларнинг содда ва қўшма гапларга ажратилиши, кабилар ҳам мана шундайдир. Шу билан бирга, ҳар бир хусусий тилшуносликда фақат шу тилнинг ўзига хос маълумотлар ҳам мавжуд. Масалан, рус тилидаги м (мьио) товуши ҳатто барча славян тилларига ҳам хос эмас. Бу товуш инглиз, француз ва бошқа кўп тилларда ҳам йўқ. Рус тилига хос бўлган жинс (род) категорияси инглиз, арман ва туркий тилларга хос эмас. Узбек тилидаги ҳ, қ, ғ, ў товушлари бошқа жуда кўп тилларда йўқ. Уз- бек тилининг келишик, сон, замон, нисбат ва бошқа категориялари бошқа тиллар, жумладан рус, инглиз тилларининг шу категория- ларидан кескин фарқ қилади ва бошқалар.
Умумий ва хусусий тилшунослик ўзаро боғлиқдир. Қонкрет тиллар қанча чуқур ўрганилса, умумий тилшунослик шунча ил- мий хулосаларга бой бўлади. Конкрет тилларни тадқиқ қилувчи- нинг умумий тилшунослик қонун-қоидаларини чуқур ва кенг эгаллаши тадқиқотнинг самарали бўлишида муҳимдир.
Тилни илмий ўрганиш билан тилни амалий билишни фарқ қилиш керак. Икки ёки уидан кўп тилларни билган киши, яъни полиглот (грекча ро1у§1о{1оз — кўп тилли) тил ҳақидаги билимга эга бўл- маслиги мумкин. Аксинча, тил назариясини билган ҳолда, кўп тилларни амалий билмаслик мумкин. Лекин тилшунос ўз тилидан бошҳа тилларни ҳам билиши керак. '
Амалий тилшунослик лингвистик билимларни амалий фаолият- да қўллашдир. Она тили ва бошқа тилларни умумий ва махсус мактабларда ўқитиш тилшунослар амалий фаолиятининг муҳим соҳасидир. Бунинг учун турли справочниклар, луғат ва грамма- тикалар яратилади. Бир тилдан иккинчи бир тилга таржима,тер- минология ишлаб чиқиш, графика ва орфографияни такомиллашти- риш, ўтмишда ўз ёзувига эга бўлмаган халқлар ўчун ёзув яратиш кабилар ҳам тилшуносларнинг амалий фаолиятини ташкил қила- ди. Кейинги йилларда пайдо бўлган инженер тилшунослик ҳам амалий тилшуносликнинг бир соҳасидир. Тилга ўргатишда техник воситалардан фойдаланиш, теле ва радиокоммуникация проблема- тикаси, машиналар воситасида таржима қилиш кабилар инженер тилшунослик соҳаларидандир.
4-	§. Тил кишилик алоқасининг энг муҳим воситаси сифатида
В.	И. Ленин тилнияг ижтимоий функциясига баҳо бериб, шуидай деган эди: «Тил кишиларнинг энг муҳим алоқа воситаси- дир». Мана шу қисқа, лекин чуқур мазмунли жумлада тилнинг ижтимоий моҳияти, унинг функцияси тўла ўз ифодасш-ш топган. Тил оддий алоқа воситаси эмас: тил — кишиларнииг энг муҳим алоқа воситаси; тил — алоқанинг кишилик формаси. Ҳақиқатан ҳам, кишилар ўзаро алоқада турли воситалардан фойдаланади- лар. Лекин булар ичида тил —- энг муҳими. Тил фақат кишилар- гагина хос, у фақат кишилар алоқаси учун хизмат қилади.
Тилнинг белгилари уни алоқанинг бошқа воситаларидан фарқ- лаш, тилни ижтимоий ҳодиса сифатида характерлаш имконини беради. Умуман, тил кишилик алоқасининг энг муҳим воситаси сифатида жамият билан, унинг маданияти, турмуши ва меҳнат фаолиятида тилдан кенг ва ҳар томонлама фойдаланиб келаётган барча аъзолари билан узвий алоқадор. Тилнинг жамиятдаги бу функциясини унинг жамият, киши онги ва фикрлаш қобплияти билан алоқасини аниқламай туриб, тил системаси, унинг бирлик- лари ва категорияларини чуқур англаб бўлмайди.
Кишилар ўзаро алоқада ўз фикрларини, истакларини, сезги ва руҳий кечинмаларини ифода қилиб, бир-бирларига таъсир қила- дилар, бир-бирларини тушунадилар. Тилнинг жамиятда алоқа қу- роли вазифасини бажариши унинг коммуникатив фунқциясини ташкил қилади. Бу тилнинг асосий ижтимоий функциясидир. Бун- дан ташқари, тил экспрессив ва аккумулятив функция бажаради.
Тилнинг маълум информация ифода қилиб, суҳбатдошга таъ- сир кўрсатиши унинг экспрессив функцияси дейилади. Хабар, сез- ги ва эмоция, хоҳиш ифода қилиш биргаликда тилнинг экспрес- сивлик функциясига киради. Бунда тилнинг турли воситаларидан, масалан, модал сўзлар, риторик сўроқ, тартиб кабилардан фой- даланилади.
Тил фақат айрим шахсларнинг алоқа воситаси бўлмай, миллат- лараро алоқа қуроли, тўпланган тажриба ва билимларни келажак авлодга етказиш воситаси ҳамдир. Тилнинг бу функцияси унинг аккумулятив (латйнча ассити1аге — тўплаш) функцияси ҳисобла- «ади. Бу гнесеологик (билиш процесси) функция деб аталади.
Тилнинг ижтимоий функция бажаришида унинг бирликлари турлича иштирок қилади. Бевосита алоқа жараёнида тилнинг но- минатив ва предикатив бирликларидан фойдаланилади. Мустақил сўзлар, составли номлар, фразеологизмлар номинатив бирлик ҳисобланса, турли гап кўринишлари предикатив бирлик ҳисобла- иади. Қоммуникатив бирликлардан ташқари, тил структура бир- .ликларига ҳам эга. Булар фонема, морфема, сўз бирикмаси ва гап қурилиши моделларидир. .
5-	§. Алоқанинг бошқа воситалари
Кишилар ўзаро алоқа қилиш, фикрлашишда тилдан бошқа воситалардан ҳам фойдаланадилар. Булар овозли ва график шаклда бўлади ва одатдаги сўзлашув нутқидан бошқа турли то- вуш сигналлари: звонок, гудок кабилардан фойдаланилади. Ало- қанинг техник воситалари, жумладан, товушли ёзув («гапирувчи» ёзув), телефон, видиотелефон, радио ва бошқалар алоқанинг қў- шимча овозли шаклларидир.
График ёзув кўринишлари турлича. Бунга қуйидагилар киради:
1.	 Ёзув. Бу кишилик алоқасида муҳим воситадир. Ёзувнинг энг афзал томони унга вақт ва масофанинг бефарқлигидир. Ёзув жамиятнинг маданий тараққиётида муҳим фактордир.
2.	 Ердамчи воситалар—қўл алифбеси ва кўрлар алифбеси. Қўл ёзуви бармоқлар ёрдамида ҳарфларни тасвирлаш бўлиб, эшитиш қобилиятини йўқотганлар учун хизмат қилади. Кўрлар алифбеси Луи Брайль томонидан ишланган бўлиб, кўриш қобилиятини йў- қотганлар учун мўлжалланган. Бунда ҳарфлар 6 нуқтанинг турли комбинацияси орқали кўрсатилади.
3.	 Сигнализациянииг махсуслаштирилган системаси. Бунга те- леграф алифбеси, Морзе алифбеси, йўл қоидалари белгилари, байроқ ва ракеталар орқали амалга ошириладиган сигнализация кабилар киради.
4.	 Илмий символика. Бунга математика, химия ва бошқаларда қўлланадиган турли символикалар киради. Масалан, химик эле- ментлар символлари (белгилари), математика символлари ва бош- қалар.
Ердамчи воситалар, сигнализация системалари, символлар алоқа воситасй сифатида хизмат қилади. Лекин булар қўлланиш доирасининг чегараланганлиги билан тилдан фарқ қилади. Тил жамият фаолиятининг ҳамма соҳасида ҳам энг муҳим алоқа воси- таси еифатида хизмат қилаверади.
6-	§. Тил ижтимоий ҳодиса сифатида
Тил инсон ҳаётида ниҳоятда муҳим роль ўйнайдиган ҳодиса- дир. Кишининг бутун ҳаёти тил билан боғланган бўлиб, тил ёр- дамида кишилар ўзаро фикр алмашиш имкониятига эга бўлади- лар. Шу билан бирга, инсон тили ниҳоят даражада мураккаб, бир-бирига қарама-қарши бўлган сифатларни ўзида мужассам- лаштирган ҳодисадир.
Тил кишилик жамиятида энг муҳнм алоқа қуроли бўлиб, ин- сониятнинг узоқ давом этган тарихий тараққиёти жараёнида яра- тилган барча маданий ва илмий бойликларни сақлайдиган ва ав- лоддан-авлодга етказиб берадиган асосий восита бўлиб хизмат қилади. Тилнинг табиати, моҳияти, кишилик жамиятида бажара- диган вазифаси, структураси, тил механизмининг ишлаш принцип- лари каби муҳим масалалар илмий ўрганишни талаб қилади. Тил кўп қиррали ва мураккаб ҳодиса бўлганлиги сабабли бу масала- ларии ўрганиш учун аввало тилнииг асосий ва муҳим хусусиятла- рини аниқлаб олиш зарур.
Тилшунослик фанининг тарихида тилнинг табиати, ижтимоий моҳияти каби энг муҳим масалаларни ўрганишда турли назария- лар ва оқимлар мавжуд бўлган. Жумладан, машҳур немис олими Август Шлейхер (1821—1868) номи билан боғлиқ бўлган «Нату- ралистик оқим» тилни тирик организм деб тушунган. У ўзининг «Дарвии назарияси ва тилшунослик» (1863 й.) номли асарида Дарвиннинг жонивор ва ўсимликларнинг турлари ҳақидаги таъ- лимоти тилга ҳам татбиқ қилиниши керак деб даъво қилган. Унинг фикрича, тилнинг пайдо бўлиши, ривожланиши ва эволю- цияси табиат қонунларига бўйсунган ҳолда рўй беради: тил тирик организм каби пайдо бўлади, ривожланади ва ўлади. Аммо кейин- чалик фан тараққиёти тйлнинг табиати ва моҳияти ҳақидаги А. Шлейхер назариясининг нотўғри эканлигини исботлади.
Совет тилшунослиги тилнинг ижтимоий табиатга эгалигини К. Маркс, Ф. Энгельс ва В. И. Лениннинг фалсафий-лингвистик қарашлари, жамият ҳаётини объектив тушуниш, тил тараққиёти- ни атрофлича ўрганиш асосида исботлаб берди. Бундан 100 йилдан кўпроқ муқаддам Маркс ва Энгельс томонидан айтилган қуйидаги фикрлар ҳозир ҳам ўз қийматини асло йўқотмаган: «Тил ҳам онг каби қадимийдир, тил амалий, ҳақиқий онгдир, бошқалар учун ҳам мавжуд бўлган ва худди шу туфайли мен учун ҳам мав- жуд бўлган онгдир, бинобарин, тил онг каби бошқа кишилар би- лан муомала қилиш эҳтиёжи зарурлиги туфайли пайдо бўлган». Бунда тилнинг ижтимоий табиатга эга эканлиги икки ўринда таъ- кидланган: тил бошқалар учун ҳам мавжуд бўлган ва шу туфайли мен учун ҳам мавжуд; тил бошқа кишилар билан муомала қилиш эҳтиёжи туфайли пайдо бўлган. Бу эҳтиёж тилни пайдо қилиб, тил тараққиётининг асосий сабабчиси бўлиб қолди. Бу эҳтиёж- нинг кишилар ҳаётининг турли соҳаси ва фаолиятида юз беради- ган ўзгаришлар билан боғлиқ бўлиши тилда, биринчи навбатда, унинг луғат составида ўз аксини топади. Демак, тил табиий ва биологик ҳодиса эмас, тилнинг пайдо бўлиши ва ривожланиши табиат қонунларига бўйсунмайди. Аксинча, тил кишиларнинг меҳ- нат фаолияти жараёнида алоқа қилиш, фикр алмашишга бўлган эҳтиёжларини қондирувчи восита сифатида пайдо бўлган.
Тилнинг ижтимоий табиатини талқин қилишда совет тилшу- нослиги диалектик материализм принципларига асосланади. Ху- сусан, тилни жамият тараққиётининг маҳсули деб тушуниш марксизмнинг тилшунослик фанига қўшган энг буюк ҳиссалари- дан биридир. Тилнинг асосий ва муҳим хусусияти шундан ибо- ратки, тил кишилик жамияти томонидан яратилган бўлиб, энг муҳим алоқа воситаси сифатида хизмат қиладиган ижтимоий ҳо- дисадир.
Тилнинг нжтимоий табиати унинг айрим шахсда эмас, балки жамиятда мавжудлигини тақозо этади. Тил жамият томонидан яратилган бўлиб, ўнинг тақдири ҳам жамият тақдири билаи чам- барчас боғлиқдир. Инсоннинг бутун ҳаёти тил билан боғлиқ бў- либ, тил ёрдамида кишилар объектив борлиқни ўрганадилар, ўзаро фикр алмашадилар, коллектив бўлиб бирлашадилар ва меҳ- нат қиладилар.
Тил ижтимоий ҳодиса сифатида табиий ҳодисалардан ажралиб туради. Масалан, кишиларпинг табиий-биологик ва физиологик хусусиятлари (овқат ейиши, нафас олиши, ривожланиши ва ҳо- казо) табиат қонунларига мувофиқ, жамиятга боғлиқ бўлмаган. ҳолда ривожланиб боради. Аммо тилда сўзлашиш ва фикрлашиш учун кишилик жамияти (социал муҳит) бўлиши шарт. Чунки тил кишиларнинг бир-бири билан алоқа қилиш ва фикр алмашиш эҳтиёжлари натижасида пайдо бўлган. Шунинг учун ҳам тил та- биий ҳодисалардан фарқли ўлароқ, кишилик жамияти томомидаи яратилган ва унга хизмат қиладиган ижтимоий ҳодисадир.
Тил наслдан наслга, авлоддан авлодга ўтадигаи ирсий ҳодиса эмас, аксинча, тил жамият тараққиётишшг маҳсулидир. Боланинг қайси тнлда сўзлай бошлаши уни ўраб турган тил муҳитига боғ- лиқ. Мисол учун, инглиз боласи гўдакликдам хитойликлар ораси-. да тарбияланса, у фақат хитойча сўзлаб, ўз она тилини билмас- лиги мумкин. Аммо боланинг биологик белгилари (юз тузилиши, сочининг раиги ва ҳоказолар) ўзгармаган ҳолда сақланиб қолади.
Бошқа бир мисол: 1920 йилда Ҳиндистонда овчилар бир уяда икки бўри боласи ва икки қизчага дуч келганлар. Қизлар (ай- ниқса уларнинг каттаси — Қамола) ўзларини бўри сифатида тут- ’ ганлар. Қамола бўрилар билан 15 йил бнрга ҳаёт кечирган. Лекин у гапиришни бутунлай билмаган, Уни «одамлаштириш» жуда секинлик билан амалга ошган. Фақат ўргатншнинг учинчи йилида икки оёқда туришни (шунҲа ҳам орқасидан ушлаб турил- са) ўрганган. Етти йилдаи кейингина икки оёқда юра бошлагаН. Лекин, барибир, югуриш зарурияти туғилса, эмаклаб чопган. Нутққа ўргатиш яна ҳам секин бўлган. Тўрт йил давомида фақат олти сўзни билиб олган. Етти йил давомида Камоланинг луғати- даги сўзлар элликка ҳам бормаган. 16 ёшида бу қиз ўзини 4 ёшли қиз шаклида тутган. Кейин Камола вафот этган. Бу мисол ҳам тилнинг жамият билан боғлиқлигини, уни жамиятдан ажратиш мумкин эмаслигини, тилнинг ижтимоий ҳодиса эканлигини кўрса- тиб турнбди. Шундай қилиб, тил ўз табиатига ва кишилик жами- ятида бажарадиган вазифасига кўра ижтимоий ҳодисадир. Аммо ижтимоий ҳодиса сифатида тил бошҳа ижтимоий ҳодисалардан ажралиб туради.
Маълумки, жамиятга хизмат қиладиган ижтимоий ҳодисалар- нинг турлари ниҳоятда кўп. Базис, устқурма, идеология.каби иж- тимонй ҳодисалар ёки айрим табиий ҳодисалар (ёғаётган ёмғир, қуёш нури ва ҳоказолар) ҳам жамиятга хизмат қилади. Аммо бу ҳодисаларнинг жамиятда бажарадиган функцияларининг ўзига хос хусусиятлари ва қўлланиш доираси бор. Масалан, базис жамият- нинг иқтисодий тузилишини, устқурма эса жамиятнинг сиёсий, юриднк, идеологик нормаларини белгилаб беради. Ҳар бир тузум- нинг ўз базиси ва устқурмаси бўлиб, ижтимоий-иқтисодий фор- мацияларнинг ўзгариши билан базис ва' устқурма ҳам ўзгариб туради. Тил эса иа базис ва на устқурма таркибига кирмайдиган ўзига хос ижтимоий ҳодисадир.
Тилнинг бошқа ижтимоий ҳодисалардан ажралиб турадиган энг асосий хусусияти шундан иборатки, тил жамият фаолияти- нинг барча соҳаларига хизмат қилади. У кишилик жамиятининг тарихий тараққисти жараёнида яратилган конкрет-тарихий норма сифатида жамият аъзоларининг ҳаммасига тенг хизмат қиладиган асосий алоқа воситасидир. Шунинг учун ҳам тил синфий харак- терга эга эмас. Сўзловчи инсоният коллективи томонидан яратил- ган тилдан фойдаланади ва ушбу тилнинг қонун-қоидаларига риоя қилади. Шу билан бир қаторда, ҳар бир сўзловчи айниқса адиб- лар, олимлар ўзларининг нутқ фаолияти жараёнида тилнинг ри- вожн учун ўз ҳиссаларини қўшадилар. Гарчи нутқ айрим шахс- ларшшг маҳсули бўлса-да, аммо айрнм шахслар ўзларидан олдин- ги авлодлар томонидан яратилган тил нормаларидан фойдала- надилар. Шундай қилиб, тил кишилик жамияти томонидан яратнлган, унга хизмат қиладиган ва ҳар доим ривожланиб тура- диган ўзига хос ижтимокй ҳодисадир.
7-	§. Тил ва тафаккур
Тил кишилик лсамиятида энг муҳим алоқа воситаси сифатида хизмат қиладигаи қурол бўлиб, унинг ёрдамида кишилар фикр алмашадилар, ўз истакларини, ҳиссиётларини, кайфиятларини ифода қиладилар. Демак, тил тафаккур билан чамбарчас боғлиқ бўлиб, фикрни моддийлаштирадиган, реаллаштирадиган, киши- ларнниг фикр алмашишларини таъминлаб берадиган қуролдир.
Тил билан тафаккурнинг муносабати ниҳоят даражада мурак- каб процесс бўлиб, тилшуносликдан. ташқари, фалсафа, психоло- гия, фнзиология каби фанлар томонидан ҳам ўрганиладиган знг
19
муҳим масалалардан биридир.'Тил билан тафаккурнинг муноса- бати фан тарихида турлича талқин қилинган ва фаннинг барча тараққиёт босқичларида ўша даврда ҳукмрон бўлган дунёқараш- ларга, фалсафий фанларнинг тараққиёт даражасига боғлиқ б5;л- ган.
Марксистик тилшуносликда тил билан тафаккурнинг муноса- бати марксизм-ленинизмнинг тил ва тафаккур назариясига асос- ланган ҳолда, диалектик ва тарихий материализм қонунлари асосида ўрганилади ва ҳал қилинади. Тил билан тафаккур бир- бирини тақозо этадиган ажралмас ҳодисадир. Тилсиз тафаккур бўлмаганидек, тил ҳам тафаккурсиз бўлмайди. Шунинг учун ҳам тил билан тафаккурнинг ажралмас боғлиқлиги ҳақидаги фикр марксизм-ленинизм классикларининг асарларида марказий ўрин- да туради.
К. Маркс таърифи бўйича: «Тил фикрнинг бевосита воқе бўли- шидир». Демак, фикр фақат тилда реаллашади ва тилсиз фикр- нинг мавжуд бўлиши мумкин эмас.
Тафаккур инсои олий нерв системасининг (бош миянинг) фао- лияти бўлиб, сўз, сўз бирикмалари ва гапларда ўз ифодасини топади.
Тафаккурнинг моддий қобиғи тилдир. Шундай экан, тафаккур билан тил бирини иккинчисидан ажратиб бўлмайдиган диалектик бирликни ташкил қилади. Лекин айрим тилшунослар, масалан,
Н.	Я. Марр тил билан тафаккурни ажратиб қўйди. У шуидай ёзади: «Бўлажак тил табиий материядан холи бўлган, техникада ўсиб бораётган тафаккурдир». Бунда тилнинг тафаккурдан аж- ратилганлиги кўриниб турибди. Гўё кишилар келажакда ўз қоби- ғидан холи бўлган тафаккур билан иш кўра берар эмиш. Бу тил ва тафаккур муносабатини бузиб талқин қилишдан бошқа нарса эмас.
Онг амалда тил формасида мавжуд. Демак, тил материалла- рисиз фикр шаклланмайди. Бу ҳол фикрни тил базасидагина ўр- ганишни тақозо қилади. Яна шуни қайд қилиш керакки, тафаккур ҳам, тил ҳам борлиқдаги предмет ва ҳодисалар билан муносабатда бўлади. Гарчи тил билан тафаккур бир-бири билан бевосита боғ- лиқ бўлган ажралмас бирликни ташкил қилса-да, аммо уларни айнан бир ҳодиса деб тушуниш нотўғридир. Тил билан тафаккур мураккаб, қарама-қаршиликларга бой бўлган диалектик бирликни ташкил этади.
Тил фонетика, грамматика қонунлари асосида ташкил топган, товушлар системаси сифатида мавжуд бўлган материал — ҳодиса бўлса, тафаккур объектив борлиқнинг инсон миясида акс этиши- нинг олий формаси сифатида идеал ҳодисадир. Тил қонунлари би- лан тафаккур қонунларининг тузилиш ва ривожланиш хусусият- лари бир хил эмас. Тилнинг қурилиш қонунларини грамматика фани ўрганади. Тафаккур қонунлари ва бирликлари (тушунча, 
ҳукм) эса логикада ўрганилади. Грамматик категория билан логик категория орасидаги муносабат ҳам мураккабдир. Грамматик- категорияларни логик категорияларга, логик категорияларни грамматик категорияларга бўйсундириш ёки уларни қориштириш мумкин эмас. Грамматик ва логик категориялар ўзаро мос келиши,. мос келмаслиги ҳам мумкин. /Ишсалан, Зулфия келди. Бу мисол логик томондан ҳукм, грамматик томондан эса ■гапдир. Зулфия логик жиҳатдан субъект, грамматик жиҳатдан эгадир. Келди ло- гик жиҳатдан предикат, грамматик жиҳатдан кесимдир. Демак,. бунда логик категориялар (ҳукм, субъектив предикат) билан грам- матик категориялар (гап, эга, кесим) мос келган. Бошқа мисолга диққат қилинг: Расм Раъно томонидан ишланган. Бу мисолда' расм логик жиҳатдан объект, грамматик жиҳатдан эса эгадир. Раъно томонидан эса логик жиҳатдан субъект, грамматик жиҳат- дан эса тўлдирувчидир. Хуллас, тил билан тафаккур бир-биридан1 ажралмас, диалектик бирликнй ташкил этувчи, аммо ўз хусусият- ларига, қонун-қоидаларига эга бўлган ҳодисадир. Ти-л билан тафак- курни бир ҳодиса деб тушуниш қанчалик хато бўлса, уларии бир- биридан ажратиш ҳам шунчалик хатодир. Тил кишилик жамиятида энг муҳим алоқа қуроли бўлибгина қолмай, балки тафаккур- воситаси сифатида ҳам хизмат қилади. Шунинг учун тил фақат шаклланиб бўлган тайёр фикрни ўзида мужассамлаштиради ва. ифода қилади деб тушуниш хатодир. Аксинча, тил фикриинг шаклланишида бевосита иштирок этувчи восита ҳамдир.
Улуғ рус физиологи И. Г1. Павловнинг иккинчи сигнал систе- маси ҳақидаги таълимоти инсоннинг фаолиятида тилнинг ролш ва аҳамиятини ўрганишга қўшилган катта ҳиссадир. И. П. Пав- лов ўзининг бу таълимотида инсоннинг фикрлаш процессида тилнинг ролини кўрсатиб берди ва фикрлаш тил орқали амалга» оширилиши мумкинлигини исботлади.
К. П. Павлов таълимоти бўйича, инсон объектив борлиқни икки хил йўл билан қабул қилади: а) предмет ва ҳодисаларнинг кишининг сезув органларига (эшитиш, сезиш, кўриш) бевосита таъсири орқали — биринчи сигнал системаси орқали ва б) сўзлар- нинг таъсири орқали — иккинчи сигнал системаси орқали.
Иккинчи сигнал системаси И. П. Павлов таъбири бўйича, тшт тушунчаси билан тенг бўлиб, объектив борлиқни билишда жуда муҳим роль ўйнайди.
Биринчи сигнал системаси ҳам ҳайвонларга, ҳам инсонларга хос бўлса, иккинчи сигнал системаси эса фақат инсонга хосдир..
И. П. Павловнинг иккинчи сигнал системаси ҳақидаги наза- рияси инсоннинг нутқ фаолиятини тушунишга катта ёрдам бера-- ди. Демак, объектив борлиқни ўрганишда тилиинг тафаккур во- ситаси сифатидаги роли ниҳоятда буюкдир.
Марксистик тилшунослик марксча-ленинча фалсафага ҳамда» тилнинг ижтимоий ҳодиса эканлиги, тилнинг тафаккур билан диа- лектик бирлиги каби асосий илмий принципларга асосланган ҳолда» ўз проблемаларини ўрганади.
8-	§. Тилнинг ички қурилиши
’ Тилшунослик фанининг асосий ираблемаларидан бири тилнинг ички қурилишини, унинг ички механизмининг ишлаш принципла- рини ўрганишдир. Тил ўз табиатига кўра мураккаб, кўп аспектли ҳодиса бўлиб, уни ҳар томонлама ўрганиш мумкин.
Юқорида кўриб ўтилганидек, тил кишилик жамиятида бажа- радиган функциясига кўра асосий алоқа қуроли, тафаккур воси- таси; ўз табиатига кўра ижтимоий ҳодисадир. Ички қурилиш нуқтаи назаридан тил маълум миқдордаги бир-бири билан чам- барчас боғлиқ бўлган тил бирликларининг йиғиндиси ва ана шу бирликлардан фойдаланиш қоидаларидан ташкил топган мурак- каб системадир. Шунинг учун ҳам тил ички қурилишини ўрганиш- да система ва структура тушунчалари кенг қўлланилади.
ч Система тушунчаси тилда мавжуд бўлган имкониятларни ҳам ичига олади. Бу жиҳатдан тил системаси очиқ системадир. Бош- қача қилиб айтгацда, тил системасининг нмкониятлари чексиздир. Шундай бўлмаганда эди, тил тараққий эта олмас, кишиларнинг фикрлаш, ўзаро сўзлашишга бўлган тўхтовсиз эҳтиёжларини қондира олмаган бўлар эди.
Дарҳақиқат, тил кишилар орасида энг асосий алоқа қуроли ва тафаккур воситаси сифатида ҳар доим ривожланиб турадиган ди- намик ҳодисадир.
Тил жамият тараққиётининг ҳамма этапларида кишиларнинг унга бўлган эҳтиёжларини тўла-тўкис қондиради ва жамият та- раққиёти билан тил ҳам ҳар доим ривожланиб, ўзгариб туради. Аммо тилнинг ўзгариши, ривожланиши, алоқа воситаси сифатида ўз функциясини бажариши ўз ҳолича юз бермайди, аксинча, маъ- лум қонун-қоидалар асосида амалга ошади.
Хўш, тил қандай элементлардан ташкил топган, тил элементла- ри (бирликлари) ўртасидаги муносабат қандай?
Қандай қилиб кишилар маълум миқдордаги тил бирликлари ва қоидалари ёрдамида сон-саноқсиз гаплар яратиш имкониятига эга бўлдилар?
Маълумки, кишилар тилнинг айрим бирликлари (фонемалар, айрим сўзлар, грамматик воситалар) ёрдамида фикр алмашмай- дилар, аксинча, тил бутув бир система сифатидагина мавжуддир. Тил бирликлари: фонемалар, морфемалар, сўзлар фақатгииа яхлит тил системасининг ичида ўз функцияларини бажарадилар. Демак, тил ўзаро узвий боғлиқ бўлган ва бир-бирини тақозо этадиган материал бирликларининг йиғиндисидан ташкил топган, ўзига хос структурага эга бўлган мураккаб системадир. Тил системаси- ни ташкил этган тил бирликларининг ўзаро муносабати, бир-бири
билан боғланиш қонун-қоидалари тилнинг структурасини ташкил этади.
'й/ч Ҳар -бир конкрет тилнинг негизини ташкил этган товушлар системаси, луғат состави ва грамматик қурилиши тил системаси- ни ташкил этадиган асосий қисмлардан иборатдир. Тил система- сини ташкил этган элементлар (товушлар, сўзлар ва грамматик . формалар) ҳар бир тилнинг қонун ва қоидалари асосида бири- киб, бутун бир тил системасини ташкил этади.
Тил системасини ташкил этган элементларнинг ўзаро муноса- бати ва бир-бири билан боғланиш қонуниятлари ниҳоятда мурак- каб ва кўп қирралидир. Гарчи тил яхлит система бўлса-да, бу система ичида ўзига хос мустақилликка эга бўлган, тил система- сининг таркибий қисмлари бўлган яруслар мавжуддир. Ҳар бир яруснинг ўз бирликлари ва категориялари бўлиб, улар бир-бири- даи фарқланиб туради. Масалан, фонетик-фонологик ярус луғат ярусидан, луғат яруси эса грамматик ярусдан фарқланади. Аммо- тил яруслари бир-бири билан чамбарчас боғланган бўлиб, буту» тил системасини ташкил этади.
Тил системасини ташкил этган асосий яруслар қуйидагилар:
1.	 Фонетик-фонологик ярус.
2.	 Луғат яруси.
3.	 Грамматик ярус.	,
Фонетик-фонологик ярус. Тилнинг товуш системаси нутқ то- вушларидан ташкнл топади. Фикр алмашиш учун фойдаланилади- ган сўзлар ва гаплар, албатта, товуш материясида ўз ифодасин» топади. Тилнинг товуш системасини турли томондан ўрганиш мум- кин, чунки нутқ товушлари ўз табиатига ва тил системасида ба- жарадиган функциясига кўра мураккаб ҳодисадир.
Инсон нутқининг товушлари физик хусусиятларига кўра та- биатда пайдо бўладиган товушларнинг бир туриднр. Шуниктучун- товушлар системасини ўрганишда акустик нуқтаи назардан ҳам ёндашилади. Аммо инсон фойдаланадиган товушлар, табиатдаги бошқа товушлардан фарқли ўлароқ, кишининг нерв системаси то- монидан бошқарилиб турадиган нутқ органлари маҳсулидир. Шунинг учун товушлар физиологик (биологик) нуқтаи назардан' ҳам ўрганилади. Ниҳоят, товушларни тил системасида бажаради- ган функцияси нуқтаи назардан ҳам ўрганиш мумкин, чунки то- вушлар тил системасида ўз ҳолларича мавжуд бўлмайди. Улар- сўзларни ясашда ва фикр алмашиш процессини таъминлаб бе- ришда муҳим роль ўйнайди. Товушларнинг акустик (физик) ва физиологик (биологик) хусусиятларини фонетика фани ўрганади. Товушларнинг тил системасида бажарадиган функцняларини эса фонология ўрганади.
Луғат яруси. Тилиинг луғат яруси тилда мавжуд бўлган сўз- лариинг йиғиндисидан иборатдир. Луғат ярусм тилнииг фонетик- фопологик ва грамматик ярусларидан ҳар доим ўзгариб ва ри- вожланиб туриши билан ажралиб, фарқланиб туради. Саноат ва- қишлоқ хўжалиги, фан, техника, маданиятнинг ривожланиш жа- раёни луғат ярусининг доимий ўзгариб туришини тақозо этади.
Шунга кўра, тилнинг луғат яруси пайдо бўлиши ва қўлланиш доираси жиҳатдан бир-биридан фарқланадиган бир неча қатлам- лардан ташкил топади.
Луғат ярусининг асосий бирлиги ҳисобланган сўз ёрдамида кишилар предмет ва ҳодисаларни ифодалайдилар; гапда эса сўз- лар ўзаро бирикиб, фикр ифодалаш имкониятини яратиб беради. Тилнинг луғат ярусини лексикология ўрганади. Сўзнинг таърифи, сўз ва предмет, сўз ва тушунча, лугат составининг ўзгариши, сўз- ларнинг бир-бири билан муносабати, луғат составининг қатлам- лари каби проблемалар лексикология ўрганадиган асосий масала- лар ҳисобланади. Сўзларнинг бошланғич маъноси ва шаклида бўлган ўзгаришлар (этимология), луғат ва унинг тузилиши (лек- сикография), сўзнинг маъноси ва уиинг тараққиёти (семасиоло- гия) ва фразеологизмлар ҳам мана шу лексикология билан боғ- лиқ ҳолда ўрганилади.
Тилнинг граМматик яруси. Ҳар бир тилнинг грамматик яруси •сўзларшшг грамматик формаси, сўз бирикмалари ва гаплардан ташкил топади. Тил системасининг бошқа яруслари каби грам- матиканинг ҳам ўз бирликлари бор. Энг кичик грамматик бирлик морфема бўлиб, морфемалардан сўзлар ясалади, сўзлар эса ўз навбатида сўз бирикмалари ва гаплар қурилишида қатнашади. Гап грамматиканинг йирик ва мустақил бирлигидир. Гапдан кат- -та бирликлар ҳам мавжуд: мураккаб синтактик бутунлик, абзац ^ва текст.
Тил грамматик структурасинииг ўзига хос хусусиятлари бор. Ьиринчндан, тилнинг грамматик қурилиши: сўзнинг структураси, тўсланиш ва турланиш қоидалари, сўз бирикмалари ва гаплар- нинг турлари тарихий тараққиётнинг маҳсули сифатида жуда се- •кин ўзгаради. Иккинчидан, грамматика умумлаштириш хусусия- тига эгадир. Масалан, машина, мактаб, девор, студент, бола каби сўзларнинг ўз лексик маъноси бор, аммо грамматик нуқтаи на- зардан бу сўзлар предметлик тушунчасини ифода қилиб, от тур- кумшш ташкил қилади. Бу сўзларни уларнинг лексик маъноси эмас, грамматик маъноси умумлаштиради.
Тилнинг грамматик структурасини морфология ва синтаксис ўрганади. Морфология сўзнинг туркумлари ва уларнинг грамма- тик формаларини текширади. Синтаксис эса нутқнинг грамматик -структурасини ўрганади. Бунда гап асосий бирликдир. Сўз бирик- маси ва гап бўлаклари гапнинг структуравий бирликларидир. Гап- дан катта бирликлар ҳам сиитаксисда ўрганилади. Шундай қи- либ, тил фонетик-фонологик, луғат ва грамматик яруслардан таш- кил топган бутун бир системадир. Гарчи бу яруслар маълум да- ражада мустақил бўлсалар-да, аммо улар ўзаро узвий боғлиқдир. Масалан, гап тузишда тил системасд ҳамма ярусларининг бир- ликлари иштирок этади: гаплар сўзлардан иборат, сўзлар эса морфемалардан ташкил топади, морфемалар эса, ўз навбатида, фонемалардан тузилади. Демак, тил системаси — тил бирликлари (фонема, морфема, сўз, гап) ва ярусларнинг (фонетик-фоноло- гик, лексик ва грамматик) бир бутунлигидан иборатдир. Тилнинг ҳар бир бирлиги бутун бир системанинг аъзоси сифатида тил- нинг бошқа бирликлари билан турли хил муносабатга киришиб, кишиларга фикр алмашиш имкониятини яратиб беради. Шундай қилиб, тил ўзининг ички қурилишига кўра мураккаб функционал системалар қаторига киради ва бу система энг асосий мақсад — инсонларнинг ўзаро фикр алмашиш эҳтиёжларини қондириш учун хизмат қилади.
АДАБИЕТЛАР
Обвдее язнкознание. Формн сувдествования, функции, история язнка. Под ред Б. А. Серебренникова. Изд. «Наука», М., 1970, стр. 11—93.
Реформатский А. А. Введение в язнковедение. М., 1967, стр. 7—53.
Маслов Ю. С. Введение в язнкознание. М., 1975, стр. 5—34.
Головин' Б. Н. Введение в язьжознание. М., 1966, стр. 5—29.
Сб. Язнк и мьпиленне. М., 1967.
Сб. Язнк и обшество. М., 1968.
Козлова М. С. Философия и язик. М., 1972.
Колшанский Г. В. Логика и структура язнка. М., 1965, I глава.
Усмонов С. Умумий тилшунослик. Т., 1972, 125—148-бетлар.
Амирова Т. А., Ольховиков Б. А., Ю. В. Рождественский. Очерки по истории лингвистики. М., 1975, стр. 8—31. Обшее язнкознание. Часть II. Внутренняя структура язнка. М., 1972, стр. 168—220.
Акишина А. А. Пособие ио курсу «Введение в язнкознание», М., 1969, стр. 4—18.
Кодухов В. И. Введение в язнкознание. М., 1979, стр. 35—67.
Азизов О. Тилшуносликка кириш. Т., 1963, 3—15- бетлар.
Мирзаев М., Усмонов С., РасуловИ. Узбек тили. «Тилшуносликдан умумий маълумот» боби. Т., 1978, 3—10-бетлар.
БердиёровҲ., Хўжаев Т., Иўлдошев Б. Умумий тилшунослик. Самарцанд, 1974, 46—67-бетлар.
Қўчқортоев И„ Қўчқортоева Р. Тилшуносликка кириш. Биринчи қисм. Т„ 1976, 3—8-бетлар.
Исмоилов Б. Дунёни билишда тил ва тафаккур бирлиги. Т„ 1966.
ФОНЕТИКА ВА ФОНОЛОГИЯ
9-	§. Фонетиканинг ўрганиш объекти ва вазифалари
Фонетика (грекча рЬопе—«товуш» сўзидан) тилшуносликнинг инсон нутқини ифода қилиш учун зарур бўлган товушлар ва товуш воситалари ҳақидаги соҳасидир.
Нутқ товушлари ва товуш воситалари бўлган бўғин, урғу, ин- тонация мураккаб ва кўп қирралидир. Булар тўрт томонлама ўр- ганилади: 1) артикуляцион томондан—бунда нутқ органларииинг нутқ товушларини талаффуз қилишдаги ҳаракати ўрганилади;
2)	 акустик томондан — бунда товушлар ва товуш воситалари қан- дайдир физик тебранишлар натижаси эканлиги ҳисобга олинади;
3)	 эшитиб ҳис қилиш томони — бунда нутқ товушлари, бўғин, урғу ва интонациянинг эшитувчи томондан англаб ҳис этилиши тек- ширилади; 4) фонологик (ёки социал, функционал) жиҳатдан — бунда нутқ товушлари ва товуш воситаларининг тилдаги сўзлар, сўз формалари, фразалар ва гапларни бир-бирларидан фарқлаш, уларнинг маъносиии кенгроқ очиш учун хизмат қилиши ўрганила- ди. Булар артикуляцион фонетика, акустик фонетика (бу баъзан эшитиб ҳис этиш томонини ҳам ўз ичига олади) ва фонология деб юритилади. Артикуляцион фонетика, акустик фонетика ва фонология ўз тадқиқот методларига эга бўлиб, бир-бири билан узвий боғлиқднр. Булар тилнинг фонетик системасини ўрганишда бир-бирини тўлдиради.
Урганиш соҳаси, вазифаларига кўра фонетика икки турли бў- лади: умумий фонетика ва хусусий фонетика.
Умумнй фонетика барча тилларга хос бўлган талаффуз хусу- сиятларини ўрганади.
Хусусий фонетика бирор конкрет тилга хос бўлган талаффуз хусусиятларини ўрганади, масалан, рус тили фонетикаси, ўзбек тили фонетикаси, инглиз тили фонетикаси каби.
Қўйилган мақсадга кўра фонетика икки турли бўлади: н а з а- рий фонетика, амалий ёки норматив фонетика. >
Назарий фонетика бирор тилнинг талаффуз аломатларини назарий жиҳатдан тасниф этади.
Амалий ёки норматив фонетика бирор тилнинг талаффузига ўргатиш мақсадида тузилади. Масалан, инглиз тилииинг амалий фонетикаси инглиз тилини ўрганувчилар учун содда ҳолда машқ- лар ёрдамида изоҳлаб берилади.
Алоҳида апчаратлар ёрдамида нутқ товушлари, бўғин, урғу ва интонациядаги артикуляцион-акустик хусусиятларни ўрганиш 
экспериментал фонетика деб юритилади. Фоиетиканинг юқорида кўрсатилган барча турлари мана шу экспериментал фоиетика натижаларига асосланади.
Нутқ товушларининг ҳосил бўлиши ва уларнинг хусусиятла- рини ўрганувчи фонетика сегментал фонетика (сегмент сўзи —■' «нутқ бўлаги» маъносини англатади) дейилади. Нутқ товушлари- дан катта бирликларни, яъии бўғин, сўз ва фразаларни ўрганувчи фонетика эса суперсегментал фонетика ёки просодика ■■ дейи- лади.
Фонетиканинг тўртинчи асосий соҳаси ҳисобланган фонология алоҳида фан сифатида ҳам қаралади. Бу фонологияни ҳам икки турга бўлишни тақозо қилади:
1)	 товушларнинг тилдаги функционал томонларини сегментал фонология ёки фонемика, фонематика ўрганади;
2)	 бўғин, урғу ва интонациянинг функционал аломатларинн су- персегментал фонология ёки просодика ўрганади.
Фонетика тилиинг бошқа босқичлари ва яруслари бўлган мор- фология ва синтаксис, лексика ва стилистика билан узвий боғ- лиқдир. Чунки барча нутқ бирликлари (сўз формаси, сўз бирик- малари ва гаплар) товушлар ёрдамида намоён бўлади.
Фонетика нутқ товушларининг артикуляцион-акустик хусу- сиятларини, уларнинг ҳосил бўлишида нутқ органларининг хиз- мати ва физик товуш тебранишларини ўрганиши бўйича физиоло- гия ва физика фанлари билан боғланади.
Тилдаги фонетик хусусиятларнинг ривожланишини ўрганувчи соҳа тарихий (ёки диахроник) фонетика деб юритилади. Бунда тилдаги товушлар системасининг тараққиёти қадимий обидалар ва қўл ёзмалар ҳамда тарихий фактлар ёрдамида тасниф эти- лади.
Ҳозирги давр тилшунослигида жаҳон тилларининг ўхшаш ва фарқли аломатларини ўрганиш «тиллар типологияси» номи‘би- лан аталиб, бу соҳанинг фонетикага доир бўлими қиёсий-типоло- гик фонетика ёки қиёсий-типологик фонология деб аталади. Ма- салан, рус, ўзбек ва инглиз тилларининг қиёсий-типологик фоне- тикаси ёки фонологияси каби.
10-	§. Талаффуз органлари ва товушларнинг артикуляцияси
Нутқ товушлари талаффуз органларининг маълум ҳаракати билан ҳосил бўлади. Товушларнинг ҳосил бўлишида иштирок этувчи нутқ механизмлари ҳаракатининг йиғиндиси артикуляция деб аталади. Жаҳондаги барча кишиларнинг нутқ органлари бир хил тузилган бўлса ҳам, ҳар бир тилдаги товушларнинг талаффу- зида уларнинг ҳаракати ўша тилга хос ва одатий бўлиши мумкин. Бирор тилнинг талаффузида нутқ органларининг одат бўлиб қол- ган типик ҳаракатларининг йиғиндиси ўша тилнинг артикуляцион базаси дейилади.
\
Тиллар бир-биридан артикуляцион базаларидаги баъзи белги- лари билан ўзаро фарқ қилади. Масалан, инглиз тилидаги тил
•олди ундошлари апикал (латинча арех — тил учи) артикуляцияга эга бўлса, ўзбек ва рус тилларидаги бундай ундошларнинг талаф- фузнда тил учи тишларга тегиб, унинг ўрта қисми иштирок этади, яъни дорсал (латинча ёогзит — орқа) артикуляция қилинади. Унли товушларнинг талаффузига кўра инглиз ва француз тил- лари бир-биридан катта фарқ қилади. Инглиз тилидаги лаблан- ган унлиларнинг талаффузида лаблар жуда кучсиз ҳаракат қила- ■Ди, француз тилидаги лабланган унлилар талаффузида эса лаблар кучли қаракат қилади.
Одамнинг талаффуз аппарати уч бўшлиқни ўз ичига олади:
1)	бўғиз бўшлиғи; 2) бурун бўшлиғи; 3) оғиз бўшлиғи. Упкадан чиққан ҳаво нафас йўли орқали оғиз ёки бурун бўш- лиғига ўтади. Бўйин четларида товуш пайчалари жойлашган бў- либ, улар бир-бирига тўла ёки деярли тўла жипслашиб туради. Бу ҳолатда бўғиз ундошлари ҳосил бўлади. Лекин товуш пайча- лари бир-бирларига яқинлашиб таранглашиши ва титраши ёки титрамаслиги мумкин. Товуш пайчаларининг титраши давомий тебранишларни, бу эса, ўз навбатида, асосий тонни ҳосил қила- ди. Товушларнинг ҳосил бўлишида товуш пайчалари кўпинча ишлаб туради. Фақат жарангсиз ундошларнинг талаффузида улар тебранмайди.
) Ҳаво оқимининг бундан кёйинги йўналиши юмшоқ таиглай- нинг ҳолатига боғлиқ. Агар юмшоқ танглай юқорига кўтарилса, у ҳавонинг бурун бўшлиғидан ўтишиНи тўсади ва ҳаво оқими тўғри оғиз бўшлиғидан ўтади. Бундай ҳолатда оғиз ундошлари ҳосил бўлади. Агар юмшоқ танглай пастга тушса, ҳаво оқими бир йўла бурун ва оғиз бўшлиқларидан ўтади. Бу ҳолатда эса бурун ун- дошлари (м, н, нг) ҳосил бўлади.
^ўГовушларнинг ҳосил бўлишидаги фарқларни билишда оғиз бўшлиғи ва ундаги нутқ механизмлари: тил, кичик тил, қаттиқ ва юмшоқ танглай, тишлар ва лабларнинг ҳаракати ва ҳолати

катта аҳамиятга эгадир. Оғиз бўшлиғининг катта ёки кичикли- ги ҳаракат қилувчи (актив) нутқ органлари ва талаффузда бево- сита ҳаракат қилмайдиган нутқ механизмларига (пассив) боғ-, лиқдир. Барча талаффуз орган- лари ичида энг актив ҳаракат қилувчиси тилдир. Унинг ҳар хил горизонтал ва вертикал ҳаракати натижасида турли шов- қин ҳосил бўлади ва бу товуш- ларнинг, айниқса, унли товуш- ларнинг артикуляцияси ва эши- тилишида турли тонни. вужудга келтиради. Пастки ва юқори лаблар ҳам талаффузда ишти- рок этиши ва этмаслиги) билан 
алоҳида роль ўйнайди. Шу туфайли баъзан икки лаб орасидаги бўшлиқнинг формаси ҳам унлилар талаффузида ҳисобга олинади.
Барча нутқ механизмлари ва уларнинг айрим қисмлари ўрта- сида маълум муносабат мавжуд бўлиб, одам талаффузида бир йўла бир ҳанча органларнинг ҳаракати вужудга келади. Бундай талаффузнинг автоматик равишда ижро этилиши бош миядан борувчи доимий нерв импульслари ёрдамида бажарилади. Ана- томик жиҳатдан одам ва маймуннинг талаффуз аппарати унча катта фарқ қилмайди. Бироқ улар ўртасидаги асосий фарц физио- логик томондан одам нутқ механизмларининг аниқ ва дифферен- циал ҳаракати бош мия орқали идора қилинишидадир.
11-	§. Акустик фонетика ҳақида маълумот.
Товушларнинг акустик белгилари
Нутқ товушлари секундига тахминан 1,100 марта тезлик билан ўтувчи ҳаво оқимининг механик тебраниши натижасидир. Уз нав- батида ҳаво тебраниши давомий ва давомсиз ҳамда содда ва му- раккаб бўлиши мумкин. Товушлар, асосан, икки асосий акустик белгига эга: амплитуда ва частота. Амплитуда (тебраниш тўлқи- ни) эшитилиш жиҳатидан товушнинг кучига (овознинг баланд ёки пастлигига) тўғри келади. Агар тебраниш ҳаракати тез бўл- са, товуш баланд тебраниш частотаси(га эга бўлади. Акс ҳолда, паст частотали товуш ҳосил бўлади. Тебраниш частотаси герц (ёки ҳар секундда қайтарилувчи цикл) билан ўлчанади. Бир герц бир се« куидда бўладигаи тебраииш даврига тенгдир. Частота товушларни бир-биридан фарқлаш учун зарур бўлган акустик белги ҳисобла- нади. Одамнинг товуш частотасини эшитиб ҳис қила олиш қоби- лияти чегараланган. Биз 15данто 15000 герцгача бўлган товушлар- ни эшитиб ҳис қила оламиз. Жуда секин (15-герцдан кам) ёки жуда тез (20.000 герцдан юқори) тебранишга эга бўлган товуш- ларни умуман эшитиш мумкин эмас. Шу сабабли, бундай тебраииш- га эга бўлган товушларни эшитиш учун махсус ускуна ва аппарат- лар зарур бўлади. Товуш тўлқинини ҳосил қилувчи ҳаво тебраниши давомий бўлса, тон ва давомсиз бўлса, шовқин ҳосил бўлади. Тон ва шовқин товушларни фарқлаш учун зарур бўлган акустик ху- сусиятлардир. Масалан, унли товушлар тонга, жарангсиз ундош- лар эса шовқинга эгадир. Жарангли ундошлар бир йўла тон ва шовқинга эга бўлиб, кейингиси устун туради. Сонор товушларда (л, р, й, м, н, нг) шовқин ва тон бирликда бўлиб, тон шовқиндан устун келади.
Товушнинг чўзиқлиги ёки қисқалиги (бу, одатда, миқдор бел- гиси деб юритилади) тебраниш ҳаракатининг вақти билан аниқ- ланади ва у миллисекунд билан ўлчанади. Товушнинг кучи ба- ланд ёки пастлиги ва ҳоказолар унинг сифат белгилари деб қаралади. Тебраниш амплитудаси билан аниқланувчи товуш кучи урғуси динамик бўлган тиллар учун характерлидир. Бунда урғу- ли бўғин урғусиз бўғинга қараганда катта куч билан талаффуз этилади. Масалан, ўзбек тилидаги олма (яблоко)—блма (небери), рус тилидаги мука (ун)—мўка (азоб), инглиз тилидаги ргегеп1 (ҳозир бўлмоқ)—ргёзеп! (совға) ўртасидаги фарқ урғули ва урғусиз бўғинларда товушларнинг кучига асослангандир.
Товуш тембри тебраниш давомида махсус тон ҳосил қилиши билан аииқланади. У баъзан нутқда ҳис-ҳаяжон ифодаловчи акустнк белги сифатида ҳам қаралади. Товушни ҳосил қилувчи бўшликлар (оғиз, бурун, бўғиз ва ҳоказо) маълум акустик резо- наторлар деб юритилади, чунки улар ўз формаси ва ҳажми би- лан нутқ товушини ҳосил қилувчи акустик каналлар вазифасини ўтайди.
Тебраниш содда ва мураккаб бўлиши мумкин. Акустикада мураккаб товуш тебранишининг частотаси билан бошқа акустик воситаларни келиштириб турувчи механизм фильтр деб аталади. Одамнинг оғиз ва бурун бўшлиқлари биргаликда унлиларни ҳо- сил қилувчи акустик фильтрни ташкил этади.
Товуш тембрини ифодаловчи ва уни бошқа товушларнинг тембридан фарқини кўрсатувчи частоталар формантлар дейилади. Формантлар нутқ товушларининг акустик хусусиятларини билиш манбаи ҳисобланади. Тозуш формантлари махсус экспериментал аппарат — спектрограф ёрдамида аниқланади. Ҳар хил унлилар- нинг формантлари (одатда, улар учта формантга эга бўлиб,
Ф? Ф3 деб кўрсатилади) вертикал шкала бўйича турли ҳолатда бўладилар.
Товушларнинг акустик белгилари уларнинг артикуляцион ху- сусиятлари билан узвий боғлиқдир. Нутқ органларининг турлича ҳаракати нутқ товушларининг акустик характеристикасини, улар- нинг сифат ва миқдор белгиларини ўзгартириб туради.
12-	§. Экспериментал фонетика методлари
Ҳозирги давр фонетикасида икки асосий метод мавжуд: субъектив ва объектив методлар. Субъектив метод талаффузни бевосита (кўриш ёки эшитиш) кузатишдан иборат. Бу энг қадимий ва доимо қўллаш мумкин бўлган методдир. Бево- сита кузатиш орқали товушларнинг артикуляцион-акустик хусу- сиятлари, урғули ва урғусиз бўғинларнинг фарқи, интонацияда овоз оҳангининг пастга тушиши ёки юқорига кўтарилишини сезиш мумкйн.
Техник аппаратура ёрдамида, яъни объектив методлар ёрда- мида аниқланувчи артикуляцион-акустик хусусиятлар экспери- ментал-фонетик текшириш ёки нутқни ннструментал тасниф этиш деб юритилади. Бундай аппаратлар тилнинг товуш состави, бўғин, урғу ва интонациясини анча аниқ ва чуқур ўрганиш имконини беради.
Артикуляцияни ўрганувчи методлар ичида палатография ва рентгенография алоҳида ўрин тутади. Палатография — сунъий танглай ёрдамида тилнинг ҳолатини аниқлашдир. Сунъий танглай ингичка эластик пластинкадан иборат бўлиб, унинг форма ва
ҳажми талаффуз қилувчининг қаттиқ танглайига тенг бўлади. Талаффуз қилувчи шахс информант ёки диктор деб аталиб, у ўша тилнинг адабий талаффузида ёки бирор шевада (агар шеванинг талаффузи текширилаётган бўлса) сўзлай олиши лозим. Эластик сунъий танглай оғиз бўшлиғидаги қаттиқ танглайга кийдирилади. Маълум товушнинг талаффузида тилнинг излари сунъий танглай- га кўчирилади. Натижада товушнинг артикуляция ўрни аниқла- нади. Тилнинг излари қолган сунъий танглай палатограмма деб юритилади.
Рентгенография ва кинорентгенография товушнинг артикуля- циясини жуда аниқ кўрсатиб беради. Оддий рентгенография нутқ органларининг ҳолатини маълум артикуляция моментида аниқ- лашга имкон яратади. Қинорентгенография товуш артикуляцияси- нинг ривожланиш ҳолатларини аниқлаб беради.

Ўзбекча [и]
Инглизча [1]
Рентгенограммалар.
Нутқнинг акустик томонини аниқлаш учун спектрал ва осцил- лографик методлардан фойдаланилади. Спектрограф товуш май- донининг амплитудаси ва частотасини кўрсатиб беради ва товуш- нинг тўла акустик характеристикасини аниқлашга ёрдам беради. Нутқнинг акустик томонини аниқлашда қўлланувчи янги восита- лар ичида спектрал анализ етакчи ўрин тутади. Икки типдаги спектрограф мавжуд: 1) статик типдаги спектрограф товушлар- нинг акустик структурасини маълум чегараланган вақт ичида ўр- ганишга имкон беради; 2) динамик типдаги спектрограф (ёки
сонограф) «кўринувчи нутқ» («у1з1Ь1е зреесЬ») принципида иш- лайди. Бу орқали товушнинг спектрал кўринишини ривожланиш процессида аниқлаш мумкин.
Осциллограф аппарати ҳам экспериментал фонетик кузатиш- ларда' қўлланади. Осциллография товуш ҳосил бўлишидаги гар- моник тебранишларни, нутқ интонациясини ва фразани маъноли бўлакларга бўлишни ўрганиш имконини беради.
13-	§. Нутқ товушларининг классификацияси
Объектив борлиқдаги мавжуд нарса ва ҳодисалар ҳар хил гуруҳ ва турларга ажратилганидек, нутқ товушлари ҳам артику- ляцион-акустик хусусиятларига кўра бир неча турларга бўлинади.
Дастлаб, товушлар унли ва ундошларга ажратилади. Булар- нинг миқдори турли тилларда турличадир. Масалан, рус тилида ундошлар 43, унлилар 6; француз тилида 21—13, арман тилида 30—6 та, грузин тилида 28—5, эстон тилида 16—9, чукот тили- да 14 — 6 та. Артикуляцион-акустик ва эшитиб ҳис этилиши ҳам- да тилдаги функционал хизмати жиҳатидан унли ва ундош товуш- лар ўртасида катта фарқ бор.
Артикуляцион жиҳатдан унли товушлар талаффузида ўпкадан чиқиб келаётган ҳаво ҳеч қандай тўсиққа учрамасдан ўтади, ун- дошлар талаффузида эса ҳаво оқими бирор тўсиққа дуч келади. Акустик хусусиятларга кўра уилилар талаффузида ҳаво оқими кучсиз тебранади, ундошлар эса унлиларга қараганда кучли теб- ранади ва шовқин ёрдамида ҳосил бўлади. Эшитиб ҳис этилиши жиҳатдан ҳам ундошлар кучли шовқини билан унлилардан фарқ қилади. Унлилар эса музика оҳангига жўр бўла олувчи майин оҳангга эгадир. Жаҳон тилларининг деярли барчасида ундош то- вушлар унлилардан кўп ва шу туфайли уларнинг функционал хизмати ҳам каттадир.
14-§. Унли товушлар классификацияси
Унли товушларнинг ҳосил бўлишида ҳаво оқими тўсиққа уч- рамайди ва товуш пайчалари титрайди. Ҳар бир унли товуш ўзи- нинг овоз тони билан фарқ қилади. Унлиларнинг талаффузида тилнинг ҳаракати, лабнинг ҳолати, оғизнинг очилиши ва ҳоказо- лар уларнинг хусусиятларини белгилаб беради. Нутқ органлари- нинг ҳолатига кўра унлиларнинг сифати (тембри) ва миқдор белгилари (чўзиқлиги ва қисқалиги) ўзгаради. Шу сабабли ун- лилар артикуляцион ва акустик хусусиятлари, сифат ва мивдор белгиларига кўра классификация қилииади. Унлиларнинг артику- ляцион классификацияси чет тилининг талаффузига ўргатишда амалий аҳамиятга эгадир. Бундай классификация тилнинг ҳара- кати, лаб ва юмшоқ танглайнинг ҳолатига асосланади. Юмшоқ танглайнинг пастга тушиши натижасида ҳаво бурун бўшлиғи ор- қали ўтади ва бу ҳолатда бурун унлилари ёки назализациялаш- 
ган (латинча пазаШз — бурун бўшлиғи) унлилар ҳосил бўлади. Бундай назализациялашган унлилар француз тилида мавжуд.
Тил энг актив нутқ органи бўлиб, унинг ҳаракати оғиз бўшли- ғининг формаси ва катта-кичиклигига боглиқ, Тил горизонтал ва вертикал ҳаракат қилади ва шунга кўра унлилар классификация қилинади.
1.	Тилнинг горизонтал ҳаракатига кўра унлилар тил олди, тил ўрта ва тил орқа қатор унлиларига бўлинади.
Тил олди унлиларининг талаффузида тил олдинга ҳаракат қилади, унинг учи пастки тишларга тақалади ва тилнинг ўрта қисми қаттиқ танглайга томон йўналади. Баъзи тил олди унлиларининг талаффузида тил сал орқага йўналади ва шу туфайли бундай унлилар орқа йўна- лишдаги тил олди унлиси деб аталади. Бунга инглиз тилидаги /1/ ун- лисимисол бўлади (унинг рентгенограммаси 31-бетдаги расмда берилган. Ўзбек тилидаги тил олди и унлиси ҳам ўша расмда берилган). Ўзбек тилидаги и, е, а, рус тилидаги и, э, инглиз тилидаги /й/, /е/, /ае/ ва француз тилидаги /1/, /е/, /е/, /а/ унлилари тил олди унлилардир. Тил олди унлиларини ҳақиқий тил олди ва орқа йўналишдаги тил олди унлиларига бўлиш мумкин. Бу, хусусан, инглиз тили унли товушла- рини фарқлаш учун ҳамда икки ёки ундан ортиқ (масалан, ўзбек, рус ва инглиз тиллари) тиллардаги унлиларни қиёслаш учун зарурдир.
Тил ўрта ёки аралаш қатор унлиларининг талаффузида тилнинг бели ва учи бир оз юқорига кўтарилади ва тилнинг ўзи ясси ҳолатда бўлади. Тилнинг учи пастки тишлардан узоқлашади. Бундай аралаш қатор унлилар инглиз тилига хос: /э/, /з:/. Рус тилидаги н ва а ун- лиларининг артикуляцияси аралаш қатор унлиларига яқинроқдир. Би- роқ уларнинг талаффузида тил ясси ҳолатда бўлмайди. Бундан таш- қари, тил ўрта қатор унлиларининг артикуляциясида тилнинг ўрта қисми қаттиқ ва юмшоқ танглай ўртасида бир оз қайрилган бўлади.
Тил орқа қатор унлиларининг артикуляциясида тил орқага ҳаракат қилади; унинг орқа қисми юмшоқ танглайга томон йўналади; тил учи пастки тишлардан узоқлашади. Тил орқа қисмининг ҳаракати лабнинг ҳолатига ҳам таъсир қилиши мумкин. Шу сабабли, тил орқа унлиларй лабланган бўлади. Академик Шчерба тил орқа унлиларини саёз ва чу- қур тил орқа унлиларига бўлади. Улар кўпинча олд йўналишдаги тил орқа ва чуқур тил орқа унлилари деб ҳам аталади. Бу кўп сонли ун- лиларни фарқлаш ва бир неча тиллардаги унлилар системаларини қиёс- лаш учун қулайлик туғдиради. Ўзбек ва рус тилларида олд йўналиш- даги тил орқа ва чуқур тил орқа унлилари фарқланмайди. Лекин бу ҳодиса инглиз ва француз тилларидаги унлиларни ўзбек ва рус тил- ларидаги унлилар билан қиёслаш учун зарур. Ўзбек тилидаги о, ў, у ва рус тилидаги о, у тил орқа унлиларидир. Инглиз тилидаги /и/, /а/ олд йўналишдаги орқа қатор унлилари, /и:/, /э/, /э:/, /«:/ эса чуқур тил орқа унлиларидир. Француз тилидаги /и/, /о/, /е/, /э/, /а/
олд йўналишдаги тил орқа^ва /и/, /иэ/, /а:/ чуқур тил орқа қатор ун- лиларидир.
2.	 Тилнинг вертикал ҳаракати, яъни кўтарилиш даражасига кўра юқори, ўрта, куйи кўтарилиш (ёки ёпиқ, ярим ёпиқ, ярим очиқ, оч- иқ) унлилари фарқланади. Рус тилида и, н, у унлилари юқори, е, э, о унлилари ўрта, а унлкси зса қуйи кўтарилиш унлиларидир. Ўзбек тилида эса юқори кўтарилиш унлиларига и, у, ўрта кўтарилиш унлиларига е,э, ў, қуйи кўтарилиш унлиларига а, о унлилари киради. Айрим тиллар- да унлилар сонининг кўп бўлишидан, уларни тилнинг кўтарилиши бўйича фарқлаш заруриятидан келиб чиқиб, ҳар бир кўтарилиш белгисини тор ва кенг формаларга бўлиш мумкин. Масалан, инглиз тилидаги чўзиқ /I:/, /и:/ унлилари юқори кўтарилишнинг тор формаси, қисқа /I/, /и/ эса юқори кўтарилишнинг кенг формасига киради. Ўзбек ва рус тилларининг унлилар системаси унли товушларни бундай кенг ва тор формага бўлишни тақозо қилмайди.
3.	 Унлиларнинг талаффузида лаблар иштирок этса, бундай унли- лар лабланган, иштирок этмаса, лабланмаган унлилар дейилади. Ун- лиларнинг талаффузида лаблар иштирок этиб, улар олдинга томон чўччайиб чиқса, кучли лабланган унлилар ҳосил бўлади. Ўзбек тили- даги у, ў, рус тилидаги о, у товушлари кучли лабланган унлилардир. Унлиларнинг талаффузида лаблар иштирок этиб, улар илгарига чўч- чайиб чиқмаслиги мумкии. Бундай унлилар кучсиз лабланган ҳисобла- нади. Инглиз тилидаги /э/, /э:/, /и/, /и:/ товушлэри ана шундай кучсиз лабланган унлилардир. Кўпинча тил орқа унлилари лабланган бўлади. Баъзи тилларда, масалан, француз тилида тил олди унлила- ридан /у/, /о/, Iэе/ ҳам лаблангандир.
Лабланмаган унлиларнинг талаффузида лаблар актив иштирок эт- май, улар чеккага тортилган (масалан, инглиз тилидаги /к/, /а:/, /эе/ унлилари) ёқи нейтрал ҳолатда бўлади (ўзбекча и, е, русча и, э ва инглизча /1/, /е/, /л/ каби).
4.	 Унлиларнинг юқорида кўрсатилган артикуляцион хусусият- лари уларнинг сифат белгилари дейилади. Унли товушларнинг чўзиқ ва қисқалиги эса миқдор белгиси деб аталади ва бу белги талаффуз вақти билан ўлчанади. Акустик жиҳатдан чўзиқ, ярим чўзиқ, қисқа ва жуда қисқа унлиларни фарқлаш мумкин. Чўзиқ ва қисқа унлилар инглиз, немис, француз ва бошқа тилларга хос. (Чўзиқлик белгиси товушнинг транскрипция белгисидан кейин икки нуқта (:) билан берилади). Узбек ва рус тилларида товуш- ларнинг чўзиқ ва қисқа талаффузи сўзларнинг маъноларини ўз- гартирмайди. Бироқ товушларни чўзиқ талаффуз қилиш экспрес- сивлик учун хизмат қилади. Одатда чўзиқ унлилар кучли ва қис- қа унлилар кучсиз талаффуз қилинади.
Унли товушлар монофтонглар, дифтонгоидлар (ёки дифтонглашган унлилар) ва дифтонгларга бўлинади. Турғун талаффузга эга бўлган унлилар монофтонглар (латинча шопорЬШоп§ — бир товуш маъносида) дейилади. Артикуляция даюмида турғун талаффузга эга бўлмаган, бир ҳолатдан иккинчи ҳолатга кўчувчи говушлар дифтонгоидлар деб аталади. Масалан, инглиз тилидаги /к/, /и:/ унлилари дифтонгоидлардир. Икки унли товушдан ташкил топган ва ҳар икки элементи бир бўғин- да ёки бир морфемада бўлувчи, талаффуз давомида нутқ органлари бир ҳолатдан иккинчи ҳолатга кўчувчи товушлар дифтонглар дейилади. Диф- тонглар инглиз, немис, француз, лг.тиш ва бошқа тилларда мавжуд. Диф- тонг икки элементдан: ядро ва глайддан ташкил топади. Одатда, дифтонг- нинг ядроси—аниқ, глайди эса кучсиз талаффуз этилади. Агар диф- тонгнинг биринчи элементи глайд ва иккинчиси ядродан ташкил топеа, кўтарилувчи дифтонг дейилади. Аксинча, биринчи элементи ядро, иккинчи- си глайддан иборат бўлса, пасаювчи дифтонг дейилади. Дифтонглар улар- нинг ядросини ташкил этган унлининг фонетик хусусиятига кўра ҳам классификация қилинади. Инглиз тилидаги /е1/, /а]/ тил олди дифтонгла- ри,/иэ/, /01/ эса тил орқа дифтонгларидир. Дифтонгнинг ҳар икки эле- менти ҳам унли товушлардан иборат бўлса, соф дифтонг деб юрити- лади. Агар дифтонгнинг иккинчи элементи й /]/, в /\у/ каби ярим унли ёки ундош товушдан иборат бўлса, алдамчи дифтонг дейилади.1
Унлиларнинг юқорида берилган артикуляцион классификация- сидан ташқари, уларнинг акустик классификацияси ҳам мавжуд бўлиб, бу унлиларнинг махсус аппаратлар ёрдамида спектрал ёки осциллографик анализ қилишга асосланади. (13-§га қаранг).
Қуйида унлиларнинг артикуляцион белгилари асосидаги клас- сификациясини келтирамиз:
Ўзбек адабий тили унлиларининг классификацияси
1- жа д в а л
Тйлнинг вертикал ҳолатига кўра	Тилнинг горизонтал ҳолатига кўра	
	тил олди	тил орқа	
	лабланмаган	лаблангаи	
тьў юқори (епиқ)	и	У	
ўрта (ярим ёпиқ ёки очиқ)	э( р	Ў	
қуйиК(очиқ)	а	0	
Рус адабий тили унлиларининг классификацияси

2- ж а д в а л
Тилнинг вертикал ҳолатига кўра	Тилнинг горизонтал ҳолатига кўра	
	тил олди	тил ўрта	тил орқа	
	лабланмаган		лабланган	
юқори (ёпиқ)	и	Ь1	У |	
ўрта (ярим ёпиқ ёки очиқ)	е		0	
қуйи (очиқ)		а		
1 Қаранг: М. И. Матусевич. Введение в обшую фонетику. М., 1959, стр. 80—81.
3*	35
«г
са
ш
м
со
Ўзбек, рус ва инглиз тиллари унлиларининг қиёсий таблицаси

Шартли белгилар:	{	]	—	ўзбек	тили	унлилари;
А —рус тили унлилари;
о
■инглиз тили унлилари.
Эслатма. 1. Тил орқа қатор унлилари, /л/ /а:/ дан ташқари, қолганлари — лабланган. Тил олди, аралаш ва ўрта қатор унлилари — лабланмагаи.
2.	 Рус тилидаги н, а унлилари ўрта қаторга, инглиз тилидаги /э/, /з:/ — аралаш қаторга киради.
3.	 Таблицада кўрсатилган шартли белгилар шу тил унлилар системасининг геометрик табиатини ҳисобга олади. Масалан, ўз- бек тилининг унлилар системаси тўртбурчак шаклга эга:

Инглиз тилидаги унлилар (таблицада дифтонглар кўрсатилма- ган) ҳар икки шаклга ҳам зид. Улар кўпинча Халқаро Фонетик Ассоциация таблицасига кўра трапеция шаклида кўрсатилади. Бу шакл бошқа тиллардаги унлиларни кўрсатиш учун ҳам қўлла- нади:

37
Нутқ органларининг бир-бирига тегиши натижасида ўпкадан келаётган ҳаво оқимининг тўсиққа учраши ундошларнинг ҳосил бўлиши учун характерлидир. Ундош товушларнинг сифатн нутқ органларининг ҳаракати, оғиз ва бўғиз бўшлиқларининг формаси ва товуш пайчаларининг ҳолатига боғлиқ. Одатда, ундош товуш- лар қуйидагича классификация қилинади:
1.	 Актив нутқ органларининг иштироки ва тўсиқнинг ҳосил бў- лиш ўрнига кўра; бундай артикуляцион белгилари бўйича ундош- лар лаб, тил ва бўғиз ундошларига бўлинади.
Лаб ундошлари икки хил: лаб-лаб, лаб-тиш ундошлари. Лаб- лаб ундошлари икки лабнинг жипслашуви билан ҳосил бўлади. Лаб-тиш ундошлари эса пастки лаб ва юқори тишларнинг ора- сида ҳосил бўлади: в, ф.
Тўсиқнинг ҳосил бўлиш ўрнига кўра тил олди ундошлари дорсал, апикал, какуминаль ундошларига бўлинади.
Дорсал (лат. богаит — орқа) ундошларининг артикуляциясида тил орқа қисмининг олдинги қисми юқори тишларимизга яқин- лашади.
Тил олди товушларининг кўпи мана шундай товушлардир: с, д, н каби.
Апикал (лат. арех — учи) ундошларнинг артикуляциясида тил учи юқори тишларга яқинлашади ёки тегади: инглизча 1, с1, I ва бошқалар.
Қакуминаль (лат. саситеп — чўққи) товушларнинг артикуля- циясида тил учи юқорига кўтариладиГш, ж, ч каби.
Тил ўрта ундошлари тил ўрта қисмииинг қаттиқ танглайга яқинлашуви билан ҳосил бўлади. Бунга й (]) ундоши киради. Тил ўрта ундошлари тўсиқнишг ҳосил бўлиш ўрнига кўра палатал бўлади.
Тил орқа ундошлари икки хил:	саёз	тил орқа ва чуқур тил
орқа ундошлари. Саёз тил орқа ундошлари тил орқа қисмининг юмшоқ танглайга тегиши орқали ҳосил бўлади: к, г, ўзбек тили- даги нг. Булар танглай ўрта товушлари деб ҳам юритилади. Чу- қур тил орқа упдошлари юмшоқ танглайнинг пастга тушиши би- лан кичик тил ва тил орқа қисмларииинг бир-бирига тегиши натижаснда ҳосил бўлади: ўзбекча қ, ғ, х. Бундай товушлар танг- лай орқа ундошлари деб ҳам юритилади. Бўғиз товуши бўғиз бўшлиғида ҳосил бўлади: ҳ.
2.	 Шовқиннинг ҳосил бўлиш усули ёки тўсиқнинг қандай ҳо- сил бўлишига кўра қуйидаги упдош товушлар категорияси фарқ- ланади:
а) портловчилар буларнинг талаффузида ҳаво оқими кучли тўсиққа учрайди: п, б, т, д, к каби: Булар эксплозив (фр. ехр1о- з1оп —« портлаш») товушлар деб ҳам юритилади;
б) сирғалувчилар ёки фрикатив ундошлар ҳаво оқимининг нутқ органлари орасидан сирғалиб ўтиши билан ҳосил бўлади: с, з, ш, ф, в каби. Булар имплозив (фр. 1тр1о5юп —«туташиш») товушлар деб ҳам юритилади;
в)	аффрикатлар, буларнинг талаффузи портловчи товушдан (т, д) бошланиб, сирғалувчи товуш билан тугалланади: ч (тш), ц (тс), ж (дж). Бироҳ аффрикатларнинг ҳар икки элементи ҳеч вақт бўғин ёки морфемага ажралмайди. Артикуляцион-акустик жиҳатдан аффрикатлар бир товушдек талаффуз этилади.
Портловчи, сирғалувчи ва аффрикатлар шовқинли товушлар ҳисобланади. Сирғалувчи ундошлар икки хил талаффуз ҳилини- ши мумкин. Масала», рус тилидаги сирғалувчи қаттиҳ ундошлар: ф, в, с, з бир ўринда ёки бир фокусли талаффуз этилади. Сирға- лувчи юмшоқ фь, вь, сь, зь ундошлари эса икки ўринда ёки икки фокусли артикуляцияга эга. Узбек тилида бундай хусусият йўқ. Ундошлар ичида шовқиндан овоз тони устун келувчи товушлар ҳам бор. Булар сонор ёки сонант(латинча зопогоиз—овозли) то- вушлар дейилади. Ҳосил бўлишига кўра сонорлар бир йўла унли ва ундошлик хусусиятига эга. Сонорлар овознинг иштирокига кўра унлиларга яқин туради. Улар ҳосил бўлишида ҳаво оқими- нинг енгил тўсиққа учраши билан ундошларга яқин талаффуз этилади. Узбек, рус, инглиз тилларидаги л, [1], й, [)], р, [г] товушлари сонор товушлардир. Бу сонорлар оғиз бўшлиғида ҳо- сил бўлади. Баъзи сонор товушларнинг талаффузидгКзомшоқ^гатГг- лай пастга тушиб, ҳаво бурун бўшлиғи орқали ўтади:	м, н, нг.
Ьундай товушлар бурун сонорлари деб аталади. Сонор товушлар баъзи тилларда бўғин ҳосил қилиши ҳам мумкин. Масалан, чех тилида у1к (волк).
л сонор товушининг артикуляциясида ҳаво оқими тилнингёни- дан сирғалиб ўтади ва шу туфайли у ён сонор товуш деб ата- лади.
р товушииинг талаффузида ҳаво оқими тил учини титратади ва шу туфайли у титроқ сонор товуш дейилади.
3.	Ундош товушларнинг талаффузида товуш пайчалари титра- са, жарангли ундошлар, артикуляция давомида товуш пайчалари титрамаса, жарангсиз ундошлар ҳосил бўлади. Жарангсиз ва жарангли ундошлар ўз жуфтларига эга бўлиши мумкин. п—б, ф—в, т—Д, С—3, Ш—Ж, X—ғ, к—г.
Бу жуфт жарангсиз-жарангли ундошларнинг жарангсизлари кучли ва жаранглилари кучсиз талаффуз қилинади. Баъзи ундош товушларнинг талаффузида тил пуштининг ўрта қисми қаттиқ танглай (у латинча ра1а!иш дейилади) томон кўтарилади. Бу ху- сусият палатализация (ёки юмшатиш) дейилади. Бу ҳодиса рус тилида кучлидир. Унда юмшоқ ундошларнинг мавжудлиги шу билан изоҳланади. Шу сабабли рус тилида ундошлар юмшоқ ва қаттиққа бўлинади. Масалан: пил (ичдим)— пмл (чанг) сўзлари- даги л—ль ундошлари қаттиқ ва юмшоқлиги билан фарқланади.
Нутқ органларининг кучсиз ҳаракати билан ҳгво оқимининг товуш пайчаларини бир-бирига яқинлаштириб сирғалиб ўтиши натижасида аспирация (латинча — азр1гаге — «нафас олмоқ» сўзидан) ҳосил бўлади. Аспирация жуда кучсиз ҳ /Ь/ нафас товушини эслатади. Аспирация-
39
\.ч- 'V..
Лаб ундошлари
лаб-тиш
\о
б
П
м
в, в
ф, ф'
В
Ф
б, б'	Ь	
п, п'	Р	
м, м'	т	
	V/	
лаб-лаб
			Тил	ундош	
тил олди	
дорсал	апи кал	
ўзб.	рус.	инг.	РУС.	ииг.	
С	ц	5	ш	*	
3	с, с'	2	ж	с!	
Д	3, з'		ш'	1	
т	н, н'		ж'	п	
ц	т, д		л		
н	т', д'				
л					

Ўзбек, рус ва инглиз тилларидаги ундош товушларнинг артикуляция 	 усулига	кўра	классификацияси
ўзб.
инг.
РУС.
Сирғалувчилар
(фрикативлар) ф, В, 3, Ж, X, с, ш, й, ҳ, ғ Ғ, V, з, 2, |, 5, е, 5, Ь ф, ф', в, в', с, с' з, з' ш, ш', ж, ж', X, х', й
По ртловчилар
ўзб.
инг.
рус.
п, б, т, д, к, г, қ р, Ь, I, <3, к, §
п, п', б, б', т, т', Д, Д', к, қ', г, г', к, к'
Аффрикатлар
ўзб.
инг.
рус.
тш (ч), дж (ж), тс (ц) 31, 63 Ц, Ч, дж
Жипслашувчилар
ўзб.
рус.
инг.
м, н, нг м, м', н, н' гп, п, с
бурун
&,
сп
Ч
я
ўзб.
рус.
инг.
л
л, л' 1
ен
о.
ч
ч
о.
о
*
о
О
ўзб.
рус.
р
р. р'
титроқ

ўрта
ўзб.
инг.
лари	Бўғиэ	
		(4 1	>ЭГ1 [					тил	орқа				
какумииаль	ТИЛ
ўрта	палатал	саёз	чуқур
(уву-
ляр)		
ўз(5.	рус.	инг.	инг.	ўзб.	РУС.	инг.	ўзб.	рус.	инг.	ўзб.	ўзб .	инг.	
Р	р, р'	г	0	Й	й |	]	к	к, к		к		қ			ьз	
			6				г	Г, Г		&		ғ				
							нг	X				X				
лашган ундош товушлар, одатда, унли тозушлардан олдин келади. Масалан, инглиз тилида роз1 [рпи: 1] — бассейн, 1аке [1не1к] — олмод, соа! [кнои!] — пальто каби.
Ундошларнинг товуш пайчаларининг ҳолатига кўра классификацияси
Жарангли	ўзбек тили: б, д, г, в, з, ж, й, ғ, дж (ж)
рус тили: б, бь, д, дь, ч, чь, в, вь, з, зь, ж, жь
инглиз тили: Ь, <1, 8, V, г, 3, бз, б	
Жарангсиз	ўзбек тили: п, т, к, қ, тш (ч), тс (ц), х, ф, с, ш, ҳ рус тили: п, пь, т, ть, к, кь, ч, ц, х, ‘ф, фь, с, сь, ш, шь
инглиз тили: р, 1, к, к е, з, ], 1]', Ь	
Эслатма. Ундошлар доим жарангли ва жартнгсиз жуфгларига эга бўлавер майди. Масалан, ўзбек тилидаги қ, рус тилидаги х ўз жуфтларига эга эмас.
16-	§. Нутқнинг фонетик бўлиниши
Нутқда товушлар алоҳида-алоҳида талаффуз этилмайди. Улар маълум тартибда кетма-кет бириккан ҳолатда бўлади. Демак, нутқ кетма-кет келган товушларнинг йиғиндиси ёки занжирси» мон уланишидан иборат бўлиб, у талаффуз даврига кўра олдин- ма-кейин келган фонетик бирликларга бўлинади. Нутқ- нинг ана шундай катта ва кичик бирликларга бўлиниши унинг фонетик бўлиниши деб аталади. Бундай бўлиниш, баъзан сегмен- тация (латинча 5е§теп1из —«бўлак» маъносида) деб ҳам юри- тилади. Сегментация тушунчаси нутқнинг бўлакларга бўлиниши демакдир. Ҳар бир бўлак сегмент деб қаралади. Нутқнинг бун- дай бўлиниши катта ва кичик сегментларни ва улар ўртасидаги уланиш тартибини аниқлашга имкон беради. Ҳар бир фонетик бирлик ўзининг артикуляцион-акустик ва эшитилиш хусусиятла- рига эгадир. Фонетик бирликлар тил структурасининг материал томонини ташкил этади.
Нутқ қуйидаги фонетик бирликлардан иборат:	1)	фраза;
2)	такт; 3) бўғин ва 4) товуш.
Ҳар икки томонидан «чуқур» пауза билан бўлинган энг катта фонетик бирлик — сегмент фраза деб аталади. Пауза даврида сўзловчи келгуси фразанииг талаффузи учун зарур нафас олади: Педагогика институти Ленин кўчасига оюойлашган. /Унда ҳамма вацт ҳаёт қайнайди: / студентлар танлаган мутахассисликлари бўйича зарур билимлар билан қуролланмоқдалар. Бунда учта фраза бор. Ҳар бир фраза «чуқур» пауза билан бўлиниб ту- рибди.
Нутқда фраза кўпинча гапга мос келади. Юқорида келтирил- ган текстда биринчи фраза содда гапга мос келган. Иккинчи ва учинчи фразалар эса қўшма гап ҳосил қилган.
Фраза ва гап бир хил ҳодиса эмас:	гап	синтактик бирлик,
синтактик форма ҳисобланади. Фраза эса, А. М. Пешковскийнинг қайд қилишича, актуаллашган гап бўлиб, унинг мазмуни, тугал- ланганлиги интонацион воситалар орқали ифодаланади. Шунга кўра, фраза фонетик бирлик деб қаралади.
Фраза тактларга бўлинади. Такт фразанинг бир бўлаги ҳнсоб- ланиб, бир урғу ёрдамида бир ёкн бир неча бўғинларнинг улани- шидан ташкил топади. Фразада ҳар бир такт кичик пауза орқали бўлиниб туради. Зулфия\ бу китобларни\укаси учун \ олди.
Кўп тилларда мустақил сўзлар, айниқса, отлар алоҳида такт ҳосил қилади. Бу вақтда бундай сўзлар асос урғудан ташқари, фразавий урғу ҳам олади. Сифат, сон, олмош, равиш туркумида- ги сўзлар кейинги мустақил сўзга уланиб келади: оппоқ қор, беш- та дафтар, тез юрмоқ, бундай кишилар, бу бино. Бундай уланиш проклиза дейилади. Олд томондан уланган сўз проклитика' деб аталади.
Узбек тилида кўмакчилар олдинги мустақил сўзга уланиб, такт ҳосил қилади: Зулфия учун, мактаб- орқали, институтга қа- дар, қаҳрамонлар каби. Бундай уланиш энклиза ва уланган ур- ғусиз сўз энклитика деб аталади.
Демак, проклитика, энклитика вазифасида мустақил сўзлар ҳам, ёрдамчи сўзлар ҳам келиши мумкин. Рус тилида предлог ке- лишикли формадаги тактларда урғу предлогда бўлиш ҳоллари ҳам учрайди: на год, за город, бёз вести.
Тактлар бўғинларга бўлинади. Тактнинг бир ёки бир неча товушлардан ташкил топган бўлаги бўғин ҳисобланади. Унлилар, сонор ундошлар (м, н, л, р, нг) ва сирғалувчи жарангли ундош- лар бўғин ҳосил қилувчи товушлар ҳисобланади.
Даниялик тилшунос О. Есперсен овознинг даражасига кўра товушларни классификадия ҳилган. Бироқ унинг «сонорлик наза- рияси» да (латинча ехршаЬг —«овозли» маъносида) сонор то- вушларнинг бўғин ҳосил қилиши етарлн ёритиб берилмаган. Америкалик тилшунос Р. Стетсон таклиф этган бўғиннинг «экспи- ратор» (латинча —«нафас олиш» маъносида) назарияси товуш- нинг ёки товушлар бирикмасининг нафас кучи билан талаффузига асосланган. Академик Л. В. Шчерба бўғинни «мускул кучининг ҳалқаси» деб изоҳлайди. Бошқа совет олими Н. И. Жинкин бў- ғинни «баланд айтиш ҳалқаси» деб таърифлайди. Кенг маънода бўғин умумий талаффуз кучининг ҳалқаси бўлиб, унда овознинг даражасн, яъни сонорлик, нафас кучи, кучли ва баланд талаффуз бирлашади. Одатда, сўздаги бўғинлар сони ундаги унли товуш- лар сонига қараб белгиланади. Бундай қараш ҳамма вақт ҳам тўғри бўлавермайди. Ундош товушлар ҳам бўғин ҳосил қила ола- ди. Бу кўпроқ соиор ва жарангли сирғалувчи товушларга хос. Ма- салан, чех тилида 1гЬ (бозор), у1к (бўри) каби сўзларда г, 1 товушлари бўғин ҳосил қилувчи ундошлардир. Инглиз тилида эса бир ундош товуш бўғин ҳосил қила олади; 1лШе [ Ш — 1] — ки- чик, саШе [1<х1 — 1] — қозон каби.
Тиллар бўғиннинг тузилиш структурасига кўра фарқ қилади. Жаҳон тилларида энг кўп учрайдиган бўғин типи «ундош + унли» бўлиб, у қулай талаффузи билан ажралиб туради (ло-ла, қо-ра, сў-на каби). Бўғин типларининг алгебраик моделини қуйидагича кўрсатиш мумкин: СУ, УС, СУС каби. Бунда С — ундош, V — ун- ли товушни кўрсатади.
Бўғинлар улардаги бошланғич ва охирги товушларга қараб типларга бўлинади: очиқ (унли билан тугаган — бо-ла), ёпиқ (ун- дош билан тугаган — от, ўт) ва беркитилган — ёпиқ (боғ, тош).
Бўғинлар ўзакка теиг эмас. 'Гилда бир бўғинли ўзаклар билан бир қаторда кўп бўғинли ўзаклар ҳам мавжуд: пахта, дала, даф- тар. Кўп бўғинли сўзлар, кўпинча, кўп морфемали бўлади. Сўз- ларни бўғин ва морфемаларга ажратиш доим мос келавермайди. Синфдошларимиз сўзининг бўғин ва морфемаларга ажратилиши- ни қиёс қилинг: синфдош-ла-ри-миз ■— синф-дош-лар-имиз. Лекин шундай тиллар ҳам борки, уларда сўзнинг бўғин ва морфемаларга ажратилиши мос келадн. Бундай тилларда ўзак кўпинча бир бў- ғинли бўлади. Бунга хитой, тибет тилларини мисол қилиб кўр- сатиш мумкин. Бу тип тиллар бир бўғинли ёки моносиллабик тиллар деб ҳам юритилади.
Сўзлар бир ёки ундан ортиқ бўғинлардан ташкил топади. Бў- ғинлар бўғин чизиғи билан чегараланади. Бўғин ҳосил қилиш ва бўғинга бўлишда нутқ товушлари иштирок этади. Бўғинга бў- лишнинг қоида ва тартиблари турли тилларда турлича бўлади.
Бўғинлар товушларга бўлинади. Товушларнинг артикуляция- си уч фазадан иборат: бошланғич фазаси — экскурсия; ўрта фа- заси ва охирги фазаси — рекурсия. Бошқача айтганда, товуш- ларнинг талаффузида нутқ органларининг артикулядияга тайёр- ланиш фазаси (экскурсия), айтилиш фазаси ва нутқ органлари- нинг аввалги ҳолатига қисман қайтиш (рекурсия) фазаси мавжуд. Артикуляция фазаларининг қайтарилиши ва рекурсия фазасининг қисман қисқариши товуш бирикмаларининг талаффузи учун ха- рактерлидир. Хусусан, аффрикатлар ана шундай бўлинмас арти- куляцияга эга бўлиб, улар портловчи товушларнинг талаффузи- дан бошланади ва сирғалувчи товуш билан тугалланади. Аффри- катларнинг талаффузида бир экскурсия ва бир рекурсия мавжуд. Бошқа ундошлар бирикмаларининг (масалан: кр, пл, тр, ст, зл каби) талаффузида икки экскурсия ва икки рекурсия фазалари мавжуд ва шу сабабли улар товуш бирикмалари ҳисобланади.
17-	§. Урғу
Талаффузда бир ёки бир неча бўғинларни ажратиб айтиш урғу дейилади. Сўз ва фраза урғуси фарқланади. Кўп бўғинли сўз- ларда бир ёки ундан ортиқ бўғинларни ажратиб айтиш сўз ур- ғуси дейилади. Агар сўз бир бўғиндан иборат бўлса, сўз урғуси бўғин чўққисини ҳосил қилувчи товушга тушади. Фраза ва гап- лардаги сўзларнинг бирор бўғинини ажратиб талаффуз қилиш фраза урғуси дейилади. Фраза урғуси интонациянинг энг асосий компонентларидан биридир.
Сўз урғуси мустақил сўзларнинг муҳим белгиси ҳисобланади. Узбек, рус, инглиз ва немис тилларида маънодор сўзлардаги ур- ғу нутқда (фразаларда) ҳам сақланиб қолиши мумкин. Сўзларда- ги бир ёки ундан ортиқ бўғинларни ажратиб талаффуз қилиш турли артикуляцион-акустик воситалар ёрдамида амалга ошири- лади. Артикуляцион жиҳатдан нафас кучи, кучли талаффуз ва нутқ пайчаларининг тебраниши сўзга урғу қўйишнинг асосий воситаларидир. Акустик жиҳатдан сўз урғуси интенсивлик (то- вушни баланд овоз билан айтиш), чўзиқлик ва товушнинг асосий тони ёрдамида амалга оширилади.
Товушнинг баландлиги ва чўзиқлиги урғунинг нутқда намоён бўлишидир. Кўрсатилган воситалар бўғинни ажратиб талаффуз қилишда асосий роль ўйнашига кўра урғу типлари фарқланади. Агар талаффуз кучи ёки интенсивлик асосий хизматни бажарса, динамик (куч ёки экспиратор) урғу дейилади. Асосий тоннинг ҳаракати (тушувчи, кўтарилувчи ва кўтариЛиб тушувчи тонлар) ёрдамида амалга оширилувчи урғу музикал (ёки мелодик) урғу деб аталади. Бўғиннинг чўзиқ талаффузи урғуда асосий бўлса, квантитатив (чўзиқлик ёки миқдор) урғу дейилади. Баъзи тил- ларда урғунинг кўрсатилган воситалари биргаликда ҳаракат қи- лади. Масалан, рус, ўзбек ва немис тилларида урғу талаффуз кучи ва бўғиннинг чўзиқ талаффуз қилиниши билан боғлиқ бў- лади. Шунинг учун ҳам бу тилларнинг урғуси динамик—квантита- тив урғу ҳисобланади. Қадимги грек ва қадимги ҳинд тиллари- нинг урғуси музикал бўлган. Ҳозирги серб-хорват, литва, хи- той, япон каби тилларнинг урғуси ҳам музикалдир. Норвег, ис- ланд, швед тилларида урғу куч ва тон билан боғлиқ. Шунинг учун ҳам бу тилларнинг урғуси динамик-музикал урғудир. Ҳозирги грек тилининг урғуси эса квантитатив урғу деб ҳаралади.
Кўп бўғинли сўзлар, айниқса қўшма сўзлар ёрдамчи (иккинчи даражали) урғуга ҳам эга бўлади:	Лёнинград, Сёверо-востдч-
ньш.
Ҳамма тиллар ҳам сўз урғусига эга бўлавермайди. Йирик фо- нетист проф. Л. Р. Зиндернинг қайд қилишича, Шимолий, Шимо- ли-Шарқий Осиё ва Шимолий Америка тилларининг кўпчилигида сўз урғуси йўқ.
Урғу ўрнига кўра турғун ва эркин урғу деб фарқланади. Ма- салан, венгр, латин ва чех тилларида урғу доим сўзнинг биринчи бўғинига, француз тилида сўзнинг охирги бўғинига, поляк тили- да охиргисидан олдинги бўғинга тушади. Бундай урғулар турғун урғу дейилади. Сўзнинг ҳар хил бўғинларига тушувчи урғу эркин урғу бўлиб, бу рус, инглиз ва итальян тилларига хос.
Узбек тилида сўз урғуси, асосан, турғундир. Бунда урғу сўз- нинг охирги бўғинига тушади. Аффикс қўшилиши билан урғу охирги бўғинга кўчаверади. Лекин ўзлаштирилган русча-интер- национал сўзларда урғу рус тилида қайси бўғинга тушса, ўзбек тилида ҳам шу бўғинга тушади: рёктор, комсомбл. Бундан ташқари ўзбек тилида урғу биринчи ва иккинчи бўғинга тушув- чи сўзлар, урғу олмайдиган аффикслар ҳам борки, бу ҳолат ўз- бек тилида урғунинг эркинлик белгиларидир.
Сўзнинг фонетик алоҳидалиги урғу ва урғусиз қисмларининг, хусусан, бўғин ҳосил қилувчи элементларнинг уланиши ёрдамида амалга оширилади. Урғу ёрдамида сўзнинг бирор бўғини фақат ажратиб айтилмай, балки унинг урғусиз бўғинлари урғули бўғин атрофига бирлаштирилади. Урғу просодика ёки суперсегментал фонетиканинг асосий элементларидан биридир.
Сўз урғусидан логик урғу фарқ қилади. Логик урғу гапнинг актуал бўлинишида сўз ва тактларни ажратади: Курсимиз спорт- чилари мусобақада ғолиб чиқдилар. Бунда қайси бўлакнинг аж- ратилиши лозим бўлса, ўша бўлакка урғу берилади.
18-	§. Интонация
Фразавий урғу, мелодия, ритм, интенсивлик, темп, тембр ка- би просодик элементларининг бирлигидан иборат бўлиб, тилда ҳар хил синтактик, экспрессив ва эмоционал маъноларни ифо- даловчи мураккаб ҳодиса интонация дейилади. Просодик эле- ментларнинг ҳар бири интонациянинг компоненти ёки параметри деб юритилади. Мелодия ва фразавий урғу интонациянинг бир- ламчи, қолган элементлар — иккиламчи компонентлари ҳисобла- нади. Интонациянинг ҳар бир компонентини алоҳида изоҳлаб ўтамиз.
1.	Мелодия — асосий овоз тонининг ҳаракатини (нутқ оҳанги- нинг тушиши ёки кўтарилишини) кўрсатади. Фразаларга бў- линган нутқда ҳар бир фраза' ўз мелодиясига эга. Одатда, дарак маъносини ифодаловчи фраза овознинг тушиш оҳанги билан, сў- роқ маъносини билдирувчи фраза кўтарилиш оҳанги билан та- лаффуз этилади. Бошқа ҳолатларда эса фразалар анча текис оҳангда айтилади.
Баъзан охирги фразанинг мелодияси интонацияга тенглашти- рилади. Бу ҳам тўғри эмас. Чунки бундай қараш интонациянинг бошқа комионентларини инкор этишга олиб келади. Нутқимизда ишлатилувчи «пасаювчи интонация», «кўтарилувчи интонация» кабилар мелодияга тегишлидир. Мелодия интонациянинг энг за- рур компонентларидан бири бўлиб, фразаларни улаш ва нутқни ифодали қилиш вазифаларини бажаради.
2.	 Интонациянинг энг асосий компонентларидан иккинчиси фра- завий урғу бўлиб, нутқдаги бирор элементни (сўз, бўғин ёки сўз бирикмасини) алоҳида ажратиб талаффуз этиш билан характер- ланади. Фразавий урғу фразаларни улашнинг фонетик воситаси ҳисобланади.
Фразадаги бирор сўзни эмоционал-экспрессив жиҳатдан ажратиб кўрсатувчи просодик восита эмоционал урғу дейилади. Масалан: Эҳ, қандай гўзал манзара! Сёни қара-ю. Ажратилган сўзларда эмоцио- нал урғу унли товушларни анча чўзиқ талаффуз этиш орқали амалга оширилади.
3.	 Кучли ва кучсиз талаффуз ва нафас кучи интенсивликни билдиради.
4.	 Фраза ва тактларда урғули ва урғусиз ҳамда чўзиқ ва қис- қа бўғинларнинг алмашиб туриши ритм деб аталади. Фразанинг ритмнк структураси нутқнинг асосий фонетик белгиларидан бири бўлиб, у фразани пауза ёрдамида кичик бўлакларга бўлиш учун хизмат қилади.
5.	 Талаффузнинг вақти, унинг тезлиги (секин, ўрта тезлик ва тез) нутқ темпи дейилади. Нутқ темли фразани бўлакларга бў- лиш ва уни маъно жиҳатдан шакллантириш учун хизмат қилади.
6.	 Нутқда овозиинг ҳар хил ўзгаришлари ва бу орқали нутқ- нинг турли эмоционал-экспрессив ифодаланиши овоз тембри деб юритилади. Овоз тембри бир кишининг овозини иккинчи киши- нинг овозидан фарқлаш учун ҳам хизмат қилади. Нутқ тембри икки турли бўлади. Овознинг турли ўзгаришларини кўрсатиш учун хизмат қилса, нейтрал (бевосита оддий) тембр, нутқни ифо- дали, яъни эмоционал-экспрессив қилишда иштирок этса, эмоцио- нал тембр дейилади. Нутқнинг фонетик жиҳатдан юқорида кўр- сатиб ўтилган фраза, такт, бўғин ва товушларга бўлиниши сўз- ловчининг одат бўйича узун нутқни бўлакларга бўлиб талаффуз этишига асосланади. Талаффузи ва эшитилиши жиҳатдан нутқдаги психологик реал бирликлар сифатида бўғин, сўз, 
синтагма ва фразаларни кўрсатиш мумкин. Бўғин ва фразага юқорида таъриф берилган эди (16- §). Сўз нутқда энг реал бир- лик сифатида намоён бўлади. Чунки сўз ифода планидан (товуш томонидан) ташқари, мазмун планига (маъно жиҳатига) ҳам эгадир. Сўзнинг фонетик белгилари уни ташкил этувчи маълум товушларнииг бирикмалари ва уларнинг тартиби, яъни фонетик структураси, урғунинг турли даражалари, яъни акцент( латинча ассеп! — урғу) структурасида намоён бўлади. Ана шу икки жи- ҳатни ўзида мужассамлаштирган нутқнинг ҳар икки томонидан ҳисқа пауза билан чегараланган минимал бўлаги фонетик сўз деб аталади.
Академик Л. В. Шчерба «Нутқ жараёнида алоҳида бир маъ- нони ифодаловчи, бир ёки бир неча ритмик группалардан ташкил топган фонетик бирликни» синтагма деб атаган эди. Синтагма- нинг фонетик белгиси деб синтагматик урғу тушунилади. Бундай урғу, одатда, синтагмадаги охирги элементга тушади ва у син- тагмага бирлашган сўзларнинг маъно муносабатлари билан боғ- ланади. Мисол: \\Катта акам трактор ишлаб чицарадиган заводда /етти йилдан бери/яхши меҳнат қилмоқда//. Бу фраза тўрт синтаг- мага бўлинади (/—белгиси синтагманинг чегарасини кўрсатади) ва у ҳар икки томондан пауза (||—белгиси) билан ажратил- япти.
Нутқнинг товуш жиҳатидан шаклланишида барча фонетик ва лсксик-грамматик воситалар хизмат қилади. Фонетик восита- лар нчида интонация алоҳида ўрин тутади. Интонация сўзлов- чининг нутқ мазмунига бўлган муносабатини ифодалайди. Маш- ҳур рус қўшиқчиси Ф. А. Шаляпиининг образли айтишича, «Ин- тонация фикрни гўё темир йўл поездни кўтариб тургаидек ушлаб туради». Интонация туфайли нутқнинг фонетик бўлинишида ҳо- сил бўлган бирликлар бир-бирлари билан уланади. Назарий аҳа- миятидан ташқари, интонация чет тилларнинг намунали талаф- фузига ўргатишда амалий жиҳатдан ҳам жуда муҳимдир.
19-	§. Нутқ товушларининг ўзгариши
Бўғин, сўз, фраза тарки0ига кирувчи нутқ товушлари бир-би- рига таъсир қилади, натижада товуш ўзгариши юз беради. Нутқ оқимида юз берадиган товуш ўзгариши фонетик процесс дейи- лади.
Фонетик процесслар қўшни товуш артикуляциясининг бошла- ниши ва тугалланиши ҳамда товушнинг сўз таркибидаги мавқеи билан боғлиқ бўлади. Шунга кўра, фонетик процесслар икки хил: комбинатор ўзгариш ва позицион ўзгариш. Масалан, рус тили- даги лодка ва город сўзларида д товуши т бўлиб талаффуз қили- нади. Биринчи ҳолатда жарангсиз к тсвуши жарангли д товуши- га таъсир қилиб, уни жарангсиз т товушига айлантирган. Иккин- чи ҳолатда сўз охирида келган жарангли д товуши (город) талаффузда жарангсиз т товушига айланган (жарангсизланиш ҳодисаси юз берган). Узбек тилидаги кетди ва озод сўзларининг талаффузида ҳам худди шу ҳолат юз беради. Биринчи ҳолат ком- бинатор ўзгариш бўлса, иккинчи ҳолат позицион ўзгаришдир.
20-	§. Қомбинатор ўзгаришлар
Нутқда товушларнинг қўшни товушлар таъсирида миқдор ва сифат белгиларининг ўзгариши комбинатор ўзгаришлар дейила- ди. Нутқда товушларнинг комбинатор ўзгаришларига аккомода- ция, ассимиляция, диссимиляция, диэреза, эпентеза, гаплология, протеза, метатеза каби фонетик ҳодисалар киради. Бу ҳодира- ларни ўрганувчи бўлим «комбинатор фонетика» ҳдеб юрити- лади.
Одатда, товушларнинг бирикуви нутқ органларининг турли ҳаракатларига боғлиқ бўлади. Товушлар қўшни ҳолатда келган- да, олдинги товушнинг рекурсияси кейинги товушнинг экскурсия- си билан боғланиши натижасида уларнинг артикуляция фазалари тўла амалга оширилмаслиги мумкин. Турли артикуляцион-акустик хусусиятлар товушлар бирикмасида бир-бирига таъсир қилиши натижасида артикуляция қисқариши, товушнинг баъзан тушиб қо- лиши ва бошқа ўзгаришлар рўй бериши мумкин. Бундай ўзгариш- лар баъзан нутқда талаффузни иқтисод қилиш ҳисобига бўлади, чунки «...одам ўзининг нутқи эшитувчига қанчалик тушунарли бўлса, ўшанча талаб этилган нутқ кучини (яъни талаффузини — А. А.) сарф қилади».
Нутқда талаффузни иқтисод қилиш артикуляцияси қийин бўл- ган бир неча ундошлар бирикмасини қисқартириб осон талаффуз этишдир. Нутқда рўй берувчи бундай иқтисод қилиш тенденция- си келгусида тил доирасига ҳам кўчади. Масалан, /з1г/ ундошлар бирикмасининг талаффузи қийинчилик туғдиради ва шу туфайли уни осонлаштириш турли тилларда бўлган ундошлар бирикма- сини умумий қисқартириш тенденциясига бўйсунади. Қиёсланг: рус оғзаки нутқида страм сўзи срам ёки немис тилидаги $1гот сўзи згот—«йўналиш» каби талаффуз этилади.
Қуйида комбинатор ўзгаришларнинг турларини кўриб ўтамиз.
Аккомодация. Бу (латинча ассотодаБо —«мослашув») кенг тарқалган фонетик ҳодисалардан бири бўлиб, талаффуз иқтисо- ди билан узвий боғлиқдир. Аккомодация уч турли бўлади:п р о- грессив аккомодация, регрессив аккомодация, ўзаро аккомодация. Қейинги товушнинг экскурсияси ўзи- дан олдин келган товушнинг рекурсиясига мослашса, прогрессив аккомодация дейилади. Аксинча, агар олдинги товушнинг рекур- сияси кейинги товушнинг экскурсиясига мослашса, регрессив акко- модация деб аталади. Қўшни товушларнинг бир-бирига таъсири на- тижасида улар артикуляциясининг мослашуви ўзаро аккомодация дейилади. Аккомодация унлиларнинг ундошларга ва ундошлар- нинг унлиларга мослашувида рўй бериши мумкин. Узбек тилида и, э(е), а тил олди унлилари ҳ, ғ, қ. чуқур тил орқа ундошларидан кейин тил орқа унлилари бўлиб талаффуз этилади, яъни улар- нинг талаффузи мослашади. Аксинча, тил орқа унлилари: у, ў, о тил олди ундошларидан кейин тил олди унлилари бўлиб артику- ляция қилинади. Узбек тилидаги бу хусусият прогрессив аккомо- дацияга мисол бўлади. Унли товушларнинг бурун ундошларидан олдин назализация қилиниши регрессив аккомодацияга мисол- дир: қон, тонг, том каби. Нон, ном, минг сўзларида бир йўла про- грессив ва регрессив аккомодация кузатилади, чунки икки бурун ундоши орасидаги унли назализация қилинади.
Рус, мордва ва чуваш, ненец ва француз тилларида тил олди унлиларидан олдин ундошлар палатализация қилинади, яъни регрессив аккомодацияга учрайди. Баъзи тилларда эса тил орқа унлиларидан кейин ундошлар веляризация қилинади, яъни тил- нинг орқа қисми орқага ёки юмшоқ танглайга томон йўналади, ундошнинг тон ва шовқини пасайиб қаттиқ талаффуз этилади. Ундошларнинг лабланган унлилар билан бирикуви натижасида лабиализация ҳодисаси рўй беради. Баъзан эса веляр ва лаб ун- дошларининг тил орқа лабланган унлилари билан бирикиши на- тижасида лабио-веляризация ҳосил бўлади. Бу ҳодисалар ҳам аккомодациянинг турлари ҳисобланади. Узбек тилидаги қурт, болта, қатра, мингта, камчил сўзларидаги ундош бирикмалари- нинг ҳар икки элементи бир-бирига таъсир қилиб, жарангоиз ундошлар сонорларни қисман жарангсизлаштиради ва ўз навба- тида, сонорлар ҳам жарангсиз ундошларда овоз тонини кучайти- риб, шовқинни пасайтиради. Бу ҳодиса ўзаро аккомодациягэ мисолдир.
Аккомодация товушларнинг ҳосил бўлиш ўрни ва усули, лаб- нинг ҳолати ва товуш пайчаларининг тебраниши ва тебранмас- лигига кўра мослашув орқали амалга оширилади. Нутқдаги бар- ча товушлар бир-бири билан артикуляция фазалари орқали боғ- ланади ва артикуляция структурасини таШкил этади. Товушлар ўртасидаги боғланишнинг артикуляция структурасини текшириш ёрдамида фонетик ҳодисалар чуқур ўрганилади.
Ассимиляция. Бу (латинча аззтПаБо — ўхшаш бўлиш) то- вушларнинг бир-бирига таъсири натижасида улардан бирининг иккинчисига ўхшаб қолиш ҳодисасидир. Одатда, унлилар унли- ларга, ундошлар ундошларга ассимиляция қилинади. Агар ўзаро таъсир натижасида товушлар бир-бирига бутунлай ўхшаб қолса, тўлиқ ассимиляция дейилади. Масалан, кетди (кеттэ) сўзида т ва д олдинги т жарангсиз ундош таъсирида ўхшаш бўлиб қолади. Агар товушнинг бирор артикуляцион-акустик белгиси ўх- шаш бўлиб қолса, тўлиқ бўлмаган (қисман) ассимиляция деб ата- лади. Масалан, юзта сўзида жарангсиз т товушининг таъсирида жарангли з товуши жарангсиз с товушига ўхшаб қолади: юста.
Товушларнинг бир-бирига таъсирининг йўналишига кўра прогрессив ва регрессив ассимилядия фарқланади. Олдин келган товуш кейинги товушга таъсир қилиб, ўзига ўхшатса, прогрессив, аксинча, кейинги товуш олдингисига таъсир қилиб, ўзига ўхшатса, регрессив ассими- ляция дейилади. Товушлар артикуляция ўрни, усули, жарангли-жаранг- сизлиги ва юмшоқ-қаттиқлиги (бу ҳодиса рус тилига хос) бўйича ассимиляцияга учрайди. Ўхшаш бўлиб қолувчи товушлар ёнма-ён бўлса, контакт, улар ўртасида бошқа товушлар бўлиб, ўхшаш бўлиб қолувчи товушлар бир-биридан узоқ бўлса, дистант ассимиляция дейилади. Ассимиляция бир сўз ичида ва сўз бирикмалари оралиғида рўй бериши мумкин. Масалан, ўзбек тилидаги сопгди, огпган, рус тилидаги лодка, коробка, инглизча §сос1з [§ибг]—«нарсалар», сак [кае!з] — «мушуклар», немисча	[§1:р!]	—	«олмоқ»,	[е§1	[1ей]— «ётмоқ»
сўзларида прогрессив контакт ассимиляция (жарангсизлашиш) юз беради. Тақсимот (тахсимот), улуғсифат (удухсифат), ўтакетган (ўтакеткан), танбур (тамбур) сўзларида регрессив ассимиляция ҳоди- саси юз беряпти. Сурнай (суннай), карнай (каннай), типирлатмоқ (типиллатмоқ), маҳкам (маккам — Тошкент шевасида) каби сўзлари тўлиқ регрессив контакт ассимиляцияга мисолдир.
Турли тиллардаги ассимиляция ўзига хос хусусиятларига эга. Масалап, немис тилида жаранглилик белгиси бўйича ассимиля- ция учрамайди. Бундай ассимиляция рус ва ўзбек тилларида кўп учрайди.
Дистант ассимиляция туркий, фин-угор, баъзи герман тилла- рида кўпроқ унлиларнинг ўзаро таъсири натижасида рўй беради. Масалан, немис тилида отларнинг кўплик қўшимчасидаги унли сўз ўзагидаги унлига ўхшаш белгиларга эга бўлади. Бу ҳодиса умлаут дейилади:	ВйсЬ (китоб)—ВйсЬег (китоблар), ЗоЬп
(ўғил)—ЗбЬпе (ўғиллар) каби.
Прогрессив ассимиляциянинг яна бир тури сингармонизм ёки унлиларнинг уйғунлашуви деб аталиб, у сўзларда (ўзак ва аф- фиксда) унлиларнинг ўхшаш артикуляцион-акустик белгиларга эга бўлиши билан изоҳланади. Баъзи африка тилларида унлилар бир сўз ёки сўзлар бирикмаси доирасида уйғунлашади. Кўпгина урал ва олтой тилларида унлилар тил олди ва тил орқа ҳамда лабланган-лабланмаган белгилари бўйича уйғунлашади. Масалан, туркий тилларда, жумладан, туркман, қозоқ, қирғиз, турк, қора- қалпоқ тилларидаги сўзларда тил олди ёки тил орқа, лабланган ёки лабланмаган унлилар ўхшаш ҳолатда учрайди. Бунда сўз ўзагидаги унли билан унинг аффиксидаги унли уйғунлашади. Масалан, . туркман тилида: галамлар (қаламлар), голинлер (ке- линглар), қозоқ тилида: баштар (бошлар), қолдар (қўллар), турк тилида: §о11аг (қўллар), §ух1аг (қизлар) каби.
Сингармонизм урғу билан ҳам боғлиқ бўлиб, уларнинг ҳар иккиси сўзнинг фонетик белгиси ҳисобланади.
Ниҳоят, ассимиляция синхроник (янги пайдо бўлган) ва диахроник (тарихий шакллаиган) бўлиши мумкин. Юқорида кўр- сатилган умлаут ва сингармонизм ҳодисалари товушларнинг та- рихмй ассимиляцияси натижасида келиб чиҳқан.
Диссимиляция. Сўздаги талаффузи бир-бирига ўхшаш икки то- вушдан бири ўзгариб, улар бирор артикуляцион-акустик белгиси ёки бир неча белгилари билан фарқланиб қолса, диссимиляция (латинча (11551т11а110 —«ўхшамаслик») дейилади. Масалан, рус ва ўзбек тили оғзаки нутқида диссимиляция кўп учрайди: тумба (тунба), Тамбов ( Танбов), трамвай (транмай), комбайн (кон- байн), амбар (анбар). Инглиз тилида тагЬ1е—(мрамор) сўзи француз тилидаги тагЬге сўзидан келиб чиққан бўлиб, сўз охи- ридаги [г] товуши диссимиляция натижасида [1] га айланган.
Метатеза (ёки инверсия) ҳодисаси товушлар ёки бўғинлар- нинг сўз составида ўзаро ўрин алмашишидир. Баъзан сўзда ён- ма-ён келган товушларнииг ўзаро ўрин алмашуви инверсия деб, аксинча, бир-биридан узоқ бўлган товушларнинг ўзаро ўрин ал- машуви метатеза деб юритилади. Бу ҳодиса кўпроқ оғзаки нутқ- да учрайди: тупроқ (турпоқ), ёмғир (ёғмир), туҳфа (туфҳа), суп- ра (сурпа) каби.
Диэреза (ёки тушйриб қолдириш) ҳодисаси ундош товушлар- нинг талаффузда тушиб қолишидир:	Тошкент шевасида: гўигт
(гўш), рост (рос), суртмоқ (сурмоқ), тандир (танир) каби.
Бир хил ёки ўхшаш бўғинлардан бирининг тушиб қолиши гап- лология дейилади. Масалан, морфофонология сўзи ўрнида мор- фонология, сариғ ёғ ўрнида сарёғ каби қўллаш.
Сўзга товуш қўшиб айтиш эпентеза дейилади: ишқибоз каби.
Сўзнинг бошланғич қисмига товушларни қўшиб айтиш проте- за дейилади. Туркий тилларда, жумладан, ўзбек тилида (оғзаки нутқда) рус тилидан кирган сўзлар бошида келган ундош товуш- лар бирикмаси олдидан и, у унлилари қўшнб талаффуз қилинади: станция (истанса), стол (устол), стул (устул), справка (исправ- ка, усправка) каби. Лекин бу ҳодиса камайиб боряпти.
21-	§. Позицион ўзгаришлар. Редукция
Товушларнинг маълум ҳолатда рўй берувчи ўзгариши пози- цион ўзгариш деб аталади. Позицион ўзгаришлар уч хил: 1) ур- ғуга ннсбатан урғули ва урғусиз унлилар фарқланади; 2) бўғин ва унинг табиатига кўра очиқ ва ёпиқ бўғинлар фарқланади;
3)	сўздаги ўрнига кўра сўз боши, ўртаси ва охиридаги товушлар ва уларнинг бирикмалари фарқланади.
Унли товушларнинг урғусиз бўғинларда кучсизлашиши ёки ўзгарнши редукция дейилади. Одатда, сифат ва миқдор редукция- си фарқланади. Урғусиз ёпиқ бўғинларда унлилар чўзиқлигининг қисқариши ва кучли артикуляция қилинишининг йўқолиши миқ- дор редукцияси деб аталади. Масалан, санаш сўзининг бошидаги урғусиз а охиридаги а га қараганда анча кучсиз ва қисқароқ та- лаффуз этилади. Рус тилидаги гдрод, города сўзларида урғусиз унлилар кучсиз ва қисқароқ талаффуз этилади.
Товушларнинг урғули ва урғусиз бўғинда келишига кўра икки хил позиция фарқланади: урғули бўғиндаги ҳолати кучли позиция деб, урғусиз бўғиндаги ҳолати кучсиз позиция деб аталади. Куч- ли позицияда унлилар ўз артикуляцион-акустик хусусиятларини сақлаб қолади. Кучсиз позицияда унлилар миқдор ва сифат бел- гиларини йўқотади, яъни редукцияга учрайди.
Сифат редукциясида бир йўла товушнинг артикуляцияси куч- сизлашади ва товушнинг сифати ўзгаради. Масалан, рус тили- даги вода, водй, водяндй, водовдз сўзларидаги урғусиз унлилар о>а>э товушлари доирасида ўзгаради. Узбек тилида бундай ҳодиса сезиларли даражада кўзга ташланмайди. Редукцияга уч- раган товушлар урғули товушларга қараганда ] аниқ бўлмаган кучсиз ва қисқароқ талаффуз қилинади.
Редукциянинг даражаси фақат товушнинг долатига эмас, бал- ки талаффуз стилига ҳам боғлиқ. Одатда, т^лиқ талаффуз сти- лида редукция минимал даражада, оғзаки нутқ стилида эса мак- симал даражада бўлади. Бундан ташқари, редукциянинг даражаси унлиларнинг — тилнинг кўтарилишига кўра (юқори, ўрта, қуйи) ёелгиланади.
Ундош товушлар ҳам позицион ўзгаришларга учраши мумкин. Узбек тилида сўз охиридаги жарангли ундошларнинг жарангсиз- ланиши бунга мисол бўла олади (китоб<китоп, қанд<цант ка- би). Баъзан кўп бўғинли сўзларда сўз охиридаги жарангсиз ун- дошлар жаранглилашиб талаффуз этилади (билак — билаги, курак — кураги, тилак — тилаги).
Турли ҳолатларда товушларнинг талаффузида ҳар хил ўзга- ришлар юз беради. Н. С. Трубецкойнинг кўрсатишича, «...амалий жиҳатдан айнан бир товушни бир позицияда ҳам бир неча мар- та аниқ ва бир турда талаффуз этиш мумкин эмас». Нутқда товушларнинг позицион ўзгаришлари қанча чуқур ўрганилса, то- вуш турлари шунча кенг аниқланиши мумкин.
22-	§. Товушларнинг алмашуви
Бир тилдаги сўзларнинг ҳар хил формаларида товушлар ал- машуви рўй беради. Бундай товушлар алмашуви альтернация деб юритилади. Алмашинувчи товушлар эса альтернантлар дейи- лади. Товушларнинг алмашуви икки хил бўлади:	фонетик
(позицион) ва т а р и х и й.
Фонетик алмашув деб тилнинг ҳозирги талаффуз нормаси асо- сида рўй берувчи альтернацияга айтилади. Бундай алмашув товушларнинг ўрнига боғлиқ бўлиб, маълум ҳолатда учрайди.
Масалан: сез — сесканмоқ, уйқу— уйғонмоқ, сариқ — сарғаймоқ,, билак — билаги каби.
Товушлар алмашуви славян тилларида, айниқса, рус тилида жудэ кўп учрайди. Масалан, рус тилидаги ст — префикси саккиз хил та- лаффуз қилинади: отпуск (отпуск), отзше (одзнф), отход (атхот), отгадать (адгадать), оттеснить (аттъиснит), отцепить (аццэпьить), оттепель (отътъэпъэль), отделить (адъдъелъить). Буларнинг ҳар би- ри фонетик ҳолатига боғлиқ: юмшоқ ундош дъ, тъ ундошларидан олдин келади; ц аффрикати п дан олдин, о урғули ҳолатда, а урғу- сиз ҳолатда ва ҳоказо. Инглиз тилида ҳам шунга ўхшаш товушлар алмашуви кузатилади. Масэлан, отлардаги кўплик қўшимчаси -8 от- нинг бирлик формасида тамомланган ундош ёки унли товушнинг ар- тикуляцион-акустик хусусиятига кўра ҳар хил: жарангсиз ундошдан кейин /з/, сирғалувчи ундошлардан кейин /-12/ ва бошқа ўринларда /2/ талаффуз этилади (шарз [шэерз] — «хариталар», Ьохз [Ьокз12] — «қутилар», Ьебз [Ьейг]—«каравотлар» каби). Бу хил товуш алмашинув- ларида ассимиляция муҳим роль ўйнайди.
Баъзи товушлар алмашуви тарихий фактлар асосида аниқланади. Шу сабабли улар тарихий товуш алмашувлари дейилади. Ўзбек ти- лидаги баъзи аффикслар тарихий жиҳатдан ҳар хил бўлган: -гил, -ғил, -қил, -кил; -гали, -гали, -кали, -қали шаклида ёзилган ва шундай талаффуз этилган. г/к/қ товушлари алмашуви ана шундай тарихий жиҳатдан шаклланган альтернацияга киради.
Рус тилидаги м/ч товуш алмашуви (масалан, рука — ручка сўзларида) ундошлардан кейин келган тил олди унлисининг таъ- сирида бўлган. Аслида сифатларнинг суффикси -ьн бўлган. Руч — фонетик ҳолатга боғлиқ бўлмай қолган ва к/ч алмашуви позицион боғлиқликдан чиқиб, тарихий бўлиб қолган. Шу сабабли уни ҳо- зирги рус адабий тили талаффуз нормаси ёрдамида тушунтириш мумкин эмас.
Инглиз тилида сўзларнинг ўзагида келган унлиларнинг алма- шуви бир қанча феъл формаларини ясашда қўлланади ва тари- хий ассимиляцияга мисол бўла олади:
(х: —е—е) — !ееб — [еб — [еб — «боқмоқ»,
(1 ~ л ~ л) — \У1П ~ шоп — \уоп — «ютмоқ» (бирор ўйинда) каби.
Товушлар алмашуви натижасида сўз туркумлари, сўзларнинг грам- матик формалари ва бошқаларни фарқлаш мумкин. Товушлар алмашу- ви фақат адабий тилга хос бўлмай, шеваларда ҳам жуда кўп учрайди. Хусусан, /а/Э, ае/э/ товушлар алмашуви туркий тиллар шевалари- даги отларнинг кўплик аффиксларида учрайди. Ўзбек тили ва унинг шеваларида бундай товуш алмашуви қуйидагича: адабий тилда: от- лар/итлар; ўзбек шеваларида: атлар'ийтлар'ийтлер, атлэр /нтлар, отлэр Iътлэр; қозоқ тилида: аттар/ийттэр.
Фонеткк ва тарихий товуш алмашувлари ўртасидаги ўхшаш- лик уларнинг морфологик функция бажаришида кўринади. Бироқ фонетик товуш алмашуви тилнинг ҳозирги талаффуз нормаси билан боғлиқ бўлса, тарихий товуш алмашуви бундай хусусиятга эга эмас.
23-	§. Товушларнинг функционал жиҳати.
Асосий фонологик тушунчалар
Юқорида (9- §) нутқ товушлари ва уларнинг воситалари тўрт аспектда ўрганилишини айтиб, уларнинг тўртинчисини фонологик (социал ёки функционал) аспект деб атаган эдик. Нутқ товушлари, бўғин, урғу ва интонация жамият тилининг тушунарли ва аниқ бўлиши учун хизмат қилади. Улар тилдаги сўз, сўз формалари, сўз бирикмалари, фраза ва гапларни фарқ- лаш функциясини бажаради. Шу туфайли бу социал ёки функ- ционал аспект деб, тил босқичи сифатида «фонология» термини (грекча рЬопе — товуш, 1одоз — таълимот) ишлатилади. Нутқ товушлари айрим ҳолда (а, о, у) ҳеч қандай маънога эга бўлмай- ди. Улар маълум тартибда бирикиб, сўз ва бошқа йирик тил бир- ликларини ҳосил қилади ва уларнинг маънолари билан боғлана- ди. Сўз, сўз формалари ва морфемаларни ташкил этувчи ва улар- нинг маъноларини фарқлаш учун хизмат қилувчи энг кичик, бош- қа бўлакларга бўлинмайдиган тил бирлиги фонема (грекча — то- вуш, овоз маъносида) дейилади. Масалан, тил — тол, кел —• кул сўзлари унли фонемалар ёрдамида фарқланади. Қўл — кўл, пок —ток, нок — ном, ғор — хор, тўр — тўк каби сўзлар таркиби- даги ундош фонемалар ёрдамида фарқланади. Таркибидаги бир фонема билан бир ўриида фарқ қилувчи бундай сўзлар (сел — сал каби) мииимал жуфгликдаги сўзлар ёки квазиомонимлар де- йилади.
Фонемага тегишли барча артикуляцион-акустик белгилар ■унинг фонетик характеристикаси дейилади. Масалан, п фонема- сининг лаб-лаб, поргловчи жарангсиз каби белгилари унинг фо- нетмк характеристикасидир. Фонологик жиҳатдан фонемалар •бир-бирига қарама-қарши қўйилади: п — т, с — ш, х — қ, а — о, •у — и каби. Бундай фонемаларнинг қарама-қарши қўйилиши фо- .нологик оппозиция дейилади. Фонологик оппозиция ёрдамида фо- ■немаларни бир-биридан фарқлаш учун хизмат қилувчи артикуля- цион-акустик белгилар уларнинг фонологик ёки фарқланиш ало- •матлари дейилади. Масалан, п — т оппозициясида лаб-тил олди .артикуляцияси фонологик жиҳатдан аҳамиятлидир. п —- т оппо- зициясндаги портловчи ва жарангсизлик белгилари фонологик бўлмаган ёки фарқламовчи аломатлар деб юритилади. Ҳар бир фонема фонологик оппозициянинг аъзоси ҳисобланади. Тилдаги барча фонемалар ўзаро оппозицияни ташкил этади. Бу фонема- ларнинг боғланиши ва алоқалари йиғиндиси фонологик система ёки фонематик система деб юритилади. Фонемаларнинг ўзаро боғ- ланиш характери, яъни уларнинг қандай ички алоқада эканлиги фонологик ёки фонематик структура деб аталади. Ҳар бир фонема фонологик бирлик ёки элемент дейилади. Ҳар бир тил ўзининг- фонологик системаси4'а эга бўлиб, ундаги қар бир фонеманинг ўз ўрни ва функцияси бор. Бир тилдаги фонема иккинчи тилда бў- лиши мумкин эмас. Фақат ташқи жиҳатдангина икки тилдаги фо- немаларнинг артикуляцион-акустик хусусиятлари ўхшаш бўлишш мумкин. Уларнинг ички боғланишларини, яъни фонологик оппози- циялар системасини ўрганиш орқали жуда кўп фарқлари аниқ- ланади. Улардаги баъзи ўхшашликлар нутқ органларининг барча= одамларда бир хил тузилганлиги билан изоҳланади.
Тилдати бир қанча товушлар (уларнинг сонини аниқлаб бўл- майди) сони ва артикуляцион-акустик хусусиятлари аниқ бўлгаш фонемаларга бирлашади. Бир фонема бир қаича товушларда. намоён бўлади. Кўпинча бир фонемани ифодаловчи товушлар ар- тикуляцион-акустик жиҳатдан яқин бўлади. Бироқ бир фонема бир неча ҳар хил артикуляцион-акустик хусусиятларга эга бўлган; товушларда ифодаланиши ҳам мумкин. Масалан, рус тилида г ва ғ товушлари битта г фонемасинннг вакилидир: город [горот, ғорэт] каби.
Тилдаги сўз ва сўз формаларини ташкил этувчи фонемаларни гўё ғиштларни ёнма-ён қўйгандек кўринишга эга сифатида та- саввур қилиш мумкин эмас. Чунки фонемалар бир-бирига бирикиш; жараёнида ҳар хил ўзгаришларга учрайди (Уларии 7- §, 8 -§ да; кўриб ўтган эдик). Фонемалар тилнинг энг кичик бўлинмас сег- мент бирликларидир. Масалан, пахта сўзи п/а/х/т/а бешта фоне- мага бўлинади, бироқ ундаги ҳар бир фонема, ўз навбатида бошқа. кичик бўлакларга бўлинмайдн. Ҳар бир фонема ўзининг фоноло- гик (фарқланувчи) ва фонологик бўлмаган (фарқламовчи) ало- матларига эга. Ҳар хил фонемалар қарама-қарши қўйилганда, бу белгиларни аниқлаш мумкин. Масалан, б —п фонемалари жа- рангли-жарангсиз белгилари билан фарқланади. Уларнинг қолга® белгилари •— лаб ва портловчи хусусиятлари ҳар иккисига ҳам хос, яъни фонологик эмас. б—д онпозициясида артикуляция- ўрни, яъни лаб ва тил олди (дорсал) белгилари фонологик ало- матлардир. Уларнинг ҳар иккисининг жарангли портловчи экан- лиги фонологик аломат эмас. Бошқа б — к оппозициясида бир- йўла артикуляция ўрни, яъни лаб б ва тил орқа к, жарангли ва жарангсизлик фонологик аломат ҳисобланади. Артикуляция усу- лига кўра б — к даги портловчилик белгиси фонологик эмас. Кў- ринадики, ҳар бир фонологик оппозицияда фонема ўзининг маъ- лум фарқловчи ва фарқламовчи белгилари билан иштирок этади. Ҳар хил тилларнинг фонологик системаларини қиёслаганда, бун- дай белгиларни аниқлаш айниқса зарурдир. Хусусан, рус тили- даги юмшоқ ва қаттиқ ундош фонемалар ўзбек тилидаги бир фо- немага «тўғри» келади. Чунки ўзбек тилида юмшоқ ва қаттиқ фонологик белгилар йўқ.
Тилдаги фонологик оппозициялар икки аъзодан иборат бўлса, бинар оппозиция (латинча Ьхп1—«иккитадан») дейилади: б — п, т — г, и — у каби. Фонологик оппозициялар уч аъзодан иборат бўлса, тернар оппозиция (латинча 1егш — «учтадан») дейилади: П — т — к, и — е — а каби. Учтадан ортиқ аъзога эга бўлган фо- нологик оппозициялар кўп аъзоли оппозициялар дейилади: б — д — г — ҳ. Тилдаги фонологик оппозицияларни бинар шакли- да тасниф этиш анча қулайдир. Шу туфайли кўп аъзоли оппози- циялар бинар ёки дихотомик (латинча (ИсЪ,о1оту—«тенг иккига бўлиш» маъносида) ҳолатга келтирилади. Масалан: б — д —г — ҳ оппозициясини б — д, б — г, б — ҳ, д — г, д — ҳ, г — ҳ бинар оппо- зицияларига бўлиш мумкин. Бунда фонемаларнинг фарқловчи ва фарқламовчи белгиларини аниқлаш ҳам осон бўлади. Баъзи фо- нологик оппозицияларда бир қанча фонемалар жуфт ҳолда бинар қилиб берилади. Масалан, ўзбек тилидаги жарангли ва жаранг- сиз белгига эга бўлган ундошлар Ь—б, т—д, ф—в, с—з, ш— ж, ч •—- дж, х — ғ, к — г ана шундай бинар оппозициялардандир. Рус тилида жарангсиз ва жарангли с|ппозициядан ташқари, яна қаттиқ ва юмшоқ фонемалар оппозицйялари ҳам бинар ҳисобла- нади. Келтирилган жуфт оппозициялар йиғиндиси корреляция де- йилади. Уларни қарама-қарши қўйишда асос бўлган жарангли-жа- рангсиз, юмшоқ-қаттиқ, баъзи тилларда унлиларнинг чўзиқ-қисқа белгилари корреляцион белги деб аталади.
Фонологик оппозициялар доимий ва нейтрализациялашувчи бўлади. Баъзи тилларда жарангли ундошлар сўз охирида жаранг- сизлашади. Масалан, рус тилида луг (лук), град (грат), ўзбек ти- лида китоб (китоп), қанд (қант) каби. Бундай хусусият фоноло- гик нейтрализация дейилади. Бу ҳолатда б/п, т/д ундошлари бир хил артикуляцион-акустик хусусиятга эга бўлиб, уларнинг фоно- логцк белгилари ўхшаш бўлиб қолади. Бундай фонологик бирлик архифонема (латинча агсШ— катта, рйопеша — фонема) дейилади. Архифонема икки фонемага тегишли бўлган фонологик белгилар- нинг йиғиндисидан иборат. Биз юқорцда фонологик оппозиция аъзоларининг сонига кўра бинар, тернар ва кўп аъзоли оппозиция- лар турларини кўриб ўтдик. Фонологцк оппозиция аъзоларининг фарқланиш белгилари ўртасидаги муносабатга асосланган бошқа турли классификациялар ҳам мавжуд. Фонологик оппозиция ту- шунчаси тилдаги фонемалар системасини чуқур тасниф қилиш учун жуда зарурдир.
Тилдаги фонемалар бир қанча товушларда намоён бўлади. Фонемалар бўғинлар, сўзлар, сўз бирикмалари ва фразаларнинг
таркибида жойлашган. Улар ҳар хил ўринларда ёки ҳолатларда учрайди. Одатда бу ҳолатлар позиция дейилади. Фонемаларнинг ҳар хил айтилиш шартлари бўйича тақсимланиши уларнинг дистрибуцияси дейилади. Фонемалар очиқ ёкц ёпиқ бўғинларда, сўз боши, ўртаси ва охирида урғули ёки урғусиз ҳолатда учрайди. Бу позицияларда фонемалар ҳар хил ўзгаришларга дуч келади. Фонемаларнинг позициялари икки турли бўлади: фонемалар деяр- ли кўп ўзгаришларга учрамайдиган ҳолат кучли позиция дейила- ди; фонемалар кўп ўзгаришларга учрайдиган ҳолат кучсиз позиция деб аталади. Кучли позицияда фонеманинг асосий вакили намоён бўлади. Кучсиз позицияда эса фонеманинг оттенкаси ёки вариа- циялари учрайди. Масалан, ўзбек тилида и фонемаси учраган позиццясига кўра ҳар хил талаффуз этилиши мумкин: биринчи (бэринчЭ'} сўзида э и фонемасининг варианти ёки аллофони ҳи- собланади. Бироқ шу и фонемаси доирасида унга артикуляцион- акустик хусусиятлари билан ўхшаш бўлган ва сўзларнинг маъ- ноларини фарқлашга хизмат қила олмайдиган айтилишлар фо- неманинг вариациялари деб юритилади:	иь	и2,	и3,... ип—и (и —
фонема, қолган и лар вариациялардир).
Одатда, фонемаларнинг позицион ўзгаришларга учраган шак- ли позицион варианти, нутқда комбинатор ўзгаришларга учраган шакли комбинатор варианти деб юритилади. Фонеманинг сифат ўзгаришларига учраган шакли унинг варианти ёки аллофони, миқдор ўзгаришга учраган (чўзиқ-қисқалиги ўзгарган) шакли аллохрон дейилади.
Фонемалар ҳар хил ўринларда, хусусан, сўз боши, ўртаси ва охи- рида бир-бирлари билан бирикиб келиши мумкин. Фонологиянинг фо- немалар бирикмаларини (тс, дз, кт, вз, қг, гг каби) ўрганувчи қисми фонотактика дейилади. Ҳар бир тилда фонемалар бирикмалари ўзига хос тартиб ва хусусиятларга эга.
я • •
Фонологик бирликлар: фонема, бўғин, урғу Гва интонация тилда қуйидаги функцияларни бажаради: 1) тилдаги [йирик маънодор бир- ликларни ташкил этувчилик функциясини бажаради. Масалан, сўзлар бўғинлардан, морфемалар фойемалардан тузилган бўлиб, улар ўз ур- ғусига эга. Фразалар учун интонация зарур ташкил этувчилик вази- фасини бажаради; 2) фарқловчилик ёки лифференциал функция бажа* ради. Масалан, тол— қол, бил — бел сўз ва морфемалари /т — қ/, /и —е/ фонологик оппозициялари ёрдамида фарқланади. Шунингдек, ўз- бек тилидаги Тўхта (одам исми) — тўхта (остановись), олма (мева)— блма (не бери) урғунинг ўрнига кўра фарқланади. Инглиз тилидаги а пате [э пё1т] — «ном» — ап аш [эп ёш] — «мақсад» сўзлари бўғин- ларнинг бўлиниш чегараси ва уларнинг боғланиши, урғунинг ўрни орқали фарқланади; 3) нутқда фонологик бирликлар сўз ва морфема- ларни ҳамда фразаларни чегаралаш функциясини ёки делимитатив (ла- тинча НтНиз — чегара) функция бажаради. Улар сўз ва морфемалар- нинг боши ва охирини кўрсатиш учун қўлланади. Масалан, ўзбек тилидаги сўзлар нг фонемаси билан бошланмайди ва ҳ фонемаси билан тамомланмайди. Демак, бу фонемалар сўзлар ва морфемаларнинг чегара -сигналлари вазифасини бажаради. Шунингдек, Қомил ёта қолди ва Қомил ётоқ олди фразаларида Тошкент шеваси талаффузида қ фонема- си чегара сигнали вазлфасини бажариб, уларнинг маъноларини фарқ- лайди. Шунингдек, ўнта кам бир ва ўнта кампир иборалари б/п фонемалари ёрдамида фарқланади.
Товушларнинг эшитилиш хусусиятларига кўра уларни таниб олиш функциясини ҳам кўрсатиб ўтиш лозим. Эшитилиши жи- ҳатдан фонема, бўғин чизиғи, урғунинг ўрни ва фразанинг ин- тонациясини таниб оламиз ва ўша ўринда уларни маълум қоида асосида талаффуз этамиз. Агар бу ўринларда улар нотўғри та- лаффуз этилса, таниб олиш функцияси бузилади. Чет тилига ўр- гатишда таниб олиш функцияси алоҳида аҳамиятга эгадир; 4) бў- ғин, урғу ва ннтонация нутқни ифодали қилиш учун экспрессив функция бажаради. Бу функция тилнинг стилистика босқичидаги фоностилистика деб аталувчи қисмида ўрганилади. Хусусан, унли| ва ундош товушларни чўзиб айтиш, бўғин орттириш, интонациянинг ,мелодияси! (оҳанги) ва урғусини одатдагидан кўра бошқача ай- тиш хусусиятлари фоностилистик белгилардир. Масалан, Ту-у- Ур! О-о-оҳ! Қе-е-ел! Ҳ-ҳ-ҳап сани! Ш-ш-шошмай тур! кабилар.
Фонетика ва фонология узвий боғдиқ бўлганидек, юқорида келтирилган тўртала функция ҳам бир-бири билан боғлиқдир. Бу функциялардан бирортасининг талаффуз жараёнида бузилиши (масалан, олма (мева) сўзининг биринчи бўғинидаги о фонемаси- га урғу қўйилса, унинг маъноси ўзгаради) бошқа функцияларни ўзгартириб юборади ва айниқса, чет тили талаффузида бундай хатолар нутқнинг тушунарли бўлишига путур етказади.
24-	§. Фонология назариялари
Тилшунослик тарихида товуш системасини ўрганиш икки давр билан характерланади: 1. «Фонема» тушунчаси пайдо бўлгунга қадар бўлган давр. Бу даврда фонема, товуш ва ҳарфлар ўрта- сидаги фарқ аниқ кўрсатилмай, товушлар талаффузининг сўзлар- даги маълум ҳолатларда этимологик ўзгаришларига кўпроқ эъти- бор берилган; 2. Фонология назарияларининг юзага келиш даври. Бу давр XIX асрнинг иккинчи ярмидан бошланиб, XX аср- да ҳам давом этади. Бу даврда товуш, ҳарф ва фонема тушунча- лари фарқ қилинди ва кейинча бўғин, урғу ҳамда интонациянинг тилдаги функционал томонлари ўрганила бошланди. «Фонема» тушунчаси ва терминини биринчи таклиф этганлар қаторида фо- нологиянинг асосчиси, машҳур рус ва поляк олими| И. А. Бодуэн де Куртенэ (1845—1929), унинг талантли шогирди Н. В. Кру- шевский (1851—1887), француз олими П. Пасси, инглиз тилшу- носи Г. Суит, швейцариялик таниқли тилшунос Фердинанд де Соссюр, рус олими П. К. Усларнинг номлари бор. Шу кунгача «фонема» тушунчасига бир қанча таърифлар берилди, бироқ термин ўзининг чуқур негизга эга бўлгани туфайли сақланиб келмоқда.
Фонологиянинг ривожланишида рус тилшуносларининг хиз- мати жуда буюкдир. Ҳозиргача рус ва совет тилшунослигида қуйидаги фонология назариялари яратилди:
1.	 И. А. Бодуэн де Куртенэнинг психологик фонология наза- рияси. Бу назарияга кўра «фонема» тилдаги товушларнинг пси- хик эквиваленти ёки товуш тушунчасининг киши онгида ҳис этил- ган бирлигидир. И. А. Бодуэн де Куртенэнинг кўрсатишича, фоне- ма тилдаги морфологик, синтактик ва семасиологик (маъно — мазмун томони) тушунчалар билан боғланган фонетик бирлик- дир*. У морфемалардаги товуш алмашувида айниқса аҳамиятли- дир. И. А. Бодуэн де Куртенэнннг фонология назарияси кейинги тилшуносликдаги илмий қарашларнинг шаклланишида катта роль ўйнади.
2.	 И. А. Бодуэн де Куртенэнинг талантли шогирди академик Л. В. Шчерба /1880—1944/ ўз устозининг қарашларини рнвож- лантирди ва физик фонология назариясини яратди. Л. В. Шчер- банинг фикрича, ҳар бир нутқ товуши бошқа нутқ товушлари каби қандайдир физик, механик ҳодиса ҳисобланади. Жонли нутқда товушлар турлича талаффуз этилади. Бу товушлар тил- даги сўз ва сўз формаларининг маъноларини фарқлай олувчи то- вуш типларига бирлашади. Бундай товуш типлари фонемалар дейилади. Умумий тушунча ҳисобланувчи фонеманинг якка хрлда нутқда талаффуз қилинувчи вакили фонеманинг оттенкаси деб аталади. Л. В. Шчерба бу таърифда материалистик диалектика- нинг умумийлик, яккалик ва алоҳидалик категориясини фоноло- гияда қўллаган. Л. В. Шчерба совет тилшунослиги назария ва методларини катта илмий қарашлар билан бойитган забардаст олимдир. Унинг илмий қарашларидан ҳозир ҳам совет ва чет эл тилшунослигида фойдаланилмоқда.
3.	 Л. В. Шчербанинг шогирдлари кейинча совет тилшуносли- гида икки фоиологик оқимга бўлиндилар. Бу икки оқим бир- бирига зид бўлмаган ва фақат илмий баҳс ёрдамида совет тил- шунослигини ривожлантиришга катта ҳисса қўшаётган ЛЛосква ва Ленинград фонология макгаблари назарияларидир. Москва фонология мактабининг вакиллари машҳур совет тилшуносла- ри — А. А. Реформатский /1900—1978/, П. С. Кузнецов /1899— 1968/, В. Н. Сидоров, Р. И. Аванесов, М. В. Панов, А. М. Сухотин ва бошқалардир. Ленинград фонология мактабининг вакиллари таниқли совет тилшунослари — Л. Р. Зиндер, М. И. Матусевич,
А.	Н. Гвоздев, В. И. Литкин, Ю. С. Маслов ва бошқалардир.
Москва ва Ленинград фонология мактабларининг илмий қа- рашларидаги асосий фарқларни кўрсатиб ўтамиз. Москва фоно- логия мактаби фонемага таъриф берйшда морфема тушунчасига, яъни тилнинг энг кичик маъноли бирлигига суянади. Бунда мор- фемалардаги товуш алмашувида иштирок этувчи товушлар бир фонемага бирлаштирилади. Масалан, вода [вада], вдди [водм], на воду [на въду] морфемаларидаги о/а/ъ товуш алмашуви £ир о фо- немасининг вариантлари ҳисобланади. Ленинград фонология мак- таби фонемага таъриф беришда сўз формаси тушунчасидан келиб чиқади ва юҳорида келтирилган мисолдаги о, а, ъ товушларининг ҳар бирини алоҳида фонеманинг вакили сифатида ҳарайди. Бу икки қараш ўртасидаги тафовутлар яна кучли ва кучсиз пози- циялар муносабатида, фонемалар алмашуви, фонологик нейтра- лизация ва бошқа масалаларда кўринади. Ҳар икки фонология мактабининг назария ва методлари кўпчилик тилларнинг фонема- лар системасини илмий тадқиқ этишда муваффақият билан қўл- ланиб келмоқда.
4.	Совет олими С. И. Бернштейн таклиф этган фонология на- зарияси алоҳида қарашлари билан ажралиб туради ва у конкрет тилларни тадқиқ этишда жуда кам қўлланган. Туркий тиллар фонетика ва фонологиясини ёритишда И. А. Бодуэн де Қуртенэ ва Л. В. Шчерба традицияларига асосланган назария ва метод- ларни машҳур турколог олимлар В. В. Радлов (1837—1918),
В.А. Богородицкиц (1857—1941), Е. Д. Поливанов (1891—1938),
Н.	Қ. Дмитриев (1898—1954), С. Е. Малов (1880—1957) кабилар ривожлантирдилар. Узбек тили ва шеваларини ўрганишда катта хизмат қилган йирик совет олими Е. Д. Поливанов ҳам Бо- дуэн де Куртенэнинг талантли шогирдларидан бири эди. Е. Д. Поливанов алоҳида фонология назариясини яратмаган бўл- са ҳам, устозининг фонемага психологик ва морфологик қараш- ларини кўпроқ функционал жиҳатдан асослашга уринди ва улар- ни туркий тиллар ҳамда бошқа кўпгина тиллар мисолида изоҳ- лаб берди. «Фонема» термини ва тушунчасини совет туркология- сига биринчи марта 1920 йилларда таниқли олим Н. К. Дмитриев киритгаи бўлса, уни ўзбек тилшунослигида биринчи бор ўша йилларда проф. Е. Д. Поливанов қўллади.
Чет эл тилшунослигида кенг тарқалган фонология назарияла- ри қуйидагилардир:
1.	Прага лингвистика мактабининг фонология назарияси жа- ҳонда кенг тарқалган. Унинг вакиллари Прага фонология макта- би назариясининг асосчиси машҳур олим Н. С. Трубецкой (1890— 1938), Р. Якобсон, В. Матезиус, Б. Трнка, И. Вахек ва бошқалар- дир. Бу мактабнинг, хусусан, Н. С. Трубецкойнинг фонологик назарияси ва методлари бир неча тилларни илмий ўрганишда қўлланган ва ҳозирги даврда ҳам қўлланиб келмоқда. Прага фонология мактаби фонологик оппозициялар классификацияси, фонологик нейтрализация, корреляция, фонемаларнинг бирикма- лари ва бошқа қатор масалаларни илмий-назарий тадқиқ этиш методларини таклиф этди. Бу мактабнинг қарашлари совёт тил- шунослигида ҳам кенг ўрин олди. Шу сабабли улардан баъзила- ри юқорида (23-§) кўрсатиб ўтилди. Прага фонология мактабининг баъзи камчиликларини тузатишда ва бу назарияни ривожланти- ришда совет тилшуносларининг хизмати айниқса катта бўлди.
2.	 Лондон фонология мактаби ва унинг йирик намояндаси Д. Жоунз таклиф этган физик (акустик) фонология назариясига (Англия) асосан фонема акустик жиҳатдан бир хил бўлган «товушлар оиласи»дйр. Д. Жоунз фонема тушунчасини совет олими Л. В. Шчербадан қарз олганини айтиб ўтади (Э. Лопез. ТЬе рЬопеше, йз па1иге апб изе, Сат- ЬпЬ§е, 1954, р. 8). Бу назария инглиз тили фонемалар системасини ўрганишда энг кўп қўлланилган назариядир.
3.	 Дистрибутив фонология назарияси (АҚШ) бўйича фонема акустик жиҳатдан бир хил бўлган «товушлар синфи» ёки «алло- фонлар синфи» дир.
4.	 Дихотомик фонология назарияси (АҚШ) ҳам кенг тарқал- ган бўлиб, у жаҳон тилларидаги фонемаларни ўн икки жуфт би- нар фарқланиш белгилари асосида тасниф этиш методини таклиф этди. Бироқ бу назариядаги баъзи камчиликлар, хусусан, барча фарқловчи белгиларининг бинар, яъни иккитадан қарама-қарши- лик асосида берилгани, уларни спектрал анализ қилиш натижа- лари барча тиллар учун хос эканлиги, терминларнинг ноқулай ва тушунарли эмаслиги каби қатор масалалар тузатишларни тақо- зо қилади. Бу камчиликлар бартараф қилиниб, у кўпгина тиллар- нингфонемалар системасини тадқиқ қилишда қўлланиб келмоқда.
Бошқа кенг тарқалмаган фонологик назариялар қуйидаги- лардир:
5.	 Макро ва микрофонема назарияси. Бу назария АҚШ тил- шуноси У. Туодл томонидан 1935 йилда таклиф этилган.
6.	 Глоссематик фонология назарияси (Дания).
7.	 Икки поғонали фонология назарияси.
8.	 Генератив фонология назарияси (АҚШ).
Бу фонология'назариялари ичида алоҳида қарашлар ва оқим- лар ҳам бор. Уларда тилнинг фонологик системасини жуда мав- ҳум тадқиқ қилиш ва схематик равишда қараш ҳоллари мавжуд. Ьундай камчиликлар уларни конкрет тилларга татбиқ этишда қийинчилик туғдиради. Ҳақиқий фонология назариялари чуқур илмий асосланган ва тилларни тадқиқ этишда қулай методларни таклиф этган бўлиши лозим.
25-	§. Транскрипция
Маълум тил ёки шевадаги товушлар талаффузини, айрим шахслар нутқини махсус белгилар ёрдамида айнан ёзиб олиш транскрипция дейилади. Транскрипция нутқ товушларининг та- лаффузини илмий тадқиқ қилишда ва чет тилларнинг талаффу- зига ўргатишда катта аҳамиятга эгадир.
Транскрипция, асосан, икки хил бўлади: фонетик ва ф о- нологик транскрипция. Фоиетик транскрипцияда ҳар бир товуш учун махсус белги қўйилади. Бунда товушларнинг маъ- лум ҳолатда артикуляцион-акустик томондан ўзгариши ҳисобга олинади ва фонемаларнинг ҳар бир варианти учун алоҳида бел- ги қабул қилинади. Шу сабабли у баъзан аллофоник транскрип- ция дейилади. Фонетик транскрипция белгилари квадрат қавс ичида кўрсатилади. Масалан, [р, I, к] фонемаларининг унлидар- дан олдин талаффуз қилинувчи аспирацияли вариантлари [пҳ, тҳ, кҳ] белгилари билан берилади. Фонетик транскрипция белги- лари талаффуз қилинувчи товушларнинг барча хусусиятларини кўрсата олади.
Фонологик ёки фонематик транскрипция сўз, сўз формалари ва морфемаларни фарқлай олувчи ҳар бир фонема учун бир бел- ги қўйиш принципига асосланади. Бунда фонеманинг вариантла- ри, яъни товушларнинг талаффузи ҳисобга олинмайди. Фонологик транскрипция белгилари вертикал чизиқдаги қавс ичида /р/,/1/, /к/ берилади.
Халқаро Фонетик Ассоциация таклиф этган транскрипция сис- темаси латин алфавитидаги ҳарфларни қисман ўзгартириш асоси- да тузилган.
Баъзи тилларда алфавитга қисман ўзгартиришлар киритиш ёрдами- да тузилган транскрипция ҳам қўлланади. Бундай транскрипция сис- темаси рус, ўзбек ва бошқа тилларда ҳам ишлатилади. Ёзувдаги ҳарфларни баъзи тузатишлар ва ўзгартишлар асосида тузилган белги- лари графематнк транскрипция деб юритилади. Бундай транскрипция- нинг бир тури В. В. Решетов ва Ш. Шоабдураҳмонов томонидан таклиф этилган бўлиб, у ўзбек диалект ва шеваларида учрайдиган товушлар- ни ифодалашда қўлланган. Бу транскрипция системасида ўзбек алфа- витидаги барча унли ва ундош ҳарфлар қўлланган. Унда бошқа тил алфавитларидан [у, 0, э, н] каби унли белгилар олинган, [у] ва [0] белгилари у'(масалан, қул [қул], кул [кул]) ва ў (масалан, кўмир [комир], кўз [кез]) фонемаларини ифодалаш учун қўлланган. [э] бел- гиси олд қатор, лабланмагэн а унлиси (масалан, ака [экэ]), [э]) бел- гиси о ни (масалан, бола [бэлз]), [ъ] белгиси [и] ва [н] оралиғидаги жуда қисқа товушни (маеалан, биз [бъз]) ифодалайди. Бу транскрип- ция системасида ўзбек алфавитидаги барча ундош ҳарфлар баъзи диа- критик белгилар ёрдамида ундош товушларни ифодалаш учун қўллан- ган. Масалан, [л'] тил олди юмшоқ товуш, [г'] [г] дан кўра саёзроқ юмшоқ товуш, [к'] [к] дан кўра саёзроқ юмшоқ товуш, [нгк] қўшиб
Халқаро Фонетик Алфавит'(1951 йил)
(еиаЛр)
квххокд	Г^.						х:			
ь-влш(1еф							<Я			
бккАа^	ьл
сг	2			&	ОГ	Я
X	X)	СО
X*
О* ® О О &э
к ^ ь	
йккэд	ЬД	С?					?-
X	%	э>» о сэ са -+-»
к	
(Мошио!)
1ГВХВ1ГВ Ц	о			=С			о	%	к
о >.08
Е-	
1ГВХВ1Г
-впоэачку							С'Г~
о			
йккоэа
-чквохвквц		-					ю *	)			
энэкфоФхэд	тз
"1	с?				ь»	N
(/)			
с1к1гоэачп-в ва квхнэ)]'	-*->	с	са	-	и	и	п
N
(П
ю
ф	ч		
(ггвх
-нэс/оирви1)
гпих-двр/-		Е"					> •ч—<	Р		
* (цвирвкид) 9ВК-9В1/	(X	Б'					сз
»0-	>
&	'Н' °	
	Портловчилар	я
>»
Си
>»
03	4
Латерал-фрикативлар	Латерал-фрикатив бўлмаган	Титроқ	Тил олди, кучсиз	Сирғалувчилар
(фрикатив)	Фрикатив бўлмаган ярим унлилар	К К Е V «о> о
Е О- О. »•
МСЧ1ХО	
						бвшпоЯнд	ЙВ1ГИ1ШХ	
талаффуз қилинадиган [нг] товуши каби. Қуйида шу транскрипция- дан намуна келтирамиз: Социалистик мусобақанинг, меҳнатга ком- мунистик муносабат ҳаракатининг ҳар бир меҳнатчи, ҳар бир коллектив ва ҳар бир тармоқнинг юксак натижаларга эришувига, тарбиявий вазифаларни ҳал этишга кўрсатадиган таъсирини бутун чоралар билан кучайтириш зарур. Соцъэлъстък мусобэқэнънг, меҳ- нэтгэ кэммунъстък муносэбэт ҳэракатънънг ҳэр бър меҳнэтчъ, ҳэр бър кэллектъв ва ҳэр бър тэрмэқнънг йуксэк нэтижэлэргэ эръшувъгэ, тэрбийэвъй вэзъфэлэрнъ ҳэл этъшгэ керсэтэдъгэн тэ'сърънъ бутун чэрэлэр бълэн кучэйтъръш зэрур.
Халқаро Фонетик Ассоциация томонидан 1907—1908 йилларда таклиф этилган ва кейинча 1925 ва 1951 йилларда тузатишлар киритилган транскрипция ҳозир ҳам қўлланиб келмоқда. Бу транскрипцияни такомиллаштиришда машҳур совет тилшунослари акад. Л. В. Шчерба, проф. Е. В. Поливанов катта ҳисса қўшди. Халқаро Фонетик Ассоциациянинг 1951 йилда қабул қилган тран- скрипция системаси баъзи камчиликлардан холи эмас эди. Чу- нончи, унда жаҳон тилларидаги турли товушларнинг хусусиятлари қамраб олинмаган, баъзи товушларнинг транскрипцион белгилари мураккаб (масалан, сирғалувчи ундошлар, лабланган унлилар ка- би) ва ноаниқдир.
Халқаро Фонетик Ассоциация таклиф этган транскрипция Халқаро Фонетик Алфавит номи билан аталади (таблицага қаранг). Ундаги товушларнинг айрим хусусиятларини кўрсатувчи белгилар диакритик белгилар дейилади. Бундай диакритик белгилар қуйидагилар:
/—/ — товушнинг назализация қилиниш белгиси;
/о/	—жарангсиз товуш белгиси (1);
/х// — жарангли товуш белгиси /з/;
/ (/ — қисман аспирация белгиси: у /р, 1, к/ ва бош- қа товушлардан кейин келади.
/\у/ — лаб ундоши белгиси /Ь/;
/П/ — тиш (дорсал) артикуляцияси белгиси /1/;
П
I о / — юмшатиш (палатализация) белгиси /г/;
/ о / — унлининг махсус торайиши /е/;
Л/ — унлининг махсус кенгайиши /е^ /;
/_!_/ — тилнинг юқори кўтарилиши /е1/;
/т/ — тилнинг қуйи кўтарилиши /ет/;
/+/ — тилнинг олдинга ҳаракати /и+ ёки и/;
/—/ — тилнинг орқага ҳаракати / қ 1 /;
/ ) / — кучли лабланганлик белгиси;
/с/ — лабларнинг кучли даражада чеккага тортилган- лик белгиси;
/** / — тил ўрта товушлар Д, й/;
/ • I — бўғин ҳосил ҳилувчи ундош /п/;
1^1 — ярим УНЛИ;
Чўзиқлик, урғу ва тонни кўрсатувчи диакритик белги- лар қуйидагилардир:
/ :	/	—	тўла чўзиқлик;
/ •	/	—	ярим чўзиқлик;
I'	I	—	биринчи даражали урғу	(тепага қўйилади);
/	I	— иккинчи даражали урғу	(пастга қўйилади);
/	/	—	энг юқори тон (тёпага	қўйилғди);
/—/ — энг паст тон (пастга қўйилади);
I' I — тоннинг юқори кўтарилиши (юқорига йўналади);
/ ' / — тоннинг пастга тушиши (пастга йўналади);
/\,/ — тоннинг жуда юқоридан пастга тушиши;
/\/ — тоннинг қуйироқ даражадан пастга тушиши;
/ Д / — кўтарилиб тушувчи тон;
/V/ — тушиб кўтарилувчи тон.
Турли тиллар учун турли хил транскрипцион ва днакритик бел- гилар қўлланади. Кўпинча айрим группадаги тиллар учун улар». даги товушлар ва урғунннг хусусиятларини назарга олувчи бирч лашган транскрипция қўлланади. Масалан, туркий тиллар, герман тиллари ва роман тиллари ўзларининг алоҳида транскрипция системаларига эга. Туркий тиллар учун бирлашган транскрипция машҳур совет тилшуноси Н. А. Баскаков томонидан таклиф этил- ган.1 Қуйида ана шу транскрипцияни айнан келтирамиз.
Унли товушларнинг асосий типлари учун транскрипция белгилари
	Латин алфавити асосида	Рус алфавити асосида	
	Очиқ	ЁПИҚ	Очиқ	ЁПИҚ	
Тил
орқа	Лаблан-
маган	Лаблан-
ган	Лаблан-
маган	Лаблан-
ган	Лаблан-
маган	Лаблан-
ган	Лаблан-
маган	Лаблан-
ган	
	а	0	У. Ў	и, й	а	0	Ь1, Ь1	У. Ў	
Тил олди	е, а, ё	0	1. V	0, й	9, Э Э	0	и, 1	У, Ў	
1 Н. А. Баскаков. Проект ёдиной унифицированной фонетической транск- рнпции для тюркских язмков на латинской и русской основах. «Советская тюрко- логия», 1977, № 2, стр. 52—54.

Диакритик белгилар: о — лабиализация;
— —ёпиқ;
Т — очиқ;
> —чуқур орқа қатор < — анча олд қатор;
уа,
1»
V —қисқа;
 назализация;
/• —ярим чўзиқ;
/: — чўзиқ
/и И— фарингализация (бўғиз) даражаси
—	 кучли урғу
—	 кучсиз урғу ма — дифтонглар , ие —дифтонгоидлар
Ундош товушларнинг асосий типлари учун транскрипция белгилари
Ҳосил бўлиш N. ўрни
Ҳосил бўлиш N. усули N.	Лабиал	Тил олди	Тил ўрта	Тил орқа	Увуляр	Глоттал (бўгиз)	
	Лаб-лаб	Лаб-тиш	Дорсал |	Апикал	Какуминал					
Шовқинлилар I	Портловчи	Соф	р, ь
П, б		Б й- т, д				к, й
к, г	Ф ч' қ. ғ	/	
		А())фрикат			с, 3 ц, ДЗ	\/ ч/
с, 3 ч, ж						
	Сирғалувчи	Бир фокус- ли	ф, V/
ф» В	Г, V
Ф, В	5, 2
С, 3	0, V
?, 3		}
Й		X
X, ғ	Ь
ҳ	
		Икки фо- кусли			5
1
с	IV Г
ш, ж	ч/ ч/ 8, 2
Ш, Ж					
Сонор	Бурун	гп
м		п
н			П]
нь	В'
Н	В
н		
	Ен				1
л						
	Титроқ					Г
Р			К
Р		
Ундошларнинг диакритик белгилари:
О —	лабиализация;	|и	—	бўғизни қисиш;
~ —	назализация;	|'	—	палатализация;
Т —	жарангли;	|'	—	аспирация;
л —	жарангсиз;	|ь	—	фарингализация.
Юқоридаги транскрипция товушлар (фонетик) ва фонема- ларни (фонологик) махсус белгилар билан кўрсатишда қўлла- нади. Нутқдаги интонацияни турли махсус белгилар асосида ил- 
мий ва амалий жиҳатдан кўрсатиш учуй қўлланувчи' тонетйк транскрипция ҳам мавжуд. Фразадаги урғули ва урғусиз бўғйн- ларни, нутқ оҳангини, ритмик-мелодик воситаларни, қиСқа ва чўн зиқ паузани кўрсатиш учун қўлланувчи махсус фонетрк белгилар тонограмма деб юритилади. Масалан, урғули бўғин /—/ белгиси билан, урғусиз бўғин / • / билан, қисқа пауза /1 /, фраза боши ва охиридаги чўзиқ пауза / || / билан кўрсатилади. Интонациясига кўра бир гап турли тонограммага эга бўлиши мумкин. ТилшуноС' лар томонидан фраза ва гапларнинг интонациясини ўрганиш учун қабул қилинган турли тонетик транскрипция белгилари мавжуд, Юқорида кўрсатилган белгилардан ташқари, баъзан музикада қўлланувчи нота белгилари ҳам интонацияни кўрсатишда қўлла« нади.
Фонетик ва фонологик транскрипциядан ташқари, тилнинг бошқа аспектларини ўрганиш учун қўлланувчи морфематик (мор- фема структураси ва унинг турларини ўрганишда қўлланувчи), лексематик (сўзлар ва уларнинг маъноларини ўрганишда қўлла- нувчи), графематик (ёзув тартибини ўрганишда ишлатнлувчи) транскрипциялар ҳам мавжуд.
26-	§. Транслитерация
Тиллар ўз ёзуви ва товушлар системаси билан фарқ қилади. Бир тилдаги сўзларни бошқа тилда ёзиш учун практик (амалий) транскрипциядан фойдаланилади. Бундай амалий транкскрипция кўпинча транслитерация (латинча 1;гапз — орқали, Шега — ҳарф) деб юритилади. Бир тилдаги сўзларни иккинчи тилда ёзиш учун сўзларнинг талаффузини ёзув учун мослаштириш зарур бўлади. Агар ҳар икки тилдаги товушлар бир-бирига яқин келса, трансли- терация қилиш анча қулай бўлади. Масалан, Бешп^габ — Ленин- град, Клеу — Киев, Зашагкапс!—Самарқанд, ТазИкеп! — Тош- кент, Тотзк — Томск каби. Лекин икки тилдаги ёзув ва талаффузда катта фарқ бўлиб, улардаги товушлар ва ҳарфлар бир-бирига тўғри келмаса, сўзларни транслитерация қилиш қийин- чилик туғдиради. Масалан, ШеЬзШг — Уебстер, ТЬошаз — Томас, ЕаИоп — Эльтон, 1заак — Исаак, МагБпе1: — Мартине, ТЬеобог—- Теодор, Науз — Хайз каби. Шунинг учун ҳам бир тилдаги сўзлар- ни бошқа тилда ёзилиши ва талаффузида кўпгина ноаниқликлар ва ҳар хилликлар бўлиб туради.
Транслитерацияда бир товуш ёзувда икки ҳарф билан (ёки ак- синча, талаффузда бир ҳарф икки товуш билан) берилиши мум- кин. Л. В. Шчерба русча киши номлари ва географик номларни латин ҳарфи билан транслитерация қилишни таклиф этган. Уму- ман, транслитерацияда ҳар икки тилдаги товушларнинг талаффу- зидаги яқинликлар ҳисобга олинади.'Транслитерация бир тилдаги киши номлари (улар «антропонимлар» дейилади), географик ном- лар (улар «топонимлар» деб юритилади) ва бошқа номларнинг иккинчи тилда беришда катта ёрдам беради. Бунда тилнинг гра- фик ва грамматик белгилари ҳисобга олинади. Лекин транслитера- цияда қўшимча ҳарфлар ёки диакритик белгилар қабул қилинмай- ди. Бир ўзлашган сўзни ёзишда унинг турли эквивалентларининг юзага келишини шу билан изоҳлаш мумкин. Масалан, атоқли совет ёзувчиси М. А. Шолохов инглиз тилида 5Ьо1осЬоу, итальян тилида 8с1о1окоу, чех тилида Зо1осЬоу, турк тилида Зо1оЬоу шаклида ёзи- лади.
27-	§. Орфоэпия
Ҳар бир адабий тил унда гапирувчи барча кишилар учун қа- бул қилинган умумий талаффуз нормаларига эгадир. Тилнинг талаффузи оғзаки нутқ формасига, ёзув эса ёзма нутқ формасига хос бўлиб, улар бир-бирига доим тўғри келавермайди. Орфоэпия (грекча ог!Ьоз —«тўғри» ва ероз —«нутқ») маълум тилнинг тўғ- ри талаффуз норма ва қоидалари тўпламидир. Бунда сўзловчи- ларнинг барчаси учун умумий бўлган талаффуз нормалари қабул қилинган бўлади. Орфоэпнянинг асосини тилнинг фонетик систе- маси, яъни ундаги товушлар, бўғин, урғу ва интонация ташкил этадн. Тўғри талаффуз этнш тилнннг орфоэпик нормаси деб юри- тилади. Албатта, орфоэпик нормадан четга чиқиш ҳоллари ҳам мавжуд. Чунончи, шевалар талаффузи, вульгар ёки бузиб талаф- фуз қилиш кабилар. Одатда, баъзи таянч шевалар талаффузи ада- бий тил талаффуз нормасига яқин туради. Масалан, рус адабий тилининг талаффузига Москва ва Ленинград талаффузи асос қи- (либ олинган. Узбек адабий тилининг талаффузига Тошкент ва Фарғона водийси шеваларннинг талаффузи асос қилиб олинган. Ҳар бир тил ўзининг маълум даврдаги орфоэпик нормасига эга бўлиб, бу даврлар ўтиши билан ундаги фонетик ва бошқа ўзга- ришлар натижасида ўзгариши мумкин. Фонетика ва фонология- даги назарий принцнпларга асосланиб, орфоэпия тилнинг талаф- фуз нормаларини амалий жиҳатдан қандай бўлишини белгилаб беради. Баъзан чет тилдан она тилига кирган сўзларнинг талаф- фузи ҳам шу қабул қилган тилнинг орфоэпик нормасига мослаш- тирилади (масалан, вокзал, рельс, миниатюра, жюри каби). Уз- бек тилида урғу, асосан, сўзнинг охирги бўғинига тушади. Бироқ рус тили ва у орқали чет тиллардан кирган сўзларда урғу ҳар хил бўғинларда бўлиши мумкин. Бу эса ўзбек тилининг орфоэпик нормасида урғунинг эркин, яъни сўзларнинг ҳар хил бўғинларига тушиш тартибини келтириб чиқарди (масалан, фйзик, физйк, Ва- шингтон, Лдндон каби). шч бирикмаси ўрнида ш талаффуз этиш ^оллари ҳам бор: церба, борш, каби.
Орфоэпия нормаси оғзаки сўзлашув нутқида ва расмий (офи- циал) нутқда баъзи ўзгаришларга учрайди. Орфоэпия театр, кино,
радио, телевидение, нотиқлик санъати ва нутқ маданиятидаги барча талаффуз хусусиятларининг йиғиндисини адабий нормага солиб турувчи мезон ҳисобланади.
28-	§. Тилдаги тарихий фонетик ўзгаришлар ва фонетик- фонологик қонуниятлар
Тил аста-секин ривожланиб боради. Тилнинг такомиллашуви ва ривожланиши маълум қонуниятлар асосида юз беради. Бу бошқа баъзи қонуниятлардан, хусусан, табиат қонунларидан фарқ қилади. Тил мураккаб ва кўп қиррали ижтимоий ҳодиса бўлиб, ундаги барча элементлар бир-бири билан узвий равишда боғ- ланган. Шу сабабли тилдаги қонуниятлар ҳам бир-бири билан боғланади. Чунончи, тилдаги тарихий-фонетик ўзгаришлар маъ- лум фонетик-фонологик қонуниятлар асосида рўй беради ва бу эса, ўз навбатида, грамматик ва лексик ўзгаришларга ҳам таъсир этади. Тилдаги тарихий-фонетик ўзгаришларни қандайдир физио- логик ёки физик қонунлар асосида тушунтириш мумкин эмас. Фонетик-фонологик қонуниятлар тилнинг ички қонуниятлари ҳи- собланади. Бу фақат тилшунослик томонидан илмий тадқиқ қи- лиш борасида изоҳланади. Тилдаги тарихий-фонетик ўзгаришлар- ни ўрганувчи қиёсий-тарихий тилшуносликнинг соҳаси қиёсий- тарихий фонетика деб аталади. Тиллардаги, кўпинча қардош тиллардаги (славян, герман, роман, туркий тиллари каби) тари- хий-фонетик ўзгаришлар натижасида сўзлардаги этимологик ва . генеологик, яъни келиб чиқиши жиҳатдан ўхшашлик ва фарқлар- ни қиёсий-тарихий фонетика аниқлаб беради. Қейинча қариндош ва қариндош бўлмаган тиллардаги тарихий-фонетик ўзгаришларни ва ҳозирги фонетик-фонологик ўхшашлик ва фарқли аломатларни ўрганиш натижасида типологик ва қиёсий-типологик фонетика ҳамда фонология соҳалари вужудга келди. Умуман, тилнинг ри- вожланиш қонуниятлари сингари, тарихий-фонетик ва фонологик ўзгаришларни ўрганишдаги фонетик ва фонологик қонуниятларни ҳам қуйидаги типларга бўлиш мумкин:
1)	умумий фонетик қонуниятлар барча тилларга хос бўлган универсал ҳолдаги тартиб ва қоидаларни белгилаб беради ва улар тилнинг бошқа босқичларида рўй берувчи умумий ҳодиса- лар билан ҳам боғланади. Масалан, туркий тилларда сингармо- низм (унлиларнинг уйғунлашуви ёки унлилар гармонияси) қо- нунияти мавжуд бўлиб (ўзбек тили бундан қисман мустасно), у сўз ўзагидаги унлининг унинг аффиксидаги унли билан уйғунла-
I шувида кўринади. Бундай сингармонизм ҳодисаси унлиларнинг тил ва лабнинг ҳолатига кўра уйғунлашуви билан изоҳланади. Масалан, қозоқ тилида: аттар, баштар; туркман тилида: барар,
дашар; қирғиз тилида: оттуз, мойун, тунду кабилар.
.	2) хусусий фонетик қонуниятлар айрим тиллар учун хос бўл-
ган ҳоднсаларни изоҳлайди. Масалан, бошқа туркий тилларга хос бўлган сингармонизм илгари ўзбек тилида ҳам мавжуд бўлиб, унли фонемалар 8—9 та бўлган.1 Тарихий-фонетик ўзгаришлар
ўзбек тилининг ички алоҳида фонетик ҳонуниятлари ва ташҳв таъсир натижасида, яъни бошқа тиллар билан алоқаси борасида кўрсатилган хусусиятлар ўзгаришларга учраган. Ҳозирги ўзбек адабий тилида 6 та унли фонема бўлиб, улар тилнинг кўтарилиши (юқори, ўрта, қуйи) ва лабнинг ҳолатига кўра фонологик оппо* зицияни ташкил қилади:
и-у
э(е)-ў
а — о
Бу фонетик ва фонологик аломатлар бошқа туркий тиллар учун хос эмас.
Фонетик ва фонологик қонуниятлар тилдаги ички ва ташқи факторлар натижасида яратилади. Баъзан эса ҳар икки фактор ҳам бир йўла таъсир қилиши мумкин. Масалан, ўзбек тилида о фонемаси ҳақида икки хил фикр мавжуд. Биринчи фикр ўзбек тилининг ички фонетик факторларига асосланиб, о фонемаси а фонемасининг лаб ва чуқур тил орқа ундошларидан кейин келиб, о-лашганини кўрсатади. Иккинчи фикр ташқи факторларга асос- ланиб, ўзбек тилидаги о фонемаси форс-тожик тилининг таъсири остида ҳосил бўлган деб ҳисоблайди. Кейинги қараш проф. Е. Д. Поливановга тегишлидир. Эрон тиллари таъсири остида ўз- бек ва туркман тилларида бўлган веляр л фонемаси йўқолган. Узбек шеваларида сингармонизмнинг йўқолишига ҳам эрон тил- лари таъсир қилган деб ҳисобланади. Шевалар орфоэпик, грам- матик ва лексик нормалардан ташқарида бўлгани туфайли улар- да турли ўзгаришлар сақланиб қолади ва аста-секин адабий тилга ҳам кўчади.
Фонетик қонуниятлар хронологик (давр) жиҳатдан икки тур- ли бўлади: 1) диахроник фонетик қонуниятлар бир гуруҳ тиллар ёки айрим бир тилнинг тарихида рўй берган тарихий-фонетик ва фонологик ўзгаришларни ўз ичига олади; бу тарихий ҳодисаларни ўрганувчи тил тарихининг бир бўлими — диахроник (тарихий) фонетика ва фонология деб юритилади. Юқорида кўрсатилган та- рихий товуш ўзгаришлари ана шундай диахроник фонетикага оид хусусиятлар ҳисобланади; 2) синхроник фонетик қонуниятлар ҳо- зирги даврда бўлаётган бир қанча тиллардаги ёки маълум бир тилдаги товуш ўзгаришлари ва урғунинг табиатига оид хусусият- ларни избҳлаб беради. Бунда ҳозирги тиллардаги янги талаффуз тенденциялари ҳам ўрганилади. Масалан, ҳозирги ўзбек тилида унлилар тил олди ундошларидан кейин тил олди ва тил орқа ундошларидан кейин тил орқа вариантларга эга бўлади. Рус ти- лининг баракали таъсири натижасида ҳозирги ўзбек тилида ц, ф, ж фонемалари мустаҳкам ўрин олди ва урғу ҳам кўчма табиатга эга бўлди.
Тарихий-фонетик ва фонологик ўзгаришлар турли ҳодиса ва жараёнларни ўз ичига олади. Масалан, туркий тиллар ва улар- нинг шеваларига хос бўлган о-лашиш, й-лашиш, ж-лашиш, ё-ла- шиш каби ҳодисалар, герман тиллари тарихидаги умлаут, яъни тил орқа лабланган унлиларнинг кейинги бўғиндаги /}/ товуши таъсирида тил олди ҳолатига ўтиши, аблаут, яъни ички флексия- даги товуш алмашуви кабилар ана шундай ҳодисалардир.
Фонетик ва фонологик ўзгаришлар натижасида тилдаги фо- немалар сони камайиши ёки кўпайиши мумкин. Бунда икки ҳо- диса рўй беради. 1. Икки фонеманинг бир фонемага бирлашиши конвергенция дейилади. Узбек тили тарихида бўлган тил олди ва ва тил орқа, қисқа ва чўзиқ унли фонемалар кейинча бирлашиб, ўрта чўзиқликка эга бўлган 6 та унли фонемани ҳосил қилган.
2.	Бир фонеманинг иккиз фонемага ажралиши дивергенция дейи- лади. Масалан, қадимги туркий тилда битта а фонемаси кейинча икки фонемага ажралган: а ва о. Бу ҳодиса дивергенция жараёни натижасидир.
Фонетик қонуниятларга товушларнинг комбинатор ва пози- цион ўзгаришлари ҳам киради. Чунки товушлар турли ҳолатлар- да ҳар хил ўзгаришларга учрайди. Чунончи, товушлар очиқ ур- ғули бўғинда чўзиқ ва ёпиқ урғусиз бўгинда қисқа талаффуз этилиши мумкин. Бундай ҳолат ҳам кўпгина тарихий ва ҳозирги товуш ўзгаришларини келтириб чиқаради. Фонетик ва фонологик қонуниятларии тилнинг бошқа босқичидаги ўзгаришлар билан боғлиқ ҳолда ўрганиш тилшуносликни янги илмий хулосалар би- лан бойитиши мумкин.
АДА БИЁТЛАР
Аванесов Р. И. Фонетика современного русского литературного язнка. Изд. МГУ, 1956.
А х м а н о в а О. С. Словарь лингвистических терминов. М., 1966.
А х м а н о в а О. С. Фонология. Морфонология. Морфология. Изд. МГУ, 1966.
Б а с к а к о в Н. А., Содиқов А. С., Абдуазизов А. А. Умумий тилшунослик. Томкент, «Уқитувчи», 1979, II боб.
Бондарко Л. В. Звуковой строй современного русского язьша. М., 1977, (Эксперимеитал фонетикаиинг методлари бу китобда тўла изоҳланган.)
Б у л а н и н Л. Л. Фонетика современного русского язьжа. М., 1970.
Зиндер Л. Р. Обшая фонетика. Изд. ЛГУ, 1979.
Матусевич М. И. Современннй русский язнк. Фонетика. М-> '976.
Новое в лингвистике. Внп. II, М., изд. «Прогресс», 1962, Раздел «Дихотоми- ческая фонология».
Решетов В. В. Узбекский язнк, ч. I. Введение. Фонетика. Ташкент, 1959.
Реформатский А. А. Введение в язнковедение. М., 1967, стр. 153—242.
Реформатский А. А. Из истории отечественной фонологии. Очерк. Хрестоматия. М., 1970.
Трубецкой Н. С. Основн фонологии. М., 1960.
1Ц е р б а Л. В. Язнковая система и речевая деятельность. Л., 1974.
Азизов О. Тилшунбслиқка кнриш. Тошкент, 1963, 20—38-бетлар.
Қўчқортоев И., Қ ў ч қ о р т о е в а Р. Тилшуносликка кириш. Бириичи қнсм, Тошкент, 1976, 9—25- бетлар.
/'

29-	§. Жамият тарихида ёзувнинг аҳамияти
Езув кишиларнинг ўзаро алоқа қилишида, фикр алмашишида муҳим воситадир. Езувнинг пайдо бўлиши, алоқанинг махсус во- ситаси сифатида хивмат қилиши катта аҳамиятга эга бўлди. Езув туфайли кишилик тажрибаси авлоддан авлодга етказилмоқда.
Езув учун вақт ва масофанинг аҳамияти йўқ. Езувнинг хабар етказиш имконияти туфайли турли масофадаги-—дунёнинг турли нуқтасида пайдо бўлган йирик сиёсий, илмий, техникавий ва ада- бий воқеалар барча халқларнинг мулкига айланади.
Илмий тафаккур тараққиётида ҳам ёзувнинг роли каттадир. Турли формулаларда ўз ифодасини топган фан кашфиётлари шу соҳа билан қизиқувчи ҳар бир кишининг бойлигига айланади. Ҳарф ёзуви асосида пайдо бўлган илмий еимволика тафаккур тараққиётини тезлаштиришда, фикрлаш, ўйлаш ва исботлаш- нинг янада юқори даражага кўтарилишида муҳим роль ўйна- моқда.
Езув жамият тарихи, адабиёт ва санъат тарихиии, тил тарихини ўрганишда ҳам асосий манба ҳисобланади. Айниқса тил тараққиё- тида бўлган ўзгаришларни ўрганишда ёзма манбаларнинг роли каттадир.
Маълумки, тил — ўзгарувчан ҳодиса. Лекин тилда содир бўла- ётган ўзгаришлар (луғат состави ҳисобга олинмаса) шундай се- кинлик билан амалга ошадики, буни бир авлоднинг яшаш дав- рида ажратиб олиш ва уни қайд қилиш баъзан қийинчилик туғ- диради. Уч-тўрт авлоддан кейин эса, тилнинг фонетик, грамматик ярусларидаги силжишлар кўзга ташлана бошлайди. Бундай сил- жишларни фақат бир нарса туфайли, яъни ёзув орқали билиб олиш мумкин (гап ёзув пайдо бўлгандан сўнгги давр ҳақида бо- ради). Агар ёзув бўлмаса, тил эволюцияси тўғрисида бизда ҳеч қандай тасаввур бўлмас эди. Фақат ёзув борлиги учунгина биз тилнинг тарихий тараққиётини кузатиш имкониятига эга бўла- миз, бу ривожланишни қайд қиламиз, олдинги авлодларимиз тилини ўрганиб, уни ҳозирги даврдаги тил билан қиёслаймиз, тилнинг ривожланиш йўлини ўрганамиз, тилга кириб келаётган янгиликларни ва уларнинг сабабини аниқлаймиз. Тилнинг луғат составидаги ўзгаришлар ҳам кўпроқ ёзув орқали аниқланади. Қуйидаги гапга диққат қилинг: Солиҳ Махдумнинг оюўмардлиги кўпинча йигирма пайса этдан нарига оилмас, шунда ҳам болалар- дан мўмайроқ «озодлик» келиб қолса ёки панжшанбалик кутган- дан ортиқ тушса... (А. Қодирий, «Меҳробдан чаён».)
Бунда маҳдум, жўмардлик ва пайса сўзлари ҳозирги тили- мизда ишлатилишдан чиқиб, архаик сўзлар қаторидан ўрин ол- ган; панжиланбалик сўзи ҳам текстда ишлатилган маъносида ҳо- зир қўлланмайди. Бу ўзгаришларни қайд қила олишимизнинг боиси ёзувдир.
30-	§. Езувнинг пайдо бўлиши
Езувнинг пайдо бўлганига кўп вақт бўлгани йўқ. Баъзи тил- ларнинг ёзуви ҳозиргача йўқ. Масалан, Америка қитъасидаги маҳаллий аҳолининг айримлари ўз ёзувига эга эмас. Революдия- гача Россияда яшовчи кўп халқларнинг ўз ёзувлари бўлмаган. Улар Улуғ Октябрь содиалистик революцияси ғалабаси туфайли- гина ўз ёзувларига эга бўлдилар.
Езувнинг ҳозирги кўринишлари эҳтиёж туфайли қатор изла- нишлар ҳамда дастлабки ёзувни узоқ вақт давомида такомиллаш- тира бориш натижасида пайдо бўлди. Бошланғич даврларда хо- тирада сақлаб қолиш воситаси табиат предметлари бўлган. Ов- чиларнинг таъкидий белгилари, предметлар символикаси шундай вазйфани бажарган. Масалан, қарама-қарши қабила вакиллари- нинг навбатма-навбат трубка чекиши тинчлик символи бўлган. Славян қабилаларида илгари ва ҳозир ҳам меҳмонни нон ва туз билан кутиб олиниши дўстлик ва ҳурмат белгисидир.
Геродотнинг ҳикоя қилишича, скифлар форсларга қурбақа, сичқон, қуш ва бешта камон жўнатганлар. Бу «предмет» мактуби қуйидагича ўқилган. «Агар сизлар, форслар, қуш каби осмонда уча олмасангиз, қурбақа каби ботқоқликда сакраб юролмасангиз, сичқон каби ерга яширина олмасангиз, бизнинг камонларимиздан отилган ўқлар зарбидан йўқ бўлиб кетасизлар».
Предметларнинг тушунчаларни символлаштириш имкониятидан қадимги қабилалар турлича фойдаланганлар. Масалан, ҳиндлар- нинг вампум деб аталган ёзувида оқ ранг тинчлик ва саломат- ликни, қора маржон доҳийнинг ўлимини ифода этган.
Символик ёзувда абстракт тушунчалар ҳам символлашти- рилади.
31-	§. Пиктография
Атроф.-теваракдаги нарсаларни суратда акс эттириш ҳамма халқларга хос хусусият. Утмишда, ҳозирги замон ёзувлари бўл- маган даврларда, одамлар баъзи ҳодиса ва воқеаларни узоқ ма- софага етказиш ниятини ёки замонда (вақтда ) абадийлаштириш мақсадларини жонли ва жонсиз нарсаларнинг расмини чизиш ор- қали амалга оширганлар. Бундай- ёзув пиктографик ёзув деб ном олган. Бу термин икки сўздан иборат бўлиб, биринчиси ла- тинча р1с1из—«чизилган» ва иккинчиси грекча §гарЬо—«ёзаман» 
деган маънони англатади. Бу ёзув бирликларини пиктограммалар деб аташади. Бу ёзувга мисол тариқасида АҚШнинг таииқли олими Л. Блумфильд қуйидагиларни келти/ради: Американинг маҳаллий оджибва қабиласининг бир аъзосида дарахтнинг узун пўстлоғи бўлган. Бу пўстлоғда бир қанча шакллар (тулки, бой- ўғли ва ҳоказо) чизилган бўлиб, булар ўзи айтадиган муқаддас қўшиқ тартибини кўрсатар эди. Яна бир мисол: мандан қабиласи- нинг бир аъзоси савдогарга иккита бир-бирини кесиб ўтган чизиқ ва бу кесмаларнинг бир томонига бир милтиқ билан қундуз ва унинг устига ўттизта параллел чизиқчаларни, иккинчи томонига эса савсар, сувсар ва қўтоснинг сурати чизилган мактубни юбор-

1. Шимолий Америка маҳаллий халқлари томонидан қўлланиладиган мавҳум тушун- чаларни символик ёзув орқали тасвирлаш (Я. Б. Шницёр).

бойқуш

каптар

бургут
шер

буқа

қуён
эркак		оғиз	
аёл	@	шаҳар	
	сз	Уй .	
бола	ш	тоғ	
		сув	
кўл
кафт	1	пальма
дарахти-
нинг
барги	
бармоқ	I	занжир	
оёқ		сават	

2.	Биринчи ва иккинчи устунларда араб тасвирий логограммалари, учинчи- сида тасвирий-схематик логограммалар.
ган. Бу хатнинг маъноси қуйидагича бўлган: «Мен савсар, сувсар ва қўтос териларини бир милтиққа ва ўттизта қундузнинг тери- сига алмаштиришга розиман».
Езувнинг бу тури мукаммал бўлмай, у биринчидан, расмлар орасидаги муносабатларни, уларнинг тартибини кўрсата олмайди ва бу бир мактубни бир неча хил ўқишга, талқин қилишга олиб келади, иккинчидан, бунда мавҳум тушунчаларни акс эттириш имкони йўқ даражададир,
32-	§. Логографик, иероглифик ва михсимон ёзув
Жамият тараққиётида пиктографик ёзув аста-секин мукаммал- лашиб борди ва натижада идеографик (грекча 1с1еа — тушунча ва ^гарЪо — ёзаман сўзларидан ташкил топган) ёзув пайдо бўлди.
Баъзи олимлар ёзувнинг бу турини логографик (грекча 1о§оз — сўз ва £гарЬо — ёзаман сўзларидан ташкил топган) ёзув деб ата- шади, чунки бундай ёзувдаги символлар фақат бизни ўраб турган муҳитдаги нарса-предметларни акс эттириб қолмай, тилдаги сўз- ларни ҳам акс эттиради: тилдаги ҳар бир сўз ўз символига эга бўлади.

куз
урмон
тоғлар

олоз	!
нон
УҚ
У*уЛ
камалак еи
Г~~° I қайик,

арфа

е*а*Й
одам
IX X
а б
ХГ ХГ V ^
д о
ж
3.	Кснкрет маънога эга бўлган сўзларни Шумер логограммалари орқали тасвир-
лаш.
Қуйида кадимги Шумер ёзувида сўзларнинг маъноларини аниқляш ёки унинг ўзгаришини кўрсатиш учун қўлланадиган ёрдамчи белгилар келтирилган:
*— турмоқ; б — асос; в — қуш; г — тухум; д - мих; е — бирлаштирмоқ; ж — оғиз; з — қорииг
и — ҳайкал.
Зски
форма	51НГИ
форма	Маъноси	Т алқии қилиниши	
/Л
1 'Ч	ш	асир	одам ва ғов	
Ш /ф лг Ф	А*	узмок,	дарахт устнда Қўл	
ор	э$
/	ёруг	қуёш ва ой	
о	оф
"7	қўшиқ
айтмоқ	оғиз ва қуш	
0 Й
й] 1	Рв]	эшитмоқ	эшик ва қулоқ	
А				

олов
I
дарахт
аланга
ўрмон
I
бутазор
I
учкунлар

Б
Хитой тилида мураккаб ва мавҳум матноли сўзларнинг логографик йўл билан
изоҳланиши (А);
Пастда бир турдаги иероглифларни қайтариш йўли билан сўз маъносини ўзгартиш
кўрсатилган (Б).
Логограмманшг пиктограммадан фарқи шундаки, пиктограм- ма бевосита предметни акс эттиради, логограмма сўзнинг маъно- сини изоҳлайди. Демак, логограмма бевосита предмет шакли бўл- май, у сўз маъносини акс эттирувчи шартли белгидир.

5. Тасвирий Крит логограммалари.
Бу ёзувнинг қийин томонларидан бири маъносини шакллар би- лан акс эттириш қийин бўлган логограммаларни ишлаб чиқиш- дир. Қадимги( араблар «юз минг» сонини «итбалиқ»нинг шакли ор- қали изоҳлашган. Хитойликлар эса «яхши» сўзини «аёл киши» бш лан «бола» символи орқали кўрсатишган.
Қадимги Ҳиндистон билан боғлиқ бўлган сонлар ҳам логограмма- ларга мисол бўлади. Масалан, 4 сони ҳаммага маълум, яъни ҳамма халқларда ҳам бир хил тушунча ифода қилади, лекин у турли тил- ларда турлича талаффуз қилииади: ўзбеклар тўрт деб, руслар чети- ре, инглизлар [Ь:], немислар [Б:г] каби. Мураккаб сонларнинг турли тилларда ўқилиши ҳам ўзига хос хусусият касб этади. Масалан, 91 сони ҳаммага тушунарли, лекин унинг талаффузи турли тилларда тур- ли хил, яъни «9» ва «1» сонларининг тартиби ва бу бирикманинг тар- киби ҳар хилдир: инглизлар уни [паш11 \¥лп], ўзбеклар тўксон бир, руслар девяносто один, немислар аксинча етипёпеипгфу яъни «бир ва тўқсон», французлар [ка!уе уе"о"2], яъни «тўрт марта йигирма ва ўн бир», данияликлар ['еп э Ьа1 Геш'з], яъни «бир ва тўрт ярим марта йигирма» деб ўқишади.
Логографик ёзувнинг пиктографик ёзувдан афзаллиги қуйида- гилардан иборат:
а) логографик ёзув хабар қилиниши лозим бўлган мазмунни анча муфассал акс эттира олади;
б) пиктографик ёзувда сўз тартиби ва сўз формалари ноаниқ- роқ, логографик ёзувда эса аниқ бўлади;
в) пиктографик ёзув субъективликка, ихтиёрийликка йўл қўя- ди, логографик ёзув эса барқарор логограммалардан ташкил топ- ган.
Логографик ёзувнинг бир оз мукаммаллашган формаси иеро- глифик ёзувдир. Иероглиф сўзи грекча Ь1го£1урЬо1 сўзидан олин- ган бўлиб, «муқаддас ёзув» деган тушунчага тўғри келади. Иеро- глифларда оз бўлса ҳам ифодаланувчи предмет билан боғланган бирор хусусият сақланиб туради. Бу ёзувдан қадимги Арабистон- да кенг фойдаланилган. Ҳозирги Хитой ёзуви ҳам шу типдаги ёзув- дир. Хитой ёзувининг иероглифик характери маълум даражада Хитойнинг ўзига хос тарихи, хитой сўзларининг бир бўғинли бўли- ши билан ҳам боғлиқ. Хитой ёзуви узоқ ўтмишда пайдо бўлган: бизнинг эрамиздан олдин XV асрларда инь қабилалари тараққий қилган ёзув системасига эга бўлган. I—II асрларда Сюй Шэнь хитой иероглифларининг катологини тузиб, бунга 10,5 минг иероглифларни киритади. Хитой тилида иероглифларни қўшиб сўз ясаш кенг тус олган. Хитой тилининг тўлиқ луғатларида 40 мингга яқин иероглифлар қайд қилинган. Ҳозирги замон текст- ларида эса 2—5 минг атрофида иероглифлар қўлланади. Бу ҳол ёзувга ўргатишда айрим қийинчиликлар туғдиради ва бу процесс узоқ муддатни талаб қилади. Ҳозирги вақтда иероглифларнинг сонини камайтириш, ёзувни соддалаштириш билан бирга, латин ёзуви асосидаги алфавитга-ўтиш масаласида ҳам тадбирлар амал- га оширилмоқда.
Агар логографик ёзувда баъзи мавҳум тушунчаларни ифода- 
6. Инь династияси даврида Хитой иероглифик ёзувидан намуна (М. Коэн).
1- пи (исм); 2- саккиз; 3- арслон; 4- йўл қўймоқ; 5- пи (исм); 6- олмоқ; 7- буғу; 8- ўн саккиз; 9- саккиз; 10- от; 11- бир; 12- ёввойи тўнғиз; 13- ўттиз; 14- ва (боғловчи); 15- икки.
М. Коэн бу ёзувни қуйидагича ўқишни тавсия қилади: Пига саккизта арслон олишға рухсат берилди, ўн саккизта ва саккизта буғу, битта от, ўттизта ва иккита
ёввойи тўнғиз.
лаш қийин бўлган бўлса, иероглифик ёзувда бу масала узил-кесил ҳал бўлди. Бунда алфавит тушунчаси ҳам пайдо бўла бошлайди. Чунки иероглифик ёзув асосида ёзилган текстни ўқиш учун бир қанча мавҳум тушунчаларни англатувчи белгиларни ва кўп миқ- дорда иероглифларни билишга тўғри келади.
Маълум шаклларнинг маълум предметларга боғланиб қоли- ши билан ёзув шакллари пайдо бўла бошлайди. Ёзув шаклларй (формалар) барқарор ва доимий бўлиб, у қамма вақт кишилар

томонидан бир хил қабул қилинади ва маълум шароитларда бош* цаларга тегишли маълумотларни етказиш мақсадида қўлланилади. Кишилар бу шаклларни яхши ўзлаштириб олганларидан сўнг, бу шакллар билан улар ифодалаётган предметлар орасидаги ўхшаш- лик аҳамиятга эга бўлмай қолади. Тез ёзиш ва кўпроқ маълумот 
етказиш мақсадида одамлар шакллариинг баъзи иккинчи даража- ли элементларини тушириб қолдирадилар ва натижада бу шакл- лар билан улар ифодалаётган нарсалар орасидаги ўхшашлик камайиб, у охири йўқ бўлиб кетиши мумкин. Бундай ўзгаришлар ёзувнинг қандай материалга ёзилаётгани ва қандай ёзув қуроли ишлатилаётганига ҳам боғлиқ бўлиши мумкин. Қадимгй Месо- потамияда қўлланилган миххат ана шундай ўзгаришларни ўз бо- шидан кечирган логографик ёзувнинг бир кўринишидир. Бу шакл- лар турли комбинациядаги узун ва қисқа михсимон чизиқлардан ташкил топган бўлиб, уларга пиктограммалар ва логограммалар асос бўлган.
Езувларнинг юқорида келтирилган барча турлари ўқиШ ва ўқитиш ишларини анча қийинлаштиради. Езувнинг оммавийла- шуви учун уни, албатта, осонлаштириш, соддалаштириш ва қу* лайлаштириш керак эди. Бундай заруриятнинг туғилишига яиа бошқа объектив сабаблар ҳам бор эди: савдо-сотиқнинг ривож- ланиши ва давлатларнцнг барпо бўлиши юқоридаги процессларни тезлаштиришга сабаб бўлди. Езувнинг соддалашиш процесси бир неча йўллар билан амалга оша бошлади. Булар қуйидагилар:
1.	 Лексик элементларнинг сонини янги шакллар билан кўпай- тириш ўрнига, янги тушунчаларни мавжуд логограммалар ёки иероглифлар комбинацияси орқали ифодллаш. Бу йўл билан хи- той ёзуви ривожлана бошлади. Масалан, «кўз ёши»ни ифодалаш учун «кўз» ва «сув»нинг комбинациясидан, «асирлик»ни кўрсатиш учуи «оёқ» ва «доира» ёки «айлана» комбинациясидан фойдала- ниш ва бошқалар. Лекин логографик ёзувни бу йўл билан содда- лаштириш ва қисқартиш унумсйз эди.
2.	 Логографик ёзувни соддалаштиришнинг иккинчи йўли сўз- ларнинг грамматик формаларига тааллуқлидир. Масалан, ло- гограммаларни ўзак сифатида қолдириб, грамматик маънолар учун янги логограммалар ўйлаб топиш, уларни ўзак логограмма- ларга маъносига қараб қўшиш. Бундай усул тил грамматикаси учун бирмунча силжиш бўлса ҳам, тилдаги логограмма ёки иероглифларнинг сонини қисқартиришга хизмат қилмас эди.
3.	 Езувни соддалаштиришнинг энг унумли ва прогрессив усу- ли фонографик ёзувга ўтиш эди. Бундай ёзув тилнинг фақат грамматик қурилишини ифодалаб қолмай, унинг фонетик тузили- шини, яъни сўзнинг товуш таркибини ҳам акс эттиради.
33-	§. Фонографик ёзув
Ёзувнинг бу тури ҳам кўп кўринишларга эга. Шулардан бири силлабик ёки бўғин ёзувидир. Бу ёзувда иероглифлар бўғинларни ифодалайди. У ёки бу сўзни ёзишга тўғри келса, ана шу бўғин- ларни бир-бирига қўшиш усулидан фойдаланилади. Бу ёзувга ҳиндларнинг деванагари ёзуви мисол бўлади. Бу ёзувдаги ҳар бир ишора ундош товушларнинг а унлиси билан қўшиб талаффуз қилинишини кўрсатади, яъни па, ба, да, га, ша ва ҳоказо. Агар ‘•бошқа унлини талаффуз қилиш зарур бўлса, унда ҳарфларнинг ё устига, ёки тагига маълум белгилар қўйилади.
Деванагари 50 та белгига эга: 13 таси унли ва сўз ёки бўғин бошида келадиган дифтонгни, 33 таси бўғинни кўрсатади, 4 таси ёрдамчи белги. Бўғин белгилари силлабограмма деб юритилади. Булар турли ундош товушларнинг қисқа а унлиси билан қўшили- шини кўрсатади. Бу ёзувдан Шимолий Ҳиндистон ҳиндилари фой- даланадилар.
Қадимги месопотамияликларнинг миххати ҳам шундай бўғин- ларга эга эди: та, т1, ти, тик, ти1, пат ва ҳоказо. Бу бирлик- лар логограмма сифатида қўлланилиши билан бир қаторда, янги сўзларни ясашда ҳам иштирок қилади. Янги сўзларни ясашда ана шу логограммалардан қайси бири тўғри келса шулар- нинг комбинациясидан1 фойдаланилади. Шундай қилиб, лого- график ёзув бирли(клари аста-секин фонографик функциялар- ни бажара бошлади. Бўғинларнинг сони турли тилларда турлича эди. Масалан, Қипр оролидаги қадимги греклар тахминан 65 та силлабограмма" (бўғин бирлиги) дан, Гвинея оролидаги вай- лар эса 226 силлабограммадан фойдаланишган. Бўғин ёрдами билан сўз тузиш имконияти кам бўлган баъзи тилларда кейцн- чалик бўғинлар билан ишлатиладиган турли белгилар кашф этилди. Тилшуносликда бу белгилар диакритик белгилар деб ном олган (бундай белгилар ҳозирги замон ўзбек тилида ҳам мавжуд: ў, қ ҳарфларидаги, уу,у белгилари шулар жумласидандир).
Араб ёзуви ҳам бўғин — коисонант ёзувига киради. Бунда ҳарфлар ундош тбйушларни билдиради. Ҳарфларнинг тури нуқ- талар билан фарқ қилинади. Унли товушлар эса тепага ёки паст- га қўйилган тўғри ва эгри чизиқчалар билан кўрсатилади. Араб- лар ўнгдан чапга қараб ёзадилар.
Бўғин ёзувининг энг қадимгилари бизнинг эрамиздан олдин 3 мингинчи йилларнинг бошида Шумер давлатида (ҳозирги Ироқ территориясида) пайдо бўлган. Бундан вавилонияликлар ва ас- сурлар ҳам фойдаланганлар.
Пиктограмма, силлабограмма ва идеограммалар эволюцияси натижасида ҳарфлар пайдо бўлади. Масалан, фвдгикий ёзуви- да < белгиси алеф деб аталиб, ҳўкиз маъносини ифода этган, қадимги грек ёзувида А ҳарфи альфа деб аталиб, унли а тову- шини билдирган. Шундай қилиб, ёзув тараққиётида ҳарф-товуш ёзуви даври бошланади. Ҳозирги вақтда жаҳон аҳолисининг тах- минан тўртдан уч қисми мана шу ёзувдан фойдаланади.
Ҳарф-товуш ёзуви ҳозирги вақтда, асосан, йирик тўрт хил ёзув системасидан иборат. Латин ёзуви асосидаги ёзувдан жаҳон аҳо- лисининг 30%, славян-кириллица ёзувидан 10%, араб ёзувидан 10%, ҳинд ёзувидан 20% аҳоли фойдаланади.
Ҳозирги замон алфавитлари системасининг шаклланиши халқ- лар, уларнинг ёзувлари тарихий тараққиётининг натижасидир. Езувлар системаси тилларнинг келиб чиқиши системасига мос келавермайди. Масалан, славян тилларида латин ёзуви ва кирил- лицадан фойдаланилади. Араб ёзувидан семит тиллари билан бир
Ш А К Л	и		номи		Ш А К	л н		НОМИ	
Ёлғиз
ҳолда	Сўз' охирида	Сўз
ўртасида	Сўз
бошида		Ёлғиз
ҲОЛД9	Сўз
охирида	Суз
ўртасида	Сўз
бошида		
1	1	1	1	алиф	т		-*?	1/	СОД	
	«д-		С-—-*	бе	&■			с/	зод	
	V	-*
V	«—-» V	пе	-Аа-	^2-	3?	>	то-
(итҳи)	
	X	3*	СГ-*	те		]а-	-Ь		30
(изғи)	
. А д	Л
-А-	3'		се	с	зл.		6	айн	
&		->	£	жим, же	с	X.	3>	6	ғайн	
С	Л	3>
V		че	с>	3-	3	. А	фе	
С	л	3>	е	ҳе(ҳойи ҳутти)	<3"	л-	3	б	қоф	
с			с	хе	>	.г	Г	Д'	коф	
•X	«X		з	дол	>	г	г	■>	гоф	
X	Д-	3		30 л		1	}	0	лом	
7	7	)	>	ре	г	-в"	-<©	1
! ^
1	МЙМ	
7	7	)	>»	зе	с/	«8.		«3	нун	
А
7	А
7	&	л
>»	же	>	>			вов	
кТ			сг	син	<1			д	ҳе (ҳойи ҳаввоз)	
А
т	Л
«АДА»		Ц*	шин		л	V.	с5	: 6 ,	
8. Араб алфавити.
қаторда ҳинд-европа тиллари оиласига кирувчи форс тили ва туркий тиллари группасига кирувчи турк тили ҳам фойдалана- ди. Узбеклар ҳам узоқ вақт мана шу ёзувдан фойдаланганлар.
34-	§. Алфавит
Ҳарф-товуш ёзуви алфавитни вужудга келтирди. Алфавит конкрет фонографик ёзувга оид бўлиб, тарихий қабул қилинган тартибда берилган ҳарфлар йиғиндисидир.
Тарихда ҳарф-товуш ёзуви ва алфавит яратиш учун кўп халқ- лар, айниқса, Урта денгиз шарқи атрофида яшаган халқ- лар кўп ҳаракат қилганлар. Лекин ҳарф-товуш ёзувининг келиб чиқиши Миср, Финикия ва Грециянинг узоқ ўтмишига бориб тақа- лади. Консонант товуш ёзуви эрамиздан олдин иккинчи минг йилнинг иккинчи ярмида, вокаллашган ёзув эрамиздан олдин би- ринчи минг йил бошларида пайдо бўлган. Ҳозирча ҳарф-товуш ёзувининг кашфиётчилари бизга маълум эмас. Аммо улар машҳур француз олими А. Мейенинг сўзи билан айтганда «буюк линг- вистлар» бўлган.
Миср ва Финикия ёзуви кейинчалик консонант принцип асо- сида тараққий қилган. Миср ёзуви намуналари 1822 йилда фран- цуз олими Жан Франсуэ Шамполиан томонидан ўқилди. Бунда 26 ундош товуш иероглифлар билан кўрсатилган. Масалан, илон- ни ифода этувчиси иероглифи ундош д товушини, оғиз маъносини ифода қилувчи иероглифи р ундошини билдирган. Александр Македонский томонидан Мисрнинг босиб олиниши муносабати билан бу ерда грек-рим маданияти ва христианлик кенг ёйилади. Мана шу асосда миср ёзуви грек ёзуви билан алмашади.
Финикийлар Ливан тоғ тизмасининг шарқида яшаганлар. Кипр уларнинг колонияси эди. Бу ерда эрамиздан олдин XII—X асрларда финикий ёзувлари топилган. Бунда 22 та белги бўлиб, булар ундош ва ярим унли ва ] товушларини билдирган.
Оромий ёзуви асосида яҳудий, сурия, эрон ва араб ёзувлари пайдо бўлади. Эрон ёзуви асосида уйғур, мўғул, бурят ёзувлари юзага келади. Араблар Урта Осиёни босиб олгач, бу ерга араб ёзуви ҳам кириб келади. Араб ёзуви консонант ёзув бўлиб, бунда унлилар турли диакритик белгилар орқали кўрсатилади. Араб ёзувида ҳар бир ҳарф сўз бошида, ўртасида, охирида келишига қараб тўрт формага эга.
Греклар олдин консонант ёзувдан фойдаланганлар. Эрамиз- дан олдин VII—VI асрларда вокал товуш ёзувига ўтилган. Эра- миздан олдин 403 йилдан бошлаб Афинада классик грек алфавити қўллана бошлайди. Бунда 24 та ҳарф бўлиб, ундан 17 таси ундош, 7 таси унли товушларни ифода қилган. Грекларнинг унли то- вушларни ифода қиладиган ҳарфларни ёзув системасига кирити- ши ёзув тараққиётига қўшган катта ҳиссаларидир. Грек алфа- витининг бундан кейинги такомиллашувида кўплаб диакритик бел- гилар яратилди, ғарбий грек ёзуви асосида латин ёзуви пайдо бўлди, шарқий грек ёзуви асосида эса кириллцца, грузия ва арман алфавитлари яратилди.
ГРЕК	А Л Ф	АВИ	т и •	ЛАТИН АЛФАВЦТИ	РУС	\ Л Ф А	в и т и	
Ш а к ли		Шакли		Ш а к л и	N
Ҳарф
номи	
Босма
шакли	Ёзма
шакли	Талаф-
фуэи	Ҳарф
номи	Босма
шақли	Ёэма
шакли	Таляф-
Фузи	Ҳарф
иоми	Босма
шакли	Ёзма
шакли		
А	а	[а, а]	альфа	А	а	•[«]	а	А	а	а	
								Б	6	бэ	
в	1 .	[61	бета	В	Ь	[63	бэ	В	в	вэ	
г	т	М	гамма	С	с	[с-к/г]	цэ/гэ	Г	г	гэ	
д	3	м	дельта	0	д	[я]	ДЭ	д	д	дэ	
Е	Е	[э]	эпсилон	Е	е	М	э	Е	е	е	
								Ж	ж	жэ	
								Ё	ё	ё	
2	С	[дз]	дзэта	2	2	[з, дз] '	. зэт	3	3	зэ	
Н	ч	[э]	эта	Н	ь	[г/х]	ха	и	и	и	
I	!	[й, и]	йота	11	1}	[«.33	и	й	й	й(крат-	
										кое)	
К	К.	[к]	каппа	К	к	[к]	ка	к	к	ка	
А	А	м	ламбда	Ь	1	[Л>	эль	л	л	эль	
М	Р	[М]	мю	м	т	[М]	эм	м	м	эм	
N	V	[н]	ню	N	п	[н]	эн	н	н	эн	
0	а	[о]	омикрон	О	о	[О]	о	о	о	о	
п		["]	пи	Р	Р	[п>	пэ	п	п	пэ	
р	Р	[р]	р°	к	г	[РЗ	эр	р	р	эр	
X	ас	[с]	сйгма	5	3	[с]	эс	с	с	эс	
Т ■	,т	[Т]	тау	Т	*	[т]	тэ	т	т	тэ	
								У	У	У	
ф		[ф]	фи	ғ		[ф]	эф	ф	ф	эф	
X	¥	[X]	хи	X	X	[кс]	икс	X	X	ха	
и	ш	[о]	• омегд								
								ц	ц	кэ	
								ч	ч	чэ	
								ш	ш	ша	
								ш	вд	ша	
					•			ъ	ъ	ер	
								Ь1	Ь1	ерьг	
								ь	ь	ерь	
								э	э	э(оборот-	
										ное)	
								ю	ю	ю	
								я	я	я	
ру
м	' *	[Гс]	. кси								
у	1	[нс]	пси								
0	6	[тх]	тхэта	иу	“.V,		У. ВЭ,			$	
¥	и	[Ў.У]	ипсилон	V	У		игрек				
9, Грек алфавити.
Латин ёзуви Ғарбий Европада кенг тарқалди. XIV асрда қо- ғознинг пайдо бўлиши, китоб нашр қилишнинг кашф этилиши бу- ёзувнинг кенг тарқалишида муҳим фактор бўлди. Латин ёзуви< Ғарбий Европа халқлари ёзувининг шаклланишида катта роль ўй- нади. Бу VIII—XV асрларда юз берди. Ҳозирги замон ёзувлари- дан 70 таси латин ёзувига асосланган. Бундан 30 таси Европа,. 20 таси Осиё, 20 таси Африкада яшовчи халқларнинг ёзувидир.. Латин ёзувини такомиллаштириш эҳтиёжи унга диакритик бел- гиларни киритишни тақозо қилди. Бундай белгилар айниқса чех; ва португал ёзувларида кўп.
Славян алфавити IX аср охири X аср бошларида пайдо бўл- ди. Бу ёзув VII—VIII аср грек ёзувини ижодий қайта ишлаш на- тижасида юзага келиб, тилшуносликда кириллица номини олди.
Кириллица жанубий (болгар, серб, македонияликлар) ва шар- қий славянларга тарқалди. Россияда 1707—1710 йилларда граж- данлик шрифтининг қабул қилиниши ва Пётрнинг ёзув соҳасида; ўтказган реформаси муносабати билан ёзувда катта ўзгаришлар’ юз берди. 1918 йилнинг 17 октябрида Халқ Қомиссарлари Совети- нинг янги орфография қабул қилиш ҳақидаги декрети эълон қи- линди.
Октябрь революциясидан кейим мамлакатимизда маданий қу- рилиш мисли кўрилмаган даражада кенг тус олди. Эски алфа- витлар реформа қилинди, ўз ёзувига эга бўлмаган халқлар учуш ёзувлар яратилди. 20—30 йиллар давомида яратилган алфавит- лар учун латин ёзуви асос қилиб олинди. 1929 йилда араб ёзуви асосидаги зски ўзбек ёзуви ҳам латин ёзуви асосидаги ёзув би« лан алмаштирилди. Бу ўз вақтида прогрессив роль ўйнади. Лекиш кейинчалик ўсиб бораётган маданий революция эҳтиёжлари рус графикаси асосидаги ёзувга ўтишни тақозо қила бошлади.
1930 йилнинг ўрталарида миллий республикаларнинг такли- фига кўра, латин ёзуви асосидаги ёзувларни рус графикаси асо- сидаги ёзувлар билан алмаштириш масаласи ҳал қилинди. Шу йилдан бошлаб миллий республикаларда рус графикасига асос- ланган ёзувга ўтила бошланди. Узбек халқи бу ёзувга 1940 йил- да ўтди.
Совет Иттифоқида рус графикаси асосида яратилган алфавит- ларда рус алфавитининг 33 та ҳарфидан ташқари, элликка яқик- турли қўшимча ҳарф ва белгилар мавжуд. Бунда яқин товуш- ларни бир хил ҳарф билан ифодалаш, специфик товушлар учун махсус ҳарфлар қабул қвдшш ёзув соҳасидаги сиёсатимизнинг- умумий принципи бўлди. Рус графикаси асосидаги ёзув СССР' халқлари ва уларнинг маданиятларининг яқинлашувида, улар- нинг улуғ ва қудратли рус тилини ўрганишларида муҳим аҳа- миятга эга бўлди, икки тиллиликнинг тобора кенгайиб бориши учун шароит яратди.
Графика термини грекча ^гарМкоз сўзидан олинган бўлиб, «ёзилган», «ифодаланган» деган маъноларни англатади. Графи- ка ҳарфларнинг ёзилиш формаларини ва ҳарф билан товуш ора- сидаги муносабатни ўрганадиган фандир. Ҳарфларнинг ёзилиш формалари, турлари, хусусиятлари, сўзлардаги позицияси (ўрни) ва улар ифодалаган товушларнинг хусусиятлари каби масала- лар графиканинг ўрганиш объектидир.
!
Ҳарф ва тозушнинг боғлиқлиги тарихийдир. Лекин ҳарфнинг то- вуш ифода қилиши ҳамда ёзилиши турли тилларда турличадир. Бу- нинг энг оддий кўриниши ҳарф билан товушнинг мос келишидадир. Масалан, русча дом, ўзбекча мол, бош каби сўзларда ҳарф ва товуш- лар ўзаро москелган. Лекин бу ҳамма ваҳт ҳам шундай бўлавермайди. Масалан, русча вода, сдал, ўзбекча кгтди, юзта каби сўзларда ёзув билан талаффуз ўртасида катта фарқ бор. Бу бир ҳарфнинг тур- лича ўқилиши билан изоҳланади: инглизча а ҳарфи баъзи ўринларда а, баъзан эса е1 бўлиб талаффуз қилинади; русча о ҳарфи о (дом), а (влда), ъ (въдавос) бўлиб талаффуз қилинади.
Ҳарф ва товуш муносабатини белгилашда, юқоридаги каби ҳарфдан товушга қараб эмас, товушдан ҳарфга қараб бориш ҳам мумкин. Масалан, рус тилидаги з товуши (фонемаси) з ва с ҳарф- лари билан ифодаланади: завод, сдал.
Одатда, товушлар турли график формага эга бўлади. Булар ўртасидаги фарқ турли даражададир.
Ўзбек тили алфавитидаги т ҳарфининг босма формаси билан (т) ёзма формаси орасида (т) анча фарқ бор.
Гарчи фонематик ёзув ҳозирги вақтда кенг тарқалган бўлса ҳам, кундалик ҳаётда ёзувнинг бошқа турларидан ҳам фойдала- нилади. Буларнинг ҳам ўзига хос баъзи афзалликлари бор. Ма- салан, пиктографик ёзув, одатда, реклама эҳтиёжлари учун, меҳ- монхоналарда маҳаллий тилни билмайдиган хорижийларнинг ишларини осонлаштириш учун кенг ишлатилади (масалан, сар- тарошхоналарнинг, официантларнинг эшикларига солинадиган су- ратлар). Идеограммалар кўча ҳаракати қоидаларини кўрсатишда (масалан, ундов белгиси «огоҳлантириш»ни, доира ичига олинган тўғри тўртбурчак «юриш ман этилиши»ни ва бошқалар), карто- графияда (қазилма бойликлар белгиси, катта шаҳарлар, ҳайво- нот дунёси ва ҳоказо), математикада (сонлар ва белгилар: 1, 6, 9, +, —, =, ...), химияда (Н20, Н2504.. .) қўлланади.
36-	§. Орфография
Орфография сўзи грекча оНЬоз — тўғри ва ^гарЬо — ёзаман сўзларидан олинган бўлиб, «тўғри ёзув» деган маънони ифода қи>- лади. Орфографияиинг асосий вазифаси алфавитнинг ёзувдаги қўлланиш қоидалари, яъни сўзларни тўғри ёзиш қоидаларини белгилашдир. Агар ҳозир ишлатилаётган алфавитлар тилдаги мавжуд товушларга миқдор ва сифат жиҳатдан тенг бўлганда, орфографиянинг вазифаси анча камаяр эди. Афсуски, алфавит- даги ҳарфлар сони тилдаги нутқ товушлари сонига тўғри кел-
майди. Орфография тўғри ёзиш қоидаларини белгилашда маълум принципларга асосланади. Тилшуносликда орфографиянинг қуйи- даги принциплари қайд қилинади: фонетик, фонематик ёки морфо- логик, тарихий ёки традицион, идеографик ёки символик принцип- лар, лекин буларнинг мавқеи ҳамма тилларда ҳам бир хил эмас: ҳар бир тилнинг орфографияси учун у ёки бу принцип асос қилиб олинади.
Фонетик принцип. Бу принцип орфографиянинг асосий прин- ципларидан биридир. Бу принцип бўйича талаффузда товуш қан- дай эшитилса, шунга мос келадиган ҳарф ёзилиши лозим. Бунга ўзбек тилидаги жўналиш келишиги қўшимчасииинг ёзилишп мисол бўлади: уйга, далага, ботқоққа, қумлоққа, теракка, эшак- ка каби. Бу қўшимчалар ҳар хил ёзилишидан қатъи назар, тил- да ягона вазифани бажаради. Узбек тилида қорин, бурун, сингил каби сўзларга эгалик қўшимчалари қўшилиб келганда, иккинчи бўғиндаги унлилар тушиб қолади: қорни, бурним, синглинг каби. Рус тилидан ўзлаштирилган минута, секунда сўзлари ҳам шу принцип бўйича минут, секунд шаклида ёзилади.
Рус тилидаги без- морфининг ёзилиши ҳам фонетик принцип бўйичадир: бу морфнинг охиридаги товуш қандай эшитилса, шун- дай ёзилади, масалан: бездушнмй, обездоленньш, бессрочньш, бес- печнмй каби. Лекин на ўзбек тилининг ва на рус тилининг орфо- графияси учун фонетик прпнцип асосий принцип бўлиб хизмат қилмайди. Белорус тилининг орфографиясида бу принципга кўп- роқ амал қилинади.
Тарихий ёки традицион принцип. Бу приниип бўйича сўзлар ҳо- зирги вақтда қандай талаффуз қилинишига Қараб эмас, балки тарихда, яъни ўтмишда Қандай ёзилиб келин ганлигига кўра ёзилади. Кўп Ғар- бий Европа тилларида, шу жумладан, инглиз, француз тилларида шу принципга амал қилинади. Масалан, инглиз тилидаги яшамоқ сўзи 1о Цуе деб, ишламоқ сўзи 1о июгк деб, ёмон кўрмоқ сўзи 1о сопбешп деб, қарз сўзи беМ деб ёзилади. Талаффузда эса е, г, п, Ь лар ту- шиб қолади, яъни [Ну], [шэ:к], [кэп'беш], [с!е1].
Шу тилдаги Н§Ь1, баи§Ь1ег, 1Ьогои§Ь (ёруғ, қиз, синчиклаб) сўз- ларининг биринчисидаги беш ҳарфдан учтаси, иккинчисидаги саккизта ҳарфдан тўрттаси, учинчи сўздаги саккизта ҳарфдан тўрттаси талаф- фуз қилинади, яъни [аП1], ['бп:1э], ['блгэ].
Француз тилида Раг13 (Париж) сўзидаги охирги ҳарф ўқилшйди ёки Ьото1о§ие сўзидаги тўққизта ҳарфдан фақат олтитаси талаффузда ўз аксини топади, яъни [эшо'1э§].
Немис тилида бундай мисоллар инглиз ва француз тилларида- гига қараганда камроқ бўлса-да, учраб туради, масалан, ИзсЬ (стол) сўзи бешта ҳарфдан иборат бўлса ҳам, учта товуш талаф- фуз қилинади. Еки Беи1зсЬ (немис тили) сўзида еттита ҳарф бўл- са ҳам, фақат тўрт товуш талаффуз қилинади ва бошқалар.
Узбек тилида тақозо, мусича сўзларининг ёзилиши ҳам мана шу принципга кўрадир: тақозо сўзи тақоза, мусича сўзи мучича шаклида талаффуз этилса ҳам, ёзилиб келинган традициясига кўра тақозо, мусича тарзида ёзнлади.
Фонематик ёки морфологик принцип. Бу принцип бўйича :морфлардаги товушлар, қайси позицияда ва қандай талаффуз қилинишидан қатъи назар, бир хил ёзилиши талаб қилинади. •Узбек тилидаги ўтган замон феъли ясовчи -ди қўшимчаси, равиш- дош ясовчи ”(и)б қўшимчаси кабиларнинг ёзилиши мана шу лринципга асосланади. Масалан, олиб борди сўзидаги ҳар иккала қўшимча ҳам ўзининг асл ҳолида, яъни б ва д деб талаффуз қили- нади ва шундай ёзилади. Лекин олиб кетди сўзида, биринчи ва иккинчиси т тарзда талаффуз қилинади. Лекин фонематик принцип асосида б ва д ҳарфлари ёзилади. Еки олиб борди сўзи- да нутқда битта б талаффуз қилинади: оли-б-орди. Тиллардаги -бундай ҳодиса гаплология деб ном олган (тилдаги ёнма-ён турган икки ўхшаш элементнинг бир-бири билан қўшилиб кетиши ва улардан фақат биттасининг талаффуз қилиниши гаплология дейи- лади). Лекин шунга қарамай фонематик принццпга асосланиб биринчи сўзнидгг охирида ҳам, иккинчи сўзнинг бошида ҳам б ёзилаверади. Бу принцип ўзбек ва рус тиллари орфографиясида асосий принцип ҳиробланади. Масалан, дераза сўзи акно деб та- лаффуз қилинса ҳам, окно тарзида; сув сўзи вада бўлиб эшити- лишига қарамай, вода тарзида; тўқимоқ, сўзи визать дейилса ҳам, вязать тарзида; совпадать сўзида ф эшитилса ҳам, в ёзилади ва ҳоказо.
Рус тилининг вокзал, дорога, товар, команда каби сўзларида о; багаою, вагон, кабинет каби сўзларида а; инженер, ревизор, ке- фир каби сўзларида е; месяц, заяц каби сўзларида я; горизонт, идея каби сўзларида и ҳарфларининг ёзилиши ҳам морфологик принципга асосланган. Умумаи, рус тилида бу принципга асос- ланган имло қоидалари, А. Н. Гвоздевнинг қайд қилишича, уму- мий орфографик қоидаларнинг 71,4% ини ташкил қилади.
Идеографик ёки символик принцип, Бу принцип сўзларнинг ёзи- лишида грамматик ва лексик томонларни назарда тутади. Рус тили- даги юмшатиш белгиси ундошларнинг юмшоқ эканлигини кўрсатиш учун ишлатилади. Масалан, мел — мель, бмгп — бьипь ва ҳоказо. Ле- кин айрим ҳолларда бу белги ундошни юмшатиш мақсадида эмас, бал- ки сўзнинг қайси грамматик родга киришини кўрсатиш учун қўллани- лади: мьшь, фалъшь, ночь, тушь, Маълумки, ч ва ш товушларининг юмшоқ тури йўқ. Юмшатиш белгиси бу ерда грамматик вазифани ўташ учунгина ишлатилган. Бош ҳарфларнинг қўлланиши ҳам символик маънога эга. Немис тилида отларнинг бош ҳарф билан ёзилиши ҳам орфографиянинг символик принципига асосланган. Бу йўл билан немие тилида отлар бошқа сўз туркумларидан фарқланади: масалан: асЬ1 — саккиз, лекинўАсМ — диққат, 1езеп — ўқимоқ, Ьезеп — ўқиш, БеЬеп— ҳаёт, 1еЬеп—яшамоқ ва ҳоказо.
Символик принцип орқали фонетика ажрата олмайдиган лексик омонимларнинг фарқи кўрсатнлади. Масалан, инглиз тилидаги тун ва суворий сўзлари бир хил талаффуз қилинади, яъни [па!!]. Лекин ёзув- да бири т§М тарзида, иккинчиси кт§М тарзида ёзилади. Инглиз ти- лидаги учрашмоқ, гўшт ва чегара сўзлари бир хил талаффуз қилина- ди, яъни [гт:1]. Лекин ёзувда уларни бир-биридан ажратиш учун символлардан фойдаланилади (юқорида келтирилган тартибда тее1. теа! ва те!е). Бундай ҳодиса немис тилида ҳам учрайди: у!е1 ва Ие1 сўзлари бир хил талаффуз қилинса ҳам, ёзилиши ҳар хил, чунки улар- нинг маънолари ҳам ҳар хил: «кўп» ва «йиқилди» маъноларига эга.
Символик принцип бўйича омонимлар ҳам ёзувда шартли бел- гилар билан фарқланади: атлас (мато)—атлас (географик ат- лас), янгй (сифат)—янги (равиш).
37-	§. Езувнинг махсус турлари
Юқорида келтирилган ёзувлардан ташқари, ҳозирги вақтда махсус ёзувлардан ҳам кенг фойдаланилади. Стенография ва транскрипция ёзувнинг ана шундай махсус турига киради (Транс- крипция ҳақида 25- § га қаранг).
Стенография. Бу сўз грекча бўлиб, з1епоз —«тор» ва §гар1ю — «ёзаман» деган маънони англатади. Стенография махсус тайёргар- ликни талаб қиладиган ва мутахассислар томонидан қўлланила- диган ёзувдир. Унинг ёрдамида оғзаки нутқни тез ва тўлиқ қо- ғозга тушириш мумкин. Уни ҳарфли ёзувнинг бошқа бир тури деса ҳам бўлади. У логограммага ўхшаш белгилар системаси сифатида (бундай ҳолда уларнинг ҳар бири айрим бир ва ҳатто- ки бир нечта сўзнинг маъносига тенг келади) ёки фонограммалар сифатида ишлатилиб, айрим бўғин ва ҳаттоки бўғинлар бирик- масини ифодалайди. Стенографик ёзувнинг ўз орфографик прин- циплари мавжуд. Бу принциплар стенографик белгиларнинг тўғ- ри, бир хил маънода ишлатилишини таъминлайди. Ёзувнинг бу тури оғзаки нутқни ёзиб олишни бир неча мартага қисқарти- риши мумкин. Шунинг учун уни яхши билишнинг амалий аҳа- мияти жуда каттадир.
АДАБИЁТЛАР
А з и з о в О. А. Тилшуносликка кириш. Т., 1963, 38—50- бетлар.
Головин Б. Н. Введение в язнкознание. М., 1973, стр. 235—255.
Истрин В. А. Возникновение и развитие письма. М., 1965.
Кодухов В. И. Введение в язьшознание. М-> 1979, стр. 156—183.
Мусаев К. М. Алфавитн народов СССР. М., 1965.
ЛЕКСИКОЛОГИЯ ВА СЕМАСИОЛОГИЯ
38-	§. Лексика, лексикология ва семасиология ҳақида умумий тушунча
' Сўз тилнинг энг асосий ва марказий бирлигидир. Тилдаги барча сўзларнинг йиғиндиси унинг луғат состави ёки лексикаси (грекча 1ех1$—«сўз») деб аталади. Тилшунослик фанининг тил- нинг лексикасини ўрганувчи бўлими лексикология (грекча 1ех15—«сўз» ва 1о£оз—«таълимот») дейилади. Тнлнинг лексика- сини ўрганиш жуда кенг соҳа бўлиб, у сўзларнинг ҳосил бўлиши, луғах составининг бойиши ва нутқда ишлатилиши, маъноларнинг ўзгариши, торайиши ва кенгайиши, турли терминларнинг қўлла- ниши каби бир қатор масалаларни қамраб олади. Шу туфайли лексиканинг турли томонларини ўрганувчи алоҳида соҳалар мавжуд. Масалан, лексикологиянинг маъно томонларини ўрга- нувчи соҳа мавжуд бўлиб, бу семасиология (грекча зегпа —«маъ- но» ёки «белги», 1одоз —«таълимот») деб аталади.
Сўзда тилнинг ифода плани (товуш жиҳати) ва мазмун пла- ни (маъно томони) намоён бўлади.
Сўздан йирик бўлган нутқ бирликлари: сўз бирикмалари ва гаплар ҳам икки планли бўлиб, уларнинг ифода ва мазмун жи- ҳатлари кўпроқ грамматика ва семантиканинг алоқаси доирасида қаралади. Шу сабабли бу соҳа алоҳида ном билан синтактик се- мантика деб аталади. Бу хусусият лексикология ва семасиология тилнинг бошқа яруслари билан ҳам боғлнқ эканлигини кўрса- тади.
Сўз тнлнинг энг асосий ва марказий бирлиги деб қаралади. Чунки тилдаги кўпгина хусусият ва ҳодисаларни ўрганиш сўзни илмий тадқиқ этиш билан бошланади. Тилнинг товуш структура- сини ўрганувчи фонетика ва фонологиядаги бирликлар ўз маъ- ноларига эга бўлмагани сабабли бир планли, яъни фақат ифода плани билан чегараланган бирликлардир. Бошқа бирликлар (сўз, сўз бирикмаси, гап) эса икки планга — ифода ва мазмун жиҳа- тига эгадир. Бинобарин, лексикология ва семасиология кўп тар- моқли бўлиб, ҳар томонлама чуқур текширишни тақозо қи- лади.
Сўз тилда турли функцияларни бажаради. Сўзларнинг аташ, яъни номинатив функцияси номинация назарияси ёки ономасио- логияда ўрганилади. Сўзларнинг экспрессив маъно бериш функ- цияси лексик стилистика ёки сўз стилистикасида қаралади. Сўз- ларнинг келиб чиқишинц ўрганувчи соҳа этимология (грекча е!утоп — ҳақиқат, 1одоз — таълимот) деб аталади. Тургун сўз бирикмалари ва ибораларни фразеология илмий тадқиқ қилади.
Тилнинг луғат составидаги киши номларини ономастика (грекча опошазИуе — ном қўйиш санъати), географик номларни топони- мика (грекча Ьроз — жой ва опу!а — ном) ўрганади. Бошқа тур- ли номларни ўрганувчи соҳалар ҳам мавжуд.
39-	§. Тил структурасида сўзнинг ўрни
Тил структурасида сўз алоҳида ўрин эгаллайди. Кўпчилик тиллар учун сўз мустаҳил тил бирлиги ҳисобланади. Баъзи тил-| ларда, хусусан, полисинтетик тилларда (эскимос, алеут тилла- рида) сўз алоҳида тил бирлиги сифатида қаралмайди. Бундай тилларда маъно ва мазмун нутқ бирликларини бириктириш ор- қали амалга оширилади.
Тилшунослик фанида сўз фақат лексикология ва семасиоло- гияда эмас, балки бошқа соҳаларда ҳам илмий тадқиқ этилади. Бироқ сўзни ҳар томонлама ўрганиш учун унга алоҳида таъриф бериш талаб қилинади. Сўзга берилган жуда кўп таърифлар унинг барча жиҳатларини қамраб олмаган. Умуман, сўзнинг тил структурасида тутган ўрни ҳеч вақт инкор қилинмайди. Бироқ сўзнинг таърифига турлича ёндашилади. Чунончи, сўз товуш фор- масида ифодаланган бир тушунча ва уни(нг вариантларидир, де- ган таъриф тилнинг оғзаки формасига асосланган. Тилнинг ёзма формасидан келиб чиқиб, сўз график жиҳатдан бир ёки бир неча ҳарфлар бирикмасидир деб изоҳланади. Сўзнинг фақат фонетик томонига эътибор бериб, унга ҳар икки томондан пауза билан чегараланган товуш ёки товушлар бирикмаси сифатида таъриф берилади. Бу таърифлар жуда тор бўлиб, сўзнинг тил струк!*гу- расидаги моҳиятини кенг очиб бера олмайди.
Сўзга берилган бошқа таърифлар кўпроқ унинг лексик, се- мантик ва грамматик томонларига асосланган. Хусусан, сўз ми- нимал чегараланган гап ёки минимал синтактик бирлик бўлиб, уни гапда бошқа сўзлар ёки бир сўзнинг бошқа маънолари билан алмаштириш мумкин, деган қараш ҳам мавжуд. Бошқа таъриф- ларда сўз ўзида фонетик, семантик ва грамматик белгиларни мужассамлаштириши, у борлиқдапц элементларни ифодала- ши, унинг мустақил ва бир бутун нутқ элементи эканлиги кўрсатилади.1 Кўринадики, тилшунослик тарихида сўзга турлича таъриф берилган. Лекин буларнинг бирортаси сўзнинг асосий белгиларини ўзида мужассамлаштира олмаган. Таърифда сўзнинг барча муҳим томонлари ўз ифодасини топиши керак. Шу планда сўзни қуйидагича изоҳлаш мумкин: сўз борлиқдаги ҳодиса ва нарсаларнинг маъносини ифода этувчи, грамматик жиҳатдан шаклланган ва жамият аъзолари томонидан бир хил тушунилади- ган, товуш формасида ифодаланган мустақил ва марказий тил бирлигидир. Бу таърифда сўзнинг икки томонлама бирлик экан-
х Қаранг: А. А. Уфимцева. Слово в лексико-семантической системе язнка. Изд, «Наука», М., 1968, стр. 12—42.
лиги, яъни унинг товушлар орқали ифодаланган томони ва маъно- жиҳати мужассамлашган.
Тил бирликлари ичида сўз алоҳида ўрин эгаллайди, Унинг бу хусусияти, айниқса, грамматик жиҳатдан қаралганда кўринади.. Тилнинг энг кичик маъноли бирлиги ҳисобланган морфема ора- лиғида сўзнинг маъноли қисмлари: ўзак, суффикс ва ҳоказолар' қаралса, мустақил сўз формасидаги гаплар (масалан, номинатив- гаплар: Қиш. Совуқ. Қоронғи каби) синтактик жиҳатдан алоҳида гап турлари сифатида изоҳланади. Бу эса сўзнинг грамматик (морфологик ва синтактик) хусусиятларини кўрсата олса ҳам, унинг таърифида морфема ёки гапга асосланиш мумкин эмасли- гини кўрсагади. Чунки| сўз структураси ва семантик жиҳатдан; маъноли қисмларга бўлиниш хусусиятига эгадир. Тўғри, бир мор- фемадан ташкил топган сўзлар бошқа қисмларга бўлинмайди. Масалан, у, тош, бош, йўл каби. Бироқ тилдаги кўпгина сўзлар' маъноли қисмларга бўлина олади ва улар бир неча морфемалар- нинг уланишидан ташкил топади. Масалан, тошлоқ, бошлиқ, бой- чечак, гулсафсар, қоидали кабилар. Бундай бир морфемали ва кўп морфемали сўзларнинг ўзаги мустақил маънога эга бўлади. Демак, сўз мустақил маънога эга бўлган бирликдир. Лекин бун- дай қараш ҳамма тилларга ҳам тўғри келавермаслигини юқори- да айтиб ўтдик. Узбек, рус, инглиз, немис, француз, испан ва бошқа кўп тилларда сўз мустақил бирлик ҳисобланади. Унинг мустақиллиги алоҳида олинганда ҳам, турли маъноларни ифо- далашида ва баъзан фикр ифодаловчи гап ҳолида келишида кў- ринади. .
Сўз бутун бирлик сифатида сўз бирикмаларидан фарқ қила- ди^Сўз занжирсимон уланиб кетган қисмлар — ўзак, суффикс ва ҳоказолардан ташкил топади. Сўз бирикмалари эса айрим ком- ронентлардан ташкил топиб, умумий маънога эга бўлган, яъни лексик ва грамматик жиҳатдан шаклланган бирликлардир. Ма- салан, кинога бормоқ, дарс тайёрлаш, китоб ўқиш, ёшлар клуби каби. Сўз бирикмаларининг бирор компонентини алмаштириш мумкин (Қиёсланг: кинога/театрга/ўқишга/магазинга/бормоқ ка- би). Қўшма сўзлар баъзан тузилиши жиҳатдан сўз бирикмала- рига ўхшаса ҳам, улар яхлит маъноси билан ажралиб туради: темир йўл, гултожихўроз, чинни гул, қўл ёзма каби. Баъзан сўзга фонетик жиҳатдан бир урғу остига бирлашган бир қанча товуш- ларнииг бирикмаси деб таъриф берилади. Бу тамоман нотўғри- дир. Чунки баъзи кўп морфемали узун сўзлар в# қўшма сўзлар бир неча урғуга эга бўлиши мумкин. Масалан, гўлтджихўрбз.
Сўз форма (товуш формаси) ва мазмун бирлигига эга бўлиб, семантик ва грамматик яхлитликни ўзида мужассамлаштирувчи бирликдир. У тил структурасида формал ва маъно жиҳати билан тўрт босқичда илмий тадқиқ этилади:
1)	 фонологик жиҳатдан сўзнинг фонемалар состави ва унинг акцент (урғу) структураси ўрганилади;
2)	 морфологик жиҳатдан сўзнинг морфемик тузилиши илмий анализ қилинади;	4
3)	 лексик жиҳатдан сўзнинг атама бирлик эканлиги, яъни ном қўйиш билан боғлиқ томони қаралади;
4)	 семантик жиҳатдан сўзнинг турли маъно томонлари тад- қиқ этилади.
Бундай ўрганишда сўзнинг 1- ва 2-, яъни фонологик ва мор- фологик томонлари формал жиҳатини, 4- ва 3- лексик ва семаи- тик томонлари мазмун жиҳатини ўзида акс эттиради. Бироҳ улардан бирортасини алоҳида олиб текшириш сўзнинг формал ва мазмун жиҳатларининг узилиб ҳолишига олиб келади. Шу ту^ файли улар бир-бири билан узвий боғлиҳ ҳолда текширилиши зарур. Демак, сўз тил структурасининг барча соҳалари билан боғлиқдир.
Сўзнинг ташқи, яъни форма томони фонетика ва фонология ҳамда грамматикада кенгроқ ўрганиладш Қуйида сўзнинг ички, яъни мазмун жиҳатидаги асосий масалалари кўриб ўтилади.
40-	§. Сўз ва тушунча
Сўзнинг лексик маъноси, Сўзнинг лексик-семантик хусусият- лари унинг лексик, грамматик ва семантик жиҳатларини ўзида мужассамлаштиради. Чунки сўзлар тилнинг луғат составини шундайгина ташкил этмай, умуман, тилнинг система ва структура- сидаги барча боғланишларни тақозо этади.
Кўпинча сўзнинг маъноси ҳақида гапирганда, унинг предмет ва тушуича билан алоқаси ва тилда қандай ифодалаииши кўзда тутилади. Бироқ қадимий тилшуносликда сўз ва ном ўртасида мослик бор деб қараш ҳам мавжуд эди. Баъзи ғарб тилшуиослари эса сўзнинг фақат айтилиш томонига эътибор берган эдилар. Сўз« нинг айтилиши унинг моддий томони, яъни товушларнинг бири- куви ёки бир товуш эканлигини кўрсатади. Тингловчи ва сўзловчи учун сўзнинг айтилиши объектив ҳақиқатдир. Бироқ сўзнинг фа- қат айтилиши уни изоҳлай олмайди. Сўзнинг айтилиши билан предмет ёки ҳодиса ўртасидаги боғланиш унинг маъносини юзага чиқаради. Бу алоқа, одатда, учбурчак шаклида кўрсатилади.
сўз
предмет

Л ту.шунча
95

Мазкур қараш албатта барча сўзлар шундай тартибда тузил- ган, деган нотўғри хулосага олиб келиши мумкин. Чунки сўзнинг маъноси бизга бошқа бир предмет ёки ҳодисани эслатганидек, ўз навбатида, бирор нарса ҳам бошқа нарсани киши кўз олдига келти- риши мумкин. Чунки сўзнинг маъноси учун унинг айтилиши би- лан сўздан ташқарида бўлган тушунча ўртасидаги боғланиш зарур деб ҳисобланса, бир хил тушунчалар тилда бир хил тузилган деган хулосага келиш мумкин. Аслида эса сўзлар турли структура тузилишига эгадир. Шу туфайли сўзнинг предмет ва тушунча билан боғланишини шартли равишда қарамоқ зарур. Чунки барча сўзлар ҳам предмет, ҳодиса ёки белгининг номини атамайди, яъни ҳамма сўзлар номинатив функцияга эга эмас. Сўзлар ичида отлар (предмет), феъллар (ҳаракат), сифатлар (предмет белгиси) ва равишлар (ҳаракат белгиси) номинатив функция бажаради. Ол- мошлар махсус номинатив функцияни нутқ ситуациясида бажа- риши мумкин. Масалан, у ёки улар олмошлари истаган предмет ёки ҳодисани аташи мумкин. Лекин бу олмошларнинг номина- тив функцияси нутқ ситуациясида ойдинлашади. Сонлар ҳам ўзи- ча номинатив функция бажармайди, лекин улар отлашса, бу функцияга эга бўлади: Учинчисини. чақиринг каби.
Ердамчи сўзлар ҳам номинатив функция бажармайди. Бир мустақил сўзнинг номинатив функцияси доимо фақат бир пред- мет ёки тушунча, ҳаракат ёки белгига қаратилавермайди. Баъзан бир сўз бир қанча нарсаларга тегишли бўлиши мумкин. Баъзан эса аксинча, бир нарса бир қанча номлар билан аталиши мумкин. Масалан, гул сўзи гулнинг барча турларини, дарахт сўзи ҳам дарахтнинг барча турларини ифодалайди. Бироқ Бразилиядаги аборогенлар тилида тўтиқушнинг ҳар бир тури ўз номига эға. Узбек ва рус тилларида тўтиқушнинг ҳар бир тури алоҳида ном- га эга эмас. Узбектилидаги «бўш вақт» тушунчаси инглиз тилида зраге Бте, !гее Бте, 1е1зиге сўзлари билан ифода этилади. Инглиз тилида бу сўзлар маъносига кўра турлича ишлатилади. Зраге Бте кечқурун ишдан кейин ёки ҳафтанинг дам олиш кунларидаги бўш вақтни ифодалайди. Ғгее Ғте кун давомида иш ёки ўқишдан хо- лис бўлган бўш вақтни билдиради. Ье15иге сўзи дам олиш вақтини кўрсатади. Инглиз тилида дам олиш, танаффус қилиш, маданий хордиқ чиқариш маъноларини ифодалаган яна бир қанча сўзлар, жумладан, гесгеаИоп, гез1, ге1ахаБоп, атизетеп!, егйеНаттегй кабилар мавжуд. Бу сўзлар ҳам қўлланишига кўра фарқ қи* лади.
Сўзларнинг нутқ жараёнида ёки текстда ишлатилиш ўрни контекст деб аталади. Сўзларнинг маъноси контекст ёрдамида ой- динлашади. Тилдаги барча бирликлар (фонема, морфема, сўз, сўз бирикмаси, гап) умумлаштирувчилик характерига эга. Сўзнинг абстракт табиати унинг бир қанча предмет, тушунча, ҳодиса ва белгиларга тегишли эканлиги билан изоҳланади. Бироқ сўз маъ- лум нутқ ситуациясида ёки контекстда ўзининг конкрет формаси- да намоён бўлади. Ҳар бир сўзнинг маъноси унинг материал — говуш жиҳатдан шаклланиб, маълум маънони ифодалашга қара- тилган одам онгидаги ҳаракат ривожланишининг натижасидир.
Сўз ифода плани ва мазмун планига эга бўлиб, унинг алоҳида маънолари нутқ ситуациясида ёки контекстда аниқроқ очилади. Бу муносабатни қуйидаги учбурчак шаклида кўрсатиш мум- кин.
Ифода плани

ситуацияси	плани
(контекст)	(тушуича, Предмет ва
-маъно алоқалари)
Тилшунослик нуқтаи назаридан сўз айтилиш ва маънонинг бирлигидан иборат. Бироқ сўзнинг предмет ва тушунчалар'би- лан боғланиши ҳисобга олинса, у борлиқдаги бирор нарсанинг одам онгидаги инъикоси бўлиб, бу инъикос тафаккур ёрдамида тил орқали амалга оширилади. Шу сабабли сўз бирор тушунча, предмет, ҳодиса ёки белгини ифодалай олади. Лекин сўз тушунча ва предметнинг айнан ўзига ҳеч вақт тўғри келмайди. Сўз бирор предметнинг номини аташ орқали шу типдаги барча нарсаларга тегишлидир. Масалан, пахта сўзи унииг барча тур ва навларига тегишлидир, яъни умумлаштириш характерига эга. Бироқ бу сўз бошқа сўзлар билан бирикиб ёки маълум аффикс қўшилиши би- лан конкрет маънони ифодалай олади. Бу ўринда сўзларнинг конкрет маънога эга бўлишида грамматика катта роль ўйнайди. Демак, сўзнинг лексик маъноси билан грамматик маъносини фарқ- ламоқ зарур. Айрим олинган сўзга тегишли бўлиб, бошқа сўзлар- дан фарқлай олувчи маъио шу сўзнинг лексик маъноси деб юри- тилади. Сўзнинг лексик маъноси биринчи навбатда ўша сўз ўзагииинг маъноси билан боғлиқ бўлади ва ҳар қандай аффикс қўшилганда ҳам сақланиб қолади. Масалан, яхши, яхшилик, ях- шиликча каби сўз формаларининг барчаси «яхши» маъносини ифода этган. Бу ўринда яхши сўзининҒлексик маъноси уни бошқа сўзлардан (масалан, ёмон сўзидан) фарқлашга хизмат қилади.
(Нутқда ҳар қандай мустақил сўз формаси лексик маънодан ташқари, грамматик маънога эга бўлади. Масалаи, ишимиздан, келтирди сўзларидаги иш ва кел сўзлари ўз лексик маъносидан ташқари предметлик ва ҳаракат маъноларини ифода қилади. Бу уларнинг грамматик маъносидир. Бу сўзлардаги -имиз, -дан, -тир, -ди аффикслари турли грамматик маъноларни ифодалайди.
Грамматик маъно сузнинг лексик маъносига орттирилган қўшим- ча маънодир. Сўзнинг грамматик маънолари грамматикада урга- 'нилади.	     ■	
Сўзлар ўзларининг лексик ва грамматиқ маънолари билан фарқ қилади. Атоқли ва турдош отлар нутқда "қўлланилишига кўра фарқланади. Турдош отлар предмет ёки ходисани аташдан ташқари, ўларни бирор гуруҳ ёки типга киришини ҳам ифодалай- ди. Атоқли отлар эса маълум шахс, шаҳар, қишлоқ ва бошқа нарсаларни шу типдагилари ичидан ажратиб кўрсатиш, уларнинг алоҳида индивидуал хусусиятини ифодалаш учун хизмат қилади. Шу сабабли, одатда, икки бир хил исмди шахснй' аралаштириб юбормаслик учун катта Маҳмуд ва кичик Маҳмуд иборалари ҳам қўлланади. Бу жиҳатдан тил фақатгина тушунчаларни умумлаш- тирувчи восита бўлмай, уларни фарқлаш воситаси сифатида ин- соннинг амалий фаолиятида жуда катта роль ўйнайди.
Барча сўзлар ўз айтилиши, яъни товушлар бирикмаси ёки бир товушдан иборат бўлган материал томонига эга. Сўзнинг мате- риал томони у ифода зтгаи предметнинг белгиси деб аталади. Тил эса шундай белгиларнинг алоҳида системаси деб қаралади. Тилдаги белгилар ҳаётдаги бошқа белйилардан, жумладан, кўча қатновига оид белгилар ва сигналлардан тубдан фарқ қилади. Чунки бу белгилар шартли қабул қилинган бўлиб, тез ўзгариши мумкин. Сўзнинг ^йтилиши эса шартли эмас, у одамларнннг .хо- ҳиши билан пайдо бўлмаган. Сўзнинг талаффузидаги ўзгариш- лар тилнинг тарихий ривожланиш .-қонуниятлари ва одамлар нутқида ишлатилиш хусусиятлари асосида рўй беради.
Сўз маъносининг предметга алоқаси денотатив алоқа, сўз ата- ётган предмет денотат ёки референт деб аталади (латинча с!епо1а1ит — кўрсатувчи, инглизча ге!ег— алоқадор). Сўз маъно- сининг тушунчага муносабати сигнификатив алоқа (латинча 31£пШса{;ит —«белги»), тушунчанинг ўзи сигнификат деб юрити- лади. Бир сўз маъносининг бошқа сўзнинг маъносига муносабати структурал алоқа дейилади. Бундай алоқа натижасида турли сўзлар ўртасидаги муносабатлар, уларнинг ўхшаш ва фарқли то- монлари аниқланади ва сўзлар ҳар хил гуруҳ ва типларга аж- ратилади.
Сўз маъносига доир юқоридаги маълумотларни схемалар ёр- дамида қуйидагича кўрсатиш мумкин.
Сўз маъносининг асосий функциялари. Маъно! — предмет! (ёки маъно2—предмет2) — деиотатив функция; маъно! — тушунча! (ёки маъно2—тушунча2)—сигнификатив функция; маъно!—маъ- но2 (ёки маъно2—маъгаэ!)—структурал функция.
Тилнинг мазмун планида сўзнинг асосий маъноси семема тер- мини билан аталади, ифода планида эса лексема деб юритилади. Тилнинг ифода ва мазмун планлари бир-бири билан узвий боғ- лиқ ҳолатда қаралади. Сўзнинг маъноси унинг бир қанча конкрет

Сўз маъносининг схемаси:

маъноларининг • йиғиндисидан, яъни схемалардан ташкил топади. Масалан, бормоқ, юрмоқ, чопмоқ, келмоқ, қадам босмоқ сўзлари турли лексемалар бўлиб, «ҳаракат қилмоқ»ни кўрсатувчи бир семемага бирлашади. Аммо бу сўзларнинг ҳар "бири алоҳида семасига эга. Семалар бир сўзнинг маъносини бошҳа сўзлардан фарқлаш учун хизмат қилади. Семалар предмет ва ҳодисаларга тегишли бўлган ташқи ва ички белгилар ёрдамида аниқланади ва улар нутқ ситуациясида ойдинлашади. Баъзан бир сўз маъно жиҳатидан турлича вариантларга эга бўлиши мумкин. Бунда сўзнинг ўзаги, унинг морфемик состави ҳам вариантлашади ва бу лексик-семантик ҳамда стилистик фарқланишга олиб келади. Масалан, курс сўзи (I—V курс студентлари) назарий ёки амалий курс (дарс) маъноларида вариантлашади ва улар баъзан алло- лексемалар деб юритилади. Синф сўзи ҳам ишчи ва деҳқонлар синфи ва I—X синф ўқувчилари каби вариантга эга. Бун- дай сўз вариантларининг маънолари нутқ ситуацияси би- лан боғлиқ бўлади. Сўзнинг лексик маъноси доирасига унинг коннотатив (латинча соп — «бирга», по1а(ю — «кўрсатиш») маъ- носи, яъни қўшимча маъноси ҳам киради ва у сўзга эмоционал- экспрессив бўёқ ва стилистик оттенка берувчи маънони англа- тади. Масалан, Чеҳраси очик. Башарасини кўрмай. Бу гапларда чеҳра ва башара сўзлари ўзларининг лексик маъноси (юз, бет) дан ташқари коннотатив маъно (ижобий ва салбий муносабат) ҳам ифода қиляпти. Калла ва табассум сўзлари ҳам мана шун- дай хусусиятга эга.
Сўзларнинг коннотатив маънолари тилшуносликнинг стилисти- ка бўлимида, аниқроғи, лексик стилистикада ўрганилади.
41-	§. Сўз маънолари ўртасидаги муносабатлар
Сўзлар лексик ёки грамматик маъноларидаги умумий ва ўх- шаш аломатлари билан маълум типларга бўлинади. Сўзлар ўрта- сидаги алоқалар ўхшашлик ва тематик асосда бўлади. Масалан, гапирмок, сўзламоҳ, айтмоқ кишиларнинг тушунчасида ўхшашлик алоқаси асосида бир лексик-семантик группани ташкил қилади. Бу лексик-семантик группада яхши, ёмон, тез, секин, майин, ғализ тушунчалари сўзламоқ феъли билан боғланиб, бир тематик груп- пани ҳосил қилади. Тилнииг луғат состави ана шундай бир қанча лексик-семантик ва тематик группаларга бўлинади. Кўп маъноли сўзлар бир йўла бир қанча лексик-семантик группаларга кириши мумкин. Қариндошликни билдирувчи сўзлар, хурсандчилик ёки хафачиликни ифодаловчи сўзлар, турли ҳиссиёт ва бошқаларга тегишли сўзлар алоҳида лексик-семантик группаларни ташкил этади. Уларни тадқиқ этишда «семантик ёки тушунча майдони» назариясидан, контекстдан ва лексемаларнинг бирикувидан (бу кўпинча «валентлик» дейилади) фойдаланилади.
«Семантик ёки тушунча майдони» маънолари билан боғлангаи сўзларни бирлаштиради. Бундай сўзлар, одатда, бир лексик-се- мантик группани ташкил қилади. Жумладан, ранг-бўёқни бил- дирувчи сўзлар, вақтни, ҳаракат-ҳолатни ифодаловчи сўзлар ало- ҳида «семантик майдон»га эгадир. Сўзларнинг умумлашган ва конкрет маънолари контекст ёрдамида аниқланади. Сўз маъно- ларини нутқ ситуацияси (оғзаки нутқда) ва контекст (ёзма нутқ- да) ёрдамида ўрганадиган соҳа контекстология деб юритилади.
Тилда лексемаларнинг бирика олиши ёки бирика олмаслиги маса- ласи уларнинг маънолари ўртасидаги алоқаларга боғлиқ бўлади. Ма- салан, қизил ткетмоқ лексемаларининг бирикиши мумкин эмас. Чун- ки уларнинг семемалари (маънолари) ўртасида ҳеч қандай алоқа йўқ. Бироқ тез кетмоқ дейиш мумкии, чунки ҳаракатнинг бажарилиш ҳо- лати билан муносабати аниқ. Ўзбек тилидаги кўк ва ҳаво ранг ҳамда рус тилидаги синий ва голубой сўзларига немис тилида Ь1аи, француз тилида Ь1еи, инглиз тилида Ь1ие сўзлари тўғри келади. Бироқ бу тил- ларда сўзларнинг бирикуви билан келиб чиққан қўшма сўзлар мавжуд. Немис тилида Ье11 — Ь1аи, Ь1тте1Ь1аи, француз тилида Ь1еи сЬа1г, Ь1еи с1е с!е1, инглиз тилида И§Ь1 Ь1ие, ра1е Ь1ие, зку — Ъ1ие сўзлари «ҳаво ранг», «голубой» маъносида қўлланади. Немисча йипке1Ь1аи, фран- цузча Ь1еи йпсе, инглизча йагк Ъ1ие сўзлари «кўк, синий» маъносида ишлатила олади. Кўринадики, турли тилларда предметларнинг белги- ларини аташ (номинация функцияси) фарқ қилади. Чунки тилларнинг лексик системалари ўртасида катта фарқ мавжуд бўлиб, бу фарқ сўз- ларнинг «семантик майдони» ва лексик-семантик группалари ичидаги тафовутларни келтириб чиқаради.
Сўзлар асосий (тўғри) ва кўчма маънода ишлатилиши мум- кин. Сўзнинг асосий (тўғри) маъноси бевосита шу сўзнинг атама функцияси билан боғлиқ бўлади. Масалан, тулки—ҳайвон, айиқ— кучли ҳайвон. Сўзнинг ўзи ифода этаётган предмет ёки тушунча билан боғланмай, шу нарсанинг бирор белгиси ёки ҳолати би- лан бошқа нарсанинг шундай белгисини ифодали қилиб кўрсатиш учун қўлланган маъноси кўчма маъно дейилади. Масалан: У— тулки («айёр одам» маъносида). Эркин — хўроз («мард одам» маъносида). Бу ўринда тулки ва хўроз сўзлари «айёр одам», «мард одам» маъноларида қўлланса-да уларнинг тўғри маънола- ри ҳам кўзда тутилади.
Сўзларнинг кўп маъноли бўлиш хусусияти полисемия дейила- ди. Дум сўзи бирор жонивор ёки ҳайвон организмининг бир қис- ми сифатида тўғри маънода ишлатилади. Бироқ дум сўзи «икки баҳо» маъносида ишлатилганда, 2 рақаминииг ёзувдаги «думи» назарда тутилади. Дум сўзи ота-онасига эргашиб юрувчи бола маъносида ҳам ишлатилади. Бинобарин, дум сўзи кўп маъ- ноли ҳисобланади. Баъзан сўз бирикмаларида иштирок этган сўз ўзининг тўғри маъносида, иккинчиси эса кўчма маънода қўллана- ди. Масалан, тош юрак сўз бирикмасида юрак тўғри маънода, тош сўзи эса кўчма маънода ишлатилган. Бироқ бу сўз бирикма- си бир бутун ҳолда (тош юрак) кўчма маъноли деб ҳисобланади. Чунки уни ташкил этган сўзларни узиб олиш маъиога путур ет- казади. Бундай ўринларда сўзларнинг бирикуви (валентлиги) жуда катта роль ўйнайди. Демак, сўзларнинг лексик маъносини шакллантиришда уларнинг грамматик хусусиятлари хизмат қила- ди. Кўчма маънода қўлланган сўз кўпинча бошқа «семантик май- дон»га ўтади. Юқоридаги мисолларда бу яққол кўринади. Кўп маъиоли сўзнинг ҳар бир маъноси бошқа сўзларнинг маънолари билан алоқага киради. Сўзлар бир-бирига ўхшашлиги, яқинлиги ва нутқ ситуациясида (контекстда) ишлатилишига кўра маънола- рини ўзгартириши мумкин. Сўзнинг кўчма маъноларда ишлати- лиши барча тиллар учун хосдир. Сўз маъносининг кўчиш усули тўрт хил бўлади: метафора, метонимия, синекдоха, функционал кўчиш.
Бир предмет иомининг иккинчи предметга шакл, ранг ва бош- қа бирор жиҳатдан ўхшашлиги асосида кўчирилиши метафора (грекча теШарЬога—«кўчма ном, кўчириш») деб аталади: совуҳ қараш, истараси иссиқ, ...ўзи пок, ҳам сўзи пок (Уйғун, И. Сул- гон) каби. Тулки, хўроз, дум сўзлари маъноларининг кўчиши ҳам (юқорида изоҳланган) метафорик усулдир.
Сўзлар асли номлар ҳисобланади. Кўчма маънолар сўзнинг мана шу маъноси негизида пайдо бўлади. Бир хил предмет ёки ҳодисани ифодалаётган сўз бошқа хил предмет ёки ҳодиса ифо- даси учун қўллана бошлайди.
Бир предмет номининг иккинчисига кўчирилиши зглар ўртаси- даги ҳақиқий алоқанинг мавжудлигига асосланса, у метонимия (грекча те1опуш1а ■—сқайта номлаш») дейилади. Масалан, икки пиёла ичди («чой ичди» маъносида), Лермонтовни ўқидим («Лермонтов асарларини ўқидим» маъносида). Келгуси учра- шувга атлас кий, атлас (Ю. Шомансур; «атлас кўйлак» маъносида ишлатилган). Инглизча 1гоп — дазмол сўзи темир сўзидан д1азз— стакан сўзи шиша сўзидан олинган метонимиялардир. Баъзан их- тирочининг номи ёки бирор жойнинг номи ҳам предметга кўчири- лиши мумкин. Масалан, москвич, форд, дизель, вольт, герц, лав- сан (уни кашф этган лабораториянинг номи), бостон, шотландка каби.
Бир бутун нарсани унинг бирор қисми билан аташ ёки қисм номини бутун учун қўллаш кенг тарқалган. Бу ҳодиса синекдоха (грекча ЗупекдосЬе—«одатдаги тушуниш» маъносида) дейилади: Беш қўлингни оғзингга тиқма. Узоқдан калла (лақаб) кўринди гапларида қўл (бутун) бармоқ (қисм) маъносини; калла (қисм) киши (бутун) маъносини ифода этяпти. Оқсоқол (қисм) сўзининг эркак киши, туёқ, бош (қисм) сўзларининг мол, қўй, эчки (бутун) маъноларида қўлланиши ҳам синекдохага мисол бўлади. Синек- доха ҳодисаси кўпроқ ўсимлик ва сабзавот номларида учрайди: шафтоли сўзи дарахтни ҳам, унинг мевасини ҳам билдиради. Олма, ўрик, гилос, ёнғоқ, қовун каби сўзлар ҳам шу хусусиятга эга.
Маънонинг фуикдионал кўчиши предметларнинг бажарадиган вазифасининг ўхшашлиги, яқинлигига асосланади. Қадимда Рос- сияда хатни ғоз пати (гусенее перо) билан ёзар эдилар. Кейин- чалик пўлат қаламлар вужудга келди. Ғоз пати вазифасини бажара бошлаган бу қаламлар перо деб атала бошланди. Узбекча сиёҳ, ўқ сўзларининг маъносидаги ўзгариш ҳам шу усулда юз берган. Илгари хат қора еуюқлик билан ёзилар ва бу модда сиёҳ деб аталган. Ҳозир эса қизил, кўк ва бошқа рангдаги сиёҳлар маъносида қўлланади. Илгари ўқ сўзи ёйнинг ўқи маъносида иш- латилган. Ҳозир эса милтиқ ўқи, пулемёт ўқи, автомат ўқи, тўп ўқи маъноларида қўлланади.
Сўз маъноларининг кенгайиши ёки торайиши ҳам сўз- ларнинг семантик тараққиётида муҳим роль ўйнайди. Масалан, ўзбек тилидаги ясатмоқ феъли одамни, кўчани, бинони, уйни, хо- нани ясатмоқ каби кенг маъноларда ишлатилади. Юрак сўзи киши аъзосининг бири маъносидан ташқари — кенг маъно — кўк- рак қафаси маъносида ҳам қўлланади. Машина сўзи автомобиль маъносида, ош сўзи палов маъносида қўлланганда, уларнинг маъ- нолари тораяди. Деҳқон сўзи илгари катта ер эгаси, экин экиш иши билан шуғуллаиувчи маъноларида қўлланган бўлса, ҳозир унинг маъноси торайиб, экин экувчи меҳнаткаш маъносида қўлланади.
42-	§. Омонимлар, уларнинг типлари ва манбалари
Одатда, сўзлар айтилиши, ёзилиши ва маъноларини қиёслаш натижасида турли хуруҳларга бўлинади.
Бир хил айтилиб ёки ёзилиб, турли маъноларни ифода қилувчи 
еўзлар омонимлар дейилади (грекча Ьото§— «бир хил», опута— «иом»), Омонимлар қуйидаги типларга бўлинади: а) ҳақиқий омонимлар: от — ҳайвон, от — ном, от — бирор нарсани улоқтир- моқ, от — милтиқ билан отмоқ; б) айтилиши бир хил, лекин маъ- полари ва ёзилиши ҳар хил бўлган омофонлар: қурт — ҳашарот, қурт —• сут-қатиқдан қилинган озуқа; русча лук — пиёз, луг — ўтлоқ; в) омографлар, яъни ёзилиши бир хил, лекин талаффузи на маънолари ҳар хил бўлган сўзлар: ток — электр қуввати (кў- пинча тўк деб талаффуз қилинади), ток — узум дарахти; инглизча 1саг — кўз ёши, (еаг — йиртилмоқ; г)# омоформа ёки лексик-грам- матик омонимлар, яъни грамматик ‘формаси тўғри келувчи, би- роқ маънолари фарқланувчи сўзлар: қарға — қушнинг тури, қар- са — қарғамоқ феълининг буйруқ формаси, ўт — ўсимлик тури, Мт — олов, ўт — ўтмоқ феълининг буйруқ формаси; русча мой— олмош, мой — буйруқ феъли. Инглиз тилида Ьоиг — соат, оиг — бизнинг, —ёриқ; Н§М—енгил. Баъзан бир хил ёзилувчи, би- роқ талаффузида урғунинг ўрни билан фарқланувчи қарғй (қуш) — қарға («қарғамоқ» феълинииг буйруқ формаси) омофор- малар бир йўла омографлар бўла олади.
Баъзи омонимлар она тилидаги сўзнинг ёзилиши ёки айтили- шига бошқа тилдан кирган сўзнинг ёзилиши ёки айтилишининг мос келиб қолиши натижасида ҳосил бўлади. Масалан, ток — электр қуввати, ток—узум дарахти, тўрт— сон, торт — озуқа (кўпинча ўзбек тилида тўрт деб талаффуз этилади). Кўпинча омонимлар тилдаги товуш ўзгаришлари натижасида ҳосил бўлади. Масалан, ингдиз тилида р1есе — бўлак, реасе — тинчлик, \уеак — кучсиз, \уеек—'Ҳафта, 1еаг-— кўз ёши, 1еаг — йиртмоқ каби омонимлар таркибидаги унли товушларнинг ўзгариши натижасида ҳосил бўлган, Инглиз тилида сўзларнинг ёзилиши ва талаффузи ўрта- сида катта фарқ мавжуд. Унда ҳар хил ёзилувчи сўзлар ҳам бир хил талаффуз қилиниши мумкин: кп1§М — фарзин, ш§Ь1; — кеча- си, сИе — ўлмоқ, буе — бўямоқ каби. Шу сабабли бу тилда омо- нимларнинг турли типлари жуда кўп учрайди. Маъно жиҳатдан фарқланувчи, бироқ айтилиши ва ёзилиши бир хил бўлган сўзлар тўлиқ омонимлар деб аталади. Агар сўзларнинг фақат ёзилиши ёки талаффузи бир хил бўлса, улар тўлиқ бўлмаган омонимлар дейилади.
Омонимларнинг келиб чиқишиии сўзларнинг кўп маъноли хусусиятларининг камайиши билан изоҳлаш ҳам мумкин. Босмоқ феълининг полисемантик, яъни кўп маъноли хусусияти кучсиз- дир. Шу сабабли бу феълнинг буйруқ формаси босма бошқа шу ўзакдан ҳосил бўлган босма (қоғоз) оти билан омоним бўлиб қолган. Омонимларни фарқлашда уларнинг тарихий келиб чиқи- шини ҳам ҳисобга олиш зарур. Масалан, туғилмоқ (чақалоқ ту- ғилди) ва туғилмоқ (фикр туғилди, ҳосил бўлди). Ҳар иккиси бир ўзакдан келиб чиққан. Омонимларнинг келиб чиқишида тилдаги товуш ўзгаришлари, ёзув қоидалари ва семантик силжишлар му« ҳим манба бўлади. Омонимларнинг маънолари нутқ ситуациясида, контекстда аниқланади.
Омонимлар конкрет тилларнинг лексик системасига хос. Тур- ли тиллардаги сўзлар товуш формасининг тасодифий мос келиши омоним ҳосил қилмайди. Масалан, татарча ил (мамлакат, ва рус- ча ил (лой, балчиқ) сўзлари омоним эмас.
43-	§. Синонимлар ва антонимлар^
Сўзларнинг турлари ва маънолари уларни ҳиёслаш орқали ойдинлашади. Сўз маъноларининг ўхшашлиги синонимияни, қа- рама-қаршилиги эса антонимларни аниқлаш учун асосий мезон ҳисобланади. Бир тушунча, ҳодиса, предмет ёки белгини ифода- ловчи, маънолари ўхшаш ёки яқин бўлган, турли маъно оттенка- ларини ва экспрессив-стилистик бўёқларни фарқлаш учун хизмат қилувчи сўзлар синонимлар дейилади (грекча зупошта — «бир хил маънодаги ном»).
Одатда, бундай сўзлар синонимик қаторга бирлаштирилади:; ботир, цдрқмас, дадил, мард, жасур ёки баланд, юқори сўзлари алоҳида синонимик қаторни ташкил этади. Инглиз тилида еаг1Ь, §тоипс1,, 1апб, зоП сўзлари бир синонимик қаторга киради. Бироқ синонимик қаторга кирган ҳар бир сўз ўзииинг қўлланиши билан фарқ қилади. Бир синонимик қаторга кирган сўзлар бир хил сўз туркумига оид бўлади, бироқ уларнинг ўзаги, морфемик состави, фонологик структураси, маъно оттенкалари ва экспрессив маъно- си турлича бўлади. Масалан, афт, баилара, истара, чеҳра, юз, нусха, турқ сўзларииинг маънолари жуда яқин, бироқ улардан нусха, турқ, башара сўзлари бу синоиимик группада стилистик жиҳатдан кишининг салбий ва чеҳра, истара сўзлари эса ижобий эмоционал-экспрессив ҳиесиёт уйғотиш учун қўлланади (қиёс- ланг: чеҳраси очиқ, турқи совуқ, башараси қора, нусхаси қурсин каби). Демак, бу синонимик группага кирувчи сўзлар коннотатнв (экспрессив) маънолари билан ҳам ажралиб туради. Бироқ бу синонимик группага кирувчи сўзлар юз сўзининг асосий маъноси (семемаси) билан бирлашган. Юз сўзи мазкур синонимик қатор- нинг етакчиси ёки доминанти ҳисобланади.
Синонимлар, асосан, тўрт типга бўлинади:
1.	 Маъно оттенкасига путур етказмай, бир-бирининг ўрнида бемалол ишлатила олувчи сўзлар абсолют синонимлар деб ата- лади: тилшунослик — лингвистика.
2.	 Маънолари жиҳатдан фарқланувчи синонимлар семантик типга киради: ботир, жасур, қўрқмас, дадил;
3.	 Нутқ ситуацияси ёки контекстда маънолари жиҳатдан бир- бирининг ўрнида ишлатила олувчи синонимлар контекстуал си- нонимлар деб аталади: шоир, ёзувчи, адиб.
4.	 Маъно оттенкаларида эмоционал-экспрессив ҳиссиётни ифо- даловчи синонимлар стилистик синонимлар дейилади: юз, баша- ра, афт, чеҳра, нусха, турқ каби.
Синонимик қаторга кирувчи ҳар бир сўз бошқа сўзлар билан маълум алоқада бўлади. Баъзан чет тилдан кирган сўз она тили- даги сўз билан бир маънони ифодалаш учун қўлланиб, сииоиим: бўлиб қолади: прокурор — қораловчи, тафтиш комиссияси — ре- визия комиссияси, адвокат — оқловчи каби.
Тилдаги синонимлар йиғиндиси синонимика деб юритилади. Синонимика —- тил бойлиги. Уларни билиш, қўллаш санъатини эгаллаш юқори нутқ маданиятилилик белгисидир: синонимлар фикрни аниқ ва равшан, ранг-баранг ифода қилишга ёрдам беради.	£
Қарама-қарши маънолари билан гуруқланувчи сўзлар анто- нимлар дейилади (грекча апН—«зид», опута—«ном»). Антоним- лар лексик (сўз маънолари зидлиги) ва грамматик (грамматик формаларнинг зидлиги) типларга бўлинади. Лексик антонимлар: яхши — ёмон, узун — калта, чўзиқ — қисқа, қора — оқ, чиройли — хунук каби. Грамматик антонимлар: тузли — тузсиз, ширин — бе- маза, ишли — ишсиз, бекор каби. Булардан ташқари антонимлар яна қуйидаги уч типга бўлинади:
1.	 Градуал ва координация қилинган қарама-қаршиликлар антонимлари: оқ — қора, узоқ — яқин, бой — камбағал, кун — тун ва бошқалар.
2.	 Қонверсия қарама-қаршиликлар антонимлари:	уруш	—
тинчлик, эр — хотин, сотмоқ — сотиб олмоқ.
3.	 Тушунчаларнинг дихотомик бўлинишлари антонимлари: атака — контратака, қонуний — ноқонуний.
Антонимлар бир-бирини инкор этувчи маънодаги сўзлар ўрта- сида вужудга келади. Улар ўзининг синонимларига эга бўлиши мумкин. Масалан: калта (пакана)— новча (узун), таъмли (ши- рин) — таъмсиз (бемаза, бетаъм) каби. Демак, антоиимлар сино- иимлар билан ҳам боғлана олади. Антонимлар зид маънодаги сўз- ларни қиёслаш натижасида келиб чиққан бўлиб, оғзаки ва ёзма нутқда кўп қўлланади.
Антонимлар тилнинг тасвирий воситаларидир. Бадиий адаби- ётда антонимлар ёрдамида синтактик фигуралардан антитеза ҳосил қилинади: Зулм била эллигу юзни олур, Боз танобини дучандон солур. Доғи булар яхшию, бизлар ёмон... (Муқи- мий.)
Антитеза мақолларда ҳам кўп қўлланади: Иодон дўстдан зийрак душман яхиш.
44-	§. Табу ва эвфемизмлар
Табу сўзи полинезия тилидан (Тинч океандаги оролларда яшовчи кўчманчи элатлар тили) олинган бўлиб, шахсий ва диний одатлар жиҳатдан бирор нарсани ман этиш, жумладан, маълум ҳайвонни ов қилиш ёки ўсимликни синдиришии ман этиш билан боғлиқдир.
Баъзи олмошлар ҳам эвфемизм сифатида қўлланади. Маса- лан, У қилдинг, бу қилдинг, ишни расво қилдинг; Ундай деди, бундай деди, айтганни қилмади каби.. Бу мисолларда у, бу, бун- дай олмошлари эвфемизмлар сифатида ишлатилган.
Утмишда бирон киши ўлганда, қабиладан ўлим шарпасини йў- қотиш учун марҳумнинг номини айтиш ман этилган. Табу этник тушунча бўлиб, қандайдир предметнинг, ҳаракатнинг номини ай- тишни ман қилишдир. Бундай одатнинг тилга татбиқ қилиниши билан лингвистик табу юзага келган. Узбек тилида чаённинг номи табуланиб, унинг ўрнида эшак, беном, номи йўқ сўзлари ишлати- лади.
Одамнингнутқ фаолияти ахлоқий нормаларга риоя қилади. Ах- лоқий ва маданий жиҳатдан қўлланиши тақиқланган ёки ноқулай деб топилган сўзлар ўрнига бошқа сўз ва ибораларнинг қўл- ланилиши эвфемизмлар (грекча еирЬетео —«яхши», «майин гапи- раман» маъносида) деб аталади. Мисол: ўлди сўзи ўрнида дунё- дан ўтди, кўз юмди, юраги тўхтади; ёлғон гапирмоқ ўрнида хато гапирмоқ, хато қилмоқ иборалари қўлланилади. Эвфемизмлар- нинг маъно ва хусусиятлари турличадир. Улар қўлланиш мақ- садларига кўра ҳам турлича қийматга эга бўладилар.
Эвфемизмларнинг маълум қисми табу билан боғлиқ бўлади. Эвфемизмларнинг кўпчилик қисми аҳлоқий ва маданий жиҳатдан айтилиши ноқулай деб топилган сўзлар ўрнида қўлланувчи сўз ва иборалардир. Масалан, қизамиқ ўриида оймома (Самарқанд областининг айрим районларида); чечак ўрнида гул; сил (тубер- кулёз) ўрнида узун оғриқ; пес ўрнида оқ; кал ўрнида сийқабош, хотин ўрнида умр йўлдоши, рафиқа, қаллиқ, оила; хотин олмоқ ўрнида уйланмоқ; Қизимни эрга бераман ўрнида қизимни узата- ман, қизимни турмушга чиқараман; иштон ўрнида лозим каби сўз ва ибораларнинг қўлланиши эвфемизмдир.
Табу ва эвфемизмлар адабий-бадиий асарларда ишлатилади. Уларни қўллачд сўзловчидан катта санъатни талаб қилади.
45-	§. Терминология
Сўзлар кўиинча кўп маъноли бўлади. Бироқ шундай сўзлар ҳам борки, улар фан, техника, санъат ва маданиятга оид тушун- чаларни ифода қилиб, бир маънода ишлатилади. Бундай сўзлар терминлар дейилади (латинча 1егш1пиз —«чегара, охирги нуқта» маъносида). Ҳар бир фан, техника, савъат ва маданиятга оид бўлган терминлар бирлаштирилиб терминология деб аталади. Масалан, тилшунослик фани ўз терминларига эга, масалан, унли, ундош, редукция, омоним, синоним, эга, кесим, лексема, семема кабилар. Географияга оид терминлар; паст текислик, кўрфаз, орол, ярим орол, шарқ, ғарб, жануб каби. Терминлар фандаги тушуичалар билан боғлиқ бўлиб, уларнинг маъноси қайси фан ва техника соҳасида қўлланиши орқали аниқланади. Терминларнинг кўп маънода. қўлланиши фан учун ижобий хусусият ҳисобланмай- ди. Чунки бир терминнинг турли фанларда ҳар хил маъноларда қўлланиши баъзи ноаииқликларга олиб келиши мумкин. Термин- ларнинг асосий белгилари уларнинг бир маънолилиги (моносе- мантик эканлиги), нейтрал, алоҳида эмоционал-экспрессив бўёққа эга эмаслиги, бирор фан ва техника соҳасига тегишли эканлиги билан изоҳланади. Баъзан терминлар бадиий асарларда стилистик талабга кўра ишлатилиши мумкин. Бундай терминларнинг иш- латилиши контекст билан боғланади. Масалан, астрономияга тегишли икар термини бадиий жиҳатдан одам билан тенглашти- рилади:
Фазога илк бора қанот қоққанни
Икар деб атамиш хаёлан инсон.
(А. Орипов.)
Термин учун контекстнинг бўлиши шарт эмас. У контекстсиз ҳам алоҳида бир тушунчани ифода. қила олади. Масалан, винт, локатор, кислота, фосфор, кислород, водород каби.
Баъзи терминлар бир қанча фанлар учун умумий бўлиб қол- ган. Масалан, автомат сўзи. Бироқ автомат машиналарнинг ҳар бир тури ўз номига эга. Кўпинча, автомат машиналарнинг узун- дан-узоқ номи айтилмай, автомат термини қўлланилади. Ҳар бир фаннинг ўз терминлар системаси мавжуд. Терминлар предмет- ларнинг номини, баъзи жараён ёки процессларни (химиявий ёки физик), ҳолат, белги, ўлчов, ишлаш тартиби, фан ва техниканинг соҳалари ва шохобчалари ҳамда касб ва машғулотни ифодалайди. Терминлар ҳам сўзлар каби ўзининг товуш структураси (ифода плани) ва маъно жиҳатига (мазмун плани) эгадир. Кўпгина тер- минларнинг талаффузи билан уларнииг қайси фанга тегишли экан- лигини билиш мумкин, Чунки терминларнинг ифода ва мазмун плани ўртасидаги боғланиш анча узвий ҳисобланади. Терминлар бир, икки сўздан ва сўзлар бирикмаси тарзида бўлиши мумкин. Масалан, сон, каср сон, ғилдирак айлантирувчи двигатель, химия- вий процесс, водород бомба каби. Келиб чиқиши жиҳатдан тер- минлар ҳар бир тилнинг ички ресурсларига хос ва бошқа тиллар- дан ўзлашган бўлиши мумкин. Узбек тилининг ички ресурслари манбаида пайдо бўлган терминларга тилшуносликдаги тўлдирувчи, ҳол, аниқловчи, кесим, қўшма гап кабиларни кўрсатиш мумкин.
Узбек тилида чет тиллардан ўзлашган терминлар жуда кўп. Масалан, медицина, биология, тилшунослик, физика, химия, ас- трономия ва бошқа фанларда латин, грек, араб ва бошқа тил- лардан кирган сўзлар жуда кўй ишлатилади. Баъзи терминлар тилда бор бўлган сўзларни турли формаларда, ж^мдадан, кич- райтириш формасида қўллаш орқали ясалади: тилча, оёқча каби. Кўпгина терминлар улар ифодалайдигаи тўшунча ёки жисмнинг поми билан бутунлай боғланмайди. Бундай терминлар бирор машҳур киши ёки воқеа шаънига қўйилган бўлиши мумкин. Ма- салан, Сибирда топилган жисм Ю. А. Гагариннинг бирннчи бор коинотга парвози шаънига гагаринит деб номланган. «Правда» газетасининг 50 йиллиги арафасида топилган жисм правдит тер- мини билан аталган. Терминларнинг ҳосил бўлишида фонетик, лексик ва грамматик воситалар иштирок этади.
Ҳар бир фан ва техника соҳасига тегишли алоҳида термино- логик луғатлар мавжуд. (Бу ҳаҳда дарсликнинг лексикография бўлимига қаранг.)
46-	§. Фразеология
Тийнинг луғат составига фақат сўзлар эмас, балки турғун бўлиб қолган сўз бирикмалари ҳам киради. Таркиби анча мурак- каб бўлган турғун бирикмалар фразеологизмлар ёки фразеоло- гик бирикмалар (иборалар) деб аталади. Тилшуносликнинг фра- зеологизмларни илмий тадқиқ қилувчи соҳаси фразеология (грекча рЬгаз15 — «ибора, 1о§о8 — «сўз» маъносида) дейилади. Фразеологизмлар тилнинг лексикасига кириши сабабли фразео- логияга тилшуносликнинг лексикология соҳасига кирувчи бир бўлими сифатида қаралади.
Фразеологизмлар икки ва ундан ортиқ сўзларнинг турғун би- рикмасидир. Масалан, боигига кўтармоқ, тилини бир қарич қил- моқ, ковушини тўғриламоқ, жуфтакии ростламоқ, олам гулистон, катта оғиз каби.
Фразеологизмларнинг таркибида нечта сўз иштирок этишига қарамай, улар ягона умумий маъно билан бирлашади ва эмоцио- нал-экспрессив маънони ифодалайди. Фразеологизмлар бадиий адабиётда образли ва таъсирчан восита сифатида кўп қўлланади:
Ҳушёр боқ, то фоний умр кечади,
Тегрангда турфа хил тошлар учади.
Бири қора ҳасад ё ғараз тоши Бири ёвуз туҳмат ё мараз тоши...
Улар сабр косанг тўлдирмоқ бўлар,
Улар умр гулин сўлдирмоқ бўлар.
(А. Орипов.)
Фразеологизмлар уч турли бўлади:	фразеологик қў-
шилмалар, фразеологик бутунликлар, фразео- логик чатишмалар.
Таркибидаги бир сўз тўғри, иккинчи сўз эса кўчма маънода бўлиб бириккан иборалар фразеологик қўшилмалар дейилади: ҳордиқ (тўғри маънода) чиқармоқ (кўчма маънода), ҳолдан (тўғри маънода) тоймоқ (кўчма маънода), сўзида (тўғри маъно- да) турмоқ (кўчма маънода) каби.
Таркибидаги сўзларнинг маънолари ва -грамматик жнҳати бирикиб умумий кўчма маъно берувчи иборалар фразеологик бу- тунликлар деб аталади: кўкка кўтармоқ (мақтамоқ), эти суякка ёпишган (озғин), юраги орқасига тортмоқ (қўрқмоқ) каби.
Таркибидаги сўзларнинг маънолари билан ибора ифода этгап маъно ўртасида ҳеч қандай лексик алоқа сезилмаган фразеоло-
гизмлар фразеологик чатишмалар дейилади:	сичқоининг инини
ижарага олмоқ, тегирмонга тушса бутун чиқмоқ, темирни қизи- ғиба босмоқ, оёғини тираб олмоқ каби.
Фразеологик қўшилма ёки бутунликлар сўзларни ўзаро бирик- тириш йўли билан ясалган яхлит иборалар бўлиб, уларнинг тар- кибидаги баъзи компонентларни алмаштириш мумкин. Бироқ фразеологик чатишмаларнинг компонентларини алмаштириш мумкин бўлмайди. Оёғини тираб турмоқ ёки оёғини тираб туриб олмоқ бир маънони ифодалаши сабабли фразеологик синонимлар ҳисобланади, бироқ уларнинг компонентларини алмаштириш мум- кин эмас. Шунингдек, бағри тош ва меҳри тош иборалари фра- зеологик синонимлар бўлиб, уларга ўз маъноси билан қарама- қарши бўлган кўнгли бўш ва меқри бўш иборалари фразеологик антонимлардир. Баъзан фразеологизмлар шаклан тўғри келиб, тур- ли маъноларни ифодалайди. Бундай қодиса фразеологик омонимия дейилади: жавобини бермоқ—1) бирор саволга жавоб қайтар- моқ; 2) бирор хизматчини ишдан бўшатмоқ каби.
Одатда, фразеологизмлар тилдаги эркин сўз бирикмалари асо- сида ҳосил бўлади. Бироқ улар кўчма маъно касб этиб, компо- нентлари ўзаро бирикиб яхлит ҳолда қўлланиши иатижасида сингиб кетади. Масалан, жойига келтирмоқ, ўрнига қўймоқ ибо- ралари эркин бирикмаларни эслатади. Лекин улар кўчма маъно- да қўлланиб, «ишни (вазифани) яхши бажармоқ», «бирор ишни тартибли бажармоқ» маъноларига эга бўлган. Фразеоло- гизмларнинг кўчма маънолари нутқ ситуацияси ёки контекст ёр- дамида ойдинлашади. Фразеологизмлар турли тилларда ўша халқнинг баъзи урф-одатларини акс эттиради. Уларни бир тилдан иккинчи тилга таржима қилишда иборанинг компонентларини сўзма-сўз ағдармай, тўғри келувчи иборалардан фойдалани- лади.
Фразеологизмлар грамматик (синтактик ва морфологик) ту- зилиши билан фарқ қилади. Уларнинг таркибида от, сифат, феъл ва бошқа сўз туркумлари иштирок этади ҳамда компонентлари- нинг синтактик бирикуви ҳам турлича бўлади: олам гулистон, таъби хира, кайфи бузуқ, тепса-тебранмас, қораси ўчмоқ, юраги қора, ўзига келмоқ, ўртага ташламоқ, катта гапирмоқ каби- лар.
Таркибида тақлид сўзлар бўлган фразеологизмлар алоҳида кўчма маънолари билан ажралиб туради: юраги дук-дук қилмоқ, пиқ-пиқ қилмоқ, тақ-тақ этмоқ каби.
Баъзи фразеологизмларнинг таркибида бошқа тиллардан кир- ган сўзлар ҳам иштирок этиши мумкин: инфаркт қилмоқ, доклад ўқимоқ, гапнинг индолосини айтмоқ каби.
Фразеологизмлар семантик томондан умумлашган кўчма маъ- но ифодаласа, грамматик томондан уларнинг бутунлиги компо- нентларининг ўзаро бирикуви ва гапда ҳам шу тартибини сақлаб қолиши билан изоҳланади.
47-	§. Этимология
Сўзларнинг «биографияси»ни, келиб чиқиш тарихини ўрганув- чи соҳа этимология (грекча е!утоп — ҳақиқий, 1о§оз — таълимот) дейилади. Этимология тилшуносликнинг жуда қадимий соҳасН бўлиб, эрамиздан аввалги философ ва филологлар ҳам сўзларнинг дастлабки келиб чиқиш тарихи билан шуғулланганлар. «Этимо- логия» термини қадимий Румо олимлари Хризипп ва Варрон ном- лари билан боғлиқ эканлиги эҳтимол қилинади. Сўзларнинг ҳа- қиқий ва биринчи асл маънолари ва шакллари тил тарихи, бошқа тиллар ва диалектлардаги шу сўз тўғри келган ўзакка эга бўлган сўзлар билан қиёслаш асосида аниқланади. Бунда сўзларнинг аввалги маъноси ва формалари чуқур ўрганилади. Сўзларнинг келиб чиқиш тарихи тарих, археология, география, антропология, маданият ва санъат каби қатор фанлар ёрдамида аниқланади. Сўзларнинг келиб чиқиш тарихини ўрганиш принциплари ва ме- тодлари анча мураккаб бўлиб, бошқа фанларга мурожаат этиш- ни тақозо этади. «Этимология» термини тилшуносликда икки маънода ишлатилади: Лексикологиянинг маълум тилда сўзлар- нинг келиб чиқиш тарихини ўрганувчи соҳаси маъносида ҳамда бирор сўзнинг биринчи асл маъноси ва шаклн маъносида.
Янги сўзнинг келиб чиқишини аниқлаш осон, лекин эски сўз- нинг қачон пайдо бўлгани ва қайси тилдан ёки шевадан олин- ганини билиш анча қийин. Бирор сўзнинг келиб чиқишини аниқ- лашда шу сўз қардош тиллардаги сўзларнинг товуш структураси ва маънолари билан қиёсланади. Бироқ доим ҳам шундай илмий изланиш аниқ натижага олиб келавермайди. Чунки баъзан сўз- ларнинг ташқи формаси, яъни товуш состави бир-бирига яқин бўлса ҳам, уларнинг маънолари турлича бўлади. Масалан, баъзи тилшунослар дафтар сўзини грек тилидаги беу1ег — «иккинчи тери» сўзидан келиб чиққан деб ҳисоблайдилар. Бироқ кўпчилик тилшунослар бу сўзни форс тилидаги дафтар сўзидан келиб чиқ- қанлиги ва XI аср қадимий уйғур тилида баъзи ўзгаришлар би- лан тэп/тэр формасида ишлатилганини кўрсатадилар. Бу сўз дефтерь «тетрадь», «рзестр» маъносида XV аср қўл ёзмаларида ҳам учрайди. Бироқ бу сўз рус тилига дефтерь, девтерь, деотерь формаларида ўзлашган. Бу сўз қипчоқ ва булғор тиллари орқали татар ва бошқирд тилларига дэфтэр формасида ўзлашган. Кўри- надики, дафтар сўзининг грекча товуш составига яқин бўлган «тери» маъносидаги сўзга деярли алоқаси йўқ. Архитектор сўзи эса кўпчилик тилларда бор. У грекча агсЬНесЬп — «қурувчи» сў- зидан олинган. Бироқ бу сўз ҳар қандай қурувчини эмас, балки фақат «ҳайкал қурувчи ёки бинонинг лойиҳасини чизувчи» маъно- сини билдиради. яъни унинг маъноси анча торайган.
Рус тилидан ўзбек тилига қабул қилинган ва келиб чиқиши ҳам русча бўлган самовар сўзи «чойхона» маъиосида ва шу сўзга синоним бўлиб ишлатилади. Демак, самовар сўзи ўз маъносини кенгайтирган, яъни у, биринчидан, чой қайнатадиган идишни, иккинчидан, чой ичадиган жой маъносини ифодалайди. Сўзлар- нинг этимологиясини ўрганиш жараёнида уларнинг тор ва кенг маънода қўлланилишига доир кўплаб маълумотлар маълум бў- лади.
Сўзлариинг келиб чиқишини аниқлашга тўсқинлик қилувчи, уларнинг бир ўзакдан келиб чиқишини билиш учун қийинчилик туғдирувчи продесс деэтимологизация (латинча —- <Де —- «узоқла- шув» префикси) деб юритилади. Баъзи сўзлар дастлабки келиб чиқиш давридаги маъноларини йўқотади. Масалан, акварель (латинча а^иагеНе италян тилидан олинган) ва аквариум (латин- ча а^иагшш) сўзлари ўзбек ва рус тилларида маънолари жиҳатдан боғланмайди. Бироқ аслида уларнинг биринчи қисми латинча а^на •— «сув», «вода» маъносини ифода қилган. Ҳозир уларнинг биринчиси «бўёқ», иккинчиси «сувга солинган жонивор» (балиқ) маъносида қўлланади.
Бошқа тилдан ўзлашган сўзни тушунарсиз талаффуз этиш ва она тилидаги бирор сўзга ўхшаш талаффуз қилиш процесси халқ этимологияси дейилади. Масалан, мрамор сўзи қайнар, камар сўзининг талаффузига яқинлаштирилиб мармар деб айтилади. Асли голландча бўлган зонтик сўзи унинг таркибидаги ик элемен- ти кичрайтиш (домик) аффикси деб фараз қилиниб, зонт шаклида ҳам талаффуз қилинади. Барометр сўзининг буриметр, микроскоп сўзининг мелькоскоп деб талаффуз этилиши ҳам шу ҳодисага ки- ради. Халқ этимологиясига доир сўзлар бадинй адабиётда персо- нажлар нутқини жонлаитириш мақсадида ҳам қўлланади.
48-	§. Тилнинг луғат состави
Тилнинг лексикаси тилдаги барча сўзларни ўз ичига олади. Тилда бор бўлган барча сўзлар унинг луғат составини ташкил этади. Тилда бор бўлган сўзларнинг ҳисоби аниқ эмас. Ҳар бир тил ўзининг луғат составига эга бўлиб, юз минглаб сўзларни ўз ичига олган. Энг мукаммал тузилган луғат ҳам барча сўзларни қамраб ололмайди. Чунки тилнинг аста-секин ривожланиш жараё- нида унинг луғат состави ҳам такомиллашиб боради. Барча янги сўзлар ёки эски сўзлар луғатдан ўрин олмаган бўлиши мумкин.
Одатда луғат составидаги сўзлар ишлатилишига кўра икки группага бўлинади: актив ишлатилувчи сўзлар ёки актйв луғат ва пассив ишлатилувчи сўзлар ёки пассив луғат. Актив ишлатилувчи сўзлар (актив луғат) нутқда, кундалиқ турмушда кўп қўлланув- чи сўзларни ўз ичига олади ва бу сўзлар барча учун тушунарли бўлиши билан ажралиб туради. Масалан, чой, нон, овқат, кел- моқ, кетмоқ, чиройли, хунук, гул, йўл каби. Бундан ташқари, халқнинг турли группа ва гуруҳлари ҳам ўз актив луғатига эга •бўлиши мумкин. Жумладан, тилшунослар аффикс, фонема, мор- фема, синтаксис, синоним, омоним каби сўз-терминларни кўп қўл-
Ш
лайдилар. Философлар эса замон, макон, объектив борлиц, базис, устқурма каби термиилардан кўпроқ фойдаланадилар. Бу эса ҳар бир группадаги касб эгаларининг ўз актив луғати борлигини кўрсатади.
Пассив ишлатилувчи сўзлар (пассив луғат)га тилда мавжуд бўлган, лекин кам қўлланувчи сўзлар киради. Масалан, юҳо, пўр- тана, мўнди каби сўзлар ўзбек тилида пассив луғатни ташкил этади.
Актив ва пассив луғат ўртасида аниқ чегара йўқ. Баъзан ак- тив сўзлар янги сўзлар билан алмаштирилиб, камроқ ишлатилиши натижасида пассив луғатга ўтади. Масалан, бир вақтлар актив луғатга мансуб бўлган омоч, қози, элликбоши каби сўзлар кейин- ги пайтда пассив луғатга ўтди. Аксинча, пассив луғатдаги сўзлар- нинг ишлатилиши активлашади. Масалан, жамият тараққиётида пайдо бўлиб турадиган янги сўзлар дастлаб пассив луғатга кира- ди. Уларнинг маълум қисми кейинчалик қўлланиш доираси кен- гайиб, ҳаммага тушунарли бўлиб, актив луғатга ўтиши мумкнн: трактор, совхоз, гектар, процент ва бошқалар. Бу ҳол жамият- нинг ривожланиш жараёнида кишилар нутқ маданиятининг ҳам ўсиб бориши билан боғлиқ.
Актив ва пассив луғат тушунчалари чет тили ўргатишда кўп қўлланади.
Лексикология тилнинг луғат составини турли группаларга, қа- торларга ёки гуруҳларга ажратиб ўрганади. Луғат составини бун- дай тасниф қилишда уларнинг тарнхий келиб чиқиши ва ишлати- лишига эътибор берилади. Жумладан, барча кишилар томонидан кенг қўлланувчи сўзлар алоҳида группани ташкил этади. Улар кундалик турмушда энг кўп ишлатилувчи сўзлардир. Қўлланиши маълум бир территория билан чегаралаигаи сўзлар диалектизм- лар деб аталади ва улар ҳам алоҳида группани ташкил этади. Масалан, шоти сўзи Тошкент шевасида арава қисмининг номи; Фарғона шеваларида: а) нарвон, б) арава қисми; паиииа сўзи Тошкент шевасида пашша (муха), Фарғона шевасида чивии; ту- хум — Тошкент шевасида тухум (яйцо), ж-ловчи шеваларда майак, қипчоқ шеваларида уруғ деб ишлатилади.
Луғат составидаги фан ва техника соҳаларида ишлатилувчи сўзлар терминлар деб, уларни ўрганувчи соҳа эса терминология дейилади. Бундай сўз — терминлар нутқда кўпинча экспрессив бўёққа эга бўлмайди. Экспрессив бўёққа эга бўлиши ва бўлмас- лигига кўра сўзлар классификация қилинади. Экспрессив бўёққа эга бўлмаган сўзлар нейтрал сўзлар дейилади. Бундай сўзларга келмоқ, истамоц, китоб, қалам каби кундалик ҳаётда қўлланувчи сўзлар киради. Экспрессив бўёққа эга бўлган сўзлар стилистик маънода қўлланган сўзлар деб ҳам аталади. Бундай сўзларга ой, кун, чашма, қош, ёр, назар ташламоқ, чеҳра каби сўзлар киради.
Тилиинг луғат составидаги сўзлар, асосан, тўрт гуруҳга бўли- пади: 1) умумсўзлашув нутқига хос лексика; 2) маҳаллий сўзлашув путқи лексикаси (диалектизмлар);	3)	адабий-китобий	лексика;
4)	умумадабий тил лексикаси (оғзаки ва ёзма нутқда ишла- тплувчи сўзлар). Албатта, бу гуруҳларга оид сўзларни ишлати- лпши аниқ чегарага эга эмас. Умумсўзлашув нутқига хос сўзлар барча стилларда ишлатилади.
Одатда, адабий тилларда қуйидаги стиллар фарқланади: 1) ба- дпий стиль; 2) публицистик стиль; 3) илмий стиль; 4) расмий иш қоғозлари стили; 5) сўзлашув стили. Сўзлар ҳам бу стилларда ишлатилишига кўра классификация қилинади. Нейтрал сўзлар барча стилларда қўлланаверади. Терминлар эса фан ва техника- га оид илмий асарларда ишлатилади. Терминлар бадиий услубда ҳам баъзан услуб талабига кўра қўлланилади. Масалан, уруш те- масида ёзилган асарларда ҳарбий терминлар қўлланилади. Асқад Мухторнинг «Дарёлар туташган жойда» асарида саноат ва ишлаб чиқаришга оид терминларнинг кенг қўлланилганлиги кузатилади. Дналсктизмлар илмий ва расмий нутқда, бадиий (автор нутқида) ва публицистик асарларда қўлланмайди. Сўзлашув услубида, бадиий асар қаҳрамонлари нутқини айнан беришда диалектизм- лардан фойдаланилади: Эшитдигу моро бўсинга келавердик. (Рахмат Файзий.) Эскирган сўзлар ҳам, асосан, бадиий нутқда шу мақсадда қўлланади:
Эй бизнинг биринчи раис жумҳур,
Исмингдан ўзбскнинг шаънига ғурур.
(Ғафур Ғулом.)
Умумсўзлашув стилида ишлатилувчи сўзлар барча кишилар нутқида қўлланувчи одатий сўзлардир:	дарахт,	тоғ,	ўрмон,	сув,
кийим, овҳат кабилар. Умумсўзлашув стилида ишлатилувчи сўз- лар баъзан поэзияда ҳам қўлланади. Масалан, Узбекистон вата- ним маним. (А. Орипов.) Бу ўринда менинг сўзи жонли сўзла- шув нутқи формасида (маним) ишлатилган.
Экспрессив бўёққа эга бўлган сўзлар кўпроқ бадиий ва пуб- лицистик стилларда ишлатилади. Бунда бадиий тасвирлар ўхша- тиш, жонлантириш, сифатлаш, муболага, кўчма маънодаги сўзлар ёрдамида воқеа-ҳодисаларга стилистик бўёқ бериб, ўқувчида эс- тетик завқ уйғотади. Ҳар бир тилнинг луғат состави нутқ мада- нияти хазинасини ташкил этади ва турли стилларга хос бўлган ифода воситаларини бойитишга хизмат қилади.
49-	§.Тил лугат составининг ўзгариши
Жамият ва халқ ҳаётидаги турли ўзгаришлар натижасида тил ҳам такомиллашиб, ривожлаииб боради. Саиоат, қишлоқ хўжа- лиги, фан, маданият ва техниканинг тез суръатлар билан ривож- ланиши, биринчи навбатда тилнинг лугат составига таъсир қилади. Гилнииг луғат составида янги сўзлар, иборалар пайдо бўла- ди, айрмм сўзларнинг семантикасида ўзгаришлар юз беради,. айрим сўзлар эса эскириб қолади. Бу барча тилларнинг умумий қонуниятларидир. Буни ўзбек тили материаллари асосида изоҳ- лаймиз.
Улуғ Октябрь содиалистик революциясидан кейин халқ хўжа- лигининғ барча соҳаларида тубдан ўзгаришлар бўлиб ўтди. 1917 йилгача мамлакатимизда 130 тилдан фақат 20 тасигина ўз ёзу- вига эга эди. Партия ва ҳукуматимиз эски ёзувига эга бўлган тилларнинг ёзувини такомиллаштириш ва ўз ёзувига эга бўлма- ган тилларнинг ёзувини ишлаб чиқиш масаласига жуда катта аҳамият берди. Барча миллий тилларнинг тенг ҳуқуқлиги таъминланди, уларнинг ривожланиши учун кенг йўл очилди. Мамлакатимиздаги халқлар ва элатларнинг ўзаро яқинлашуви ва маданий, иқтисодий, техиик алоқалари натижасида миллий тил- лар ҳам тез суръатлар билан ривожланди. Бунда улуғ рус халқи ва рус тилининг ёрдами жуда катта бўлди. Рус тилининг ёзуви, луғат состави ва грамматикаси бошқа миллий тилларнинг ри- вожланишига катта ижобий таъсир кўрсатди. Улуғ рус тили эндиликда мамлакатимиздаги барча халқлар учун иккинчи она тили бўлиб қолди. Улуғ рус тили халқаро миқёсда фойдаланила- диган дунё тилларидан бири сифатида ўз мавқеини борган сари ошириб бормоқда.
Мамлакатимизда бўлиб ўтган маданий революдия социалис- тик жамиятимиз ҳаётида тубдан бурилиш ясади. Бу катта ўзга- ришлар тилнинг луғат составида ўз аксини топди. Узбектнли лу- ғат составида минглаб янги сўзлар пайдо бўлди.
Тилда ҳосил бўлган янги сўзлар неологизмлар (грекча пеоз — «янги», 1о£оз —«сўз») дейилади. Луғат состави неологизмлар ҳисобига бойиб боради. Неологизмлар қуйидаги хусусиятлари би- лан луғат составида ажралиб туради: 1) янги тушунча, предмет ёки ҳодисанинг номини атайди; 2) аввал мавжуд бўлгаи предмет ёки ҳодисанинг белгиларини фарқлайди; 3) тилдаги воситаларни тежайди; 4) фикрни аниқроқ ифодалаш учун хизмат қилади.
Неологизмлар тилнинг ички ресурслари ва бошқа тиллардан сўз қабул қилиш, яъни ташқи таъсир натижасида ҳосил бўлади.
Неологизмлар тилдаги хусусиятларига кўра аввало икки тур- га бўлинади:	л е кс и к-се м ан ти к ва л е кс и к-гр а м м а т и к.
Лексик-семантик неологизмлар ўз навбатида лексик (унга бошқа тилдан ўзлашган сўзлар ҳам киради) ва семантик (унга мавжуд сўзларнинг янги маънода ишлатилиши киради) бўлади. Масалан, ўзбек тили луғат составида кейинги даврларда пайдо бўлган фа- зогир (космонавт), кинолениннома, космодром, космик кема ка- билар лексик неологизмлар ҳисобланади.
Неологизмлар тарихийдир. Бир давр учун неологизм бўлган сўзлар кейинчалик иеологизмлик белгисини йўқотиб, актив лексик қатламга ўтиши мумкин. Масалан, совет, пионер, музёрар, колхоз, трактор каби сўзлар тилда пайдо бўлганда неологнзм бўлган. Лекин бугунги тилимизда булар янги сўзлик белгисини йўқотиб, халқ тилида кенг қўлланадиган сўзларга айланиб қолди.
Семантик неологизм янги маъноли сўзднр. Масалан, йўлдош сўзи бугунги тилимизда янги маънода (ер йўлдоши) қўлланяп- ти. Бу ҳодиса ҳам тарихийдир. Боғча дастлаб «детсад» маъно- сида қўлланганда семантик неологизм бўлган. Ҳозир эса пеологизмлик белгисини йўқотган. Улуғ Ватан уруши йилларида пайдо бўлган ясама оёқ, қора хат сўзлари ҳозирги тилимизда ян- гилик белгисини йўқотибгина эмас, балки луғат составининг пассив қатламига айланди.
Лексик-грамматик неологизмлар тилнинг ўзидаги сўз ясаш воситалари ёрдамида ҳосил қилинади: систематизациялаштириш. Лексик-грамматик неологизмлар ҳам тарихийдир. Колхозчи (кол- хозник), партиявий (партийное), тракторчи (тракторист) каби сўзлар бугунги тилимизда актив лексик қатламдан ўрин олган.
Узбек тили луғат составида айрим сўзлар эскирди. Бундай сўзлар икки турга ажратилади: историзм ва архаизм.
Историзмлар (грекча Ьйзйэпа—«тарих») ўтмишда мавжуд бўл- гаи нарса-ҳодисаларнинг номларидир. Масалан, қози, элликбоши, мингбоши, юзбоши, тахт, канизак, омоч, совут, динор кабилар. Бундай сўзлар тарихий асарларда ўтмишни тасвирлаш учун ша- роит тақозоси билан ишлатилади. Баъзан фразеологик историзм- лар ҳам учраб туради (қозилик қилмоқ каби). Историзмлардан архаизмларни фарқламоқ зарур.
Архаизмлар (грекча агЬаюз — «қадимги») бугунги кунда мав- жуд бўлган нарса-ҳодисаларнинг эски номларидир. Масалан, таътил (каникул), дудоқ (лаб), муҳр (печать), ўмиз (кўкрак) ва бошқалар. Булар бадиий нутқда айрим стилистик талабларга кўра ншлатилади. Историзмлар ва архаизмлар тилнинг такомилла- шуви, унинг луғат системасининг ривожланиши процесси билан боғлиқдир.
50-	§. Тил луғат состави тараққиётининг асосий йўллари
Тилнинг луғат состави жамият тараққиёти билан боғлиқ ҳол- да доим ривожланишдадир. Бу ҳар бир тилнинг ички ресурслари ҳамда бошқа тиллардан сўз ўзлаштириш ҳисобига бўлади. Одат- да, янги сўзлар, сўзларнинг янги маънолари эскириб қолаётган сўзларга нисбатан анча кўп пайдо бўлади. Бу янги сўз ва маъно- лар маълум қонун-қоидалар асосида юзага келади. Лекин, шу би- лан бирга, тилда бирор қоида билан боғлиқ бўлмай, сунъий ҳосил қилинган сўзлар оз бўлса-да мавжуд. Бунга адабиётларда лилипут, нейлон, гном, кодик каби сўзлар мисол қилиб келтири- лади. КПСС, БМТ, БАМ, райисполком, райижроком каби қўшма қисқартма сўзлар эса аналитик номлаш ва сўзларни қисқарти- риш қоидалари асосида ҳосил бўлган.
Тил луғат состави тараққиётининг, асосан, тўртусули мавжуд: грамматик усул, фонетик усул, семантик усул, сўз ўзлаштириш усули.
Грамматик усул. Тил луғат состави тараққиётининг грамматик усули тилнииг сўз ясаш моделлари ва сўз ясаш усулларига асос- ланади. Ҳар бир тилнинг ўзига хос сўз ясаш моделлари ва усул- лари бор.
Грамматик сўз ясаш усуллари сўз ясаш асоси ва ясалган сўз ҳамда сўз ясовчи воситаларга кўра ўзаро фарққилади. Сўз ясаш асоси ва ясалган сўзга кўра бир сўз туркуми доирасида ҳамда турли сўз туркуми доирасида бўлади: хизмат — хизматчи — хиз- матчилик, сон — сана — саноқ.	:А.
Сўз ясаш воситаларига кўра сўз қўшиш ва аффиксал (морфо- логик) усул билан сўз ясаш фарқ қилинади. Сўз қўшиш усулида янги тушунча ифода қилиш учун икки ёки ундан ортиқ сўз бирик- тирилиб, бир сўз ҳолига келтирилади. Бу усул билан қўшма сўзлар ҳосил қилинади: музёрар, темир йўл, сўз боили ва бошқалар. Сўз- ларни қисқартириш ва қўшма қисқартма сўзлар (аббревиатура— латинча аЬЬгеу1о — қисқартириш) ҳосил қилиш қоидалари ҳам шунга киради: СССР (эс-эс-эс-эр), КПСС (ка-па-эс-эс), ТошДУ (Тошкент Давлат университети).
Сўз қўшиш йўли билан сўз ясаш барча тиллар учун хосдир. Бу усул айниқса қўшимчасиз, масалан, хитой, бирма каби тил- ларда кенг ривожланган.
Узбек тилида морфологик (аффиксал) усул билан сўз ясаш- нинг қуйидаги кўринишлари мавжуд:
1)	 суффиксал усул: темир — темирчи, бош — бошлиқ;
2)	 префиксли усул: давлат — бадавлат, ташвиш — беташвиш, гап — сергап;
3)	 суффиксал-префиксал усул: сергаплик, бақувватлик.
Фонетик усул. Бунда сўз таркибидаги товуш ўзгариши ҳамда
урғунинг ўрнини ўзгартиш йўли билан янги сўз ҳосил қилинади: ака—ука, янга (янги китоб)—■ янги (ҳозир келди).
Семантик усул. Тил луғат состави тараққиётининг бу усулида сўз маънолари ўзгариб боради. Фақат сўзлар эмас, уларнинг маънолари ҳам ўз тарихига эга. Сўз маънолари семантик процесс- лар ва сўз маъноларининг кўчиш қонуниятлари асосида ўзгаради. Сўз маъноларининг ўзгариши уларнинг нутқда қўлланишига боғлиқдир.
Сўз маъноларининг ўзгариш усули уч хил: сўз маъноларининг кўчиши, сўз маъноларининг кенгайиши, сўз маъноларининг тора- йиши. (41-§ га қаранг.)
Тил луғат составининг тараққиётида семантик усул яна қуйи- даги кўринишларга эга:
1)	 омонимларнинг ҳосил бўлиши: батарея (техник термин—• электр батареяси)— батарея (ҳарбий термин — миномёт батарея- си), раствор (бурчак, очилиш бурчаги)—раствор (эритма—оҳак эритмаси);
2)	 сўз маъносининг тил тараққиёти босқичлари бўйлаб тақ- симланиши. Меҳнат сўзи ўтмишда азоб-уқубат' маъносини ифода қилган бўлса, ҳозир меҳнат шараф ва шон ишига айланди. Ватан сўзи илгари кулба, туғилган жой маъноларини ифода этгаи бўл- са, ҳозир бутун советлар мамлакати маъносида қўлланади. Бир
ўзбек жангчиси Улуғ Ватан уруши йилларида ёзган мактубида Ватан сўзининг маъносини шундай таърифлаган эди: «Муқаддас- ларнинг энг муқаддаси Ватан ҳақидаги бизнинг тушунчамиз уруш иаҳтида янада кенгайди. Биз улуғ Ватанимиз—Совет Иттифоқини серқуёш Узбекистондан ташқари тасаввур қилмасдик ва тасаввур қила олмасдик ҳам. Аммо ҳозир Ватанимиз Узбекистонга кўра қиёс қилиб бўлмаслик даражада улкан ва бепоён эканлигини айниқса чуқур ҳис қилмоқдамиз. СССР да яшовчи халқларгшиг ягона иттифоқисиз Ватан бизларда йўқ. Кўп қонимиз тўкилган Волга қирғоқлари ҳам, Украина ерлари ҳам, Белоруссия ери ҳам биз учун Ватандир»;
3)	турдош ва атоқли отлар муносабати. Бунда турдош отлар ўз маъносини торайтириб, атоқли отларга айланади. Узбек тили- даги Анор, Раъно, Муҳаббат, Болта, Теша, Темир каби атоқли отлар мана шундайдир. Виктор (латинча У1с1ог—ғолиб), Волга (русча волга-—влага), Новгород (русча новъ-городь) каби атоқли отлар ҳам турдош отлардан ҳосил бўлган. Атоқли отлар ўз маъ- носини кенгайтириб, турдош отларга айланади. Масалан, иприт (заҳарловчи модда) Белгиядаги Ипр шаҳри иомн билан боғлиқ. Голифе, доноюуан, донкихот сўзлари ҳам мана шу типда- дир.
Конверсия (латинча сопуегзю—айланиш) сўз ясашнинг семан- тик-грамматик усулининг алоҳида кўринишини ташкил қилади. Бунда бир туркумдаги сўз иккинчи бир туркумга ўтади: унинг лексик ва грамматик маъноси ўзгаради.
Конверсияиинг асосий кўринишлари: субъективация, адъекти- вация ва адвербиализация. Бунда бошқа сўз туркумларидаги сўз- лар от, сифат ва равишларга кўчади. Масалан, от туркумига ки- рувчи аниқланмиш сўзи аслида феълнинг сифатдош формаси, уру.ш, ўқиш, кириш, қурилиш, тергов кабилар эса аслида феъл- нинг ҳаракат номи формасидир. Равиш туркумига кирувчи қўрқ- масдан сўзи аслида сифатдошнинг бўлишсиз формаси, бирдан сўзи бир сонининг чиқиш келишиги формасини олган шақлидир. Энди равишининг юклама вазифасида келиши (нега энди мен бо- раман), қаҳрамон, касал каби еифатларнинг отлашуви ҳам кон- версия ҳодисасидир. Рус тилидаги столовая сўзи ҳам сифат (сто- ловая мебель), ҳам от (ошхона) бўлиб келади. Бу сўз от вазифа- сида келганда сифат формаси (женский род)ни сақласа ҳам, род категорияси бўйича ўзгармайди.
Конверсия ҳодисаси қўшимчасиз тиллар ҳамда барча сўз тур- кумлари -тараққий этган сўз формаларига эга бўлмаган тилларда кенг ривожланган. Бу ҳодиса айниқса инглиз тилида тараққнй этган.
Сўз ўзлаштириш. Турли қабила ва халқлар қадимдан ўзаро нқтисодий ва маданий алоқада бўлиб келганлар. Буиинг натижа- сида бир тилдан иккинчи бир тилга айрим сўзлар кириб ўзлашиб кетган. Дунёда бошқа тил воситаларини ўзлаштирмаган бирорта «соф» тил йўқ. Рус тилининг луғат составидаги сўзларниНг тах- минан 10% и бошқа тиллардан ўзлаштирилган деб тахмин қили- нади. Узбек тили луғат составида арабча, форсча, тожикча ва рус-интернационал сўзларнинг салмоғи каттагинадир.
Бошқа тиллардан қабул қилинган сўзлар тилнинг грамматик- луғавий таркибига ҳеч қандай таъсир қилмасдан ўзлаштирилади. Улар, одатда, кўпроқ предметлик тушунчасини ифода қилувчи сўзлар бўлади: янги предметлар ўзларига хос номлар билан ўз- лаштирилади. Масалан, футбол ўйини Англияда кўпроқ тарқал- гани учун бунга хос номлар ҳам инглизчадир: футбол («оёқ ўйини» деган маънода), голкипр (дарвозабон маъносида) ва бош- ҳалар. Рус тилидаги кемачиликка хос терминларнинг кўпчилиги голландчадир: крейсер (ҳарбий—кема маъносида), газанъ (кема- лар тўхтайдиган жой маъносида), грот-марселлъ (катта тикка турувчи елкан маъносида) ва бошқалар.
Бошқа тиллардан зҳтиёж натижасида қабул қилинган сўзлар тилнинг луғат бойлигини кенгайтириб, нутқ воситаларини бойи- тади. Масалан, рус тилидаги вельвет сўзи инглизчадан олиниб, бахмалнинг бир турини ифода қилади. Инглизчада эса бу сўз бархит (бахмал) маъносини билдиради. Лекин бархит сўзи асли арабча бўлиб, бамазин маъносини ифода қилади. Боти сўзи фран- цуз тилида этик маъносида ишлатилса, французчадан олинган бу сўз рус тилида аёллар киядиган қўнжли калиш маъносини анг- латади.
Одатда, бошқа тиллардан зарурият туфайли ўзлаштирилган сўзлар «бегона сўзлар» деб ажратилмасдан нутқда қўлланавера- ди. Масалан, пахта сўзининг асли форсча-тожикча, канал сўзи- нинг асли латинча эканлигини фақат тилшуносларгина тадқиқот ишларида ажратадилар. Бошқа вақтларда бу сўзлар ўз сўзидек ишлатилаверади.
Халқларнинг иқтисодий ва маданий алоқалари айниқса капи- тализм даврида тараққий этди. Бу даврда фан ва техниканинг тез ўсиши халқлар ўртасидаги алоқаларнинг ўсишига олиб келди. Бу ҳол фан ва техника соҳасида ҳам умумийлик юзага келишига олиб келди. Бунинг натижасида тилларнинг луғат бойлигида ин- тернационал элементлар вужудга кела бошлади. Кейинги давр- ларда, айниқса XIX асрда фан ва техникага оид терминлар қадим- ги грек ва латин тилларидан ўзлаштирилди. Масалан, ботаника, зоология, география, аквариум ва бошқалар.
Интернационал сўзлар бошқа тиллардан ҳам олинди. Масалан, алгебра, арсенал, альманах сўзлари араб тилидан; артист, ансам- бль, армия, артиллерия сўзлари француз тилидан; ария, газета, банк, валюта, гвардия сўзлари итальян тилидан; бокс, митинг сўзлари инглиз тилидан олингандир. Бу сўзлар ҳозирги замон тилларининг ҳаммасида умумий интернационал фонд сифатида қўлланмоқда. Совет, комсомол, колхоз, ударник каби русча сўз- лар ҳам кейинги вақтларда умумий интернационал фондга ай- ланди.
Умумий сўзларнииг баъзилари турли тиллардан олинган сўз- лардан иборат. Масалан, бюрократ сўзи французча Ьигеаи (муассаса) ва грекча кга!оз (ҳокимият) сўзларининг қўшилиши- дан ҳосил бўлган. Шу йўл билан тролейбус сўзи ҳам юзага кел- ган. Инглизча 1го11еу—контактли сим ва юқоридаги Ьиз элемен- тининг қўшилишидан ҳосил бўлиб, электр токи билан юрадиган шаҳар транспорти маъносида қўлланади.
Умумий сўзларнинг бир қисми улар ифода қилган прсдметни ихтиро қилган одамлар номи билан боғлиқ. Масалан, ампер сўзи (электр токининг қувватини ўлчайдиган бирлик маъносида) итальян олими Вольт номи билан боғланган.
Дунёдаги тилларнинг деярли ҳаммасида умумий морфологик белгилари ҳам мавжуд. Булар грекча, латинча -ист, -изм каби суф- фикслар ва архи-, контр-, инте- каби префикслардир.
Юқоридагилардан кўринадики, дунёдаги барча тиллар учун уму- мий бўлган лексик фонд турли йўллар билан юзага келган. Илмий- техник революциянинг кенгайиб бориши билан умумий фонд кенгая боради. Аммо бундай сўзлар, айниқса чет сўзларни ўзлаш- тиришда, уларни қўллашда нутқ маданияти талаблариии ҳисобга олмоқ керак. Бундай сўзларни бекордан-бекорга ўринсиз қўлла- маслик зарур. В. И. Ленин ҳам «Рус тилики тозалаш ҳақида» деган хатида чет сўзларни ўринсиз қўллашга қарши курашишга чақирган эди.
Чет сўзларнинг ишлатилиши билан боғлиқ ҳодиса пуризм (латинча ригиз — соф) дейилади ва бундай ғоя ташвиқотчилари пуристлар деб аталади. Пуризм прогрессив ва реакцион бўлади. Прогрессив пуризм чет сўзларни, айниқса русча-интернационал сўзларни тўғри ва ўз ўрнида ишлатиш ғояси билаи тилнинг лек- сик составини бойитишга ёрдам беради. Реакцион пуризм чет сўз- ларни зўрма-зўраки, она тилида шу сўзга тўғри келувчи сўз топилган тақдирда ҳам ишлатишга ундовчи ғояга асосланади. Прогрессив пуризмни ҳар томонлама қувватлаш, реакцион пури- змга қарши курашиш тилшуносларимиз ва бошқа фан вакилла- рининг бурчи ҳисоблаиади.
Фонетик ўзлаштириш мумкин бўлмаганда, бошқа тилдаги сўз ва иборалар таржима қилиш йўли билан ўзлаштирилади. Бу ҳоди- са калькалаб сўз ўзлаштириш деб аталади (французча са1яие— «нусха» тақлид қилиш, нусха кўчиришда ишлатилувчи юқори «қоғоз» маъносида).
Калькалаб сўз ўзлаштириш, асосан, икки турли бўлади: 1) тў- лиқ калькалаш — бунда бир тилдаги сўз ёки ибора иккйнчи бир тилга тўлиқ таржима қилинади: полупроводник — ярим ўтказгич, радиопередача—радио эшиттирииг, ледокол — музёрар, взаимо- действие — ўзаро ҳаракат;
2)	ярим калькалаш — бунда калькаланаётган сўз ёки ибора ҳар икки тил элементлари орқали ифода қилинади: машинострое- ние— машинасозлик, автоматчик ■—■ автоматчи, электронно-ви- числительная машина — электрон-ҳисоблаш машинаси, штурмовая авиация — штурмчи авиация каби.
Баъзи терминларни ўзлаштиришда сўзнинг ясовчи элемеитлари ўзбекча қўшимчалар билан алмаштирилади. Бу процесс ўзлашти- рилаётгаи сўзнинг ўзагини сўз ясовчи қўшимчалардан ажратиш мумкин бўлганда, бу ўзбек тилида муетақил ҳолда маълум ту- шунча пфода қила олганда юз беради: гвардеец—■ гвардиячи, автоматчик — автоматчи.
Қалькалаш йўлм билаи пайдо бўладиган конструкцияларнинг кўпчилиги бирикма атамалардир: наблюдательньш пункт — куза- тиш пункти, химическая война — кимёвий уруш ва бошқалар.
Тил тараққиётининг қозирги босқичида, айниқса, умумий лексик фонднинг кенгайиб боришида тиллар, айниқса СССР халқ- лари тиллари, жумладан, ўзбек тили луғат бойлигииинг тараққиё- гида улуғ ва қудратли рус тилининг ақамияти ортиб бормоқда. Умуман, рус тилининг жақон бўйлаб аҳамияти тобора кенгайиб бораётир.
51-	§. Лексикография
ч/Сўзларнинг бирор мақсадда тўпланиб, тартибга солинган йи- ғиндиси луғат дейилади. Луғат тузишнинг назарий ва амалий принциплари қақидаги соҳа лексикография (грекча 1ех1соп — «луғат» ва §гар1ю—«ёзаман») дейилади. Луғат тузувчи мутахас- сислар лексикографлар дейилади. Луғат тузиш принциплари ва мстодикасини ишлаб Чиқиш, лексикографлар ишини ташкил қи- лиш, луғат тузиш учун асос бўладиган картотекалар тузиш, улар- нн системалаштириш ва сақлаш лексикографик практиканинг об"йектидир.
Луғатларнинг сўзлар ва иборалариинг қўлланишиии назарий тадқиқ этишда ҳамда тилга амалий ўргатишда аҳамияти катта.
Турли типдаги луғатлар тузиш умуммадаиий аҳамиятга эга- дир. Луғат алфавит тартибида тузилиб, қулай справочник сифа- тида халқ оммасига билим беради, маданий-оқартув, идеологик функция бажаради. Шунинг учун ҳам бу масалага катта аҳамият берилмоқдаТМахсус нашриётлар, лексикографик муассасаларнииг ташкнл этилганлигини шу билан изоҳлаш мумкин.
Совет лексикографияси В. И. Лениннинг кўрсатмалари асосида ва шахсан раҳбарлигида бой тажриба орттириб, катта муваффа- қпятларга эришди. *Турли энциклопедик, изоҳли, терминологик, икки тилли ва бошқа типдаги луғатларнинг нашр қилинганлиги бунинг ёрқин исботидир.
Луғат типлари, сўзлик (луғатда изоҳланаётган ёки таржима қилинаётган сўз) состави, луғавий мақолалар структураси каби масалалар лексикографик назарияда асосий масала ҳисобланади.
Луғатлар, асосав, икки турга бўлинади: энциклопедик ва ф и л о л о г ик. Энциклопедик луғатларда фан, техника ва мада- ниятнинг барча соҳаларига оид тушунчалар изоҳланади. Уларда табиат ҳодисалари, ижтимоий ҳаётдаги воқеалар, машҳур киши- лар ҳақида маълумотлар бернлади. Сўзнинг ўзи ҳақида фақат уиинг келиб чиқишини кўрсатиш билан чегараланилади. Шунинг учун бундай луғатлар тушунча луғат деб юритилади. Одатда, рундай луғатларда расмлар, карта ва схемалар ҳам келтирилади. 'Энциклопедик луғатларда сўз ва иборалар алфавит тартибнда мақоланниг сарлавҳасн сифатида қўйилади.
Энциклопедик луғатлар мақсад ва вазифасига кўра икки хил бўлади: умумий энциклопедик луғат ва бирор со- ҳ а н и н г э н ц и к л о п е д и к л у ғ а т и.\ Умумий энциклопедик луғатларга «Б.ольшая Советская Энциклопедия» (БСЭ), «Узбек Совет Энциклопедияси» мисол бўлади. Бирор соҳанинг энцикло- иедик луғатларига «Литературная эицирлопедия», «Педагоги- чсская энциклопедия», «Техническая энциклопедия», «Сельскохо- зяйственная энциклопедия» кабилар кирадиЭнциклопедик луғат Шаркда «Қомус», Ғарбда эса «Шезаигиз» деб ҳам юрити- лади.
Филологик луғатларда асосий эътибор сўзга ёки сўз бирикма- сига берилади ва улар ҳар томонлама изоҳланади. Бундай луғат- лар ҳам алфавит тартибида тузилади ва изоҳланадиган сўз ёки сўз бирикмаси сарлавҳа сифатида келтирилади.
Филологик луғатлар икки хил бўлади: у м у м и й ва м а х с у с филологик луғатлар. Умумий филологик луғатларда ҳам- ма қўллайдиган сўзларнинг характеристикаси бериладп. Булар бир тилли, икки тилли, кўп тилли бўлади.
Қўйилган мақсадга кўра бир тилли филологик луғатлар бир қанча турларга бўлииади. Масалан, изоҳли луғатлар, махсус лингвистик луғатлар: этимологик луғат, морфем луғат, фразео- логик луғат, синоним сўзлар луғати, орфоэпйк луғат, чаппа луғат, атоқли отлар луғати, жой номлари луғати, машҳур ёзувчилар асарлари луғати кабилар.
Масалан, изоҳли луғатда сўзларнинг барча лекеик маънолари кенг изоҳланади. Ҳар бир сўз изоҳи кичик мақола шаклида бери- лади ва изоҳланаётган сўз сарлавҳа қилиб кўрсатилади^ Бунга В. И. Далнинг «Тольковнй словарь живого великорусского язнка», Д. Н. Ушаков таҳририда нашр қилинган тўрт томли «Тольковнй слварь русского язнка», СССР Фанлар Академиясининг 17 томли «Словарь современного русского литературного язнка» (буни тузган олимлар Ленин мукофоти лауреати унвонига сазовор бўл- ганлар), С. И. Ожеговиинг бир томли «Словарь русского язнка» китоби кабилар мисол бўлади.,; Олим Усмонов ва Ренат Дониё- ровларнинг «Русча-интернационал сўзлар изоҳли луғати» ҳам изоҳли луғатлар доирасига киритилади.
Синоним сўзлар луғатида синонимик қаторга кирувчи ҳар бир сўзнинг маъно оттеикалари, стилистик функциялари баёи қили- нади. Бунга А. Ҳожиевнинг «Узбек тили синонимларининг изоҳли |луғати» мисол бўлади. Этимологик луғатларда сўзларнинг келиб чиқиши, уларнинг дастлабки шакли ва маъноси, тил тараққиёти давомида уларда юз берган ўзгаришлар изоҳланади.)М. Фасмер- нинг «Этимологический словарь русского язьжа», Э. В. Севортян- нинг «Этимологический словарь тюркских язьжов» китоблари ана шундай луғатлардир.
, Морфемик луғат сўзларнинг қандай морфемалардан тузилга- ,нййи алфавит тартибида изоҳловчи луғатдир. Жумладан, муко- фотланмоқ, сўзи мукофот /лан/ моқ морфемаларидан тузилган./ (Қаранг: А. Ғуломов, А. Н. Тихонов, Р. Қўнғуров. Узбек тили
морфем луғати. Тошкент, «Уқитувчи», 1977)/1Фразеологик луғат- да тилдаги фразеологик бирликларнинг (ибораларнинг) семантик ва грамматик хусусиятлари мисоллар ёрдамида изоҳланади. Унда фразеологик омонимлар, синонимлар ва антонимларни ёнма-ён келтириш, бир фразеологик иборанинг турли вариантларини бе- риш.жуда фойдалидир. Мисол: Кўнгли қаттиқ — қаттиқ кўнгил. Раҳм-шафқати йўқ. Варианти: тош кўнгил; тош кўнгилли; тош кўнгил (экан]лиги. Синоними: тош юрак — юраги тош. Антоними: кўнгл(и) бўш; кўнгл(и) юмшоқ — юмшоқ кўнгил. У ҳ ш а ш и: бағри тош; меҳри тош...)? (Ш. Раҳматуллаев. Узбек тилининг изоҳли фразеологик луғати. Тошкент. «Уқитувчи», 1978, 21- бет).
/ Сўзларнинг қандай ҳарф билан тугаганига қараб алфавит тартибида тузилган луғат чаппа луғат дейилади. Масалан, а ҳарфи билан тугаган сўзлар қуйидагича берилади: арфа, бола, дона, суна, пона, тўнка, шона каби. Бундай луғат сўз ясалиши, морфология ва лексикология бўйича олиб бориладиган турли илмий-тадқиқотлар учун манба бўлиши мумкин. Булардан таш- қари, чаппа луғатлар тилнинг фонетиқ қонуниятларини, шеърият сирлари (қофия бўйича)ни ўрганишда ёрдам беради.У(Р. Қўнғу- ров ва А, Тихоновларнинг «Обратннй словарь узбекского язьжа» китоби).
Шзоҳли луғатлар тузилишига кўра икки хил: алфавит тартиби- даги луғатлар ва уя тартибидаги луғатлар.
Биринчи тип луғатларда сўзлар алфавит тартибида берилиб изоҳланади. Юқорида кўрсатилган изоҳли луғатлар мана шу типда тузилган.
Иккинчи тип луғатларда фақат ўзакларгина алфавит тарти- бида жойлаштирилади. Ясама сўзлар эса ўзак мақолачасининг ичида (уясида) изоҳлаиади. Бундай луғатлар бир уяда келтирил- ган сўзларнинг маъно ва форма жиҳатдан боғланишлари ҳақида маълумот беради.ЧБунга В. И. Далнинг юқорида кўрсатилган лу- ғати мисол бўлади.
/ Икки тил доирасидаги таржима луғатларида бир тилдаги сўз ёки сўз бирикмаси бошқа тилга таржима қилиб берилади. Бун- ,га русча-ўзбекча, инглизча-ўзбекча, французча-ўзбекча, немисча- ўзбекча луғатлар киради. Чет тилни ўрганувчилар учун мўлжал- ланган қисқа таржима луғатлари ҳам мавжуд. Баъзан таржима луғатлари бир неча тиллар доирасида бўлади. Масалан, «Слбварь наиболее употребительннх слов английского, немецкого, француз- ского и русского язнков» каби.
Филологик луғатларга турли соҳаларга оид луғатлар ҳам ки- ради. Буларда фан, техника, ишлаб чиқаришнинг маълум соҳаси- га оид сўз-терминлар тасвирланади. Соҳа луғатлари ичида энг кенг тарқалгани терминологик луғатлардир. Бундай луғатлар бир тилли, икки тилли, кўп тилли бўлади. Бир тилли терминологик луғатларда бир тилнинг маълум соҳага оид терминлари изоҳла- нади, Бунга О. С. Ахманованинг «Словарь лингвистичёских тер- минов» (1966) \ ва Д. Э. Розенталь, М. А. Теленковаларнинг
«Справочник лингвистических терминов» (1972) номли китоблари, ) Ҳ. Ҳасановнинг «География терминлари луғати» (1964), Ҳ. Ҳоми- дий, Ш. Абдуллаева, С. Иброҳимоваларнинг «Адабиётшунослик терминлари луғати» (1967), Олим Усмон таҳрири остида нашр қилинган «Ижтимоий-сиёсий терминлар луғати» (1976) кабиларни киритиш мумкин. Икки тилли терминологик луғатларга Н. Т. Ҳо- тамовнинг «Адабиётшуносликдан қисқача русча-ўзбекча термино- логик луғат»д (1969), Ш. Байбуров ва Н. Таканаевнинг «Педа- гогикадан қисқача русча-ўзбекча терминологик луғат»и (1963) кабилар киради. Кўп тилли терминологик луғатларга А. А. Асқа- ров ва Ҳ. Зоҳидовларнинг «Латинча-ўзбекча-русча нормал анато- мия луғати» (1964)ни мисол қилиб кўрсатиш мумкин. Чет сўзлар луғати ҳам терминологйк луғатларга ўхшаб кетади. Бунда ҳам, асосан, чет тиллардан ўзлашган сўзлар изоҳланади.
Луғатларнинг тури юқоридагилар билан чекланмайди. Тема- тик, дифференциал, янги сўзлар, қисқартма сўзлар, частота, қо- фия луғатлари ҳам мавжуд. Масалан, тематик луғатларда сўзлар ]йаъноларига кўра группаланади. Бундай луғатлар бирор фикр- ни ифодалаш учун энг қулай сўзларни топиш имкониятини бера- ди. Бунга инглиз тили асосида тузилган Роже (Ко^е!) луғати, Муҳаммад Еқуб Чинги томонидан тузилган «Келурнома» номли (XVIII аср) луғатнинг охирги XV боби мисол бўлади.
Халқнинг ўсиб бораётган талабларини қондириш мақсадида луғатнинг янги-янги типлари яратилиши табиийдир.
Ҳозирги тилшуносликда тезаурус луғат (грекча Шезаигоз — «манба») ёки идеографик луғат тузиш масаласи устида иш олиб борилмоқда. Тезаурус луғат маълум сўз билан маънолари боғ- ланувчи барча сўзларни қамраб олади.
Луғат — сўз хазинаси, ундан ўринли ва мақсадга мувофиқ фойдаланиш инсон билимини кенгайтириш, луғат бойлигини оши- ришда ҳамда фикрни тўғри ва равон ифодалашда муҳим омил- дир. Атоқли совет адиби С. Маршак луғат ҳақида қуйидаги мис- раларни яратишга тўла ҳақли эди.
Қундан-кун қизиқиб қарайман луғат,
Унинг стунларида ҳислар учҳуни,
Ҳали кўп ахтарар ундан дур санъат Тўкиб хазинасига кўзин нурини.
Сўзлардир инсоннинг ҳикматли мулки,
Уларнинг барида асрлар муҳри.
Киноя-ю ғазаб, инсон виждони.
Қўйингки, луғатни «луғат» демак оз.
У эрур даврларнинг тизма достони. ^
АДАБИЕТЛАР
Ахманова О. С. Словарь лннгвистических терминов. М., 1966.
Г о л о в и н. Б. Н. Введение в язнкознание. Изд, 3-е исправленное. Изд. «Внс- шая школа», М., 1977, стр. 69—114.
Д е н и»с о в П. Н. Очерки по русской лексикологии и учебной лексикографии. Изд. МГУ, 1974.
Левковская К. А. Теория слова, принципн её построения и аспекть» изучеиия лексического материала. Изд. «Внсшая школа», М., 1962.
Кодухов В. И. Введение в язнкознание. М., 1979, стр. 184—231. Лекси- ческая спнонимия. Сборник статей. Изд. «Наука», М-, 1966.
Расулов И. Улуғ Ватан уруши йилларида ўзбек тили лексикаси. Тошкент, 1977, 48—86- бетлар.
Азизов О. Тилшуносликка кириш, Тошкент, 1963, 54—86-бетлар.
Акобиров С. Луғат — сўз хазинаси. Тошкент, 1977.
Телия В. Н. Что такое фразеология. Изд. «Наука», М., 1966.
Қўчқортоев И., Қўчқортоева Р. Тилшуносликка кириш. Биринчи қисм. Тошкент, 1976, 26—44- бетлар.
Раҳматуллаев Ш. Узбек фразеологиясининг баъзи масалалари, Тош- кент, 1966.
СУЗНИНГ МАТЕРИАЛ СТРУКТУРАСИ ВА СУЗ ЯСАШ
52-	§. Сўзнинг материал структураси .
Ҳар қандай сўз материал (товуш) ва маъно томонларининг йиғиндисидан иборат. Олдинги саҳифаларда сўзнинг маъноси ҳа- қида фикр юритилган эди. Энди сўзнинг материал структурасини баён қиламиз. Сўзнинг материал структурасини аниқламай ту- риб, сўз ясаш ва ғрамматиканинг кўп масалаларини ўрганиб бўл- майдқ.
Кейинги даврларгача сўзнинг материал структураси морфо- логияга боғлаб, «Сўз таркиби» бўлимида изоҳланиб келинди. Ҳозирги тилшуносликда «Сўз ясаш» алоҳида мустақил бўлим сифатида ўрганқлмоқда. Умуман, сўзиинг материал структурасини фақат морфологияга боғлаш тўғри хулосаларга олиб келавермайди.
Сўзнинг материал структураси деганда унинг энг кичик, бўлак- ларга бўлинмайдиган маъноли қисмларга ажратилиши кўзда ту- тилади. Булар тилшуносликда морфема деб юритилади. Демак, морфема тилнинг энг кичик, бўлакларга бўлинмайдиган маъноли қисмидир. Масалан, ўзбек тилидаги ишчи сўзи иккита морфема- дан ташкил топган, чунки бу сўзнинг таркибида иккита энг кичик маъно англатувчи бирлик бор, яъни иш ва -чи. Иш ва -чи элемент- лари ўз навбатида яна ҳам кичикроқ маъноли бўлакларга бўлин- майди. Биз иш сўзини и ва ш сингари бўлакларга бўлиб ташла- шимиз мумкин, лекин улар бундай кўринишда ҳеч қандай маъно англатмайди. Ишчиларимиздан деган сўзда эса бешта энг кичик маъно аиглатувчи бўлак бор: иш-чи-лар- имиз-дан, иш — сўзнинг ўзаги, -чи — касбни кўрсатувчи элемент, -лар — кўплик маъно- сини англатувчи, -имиз I шахснинг кўплигини ва -дан — чиқиш маъносини англатувчи элементлардир. Шунга ўхшаш мисоллар- ни бошқа тиллардан ҳам келтириш мумкин.
Инглиз тилида: 'йгогкегз сўзи учта маъно англатувчи бирлик, яъни -№Огк,-ег ва -з дан иборат бўлиб, ўзбек тилига ишчилар деб таржима қилинади.
Немис тилида АгЪейепппеп сўзи тўртта энг кичик маъно анг- латувчи бирликлардан ташкил топган, яъни АгЪеИ (мш),-ег (-чи),-т (жинсни кўрсатувчи элемент),-еп (-лар).
Француз тилида 1:гуаШеигз сўзи учта маъноли қисмдан таш- кил топган: 1гауаП (иш), еиг (-чи, -каш), з(-лар).
Морфемалар фонетика, фонология бирлиги (фонема)дан туб- даи фарқ қилади. Морфема маъноли, фонетика, фонология бир- лиги эса маъно англатмайдиган бирликдир. Морфемалар икки томонлама, фонемалар эса бир томонлама бирликдир. Бундай деб аталишига сабаб морфемаларнинг ифодаловчи ва ифодаланувчи томонлари борлигидадир (баъзи адабиётларда ифодаловчи план ва ифодаланувчи план деб ҳам юритилади). Ифодаловчи деганда, морфемаларнинг оғзаки нутқда қулоғимизгача етиб келган то- вушларни, товушлар бирикмасини, ёзма нутҳда эса ҳарфларии ёки ҳарфлар бирикмасини тушунамиз. Ифодаланувчи деганда, эшитган товушларимизни ёки кўраётган ҳарфларнинг англатган маъносини тушунамиз. Буни схемада ҳуйидагича кўрсатиш мумкин:
ифодаловчи	-лар
ифодаланувчи	кўплик
Морфемаларни бўғинлар билан аралаштириш мумкин эмас. Биринчидаи, морфемалар тилнинг энг кичик маъноли бирлиги бўлиб, ҳамма вақт бўғинларга тўғри келавермайди ва ҳамма бўғинлар морфемаларга мос бўлавермайди. Масалан, ўзбек ти- лидаги кўча сўзи икки бўғиндан, лекин бир морфемадан ташкил топган, отам сўзи эса икки бўғин ва иккита морфемадан ташкил топган бўлса ҳам, уларнинг чегараси бир-бирига тўғри келмайди: фонетик жиҳатдан о-там тарзида бўғинларга ажратилади, энг кичик маъно англатувчи бўлакларга эса қуйидагича ажратилади: ота-м. Баъзан морфемалар бўғинларга тасодифан мос келиб қо- лади. Масалан, синф-дош-лар, гул-лар-га ва ҳоказо.
Тил бирлиги бўлмиш морфема нутҳда битта морф орқали ва баъзи ҳолларда бир неча морф орқали ифодаланиши мумкин. Уз- бек тилида отларда кўплик битта -лар морфемаси билан ифода- ланади. Бундай ҳолларда морф ва морфема бир-бирига мос ке- лади. Чиқиш келишиги қўшимчасида ҳам худди шундай. Лекин жўналиш маъноси ўзбек тилида турли қўшимчалар орқали ифода қилинади: -ға, -ка, -қа. Бундай ҳолларда бир мор- фема учта морф орқали намоён бўлади. Одатда, бир морфемага кирувчи морфлар шу морфеманинг вариантлари ёки алломорфлар дейилади. Демак, алломорф деб турли формага эга бўлган, лекин бир хил маъно англатадиган ва бир морфемага кирадиган морф- ларга айтилади.
Морфемалар турли нуқтаи назардан қуйидаги турларга ажра- тилади:
1)	 англатган маъноларига кўра;
2)	 морфемаларнинг ҳар икки томони, яъни ифодаловчи ва ифодаланувчи томонларининг очиқ ифодаланишига кўра;
3)	 морфемаларнинг ифодаловчи ва ифодаланувчи томонлари- нинг сон жиҳатидан бир-бирига муносабатига кўра.
Биз булардан фақат биринчисини, яъни морфемаларнинг анг- латган маъноларига кўра турларини кўриб чиқамиз. Бу нуқтаи назардан морфемалар иккита катта группага бўлинади:	ў	з	а	к
морфемалар, аффиксал морфемалар.
Узак морфемалар англатган маъноларига кўра, икки турга бўлинади: лексик маъно англатувчи ўзак морфемалар ва грамма- тик маъно англатувчи ўзак морфемалар.
Лексик ўзак морфемалар нарса, ҳодисаларни англатади, ма- •салан: уй-, иш-, бош-, китоб- ва ҳоказо.
Грамматик ўзак морфемалар мустақил ишлатилса ҳам, лек- сик маъно англатмайди, улар сўзларнинг грамматик формалари- ни ҳосил қилади, гаплар ичидаги сўзлар орасида грамматик му- посабатлар ўрнатади. Бундай морфемаларга кўмакчилар, боғлов- чилар, иредлоглар, артикллар, ёрдамчи феъллар ва ҳоказолар киради.
Аффиксал морфемалар, ўз навбатида, иккита катта группага ажралади:	сўз	ясовчи аффиксал морфемалар ва
форма ясовчи аффиксал морфемалар.
Сўз ясовчи аффиксал морфемалар, яъни ўзбек тилидаги -чи (ишчи),
-зор, (гулзор), -сиз (ақлсиз), -ла (ишла); рус тилидаги -тель (учи- тель, писатель), -чик (переписчик, счетчик)-, инглиз тилидаги -ег (шогкег, 1еасЬег), -зЬгр (МепсШр), -12е (^епегаИге); немис тилидаги -зсИаГГ (ҒгеипбзсЬаЙ, ВгийегзсЬаБ), -ег (АгЬеБег, БеЬгег); француз ти- лидаги -1§ие (зо\аеп§ие), -еиг (ЗхауаИеиг) янги сўз ясаш учун хиз- мат қилади. Демак, сўз ясовчи аффиксал морфемалар деб, ўзакка қўшилиб, янги маънодаги сўз ҳосил қилувчи морфемаларга айтилади.
Сўз ясовчи аффиксал морфемаларни тобе лексик морфемалар ҳам дейиш мумкин. Чунки (улар сўзларга қўшнлиб, янги сўзларлясашда бевоеита иштирок этади.
Аффиксал морфемаларнинг кккинчи гурини грамматик аффик- сал морфемалар дейиш мумкин. Чункм улар сўзларга қўшилиб, уларнинг лексик маъноларинн ўзгартнрмай, ё сўзларнинг грам- матик формаларини ўзгартнради, ёкн сўзлар орасида маълум грамматик алоқа ўрнатишга хизмат қилади. Ана шу икки функ- С. циядан қайси бирини бажаришига қараб, грамматик аффиксал <~'ч морфемалар, ўз навбатида, яна икки турга бўлинади: сўз ўзгар- тувчи аффиксал грамматик морфемалар ва форма ^ ясовчи аффиксал грамматик морфемалар.
Сўзнинг асосий лексик маъносини ўзгартирмай, у англатган ҳодиса за предметларнинг борлиққа муносабатини ифодалайди- ган морфемалар форма ясовчи аффиксал грамматик морфемалар дейилади. Бундай морфемаларга ўзбек, рус, инглиз, француз, не- мис тилларидаги кўплик англатувчи морфемалар, сифат ва ра- виш даражаларини ясайдиган морфемалар киради.
Сўзнинг сўз бирикмаларидаги ва гаплардаги бошқа сўзларга алоқасини, муносабатини кўрсатиш учун хизмат қиладиган мор- фемалар сўз ўзгартувчи аффиксал грамматик морфемалар дейила- ди. Бундай морфемаларга тиллардаги келишик ва эгалик ҳамда шахс-сон категорияларининг қўшимчалари киради. Бу икки хил грамматик морфема орасидаги фарқни ўзбек тили мисолида кў- ришимиз мумкин:
Мен уни кўрдим.	^
Мен уларни кўрдим.
Бу икки гапда тушум келишигининг кўрсаткичи -ни нинг ишла,- тилиши мажбурий, акс ҳолда сўзлар бир-бири билан боғланмайди.
Лекин кўплик қўшимчаси -лар нинг ишлатилиши шарт эмас: унинг қўлланиши ёкн қўлланмаслиги мазкур гаплардаги сўзларнинг ўзаро боғланишига алоқаси йўқ.
Аффиксал грамматик морфемалар сўзнинг қандай формасини ҳосил қилишига. кўра иккига бўлинади: категориал форма ҳосил қилувчи морфемалар ва нокатегориал форма ҳосил қилувчи мор- фемалар. Қатегориал форма ҳосил қилувчи морфемаларга кели- шик, эгалик, сон, шахс-сон, нисбат, замон, майл каби грамматик категорияларни ифода қилувчи морфемалар киради. Нокатего- риал форма ҳосил қилувчи морфемаларга кичрайтиш ва эркала- тиш маъносини ифода қилувчи морфемалар киради.
Аффиксал морфемалар ўзакка нисбатан жойланиши нуқтаи назаридан уч турга бўлинади: префиксал, инфиксал ва постфиксал морфемалар.
Префиксал морфемалар ўзакнинг олдига қўшилади: бефарк, из- гнать, починить, наилучший, перечитать, гедагИе, 1трозз1Ь1е (инг- лиз тилида), Ьеепбеп, Уог§ап§ (немис тилида), сотЬа!1:ге, оссаз1оп (француз тилида).
Инфиксал морфемалар ўзакнинг ичига жойлашган бўлади. Латин тилида инфиксал морфемалар кўпроқ учрайди: Апс1о сўзидягч _п ин- фиксал морфема ҳозирги замон қўшимчасидир. Бу сўз Кй (санчмоқ.) деган инфинитивдан ясалган.
Баъзи олимлар инглиз тилидаги баъзи сўзларнинг кўплик форма- сининг ясалишини инфиксал морфемага мисол қилиб кўрсатишади, яъни:
1оо! (оёқ) — 1ее1 (оёқлар) тап (киши) — гаеп	(кишилар)
ва ҳоказо. Сўзларнинг грамматик формасини ундай йўл билан ясали- ши, айниқса, араб тилига хос, масалан:
§а!а!а — уни ўлдиришди §иШа — уни ўлдиришган~ (эди) к!ааЬ — китоб (бирлик) ки!иЬ — китоблар
Постфиксал морфемалар кўпчили ч тилларга хос. Постфиксал |мор- фема ўзакдан кейин жойлашади. Масалан: синфдош, пахтадан, ой- надек, спутник, бельш, ЬеаиШи!, 1оуе1у, 1аЬ1ез, (инглиз тилида), \Уе1бЬеИ, ҒгеипйзсЬай (немис тилида), ргасБсаЬ1е, 1ауа§е (француз тилида).
53-	§. Сўз материал структурасининг ўзгариши
Маълумки, дунёда ўзгармайдиган нарса йўқ — ҳамма нарса вақт ўтиши билан маълум даражада ўзгариб туради. Тил ҳоди- салари ҳам бундан истисно эмас. Бу ривожланиш, ўзгариш тил- нинг ҳамма ярусларига хос. Тилда содир бўлаётган ўзгаришлар сўзнинг структурасига ҳам ўз таъсирини ўтказади, натижада у ҳам яста-секин ўзгариб боради. Сўз структурасининг ўзгариши 
турли тилларда турли йўл билан юз беради. Тилшуносликда бу- пинг асосан уч усули қайд қилинади: соддалашув, қайта тузилиш ва мураккаблашув.
Соддалашув. Сўзларни қўшиш йўли билан ясалган қўшма сўз- ларнинг сўзларга ёки ўзакка, кўп морфемали сўзнинг бир мор- фемалн сўзга ўтиш ҳодисалари соддалашув дейилади. Одатда, бу ҳодиса сўзнинг «ички форма»сини йўқотиши, яъни морфемалар орасндаги чегаранинг йўқолиши натижасида рўй беради.
Соддалашув продесси икки сабабга асосан содир бўлиши мумкин:
1)	 у ёки бу морфеманинг маъноси кучсизланиши ва аста-се- кин йўқ бўлиб кетиши ва оқибатда унинг ишлатилишдан чиқиб кетиши натижасида;
2)	 бир сўздаги ўзакнинг ўзига қариндош бўлган бошқа ўзак- лар билан алоқасининг узилиши натижасида.
Биринчи усулга қуйидаги сўзлар мисол бўла олади: рус тили- даги ретивий сўзи ҳозирги вақтда сўз ясовчи аффикси бўлмаган содда (туб) сўз саналади, чунки қадимги рус тилидаги реть («баҳс» маъносида) сўзи ишлатилишдан чиқиб кетган. Аслида эса, ретивий сўзи реть оти билан -ив сифат ясовчи морфемадан ташкил топган. Ҳозирги рус тилидаги нужньш, хиэюина, кольцо сўзлари ҳам худди шу усулда изоҳланиши мумкин. Бир вақтлар рус тилида нужа, хижа ва коло сўзлари бўлган, ана шу сўзларга -н, -ин, -у сўз ясовчи ва форма ясовчи -ьш, -а, -о ларнинг қўши- лиши натижасида сўзлар ҳосил қилинган. Лекин ҳозирги пайтда бу сўзлар туб сўзлар қаторидан ўрин олган, ҳозир уларнииг структураси тўғрисида гап борганда, улар қуйидаги морфемалар- га ажратилади: нужн-ьш, хижин-а, кольц-о. Ҳозирги ўзбек тили- даги қовурға, қачон, бўрсиқ каби сўзлар ҳам илгари морфемалар- га ажратилган. Масалан, қовурға сўзи асли қоп, -ур (даража кўрсатувчи аффикс) ва -ға (от ясовчи аффикс) морфемаларидан иборат бўлган, қачон сўзи асли қай, чоғ ва -ин морфемаларидан, бўрсиқ эса бўр, -си (феъл ясовчи аффикс) ва -қ (от ясовчи аф- фикс) морфемаларидан иборат бўлган. Бу сўзлар ҳозирги тил нуқтаи назаридан бир ўзак деб қаралади. Юмша сўзи ҳам илгари икки морфема сифатида қаралган. Бугунги тилда эса бир ўзак ҳисобланади. Чунки юм сўзи алоҳида лексик бирлик сифатида истеъмолдан чиқди.
Иккинчи усулига эса қуйидагилар мисол бўлади: ҳозирги рус тилида жир деган сўз бор. Бу сўз туб сўз ҳисобланади. Рус тили- да бу сўзга ўзакдош сўзлар ҳам мавжуд. Масалан: жизнь, жи- вой. Бу сўзларнинг асосида ётган ўзак ҳам маълум: жить. Лекин ҳозирги пайтда жир сўзи билан қолган уч сўз орасида ҳеч қан- дай богланиш сезилмайди. Аслида эса жир сўзи жи ўзагидан ва -р сўз ясовчи қўшимчадан ташкил топган бўлиб, «ҳаётда ортти- рилган» деган маънони англатган. Шундай қилиб, қадимги рус тилидаги -р сўз ясовчи морфема ҳозирги вақтда ўзакнинг ажрал- мас қисми ҳисобланади ва бу ўзак асосида янгидан янги сўзларяса- лади: жирний, окиретъ, обезжиренний ва ҳоказо.
Ҳозирги ўзбек тилидаги қишлоқ ва қишки сўзлари асли бир ўзак атрофига бирлашадиган қариндош сўзлардир. Ҳозирги тил нуқтаи назардан эса улар қариндош сўзлар _ҳисобланмайди: улар- да семантик умумийлик йўқ. Шунга кўра улар бошқа-бошқа сўз- лардир.
Баъзи вақтда соддалашув сўз таркибида содир бўлган қатор фонетик ўзгаришлар натижасида амалга ошади. Масалан, рус ти- лидаги закоулок сўзининг соддалашувида икки фактор ўз таъси- рини ўтказди: а) бу сўзнинг таркибидаги бир бўғин тушиб қолди, ] аслида бу сўз қуйидагича кўринишга эга эди: заколоулок; б) бу сўзнинг асосида ётган коло ўзаги ишлатилишдан чиқиб қолди.
Немис тилидаги ас11ег сўзининг соддалашувига сўз таркиби- даги фонетик ўзгаришлар сабаб бўлган. Ҳозир бу сўз «бургут» маъносини ифодалайди. Аслида бу сўз қўшма сўз бўлган, яъни аба1 ва аг «асл қуш» деган маънони англатади. Бу сўздаги фо- нетик ўзгаришдан ташқари аг сўзи ишлатилишдан ҳам чиқиб кетди. Рус тилидаги завтра сўзининг дастлабки фонетик состави заутра бўлган, яъни за ва утро дан ташкил топган.
Сўзнинг морфологик структурасининг соддалашуви кўпинча бир тилдан иккинчи тилга сўз ўзлаштирилганда рўй беради: яса- ма ва қўшма сўзлар туб сўзлар сифатида ўзлаштирилади. Маса- лан, инглиз тилидан ўзлаштирилган футбол сўзи ўзбек тилида туб сўздек қабул қилинган. Инглиз тилида эса бу қўшма сўздир: 1оо1 — оёқ ва Ьа11 — тўп. Немис тилидан ўзлаштирилган курорт сўзи ҳам асли қўшма сўздир, яъни киг —«дам», ог! —«жой». Уз- бек тилига форс тилқдан кириб келгаи астойдил сўзи ўзбек тили- да туб сўз, лекин форс тилида уч ўзакдан ташкил топган: «аз таги дил».
Қайта бўлиниш. Сўзнинг материал структурасинннг қайта бў- линиши деганда сўздаги морфемалар чегарасининг ўзгариши ва бунинг натижасида янги аффиксал морфемаларнинг пайдо бўли- ши кўзда тутилади.
Қайта бўлинишда сўз ясамалигича қолаверади, лекин' у мор- фемаларга ажратилаётганда, уларнинг чегараси ўзгаради: бу сўз таркйбидаги дастлабки морфемалар ўз кўринишини йўқотади; сўз янгича структурал қисмларга ажратилади. Қайта бўлиниш процесси аналогия ҳодисаси ва эскирган аффиксал морфемалар- нинг тилдан чиқиб кетиши билан боғлиқ бўлади. Мисоллар: ҳо- зирги рус тилида смелостъ ва готовность деган ясама сўзлар бор. Бириичиси смел ўзаги билан -ость сўз ясовчи морфемадан, иккин- чиси эса готов ўзаги билан -ность сўз ясовчи морфемалардан таш- кил топган. Шундай қилиб, ҳозирги рус тилида иккита сўз ясовчи суффикс— -ость ва -ность бор. Баъзи олимларнинг фикрича, -ность морфермаси кейинроқ пайдо бўлган, дастлабкиси -ость дир. Улар буни қуйидагича тушунтиришади. Бир вақтлар рус тилида иккита параллел сифатлар бўлган: готовий ва готовньш. Бу си- фатлардан абстракт от ясалганда готовний сўзига -ость аффикси цўшилган. Ясалган отни аввал қуйидагича таркибий қисмларга ажратишган: готовн-ость; -н. ва -ость ясовчи морфемалари ёнма- сп турганлиги учун, улар вақт ўтиши билан бир-бирига қўшилиб кетган ва натижада ҳозирги вақтда морфемалараро дастлабки чегара бузилиб, бу сўз янгича таркибий қисмларга ажрала бош- лади, яъни готов ўзак ва -ность ясовчи морфема. Бу ҳодиса эса, ўз навбатида, тилдан готовний деган сифатнинг тушиб қолишига сабабчи бўлган. Готовность деган абстракт от бевосита готовий сифатига -ность морфемасини қўшиш билан ясалади деб қара- ладиган бўлди. Бу мисолда кўрсатилган қайта бўлиниш процес- сини қуйидагича тасвирлаш мумкин:
готов-н-ий<. готов-н-ость < готов-ность
Баъзи ҳолларда сўзлар ҳам қайта бўлинади. Масалан, рус тилида унли билан бошланадигаи олмошларнинг ундош билан бошланадиган вариантлари ҳам бор, яъии: Я дал ему книгу. Я пришел к нему. Я дал книгу им Я пришел к ним.
Бир вақтлар рус тилидаги с ва к предлоглари учта товушдан таш- кил топган эди: сън, кън. Маълумки, предлоглар ёрдамчи сўзлар- га мансуб бўлиб, нутқда урғу олмайди. Улар олмошлар олдида ишлатилганда, ритмнинг таъсирида олмошларга қўшиб талаффуз қилинган: кънему, съним каби. XII ва XIII асрга келиб (унсиз) жарангсиз ъ товушининг тил системасидан чиқиб кетиши нати- жасида юқорида келтирилган сўзлар орасидаги чегара ўзгарди: дастлабки уч товушли предлогларнинг биринчи товуши мустақил сўз — предлогга айланди, охирги товуш эса олмошларнинг бошлан- гич товушлари қаторига ўтди. Бу процессни қуйидагича изоҳлаш мумкин: сън им<съним<съ ним<с ним
Узбек тилидаги улар сўзи асли икки морфема: ул (учинчи шахс бирликдаги кишилик олмошининг қадимги формаси) ва -а(р) (кўпликни кўрсатувчи аффикс)дан иборат бўлган. Қейинги вақт- ларда ўзак охиридаги л товуши аффикс таркибига ўтган. Бугунги тилимизда улар олмоши у-лар деб морфемаларга ажратилади. Бунда ҳам қайта бўлиниш ҳодисаси юз берган.
Мураккаблашув. Аввал туб деб ҳисобланган сўзларнинг ясама ёки мураккаб сўзлар қаторига, бир морфемали сўзларнинг икки ва ундан ортиқ морфемали сўзларга ўтиб қолиши мураккабла- шув дейилади. Бу кўпроқ бошқа тилдан ўзлашган сўзларда уч- райди. Масалан, рус тилидаги гравюра (тошга, металлга ёки ёғочга қўл билан ўйиб солинган ва босмахонада босилган расм) сўзи француз тилидан ўзлаштирилган. Рус тилида гравирова-ть, гравёр каби сўзларнинг пайдо бўлиши билан гравюра сўзи грав- юр-а деб уч морфемага бўлинадиган бўлди. Бу ўринда дастлаб бир негиз сифатида қабул қилинган бир сўз тил тараққиёти про- цессида уч морфемадан иборат деб қарала бошлади,
Мураккаблашув ҳодисаси тилда юқо.ридаги икки ҳодисага қа- раганда камроқ учрайди.
Шундай қилиб, сўз материал структурасининг ўзгариши деган- да мазкур сўзнинг этимологик характеристикаси бнлан унинг ҳо- зирги кундаги морфологик структураси орасидаги ўзгариш ту- шуиилади. Бу ҳодисаларни аниҳлашда қиёслаш методи катта аҳамиятга эгадир.
Сўз материал структурасининг ўзгариши тил эволюциясшш кўрсатувчи муҳим фактордир. Бу процесс ҳам тилнинг мўътадил янгиланиб, бойиб боришида ўзига хос ўрин тутади.
54-	§. Сўз ясаш
Сўз ясаш термини тилшуносликда икки маънода: сўзлар қан- дай пайдо бўлиши ҳақидаги фан ҳамда янги сўзларнинг пайдо бўлиш қоида ва усуллари йиғиндиси маъносида қўлланади.
Сўз ясаш янги сўз ҳосил қилишдир. Масалан, хизматчи (-чи аффикси ёрдамида ясалган), бронтешар, танкотар (икки сўзнинг қўшилишидан ясалган), қурилиш, уруш (асли феълнинг ҳаракат номи бўлган сўз отга кўчган), йўлдош (янги маъноли сўз — ер- нинг сунъий йўлдоши), янги — янгй (бири сифат, бирн равиш) ва бошқалар. Бундай сўзлар турли усулда ясалиб, тилнинг луғат составини бойитади.
Сўз ясаш кейинги ваҳтларгача тилшуносликнинг «Морфоло- гия» қисмида қараб келинди. Тилшунослик назарияси тараққиё- ти уни тилшуносликнинг алоҳида соҳаси деб қарашни тақозо қилди. Шунга кўра, кейинги йилларда нашр қилинган адабиёт- ларда «Сўз ясаш» тилшуносликнинг мустақил бир бўлими си- фатида талқин қилина бошлади.
Сўз ясаш тилшуносликнинг янги сўз ҳосвл қилишнинг қонун- қоидалари, моделлари ва усуллари ҳақидаги бўлимидир.
Сўз ясашнинг ўрганиш объекти сўздир. Сўз лексикологияда ҳам, грамматикада ҳам ўрганилади. Лекин лексикология ва грам- матика сўзга бошқача ёндашади. Масалан, лексикологияда сўз ва унинг маъноси, луғат составининг қатламлари, сўзларнинг асосий типлари кабилар, морфологияда эса сўз туркумлари, улар- нинг грамматик формалари ўрганилади. Сўз ясаш эса алоҳида соҳа сифатида янги сўзларнинг ҳосил бўлиши масалалари билан шуғулланади. Тилшуносликнинг бу бўлимлари сўзни ҳар томон- дан ўрганиб, бир-бириии тўлдиради. Бу жнҳатдан улар ўзаро боғлиқдир.
Ясалма сўзларнинг сўз ясалиш структураси ҳамда ҳар бир тилга хос сўз ясаш воситалари системаси тарихий ўзгарувчандир. Шунинг учун ҳам диахроник сўз ясалиши билан синхроник сўз ясалиши фарқланади. Диахроник сўз ясалиши тил тараққиётининг маълум даврда сўзлар қандай ҳосил бўлганлигини, унинг даст- лабки ҳолати, сўз ясалиши структурасида бўлган ўзгаришларни ўрганса, синхроник сўз ясалиши тил тараққиётининг ҳозирги бос- қичида сўз ясаш системасини ўрганади.
Сўзнинг синхроник сўз ясалиши структураси диахроник сўз ясалиши структурасига мос келиши ҳам, келмаслиги ҳам мумкин.
Масалан, рус тилидаги домик сўзида мос келган, цветник сўзида :->са мос келмаган. Цветник сўзи тарихан -ик суффикси ёрдамида ясалиб, «гуллар билан қопланиш» маъносини (ҳозир бу маъно- сини йўқотган) ифода этган. Ҳозирги рус тилида эса бу сўзнинг маъноси фақат цвети (гуллар) сўзи билан боғлиҳ. Узбек тилида- ги юрак сўзининг структураси диахроник аспектда юр + ак (от исовчи аффикс) шаклига эга бўлса, синхроник аспектда бир ўзак снфатида қаралади.
Диахроник ва синхроник сўз ясалиши ўзаро диалектик боғ- лиқдир. Тил тараққиётининг ҳар бир босқичида мавжуд моделлар асосида янги сўзлар ясалишида ясалувчи сўзнинг бошланғич сўз ясалиши структураси эмас, ўша даврдаги синхроник сўз ясалиш структураси муҳимдир. Масалан, ҳозирги рус тилидаги -ник суффикси маҳсулдор ҳисобланади. Бу суффикс асли нисбий си- (1>ат ясовчи -н ва отнинг кичрайтиш формасини ясовчи -ик суф- фиксининг бирикишидан ҳосил бўлган. Бунинг ёрдамида ясалган цветник сўзининг синхроник сўз ясалиш структураси унинг диа- хропик сўз ясалиш структурасига мос келмайди, бу суффикс ҳозир янги сўзлар ясалиши учун хизмат қилаётир (градусник). Узбек тилидаги юксак, қишлоқ сўзлари диахроник аспектда юк-с-ак, циш-ла-қ шаклида бўлган бўлса, синхроник аспектда уларнинг юк, циш сўзлари маъноси билан боғланиши сезил- майди.
Синхроник сўз ясалишида асосий масала сўз ясалишининг мо- тивацияси, яъни ясалувчи сўз билан ясалган сўзнинг маъноларида боғланишнинг бўлишлигидадир. Сўз ясалишига асос бўлган сўз билан ундан ясалган сўзнинг маъноларида схематик боғланиш, умумийлик бўлади.
Одатда, ҳар қандай ясалма бинар ҳолда, яъни икки аъзоли бўлади: асос ва формант. Биринчиси ясалма билан семантик боғ- ланишда бўлган қисм, иккинчиси эса бундан фарқловчи қисмдир: меҳнаткаш. Бу сўз икки қисмдан иборат: меҳнаткаш сўзининг семантикаси билан боғлиқ бўлган қисм (меҳнат) ва бу сўзни фарқловчи қисм (-каш).
Тилнинг сўз ясалиш системасини классификация қилишда сўз ясалиш типлари асосий белги қилиб олинади. Бунда сўз тур- куми формаси ва унинг маъноси ҳисобга олинади. Масалан, иш- чи, аълочи, овчи, тарбиячи, сувчи, балиқчи кабилар сўз ясалиши- нинг бир типини ташкил қилиб, шахс отларини ясайди. Сўз ясаш типларини изоҳлашда унинг маҳсулдор ёки каммаҳсул эканлиги, маъно ва формасидаги ўзгаришлар, қўлланишидаги стилистик хусусиятлар ҳисобга олинади.
Сўз ясалиш типлари билан сўз ясалиш моделлари кўп ҳоллар- да синоним сифатида қўлланади. Лекин улар ўзаро фарқ қила- ди. Сўз ясалиш модели конкрет лексема ясаш намунаси (қолипи) бўлса, сўз ясалиш типлари фақат модел қурилишини эмас, унинг типиклиги, маҳсулдор ёки каммаҳсуллиги каби масалаларни ҳам ўз ичига олади. Демак, сўз ясалиш типлари терминининг маъноси
сўз ясалиш моделлари терминининг маъносига қараганда кенг.
Баъзан бир ўзакдан бир қанча сўзлар ясалади: ўр (феъл)— ўроқ (от), ўроцчи (от), ўроқчилик (от). Бунда ўр сўзи бир қанча сўзларнинг ясалиши учун асос бўлган. Бундай сўзлар сўз ясаш уяси дейилади.
Сўз ясаш уяси тематик характерда бўлиши ҳам мумкин. Ма- салан, тошлоқ, ўтлоқ, қумлоқ каби сўзлар тематик қатор ҳосил қилиб, ўрин-жой отини англатяпти.
Сўз ясаш усуллари турли тилларда турличадир. Сўз ясаш- нинг грамматик (аффиксация ва сўз қўшиш усули) семантик, фо- нетик, конверсия усуллари кўп тилларга хосдир. (Бу ҳақда 50-§ да гапирилган.) Буларнинг иштироки турли сўз туркумларида турличадир. Масалан, рус тилида префиксацин ва постфиксация (аффиксациянинг кўринишлари) кўпроқ феълларга хос, суффик- сация ва сўз қўшиш усули кўпроқ отларга хос. Узбек тилида аф- фиксация ва сўз қўн!иш кўпроқ отлар учун характерлидир.
Сўз ясашда морфологик ҳодисалар ҳам ҳисобга олинади. Бун- да сўз ясалиш процессида ясалувчи сўз таркибида бўладиган ўзгаришлар (товуш ўзгаришлари) кўзда тутилади.
АДА БИЁТЛАР
Азизов О. Тилшуносликка кириш, Тошкент, 1963, 92—98-бетлар.
Будагов Р. А. Введение в науку о язнке, М., 1958.
Земская Е. А. Совремеиньш русский язнк. Словообразование, М., 1968.
Кодухов В. И. Введение в язнкознание, М., 1979, стр. 235—240.
Кубрякова Е. С. Что такое словообразование, М., 1965.
Ғуломов А. Ғ. «Узбек тилида сўз ясалиш йўллари ҳақида». «Тил ва ада- биёт институти асарлари», 1-китоб, Тошкент, 1949.
Грамматика тилшуносликнинг таркибий қисми бўлиб, унинг тилшуносликнинг бошқа соҳалари билан алоқаси кўп қиррали ва мураккабдир. Грамматиканинг тақдири умумий тилшунослик- нинг тақдири билан ҳам чамбарчас боғлиқ.
ГРАММАТИКА
Утмишда грамматика тўғри ёзиш ва гапиришга ёрдам берувчи қонун ва қоидаларни ўргатади, деб тушунилган. Кейинчалик тил- шунослик фанининг предмети кенгайиб ва тараққий этиб бориши натижасида грамматиканинг предмети доираси ҳам кенгайиб бор- ди. Бугунги кунда грамматика термини тилшуносликда икки маъ- иода қўлланади. Грамматика дейилганда, биринчидан тилнинг грамматик қурилиши, иккинчидан, тилнинг грамматик қурилиши ҳақидаги фан тушунилади. Иккинчи маънода грамматика сўзлар- нинг маълум туркумларга бўлиниши, уларнинг ҳар бирига хос формалар, нутқнинг грамматик структураси ҳақидаги фандир.
Маълумки, тил кишилик жамиятида фикр алмашиш қуроли сифатида хизмат қилади. Кишиларга фикр алмашиш имкониятини яратиб бериш учун ҳар бир тил маълум миқдордаги грамматик воситаларга эга бўлиши керак. Кишиларнинг ўзаро фикр алма- шишлари грамматика ёрдами билан, яъни гап орқали амалга ошади. Гап эса маъно ва грамматик жиҳатдан бир-бири билан боғлиқ бўлган сўзлардан ташкил топади. Лекин галнинг ҳосил бўлиши учун сўзларнинг ўзи кифоя қилмайди; гапда сўзлар ҳар бир тилнинг грамматик ва фонетик қоидалари асосида бирлашиб, маълум бир фикрни ифодалайди. Демак, грамматика тилшунос- лик фанининг бир қисми бўлиб, тилнинг грамматик қурилишини ўрганадиган фандир.
Тилнинг грамматик қурилиши ўз категориялари ва бирликла- рига эга. Булар сўз формалари, сўз бирикмалари ва гаплар- дир.
Грамматика икки қисмдан иборат: морфология ва син- т а к с и с. Морфологияда сўз туркумлари, уларнинг категориал ва нокатегориал формалари ўрганилади. Синтаксис нутқнинг грамматик тузилиши ҳақидаги таълим бўлиб, сўз бирикмаси, гап ва ундан йирик бўлган бирликларни ўз ичига олади.
56-	§. Грамматиканииг турлари
Тилнинг грамматик қурилиши турли томондан ўрганилади. Шунга кўра грамматиканинг бир неча турлари мавжуддир. Бу- ларнинг асосийлари қуйидагилар: тарихий грамматика, фалсафий
грамматика, умумий (универсал) грамматика, қиёсий грамматика, тасвирий (дескриптив) грамматика ва трансформацион грамма- тика.
1.	 Тарихий грамматика. Бу бирон бир тилнинг грамматик қу- рилишида рўй берган ўзгаришлар тараққиётини ўрганади. Ма- салан, инглиз тилининг тарихий грамматикаси, ўзбек тилининг тарихий грамматикаси ва ҳоказо. Булар, ўз навбатида, тарихий морфология ва тарихий синтаксисга бўлинади.
2.	 Фалсафий грамматика. Маълумки, тилшунослик фалсафа фани билан чамбарчас боғлиқдир. Грамматика категориялари ло- гик категориялар билан (сўз ва тушунча, гап ва ҳукм кабилар) узвий алоқададир. Логика билан грамматиканинг объектлари — фикр ва тил ҳам ўзаро узвий боғлиқ. Фалсафий грамматиканинг асосий вазифаси тил ва тафаккур, логик ва грамматик категория- ларнинг алоқа қонуниятларини ўрганади. Фалсафий граммати- кага машҳур даниялик инглизшунос олим Отто Есперсеннинг «Тил фалсафаси» асари мисол бўла олади.
3.	 Умумий грам'матика. Бу тилларнинг қайси тил оиласига мансуб эканлигидан қатъи назар, ҳамма тилларга хос бўлган уму- мий хусусият ва қонуниятларни белгилайди. Масалан, ҳамма тил- ларда сўз туркумлари бор, барча тилларда гапнииг грамматик маркази эга + кесимдан ташкил топган ва ҳоказо.
4.	 Қиёсий грамматика тилларнинг грамматик системасини бир-бири билан таққослаб, қиёслаб, уларга хос бўлган умумий ва хусусий белгиларгш ўрганади. Масалан; инглиз ва ўзбек тил- лари қиёсий грамматикаси, славян, герман, роман тилларининг қиёсий грамматикаси.
Қиёсий грамматика, ўз навбатида, қиёсий-тарихий ва типо- логик-қиёсий грамматикаларга бўлинади.
Қиёсий-тарихий грамматика қардош тилларнинг грамматик қу- рилишини тарихий-қиёсий метод ёрдамида таққослаб, ўтмишда бир неча тиллар учун умумий бўлган лингвистик элементларни, улар ўртасидаги умумий ва ноўхшаш томонларни аниқлайди. Қиёсий-тарихий тилшуносликнинг йирик намояндаларидан бири Расмус Раск (1787—1832 й.) ўзининг «Қадимги ислаид тили ва исланд тилининг пайдо бўлиши» (1814 й.) асарида тилларнинг қардошлиги тилларда сўзларнинг ўхшашлигига эмас, балки грам- матик формаларнинг ўхшашлигига асосланиш зарурлигини ис- ботлаб берди. 1819—1837 йилларда Я. Гриммнинг «Немис тили грамматикаси» асари нашрдан чиқди. Я. Гримм немис ва бошқа герман тилларипинг фонетикаси ва грамматикасини қиёсий-та- рихий метод ёрдамида ўрганди. Ф. Бопп бир неча қадимги ҳинд- европа тилларида феълларнинг тусланиши (парадигмаси)ни тақ- қослаб ўрганиш натижасида бу тилларнинг қардош эканлигини исботлади ва ҳинд-европа тилларида флексиянинг пайдо бўлиш тарихини ўрганиб, тилшуносликда «агглютинация» назариясини яратди.
Типологик-қиёсий грамматика турли системага мансуб бўлган тилларнинг грамматйк категориялар ва грамматик маъноларни нфодалайдиган воситаларини таққослаб, уларнинг умумий ва ўзи- га хос томонларини ўрганади. Бу жиҳатдан типологик-қиёсий грамматика типологиянинг бир қисми ҳисобланади. Типологик- қиёсий грамматика маълумотлари тилларни классификация қи- лишда муҳим аҳамиятга эгадир.
5.	Тасвирий (дескриптив) грамматика бирор конкрет тил грамматик ҳурилишининг ҳозирги (синхроник) ҳолатини ўрганади. Масалан, ҳозирги ўзбек тили грамматикаси, ҳозирги инглиз тили грамматикаси ва ҳоказо. Аммо америка тилшунослигида деск- риптив грамматиканинг мақсад ва вазифаси бошқача. Унинг традицион грамматикадан асосий фарқи шундақи, традицион грамматикада тилнинг грамматик бирликларини аниқлашда эле- ментларнинг маъносига асосланилса, дескриптив грамматикада тил бирликлари ва уларнинг моҳиятини аниқлашда формал ме- тодлардан фойдаланилади. Масалан, традицион грамматикада китоб сўзи предметлик тушунчасини англатгани учун от ҳисоб- ланади. Америка дескриптив грамматикасида ҳам китоб сўзи от- дир, аммо китоб сўзининг отга мансуб эканлиги унинг маъно- сига қараб эмас, балки формал белгиларига қараб исботла- нади.
Дескриптив грамматикада тилнинг структурасини анализ қи- лиш жараёнида маъно эътиборга олинмайди. Бу грамматика тил бирликларини бир-бирига нисбатан жойланиш тартибини ва му- носабатини ўрганадиган формал грамматикадир.
Маълумки, структурал тилшунослик тилнинг ички қурилиши, тил системасини ташкил этган элементларнинг орасидаги муно- сабатлар, оппозицияларни ўрганишга катта эътибор беради. Агар традицион тилшуносликда тилнинг материал аспекти (гап, сўз, морфема, товушлар) ўрганилган бўлса, структурал тилшунослик- да, аксинча, тил системасини ташкил этган элементларнинг (бир- ликларнинг) орасидаги муносабатлар ўрганилади. Бундан тил- нинг системаси ва структурал аспекти фақат структурал тил- шуносликда ўрганилар экан, деган хулосага келмаслик керак. Тил бирликлари ва улар орасидаги муносабатларни ўрганишга тилшунослик тарихида ҳар доим аҳамият бериб келинган. Аммо структурал тилшунослик учун тилнинг структурал аспекти энг аҳамиятли аспект бўлиб, у тил назариясини яратишда, умумий тил- шунослик предметини аниқлашда асос қилиб олинди. Демак, структурал тилшунослик тилни ўрганишда ва фаннинг предме- тини белгилашда ўзига хос янги оқимдир. Тилнинг ички структу- расини ўрганиш эҳтиёжи янги илмий тадқиқотлар, бунда янги ме- тодлар ва услубларни қўллашни талаб қилади. Фанда янги илмий тадқиқот методларининг пайдо, бўлиши фан предмети ту- шунчасининг ўзгариши билан чамбарчас боғлиқдир.
Структурал оқимнинг пайдо бўлиши тилни илмий ўрганиш учуи хизмат қиладиган янги' структурал методларнинг вужудга келишига сабаб бўлди. Хусусан, америка дескриптив (тасвирий) тилшунослигида тил системасини тадқиқ қилиш методлари маса- ласи жуда муҳим ўрин эгаллаган. Америка тилшуиослигида ву- жудга келган дистрибутив анализ, бевосита иштирокчиларга аж- ратиш ва трансформацион анализ методлари бошқа тилларни ўрганишда ҳам қўлланаётир.
Дистрибутив анализ методи. Америка дескриптив тилшунос- лигининг иш программаси таниқли америка олими Л. Блумфилд- нинг «Тил» асарида илгари сурилган бўлса ҳам, дескриптив тил- шуносликнинг асосий принциплари, тилни анализ ҳилиш метод- лари, асосан, 3. Харриснинг «Структурал тилшуносликнинг ме- тодлари» асарида (1951 й.) баён этилган.
Дескриптив тилшуносликда кенг қўлланилаётган методлардан бири дистрибутив анализ методидир. Бу метод турли тил бирлик- ларининг (фонема, морфема, сўзлар) дистрибуцияси (қўлланиш ўрни, жойлашиши) турлича бўлади, деган назарияга асосланиб, тил системасини ташкил этган элементларнинг ўзаро бирикиш қонунларини ўрганади.
Дистрибутив анализда, асосан, қуйидаги икки нарса аниқла- нади:
а) тил элементларини аниқлаш;
б) тил элементларининг ўзаро жойлашиши, алоқадорлигини ўрганиш.
Дистрибутив анализ тил системасининг ҳамма (фонологик, морфологик, синтйктик) ярусларида қўлланиши мумкин. Фоноло- гик ярусда фонемалар аниқланади ва фонемаларнинг ўзаро му- носабатлари ўрганилади. Морфологик ярусда морфемалар аниқ- ланади ва уларнинг ўзаро муносабатлари ўрганилади. Синтактик ярусда эса синтактик бирликлар ва уларнинг ўзаро муносабат- лари ўрганилади.
Дистрибутив анализ методини ўрганишда «дистрибуция» ту- шунчаси ниҳоятда аҳамиятлидир. Тил элементларининг дистри- буцияси бирор тил элементининг бошқа бир тил элементи билан бирикиш усуллари, уларнинг жойлашиш ўринлари йиғиндиси де- макдир. Масалан, фонологик ярусда фонемаларнинг бир-бири би- лан бирикиши, синтактик ярусда эса сўзларнинг бир-бири билан алоқага киришиши.
Дистрибутив анализда дастлабки иш тил бирликларини аниқ- лашдан бошланади. Бунинг учун аввало тилдаги гаплар паузалар ёрдамида чегараланади, сўнгра гаплар маълум сегментларга — қисмларга ажратилади. Сегментларнинг ўзаро дистрибуциясини ўрганиш натижасида тил бирликлари аниқланади. Дескриптив тилшуносликда тил элементлари ўртасида уч хил муносабат мав- жуд. Булар дистрибуциянинг асосий турларини ташкил этади.
1.	 Эркин алмашиладиган дистрибуция. Бунинг моҳияти шун- дан иборатки, тил элементлари маънони ўзгартмагаи ҳолда ўзаро ўрин алмашишлари мумкин. Масалан, ўзбек тилида китоб сўзида б ва п товушлари эркин алмашиш дистрибуциясига мисол бўлади. Р1нглиз тилида -з суффикси билан о{ предлоги ҳам эрким» алма- ша олади: ДЬтасГз ЬгоШег, Ше ЬгоШег о! АЬтас!.
2.	 Қўшимча дистрибуция. Агар икки лингвистик бирлик бир хил шароитда қўлланмаса, у бир-бприга вариант ҳисобланади ва қўшимча дистрибуцияни ташкил этади. Бу шароитда аллофонлар (фонемаларнинг вариантлари), алломорфлар (морфемаларнинг нариантлари)ни аниқлаш имкони пайдо бўлади. Масалан, рус ти- лида может ва мооюно (Он может — Ему можно) сўзлари ёки должен ва необходимо (Он должен писать — Ему необходимо пи- сать) сўзлари қўшимча дистрибуцияга мисол бўлиши мумкин. Инглиз тилида феълнинг ўтган замон формасини ясайдиган -ей суффиксининг турли хил позицияларда ўқилиши ҳам ҳўшимча дистрибуцияга мисол бўлади.
3.	Контраст дистрибуция. Бир хил шароитда қўлланиб, маъно ўзгар- тиш хусусиятларига эга бўлган лингвистик элементларнинг ўзаро му- носабати контраст дистрибуцияни ташкил этадиЛ Масалан, инглиз тилида -ег ва -1П2 морфемалари контраст дистрибуцияни вужудга кел- тиради: Не 15 а \уогкег. Не 1$ \югкт§. 5аб, Ъай сўзларидаги [5], [Ь) товушлари маъно ўзгартиш хусусиятига эга бўлганлиги учун турли фонема ҳисобланади.
Дистрибутив метод дескриптив тилшуносликда энг кенг қўл- ланадиган ва шу билан бирга энг объектив методдир. Хусусан, бу метод нотаниш ёзувга эга бўлган тилларнинг текстларини ўр- ганишда (дешифровка) катта ёрдам беради. Гарчи, дистрибутив метод тил структурасини тўлиқ тасвирлай олмаса ҳам, тилшунос- ликда янги метод сифатида аҳамиятлидир.
Дескриптив грамматикада сўз бирликлари ва гапларни ана- лиз қилишда «бевосита ташкил этувчиларга ажратиш» методи ҳам кенг қўлланилади.
Юқорида кўриб ўтилганидек, дистрибутив метод ёрдамида тил бирликлари аниқланади ва бу метод фонема, унинг вариант- лари, морфемаларни, алломорфларни аниқлашга ёрдам беради. Аммо синтаксисга хос бўлган масалаларни ўрганишда бу метод- нинг имкониятлари чеклангандир. Шунинг учун ҳам тилнинг син- тактик ярусини анализ қилишда дескриптив тилшуносликда янги методларни ишлаб чиқиш эҳтиёжи пайдо бўлди.
Бевосита ташкил этувчиларга ажратиш методи. Маълумки, тил элементлари (морфемалар, сўзлар) синтактик бирликни таш- кил қилиши учун ўзаро грамматик муносабатга киришади. Гап ёки сўз бирикмасини ташкил этишда иштирок этадиган бевосита грамматик боғланган иккита синтактик, лексик ёки морфологик бирликлар бевосита ташкил этувчилар деб аталади. Синтактик бирликни ташкил этган иштирокчиларни аниқлаш процесси бе- восита ташкил этувчиларга ажратиш деб аталади. Бу метод син- таксисда қадимдан қўлланиб келинаётган гапни бў^акларга аж- ратиш методини танқидий ўрганиш ва умумлаштириш оқибатида вужудга келди. Дарҳақиқат, гапни бўлакларга ажратишнинг традицион методи бир неча жиддий камчиликларга эга бўлиб,гап структурасшш илмий ўрганишда ҳозирги синтактик талабларга жавоб бера олмай қолди. Жумладан, гап бўлаклари, бош бўлак- лар билан иккинчи даражали бўлакларнинг фарқи, иккинчи да- ражали бўлакларни ажратиш принципи каби масалаларни ўрга- нишда аниқ мезои (ўлчов)нинг йўқлиги гапни бўлакларга ажра- тиш традицион назариясининг имкониятлари чегараланганлигини кўрсатади. Бевосита ташкил этувчиларга ажратиш методи эса қуйидаги принципларга асосланади:
1.	 Гапнинг синтактик структурасидаги асосий синтактик му- носабат — тобелик муносабатидир.
2.	 Бевосита ташкил этувчилар жуфт бўлиб, бири ҳоким, иккин- чиси тобедир. Демак, гап морфемаларнинг йиғиндисидан ташкил топмай, бевосита бўйсуниш (иерархия) принципига асосланган ҳолда ташкил топади. Бунда кичик элементлар йирик элемент- ларга бирикиб, морфемалар сўзларни, сўзлар сўз бирикмаларини, сўз бирикмалари эса гапларни ташкил этади.
Гапни бевосита ташкил этувчиларга ажратиш унинг синтактик структурасининг тузилиши процессини ва динамикасини ўрганиш- да катта ёрдам беради. Масалан, бирор гап бевосита ташкил этувчиларга ажратиш методи бўйича анализ ҳилинмоқчи бўлса, гапнинг нечта элементлардан иборатлигига ҳарамай, аввал иккита ташкил этувчиларга, бу бўлаклар ҳам шундай бўлакларга ажра- тилади ва анализ охирги иштирокчининг аниҳланиши билан ту- галланади. Масалан: Менинг дўстим/Москвага боради. Қейин ҳар бир бевосита ташкил этувчи яна иккита бевосита ташкил этувчи- ларга бўлинади: Менинг Ц дўстим / Москвага // боради.
Келтирилган мисолдан кўриниб турибдики, гап тўртта сўздан ташкил топганлигига ҳарамай, у анализнинг биринчи этапида иккита бевосита ташкил этувчиларга ажратилди, яъни бу гапнинг бевосита ташкил этувчиси от ҳисм (эга состави) ва феъл ҳисм (кесим состави)дан иборат. От ҳисм билан феъл ҳисм, ўз навба- тида, яна бевосита ташкил этувчиларга ажратилди.
Буни ҳуйидаги дарахтсимон диаграмма кўринишида ҳам ана- лиз ҳилиш мумкин:
5

Менинг дўстим
Москеага боради.

А.
N7
Москвага
боради.
Кўриниб турибдики, бевосита ташкил этувчиларга ажратиш апализи юқори ярусдаги бирлик (гап)дан бошланиб, пастга қа- раб давом эттирилади.
Бевосита иштирок этувчиларга ажратиш анализи қуйидаги қоидаларга асосланади:
1.	 Анализнинг ҳар бир этапида жуфт (ҳоким ва тобе) ташкил этувчилар ажратилади.
2.	 Анализ жараёнида саволларнинг ўрни алмашиши мумкин эмас.
3.	 Бевосита ташкил этувчиларга ажратиш қоидаси қатъий.
Шундай қилиб, бевосита ташкил этувчиларга ажратиш методи
дистрибутив анализни ўз ичига олган ҳолда синтактик бирликлар- пи анализ қилишда қўлланадиган формал методдир. Гарчи, бево- сита ташкил этувчиларга ажратиш методи гап бўлакларига ажра- тиш традицион методига нисбатан анча мукаммал бўлса ҳам, унинг айрим жиддий камчиликлари бор:
1.	 Морфология билан синтаксис аралаштириб юборилади, сии- тактик бирликлар: сўз бирикмалари ва гап бир-биридан фарқлан- майди.
2.	 Бир хил структурага эга бўлган, аммо мазмун жиҳатдан ҳар хил бўлган сўз бирикмалари бу метод бўйича бир хил анализ қи- лииади. Масалан: унинг китоби, унинг жасорати, унинг олиоюаноб- лиги сўз бирикмалари бевосита ташкил этувчиларга ажратил- ганда, бир-бирларидан фарқланмайди, аслида эса бу сўз бирик- маларининг маъноси ҳар хилдир:
унинг китоби —>Унинг китоби бор. унинг оюасорати —>У жасорат қилди. унинг олижаноблиги ->У олижаноб.
Еки: Тўйга кўп кекса эркаклар ва аёллар келишди жумласини анализ қилганда, кекса сўзининг қайси сўзга тегишли эканлигини аниқлаш цшш:кекса сўзи фақат эркакларгами ёки бир вақт- нинг ўзида ҳам эркакларга, ҳам аёлларга тегишли эканлигини бевосита ташкил этувчиларга ажратиш методи аниқлаб берол- майди.
3.	 Бевосита ташкил этувчиларга ажратиш методи актив ва пассив конструкциялар, тасдиқ ва инкор, тасдиқ ва сўроқ гаплар- нинг ўзаро муносабатини кўрсата олмайди.
4.	 Бу метод тил синтактик ярусининг элементар бирлигини ва содда синтактик бирликларнинг ташкил топиши ва тарихини кўр- сатиб беролмайди.
Бевосита ташкил этувчиларга ажратиш методининг юқорида кўрсатиб ўтилган камчиликларини бартараф этиш эҳтиёжи транс- формацион анализ методининг яратилишида асосий омил бўлди.
Трансформацион грамматика америка структуралистлари то- монидан XX асрнинг 50-йилларида яратилди. Грамматиканинг бу тури ҳозирги тилшуносликда, хусусан, синтактик ва стилистик изланишларда энг кўп қўлланилаётган метод ёрдамида иш кў- ради.
Трансформацион метод дискриптив тилшуносликда синтактик ҳодисаларни тадқиқ қиладиган дистрибутив ва бевосита ташкил этувчиларга ажратиш методларининг давоми ва тўлдирувчиси сифатида вужудга келди.
Маълумки, дистрибутив метод ёрдамида тил ярусларининг бирликлари: фонема, морфема, уларнинг қўлланиш ўринлари аниқланса, бевосита ташкил этувчиларга ажратиш методида эса бир гапнинг ичидаги синтактик муносабатлар ўрганилади. Аммо бу икки методнинг синтаксисда қўлланиши, хусусан, гапларнинг текстдаги дистрибуциясиии аниқлашдаги ва маълум бир текстда гапларнинг ўзаро муносабатларини ўрганишдаги имкониятлари чегаралангандир.
Трансформацион методнинг асосий моҳияти қуйидагилардан иборат:
1. Ҳар бир тилда сон-саноқсиз гаплар мавжуд. Бошқача қи- либ айтганда, ҳар бир киши ўзининг нутқ фаолияти жараёнида шу пайтгача эшитилмаган янгидан-янги гапларни яратиши мум- кин (ҳар бир тилнинг қонун-қоидасига риоя қилган ҳолда) ва бу янги гаплар тингловчи томонидан тўғри тушунилади. Табиий, қуйидаги каби савол туғилади: Қандай қилиб нутқ эшитувчи шу пайтгача эшитмаган янги гапларни тушунади? Бунинг асосий са- баби шундан иборатки, нутқда мавжуд бўладиган чекланмаган миқдордаги гаплар, маълум миқдордаги элементар синтактик моделлар асосида пайдо бўлади. Лекин бу синтактик моделлар (ядро гаплар)нинг сони чегарали ва амалда фақат бир неча бў- лиши мумкин. Масалан: Ватанимизнинг оюасур ўғлонлари Ц кос- мосни забт этмоқдалар. Эга ва кесим составидан ташкил топ- ган бу синтактик комплекс, гарчи мураккаб кўринса ҳам, аслида оддий синтактик схемани ташкнл этади:	Гап -»от қисм + феъл
қисм.
Юқорида келтирилган гап ўзининг синтактик структураси жи- ҳатидан қуйидаги оддий гапларнинг моделларидан фарқлан- майди:
1.	 Тонг отди: гап от + феъл.
2.	 Ўқувчилар каникулга чиқишди: гап ~> от + от + феъл.
3.	 Ёш олимларнинг мажлиси тугади: гап -> от қисм + феъл қисм: от қисм -> сифат + от; феъл қисм от + феъл.
Юқорида келтирилган ҳамма гапларнинг элементар синтактик мо- дели:
От + феъл
Гапнинг бундай элементар, содда моделлари трансформацион грамматикада ядро гаплар деб аталади. Бу элементар модель'
Срдамида амалда жуда кўп, сон-саноқсиз гаплар тузиш мумкин. Бир модель асосида тузилган гаплар ўша ядро гапнинг трансфор- маси ҳисобланади.
Трансформацион анализнинг асосий мақсади тилда мавжуд бўлган сон-саноқсиз гапларнинг маълум сондаги синтактик. мо- дсллар—ядро гаплардан тузилганлигини ўрганишдир.
Бу гапларнинг ҳосил бўлиш процесси бирор структуранинг бошқа структуралар билан муносабатини ўрганишда трансфор- мацион методнинг маълум қоидаларига асосланадн. Агар икки конструкция, умумий маънони сақлаган ҳолда бир-биридан ҳосил бўлган бўлса, бу конструкцияларнинг бири иккинчисннинг транс- формаси ҳисобланади. Масалан, а) актив ва пассив конструк- циялар: Меҳнаткашлар партия ва ҳукуматимизнинг қарорларини пухта ўрганмоқдалар.-^-Партия ва ҳукуматимиз қарорлари меҳ- наткашлар томонидан пухта ўрганилмоқда.
б) тасдиқ ва инкор конструкциялар: Бола ухлаяпти. -*• Бола ухламаяпти.
Еки:
в) қуйидаги гаплар бир ядро гапнннг трансформалари ҳисоб- ланади:
Бола тўп ўйнаяпти.
Еш бола очиқ ҳавода тўп ўйнаяпти.
Еш бола тўпни очиқ ҳавода яхши ўйнаяпти.
Демак, трансформацион методнинг асосида тил системаси син- тактик ярусининг ўзи бир неча кичик системалардан ташкил то- пади, деган ғоя ётади. Булардан бири асосий ядро гаплар бўлиб, иккинчиси эса ядро гаплардан ҳосил бўлган трансформалардир. Трансформаларни ядро гаплардан ҳосил бўлишини ўрганиш про- цесси трансформацион анализ дейилади. Бундан кўриниб туриб- дики, трансформацион грамматиканинг асосий вазифаси ҳар бир конкрет тилда мавжуд бўлган ядро гапларни аниқлашдан ибо- ратдир. Гарчи трансформацион грамматикада ядро гапларни аниқлаш, уларни трансформалар билан муносабати, бир гапнинг иккинчи гапдан ҳосил бўлганлиги (трансформаси)ни исботлаш каби масалалар баъзи қонун-қоидаларга асосланса-да, аммо гап- нинг асосий элементар моделлари (ядроси)ни аниқлаш процесси маълум даражада субъективдир. Масалан, ядро гаплар типлари- нинг сонини белгилашда тилшунос олимлар ўртасида ягона фикр йўқ. Масалан, инглиз тилида 2 тадан Э9 тагача ядро гаплар аж- ратилади.
Трансформацион методнинг асосчиларидан бири 3. Харрис инглиз тилида ядро гаплар сифатида қуйидаги структураларни кўрсатади. Мисоллар:
N. V. (АЬшад %огкз — Аҳмад ишлайди).
N. V.	N.	(АЬшас1	1оокес1 !ог №с11га — Аҳмад Нодирани	излади).
N. V.	N.	(АЬшаб	ше! НосИга — Аҳмад Нодирани учратди).
N. Ье	N.	(АЬшаб	13 а $1ис1еп1 — Аҳмад — студент).
N. Ье	N.	(АЬшай	1з т!Ье гоош — Ахмад хонада).
N. Ье Б. (АЬгпас! 15 снй — Ақмад ташқарида).
N. Ье А. (АЬтас! сз с1еуег — Аҳмад — ақлли).
Трансформацион анализ процесси ядро гапларни аниқлаб, шу гаплардан ҳосил бўлган янгидан-янги гапларни (трансформалар- ни), трансформаларнинг ҳосил бўлиш қоидаларини, ҳосил бўл- ган трансформаларни бир-бири билан таққослашни ўз ичига олади.
Трансформацион методнинг дастлабки дистрибутив ва бево- сита ташкил этувчиларга ажратиш методларидан асосий фарқи шундаки, анализ фақат тил бирликлари (морфема, сўз, гап) би- лан чегараланиб қолмайг аксинча тил бирликларининг бошқа структуралар билан алоқасини, тил бирликларининг ўхшашлиги- ни ва фарқини ҳам ўрганади. Трансформацион метод билан гап- ларнинг бир-бири билан муносабати, омонимик гапларнинг структураси, синтактик синонимия ҳодисалари ўрганилади.
57-	§. Сўзнинг лексик ва грамматик маъноси
Лексик маъно ташқи дунёдаги бирор воқеа, ҳодиса ёки нарса билан боғлиқ бўлади. Улар, одатда, индивидуал маъно ҳисобла- нади: бир маъно бир сўз билан боғланган бўлади. Грамматик маъ- но лексик маънодан тубдан фарқ қилади. У лексик маънога ўхшаб ташқи дунёдаги нарса ва воқеаларни акс эттирмайди ва инди- видуал хусусиятга ҳам эга бўлмайди. Улар умумий маънолар- дир.
Лексик ва грамматик маънолар ўз хусусиятларига кўра бир- биридан фарқ қилса ҳам, нутқда бир-бири билан узвий боғланган. Бири иккинчисисиз воқеъ бўлмайди: бири бор жойда иккинчиси ҳам мавжуд бўлади. Грамматик маъно лексик маънога қўшимча равишда намоён бўлади ва турли грамматик муносабатларни ифодалайди: бир сўзни иккинчи сўзга бўлган муносабатини, сўз- ни шахсга, сонга, замонга ва ҳоказоларга бўлган алоқасини кўр- сатади. Масалан: уй, нок, китоб, тулки, нейтрон, бўғин сўзлари- нинг лексик маънолари ҳар хил: олтита сўз олти хил лексик маъно англатади, лекин уларнинг грамматик маънолари бир хил: улар ҳаммаси предметлик тушунчасини ифода этиб, бирлик ва бош келишик формасида. Агар бу сўзларга -дан қўшимчаси қў- шилса (уйдан, нокдан, китобдан, тулкидан, нейтрондан, бўғин- дан), улар бирлик ва чиқиш келишиги маъноларини англата- ди. Демак, сўзнинг грамматик ўзгариши унинг лексик маъносига ҳеч қандай таъсир кўрсатмайди. Шу сўзлар рус тилига таржима қилинса, лексик маънода табиий ҳеч қандай ўзгариш рўй бермай- ди, лекин грамматик маънода баъзи ўзгаришлар содир бўлади: дом, груша, книга, лиса, нейтрон, слог. Булардан: дом, нейтрон ва слог сўзларининг ҳар бири учтадан грамматик маънога эга: бирлик, бош келишик ва мужской род; қолган учтасида ҳам учта- 
дан грамматик маъно мавжуд, лекин улардан бири аввалги учта еўзлардагидан фарқ қилади: бирлик, бош келишик ва женский род. Бу мисоллардан кўринадики, грамматик маъноларнинг ту- ри ҳамма тилларда ^м бир хил эмас.
Грамматик маъно грамматик категориялар билан узвий боғ- лиқдир. Бу боғланиш қуйироқда грамматик категорияларга ба- гншланган бобларда изоҳланади.
Одатда, лексик маъно конкрет, реал; грамматик маъно абс- тракт, формал бўлади.
Грамматик маънони бутунлай формал деб ҳам бўлмайди. Чун- ки кўпинча грамматика борлиқдаги муносабатларни акс эттира- ди. Агар лексик маъно атроф-теваракдаги маълум нарса, пред- мст ва ҳодисаларни англатса, грамматик маъио ана шу предмет на ҳодисалар орасидаги муносабатни ифодалайди, уларни умум- лаштиради, гуруҳларга, туркумларга ажратади. Ташқи дунёдаги предмет ва ҳодисаларнинг бошқа предмет ва ҳодисалар билан алоқага киришиши тилда лексик ва грамматик воситалар орқали мфодаланади. Масалан, бирлик ва кўплик грамматик маънога ки- ради; бирлик ташқи дунёда бир предмет ё бир ҳодисани; кўплик эса кўп предметларни ва кўп ҳодисаларни англатади.
Келишик қўшимчалари грамматик маъно ифодалайди. Бу қў- шимчалар фақат текстдаги сўзлар орасидаги муносабатни кўр- сатмай, балки борлиқдаги кишилар, предметлар ва ҳодисалар орасидаги реал муносабатларни ҳам акс эттиради. Масалан, Ан- вар уйдан чиқди гапида -даи англатган грамматик маъно Анвар деган шахсни бирор уйдан чиққанини ифодалайди.
Анвар келади
Анвар придет —-^—келаси замон Апуаг шП1 соте-^^
я  	.	.	-	

Сио’)ат даражалари ҳам грамматик маъно англатади. Лекин улар ҳам нарса, предмет ва ҳодисаларнинг борлиқдаги нисбий фарқини акс эттиради: ёруғ — ёруғроқ — энг ёруғ; светльш — светлее — светлейший (самььй светльш); Нрфй— ПдМег — Н§Ь1- езН
Анвар пришел—-хўтган замон Апуаг сате
Анвар келди

Феъл замонлари ҳам грамматик маъно ифодалайди, лекин бу замонлар фақат нутқдаги, текстдаги сўзларнинг қайси замонга оид эканини кўрсатиш билан чегараланмай, балки ташқи дунёда содир бўладиган воқеа ва ҳодисаларнинг қачон бўлиб ўтганини, яъни айнан гапирилаётган вақтда, ёки гапирилаётгаи вақтдан олдин, ё кейин содир бўлаётганлигини ифодалаш учун ҳам хиз- мат қилади:
Грамматик маъноларнинг ҳаммаси ҳам ташқи дунёдаги реал муносабатларни акс эттирмайди, улар баъзан формал маънолар- ни ҳам англатиши мумкин. Бунга грамматик жинс маъноси ми- сол бўлади.	*
Маълумки, баъзи тилларда отлар грамматик жинс категория- сига эга, масалан, рус, немис, француз ва бошҳа тиллар. Грамма- тик жинс маъносини формал грамматик маъно дейишимизга са- баб шуки, унинг биологик жинсга ҳеч қандай алоқаси йўқ. Агар биологик жинс билан грамматик жинс бир-бирига мос келганда, биз уни формал дея олмас эдик. Масалан, рус тилидаги стол сўзи мужской род; ручка — женский род; окно — средний род.
Бу сўзларнинг бирортасининг биологик жинсга ҳеч қандай алоқаси йўқ. Биологик ва грамматик жинс баъзан тасодифан тўғ- ри келиб қолиши ҳам мумкин: девочка и мальчик. Бу категория қуйироқда батафсил ёритилади.
Грамматик маънолар турли тилларда турли воситалар билан ифодаланади. Қуйида уларнинг энг муҳимлари билан танишиб чиқамиз.
58-	§. Грамматик маъно ифода қилувчи воситалар
Аффиксация. Бу восита, баъзи олимларнинг фикрича, тиллар- да энг кўп тарқалган воситадир. Биз юқорида морфемаларнинг тури тўғрисида гапирганимизда (52-§) грамматик маъно англа- тувчи аффиксларни икки турга ажратган эдик: форма ясовчи аффиксал грамматик морфемалар, сўз ўзгар- тувчи аффиксал грамматик морфемалар. Булар- нинг ҳар иккиси грамматик маъно ифода қилиш учун хизмат қи- лади. Лекин бу ҳамма тилларда бир хил эмас. Ҳар бир тил грамматик маъно ифода қилувчи ўзига хос аффиксларига эга. Уларнинг табиати ҳам турличадир. Масалан, эгалик аффикслари ўзбек тилига хос, рус тилида сон, келишик, род маънолари бир форма орқали ифодаланади. Узбек тилида келишик формалари стандарт ҳолда (тушум келишиги фақат -ни орқали ифодалана- ди) бўлса, рус тилида бир келишик маъноси турли формалар ор- қали ифодаланади. Қаратқич келишигининг бирлик маъноси: а (окна), и (тетради), я (коня) кабилар орқали ифодаланади.
Интонация. Интонация ўз ичига мелодика билан урғуни олади. Бу воспталар ҳам тилда грамматик маъно ифодалаш учун хиз- мат қилади. Лекин мелодика билан урғунинг роли ҳамма тил- ларда бир хил эмас: баъзи тилларда мелодика грамматик маъно англатишда асосий восита бўлса, бошқа тилларда унинг аҳамияти камроқ бўлиб, урғу катта роль ўйнайди.
Мелодика. Мелодика деганда, тон баландлигининг ўзгариши тушунилади. У, асосаи, хитой-тибет тилларида катта аҳамиятга эгадир. Бу тиллар учун аффиксация, умуман олганда, ёт нарсадир. Хитой-тибет тиллар оиласига кирувчи хитой тилида тўртта тон мавжуд бўлиб, сўзнинг ана шу тонлардан қайси бири ёрдамида талаффуз қилинишига қараб унинг маъноси ўзгаради. Масалан, (1л сўзи нутқда қандай талаффуз қилинишига кўра от, сифат, фезэл па равиш бўлиб келиши мумкин. Қуйидаги ма сўзининг мелоди- касига қараб, унинг маъно ўзгаришини кузатайлик.
—	 биринчи тон билан талаффуз қилинганда, «она» маъносини;
—	 иккинчи тон билан — «каноп»;
—	 учинчи тон билан —«чумоли»;
—■ тўртинчи тон билан эса «сўкинмоқ» маъноларини англа- тади.
Хитойликлар сўзнинг талаффуз қилиниш усулига қараб, уни .чсосий ёки ёрдамчи сўз туркумига киришини фарқлашади. Сўз- ларнинг қайси тон билан талаффуз қилинишини, қайси маънода ишлатилишини уларнинг гапда тутган ўрнидан ҳам ажратиб олиш мумкин.
Мисоллардан кўринадики, мелодика орқали фақат грамматик- маъно эмас, балки лексик маъно ҳам ўзгартирилиши мумкин. Бу носита ёрдамида баъзи тилларда:
а) гапнинг турини ажратиш мумкин: Он пришел. Он пришел? Он пришел!
б) гап бўлакларини ажратиш мумкин: Ходить долго — не мог. Ходить ■— долго не мог.
Рус тилида сўроқ гаплар фақат интонация орқали ҳам ифода- ланиши мумкин. Бошқа тилларда, масалан, инглиз, немис тилла- рида фақат мелодиканинг ўзи сўроқ гап ҳосил қилиш учун кифоя эмас, ундан ташқари, сўз тартибининг ўзгариши, ёрдамчи сўз- ларнинг ишлатилиши кузатилади: Боез Ье соте? Қотт!: ег?
Урғу. Урғунинг грамматик маъно англатиш функцияси унинг эркин ё турғун эканлиги билан узвий боғлиқдир. Урғуси эркин бўлган тиллар бу воситадан кўп фойдаланади. Урғуси турғун бўлган тилларда эса бу восита орқали грамматик маъно ифода қилиш кам учрайди. Сўзнинг англатган маъносига қараб, урғу- нинг бир бўғиндан иккинчи бўғинга кўчиши урғуси эркин тиллар- да содир бўлади. Урғуси турғун бўлган тилларда урғу сўзнинг маълум бўғинига тушади.
Урғуси эркин бўлган тилларга рус ва немис тиллари мисол бўлиши мумкин. Рус тилидаги сўзларнинг келишик, род ва сон грамматик формалари баъзан урғу орқали фарқланади: Маса- лан: водь1 — бирлик, родительньш падеж — води — кўплик, имени- тсльний падеж; рукй — бирлик, винительньш падеж —• рўки — кўплик, именительньш падеж.
Шу восита ёрдамида тугалланганлик (завершенньш вид) маъ- носи ҳам англашилиши мумкин: насьшать—насйпать, разре- зать — разрёзать ва бошқалар.
Узбек ва инглиз тилларида урғу сўзларнинг лексик маъиола- рини ажратишда ишлатилади:	янгй (сифат) — янги (равиш),
гесбгс! (от) — гёсбгд, (феъл).
Такрор. Такрор бирор грамматик маънони ифодалаш учун бир сўзни икки марта такрорлаш бўлиб, бу лингвистикада ре- дупликация (латинча гейирНсаБо — иккиланиш) деб юритилади. Такрор кўп тилларда учрайди, лекин у турли мақсад учун хизмат 
қилади. Грамматик восита сифатида у малай (индонезия тили), ҳинд, хитой каби тилларда ишлатилади. Бу тилларда такрор кўп- лик маъносини ифодалайди. Масалан: малай тилида огап§ — одам, огап§-огап§ — одамлар; хитой тилида син — юлдуз, син- син — юлдузлар; ҳинд тилида бхай — биродар, бхай-бхай — биродарлар каби. Такрор ҳисман бўлиши мумкин: полинезия тилларида раг — балиқ, рара1 — балиқлар.
Такрор баъзи тилларда коллективлик, умумлаштириш маъно- ларини ифода қилади. Масалан, корейс тилида сарам-сарам сўзи «одамлар» маъносини ифода қилади. Бошқа тилларда такрор бошҳа маъно ифода қилиши ҳам мумкин. Масалан, инглиз тили- даги р1о<3-р1ос1 сўзи отнинг юришини ўхшатиш орқали ифода- лайди. Хитой тилида такрор сифат даражасини ифодалаш учун ҳам хизмат қилади: сяо-сяо-дь — жуда кичкина. Узбек тилида так- рор сифатнинг интенсив формасини ясайди: сариқ — сап-сариқ, кўк — кўм-кўк.
Узбек тилидаги шов-шув, тақир-туқур каби сўзлар ҳам такрор- га киради, лекин бундай сўзлар грамматик маъно эмас, балки табиатдаги турли товушларга тақлид қилиш йўли билан янги сўз ясашга киради.
Ички флексия. Ички флексия турли грамматик маъноларни ифодалаш учун сўз таркибидаги товушларнинг ўзгаришидир. Бу восита ҳинд-европа ва семит тилларида кенг қўлланилади.
Инглиз ва немис тилидаги феълнинг замон маъноси шу восита билан ифодаланади:
Ҳозиргизамон	Ўтган замон
ф е ъ л н
Ье§ап
1оипс1
Ьгои§Ь1
зсЬггеЬ
1иЬг
ф е ъл н
Ье§1п
Йпй
ЬГ1П§
5сЬге1Ьеп
1аЬгеп
Шу восита билан баъзи отларда 'бирлик ва кўплик маънолари ҳам ифодаланади:
инглиз тилиДа:
^оозе (ғоз) — §еезе (ғозлар) сЬИй (бола) — сЬШгеп (болалар)
1оо1 (оёқ) — 1ее1 (оёқлар)
немис тилида:
Вгибег (ака-ука) — Вгйбег (ака-укалар)
МиНег (она) — Мййег (оналар)
ВисЬ (китоб) — ВйсЬег (китоблар)
Ички флексия семит-хамит тиллари оиласида алоҳида ўрин тутади. Агар ҳинд-европа тилларида бу восита унумсиз бўлса, семит тиллари- да унумлидир. Семит тилларига кирувчи араб тилида лексик маънони, пеосан, сўз таркибидаги ундош товушлар англатса, грамматик маъно- ни унлилар ифодалайди. Масалан, араб тилидаги я — 1 — Ь ундошлари ёзув маъноси билан боғлиқ бўлган сўзларнинг ҳаммасида ана шу тар- тибда учрайди, унлиларнинг ўзгариши билан уларнинг грамматик маъноси ўзгариб боради:
^а)аЬа — ёзган эдим ри!иЬа — ёзиб бўлдим.
Супплетивизм. Супплетивизм деганда, бир сўзнинг турли грамматик формаларининг ҳар хил сўз ўзакларидан ясалиши ту- шунилади.
Сўзларнинг супплетив формаси ҳинд-европа тилларида мав- жуд. Грамматик маънони бу йўл билан ифодалаш асосан киши- лик олмошларига, баъзи феъл ва сифатларга хосдир. Қиёсланг: инглиз тилида, немис тилида, рус тилида, ўзбек тилида:
I — те	1сЬ — шхсЬ,	я — меня	мен — мени— менга,
ше — из	тог — ипз	мм — нас биз — бизни — бизга
Ўзбек тилида бош келишикдаги мен олмошига бошқа келишик қў- шимчалари қўшилаверади, яъни мен, мени, менинг, менга, менда ва ҳоказо, лекин инглиз, немис ва рус тилларида бош келишикдаги I, 1сЬ ва я олмошлари билан бошқа келишикдаги олмошлар орасида ҳеч қандай умумийлик йўқ; бошқа келишикдаги олмошлар бош келишик- даги олмошни асос қилиб олмай, балки бошқа ўзак ёрдамида янги грамматик форма ҳосил қилади: I — те, я — меня.
Инглиз тилидаги 1о Ье феъли ҳам супплетивизмга мисол бўлади. То Ье (бўлмоқ) инфинитив форма ҳозирги замон, бирлик, биринчи шахсда агп, иккинчи шахсда аге, учинчи шахсда !з формаларига эга; ўтган замон бирликда теаз, кўпликда тееге.
Немис тилидаги зе«п феъли ҳам (шу маънода) ҳозирги замон бир- лик биринчи шахсда Ьш, иккинчи шахсда учинчи шахсда 1з! фор- масига эга, $ет билан келтирилган формалар орасида ҳеч қандай умумийлик йўқ, чунки улар бошқа-бошқа феъл ўзакларидан ясалган.
Рус тилидаги идти феълининг ўтган замон формаси шел, шли. Бу ҳам супплетив йўл билан сўз формасини ясашга киради.
Инглиз, рус, немис ва француз тилларидаги баъзи сифатларнинг даража формалари ҳам ана шу йўл билан ҳосил бўлади:
пооб — Ье11ег )	хороший — личше )
Ьай — \гогзе ) инглиз тили плохой — хуже } РУС тили
— Ьеззег — немис тили Ьоп — теШеиг — француз тили
Ердамчи сўзлар. Ёрдамчи ёки функционал сўзлар ҳам грамма- тик маъно ифода қилиш учун қўлланилади. Бундай сўзлар бошқа сўзларнинг таркибий қисми эмаслиги билан аффикслардан фарқ қилади.
Умумий тилшунослик нуқтаи назаридан тилларда ёрдамчи сўз- лар турли-тумандир. Уларга кўмакчи, боғловчи, артикль, предлог, ёрдамчи ва боғловчи феъллар, юкламалар киради. Бундай сўз- ларнинг тилларда тутган ўрни, функцияси, бошқа сўзлар билан бирикиш тартиби ҳар хилдир. Шунинг учун улар турли нуқтаи назардан гуруҳларга ажратилиши мумкин. Бу сўзлар грамматик категориялар ифодалашда қатнашиши ёки қатиашмаслиги нуқтаи назаридан икки қисмга бўлинади: а) сўзларнинг аналитик фор- масини ясашда иштирок этувчи ёрдамчи сўзлар ва б) бу функ- цияни бажармайдиган ёрдамчи сўзлар.
Ердамчи сўзларнинг биринчи группасига артикллар, ёрдамчи феъллар, баъзи ёрдамчи сўзлар киради.
Ёрдамчи сўзларнинг иккинчи группасига боғловчи, кўмакчи, предлог ва баъзи юкламалар киради.
Сўзларнинг аналитик формасини ясовчи ёрдамчи сўзлар. Маълумки, грамматик категориялар фақат аффиксал морфема- лар орқали ҳосил бўлмай, балки грамматик ўзак морфемалар билан, яъни ёрдамчи сўзлар билан ҳам ифодаланиши мумкин.
Артикллар тилларда турли функцияларни бажаради. Лекин ҳамма тиллардаги артиклларни бир-бири билан бирлаштириб турган нарса — уларнинг аниқлик ва ноаниқликни белгилаб бе- ришидир, яъни аниқлик ва ноаниқлик категориясини ясашда хиз- мат қилишидир. Артикллар ҳамма тилларга хос эмас. Улар ҳинд- свропа тиллари оиласига мансуб бўлган инглиз, немис, француз тилларида, унинг славян группасига кирувчи болгар тилида ва бошқа баъзи тилларда учрайди. Инглиз тилида Ше ва а(п) ар- тикллари, француз тилида 1е, ип, 1а, ипе ва 1ез артикллари, не- мис тилида бег, е1п, баз, е1п, сНе, е1пе ва (Не артикллари бор.
Буларнинг функциялари қуйидаги таблицада ўз аксини топ- ган:
Маънолар			Жинс		Сон	
Тиллар	Аниқлпк	Ноаниқлик	Муж.	жен.	сред.	Кели-
шик	бирлнк	кўплик	
Инглиз	1Ье	а,ап							
Француз	1е
1а	11П
ипе	1е
ип	1а
ипе	1е
ип	—	1е ип 1а ипе	1ез	
Немис	(Зег
йаз
<11е	е1П
е1п
е1пе	(1ег
е!п	сНе
е1пе	<3аз
е1П	+	Оег—ет сИе, йаз ете, ет	(Ие	
Инглиз тилидаги артикллар фақат бир функцияда, француз тилидаги артикллар уч функцияда ва немис тилидаги артикллар эса тўрт функцияда ишлатилади. Немис тилидаги бег Изсй деган отнинг (ИзсЬ —«стол») олдидаги бег артикли ўзидан кейин келаётган отнинг номинатив келишик, мужской род, бирлик фор- мадаги аниқ предмет тўғрисида гап бораётганини кўрсатади. Шу сўз инглиз тилида ёзилса (Ше 1аЬ1е), унда Нде артикли фақат аниқ стол ҳақида гап бораётганини билдиради, холос. Ҳозирги инглиз тилида грамматик жинс категорияси йўқ; келишик ва сон мртиклларда эмас, балки отларнинг ўзида ифодаланади. Артикл- ларнинг тилдаги мавқеи улар бажарадиган функция билан узвий Поглиқ.
Ердамчи феъллар кўпчилик тилларда учрайди. Ёрдамчи феъл- ларпинг сони турли тилларда турличадир. Баъзи тилларда бун- дай феъллар битта, масалан, ҳозирги рус тилида, француз тили- да иккита, немис тилида учта ва ҳоказо. Рус тилидаги ёрдамчи (|>еъл келаси замон формасини ҳосил қилади, ўтган ва келаси за- мопларнинг пассив конструкцияларини ифодалашга хизмат қи- лади:
я буду изучать русский язик. Книга бььла переведена на узбекский язик в проиглом году. Книга будет переведеиа на уз- бекский язик.
Инглиз тилидаги 1о Ье, 1о Ьауе, зЬаП, ш11 ёрдамчи феъллари иш- тирокида аспект, замон каби категориялар ясалади: Не 1з сот!п§ — У келяпти (давомийлик).Не шаз азкей 1Ьгее ^иезПопз— Ундан учта савол сўралган эди (мажҳул даража).Не Ьаз соте — У келди (тугал- ланганлик маъноси). ЛоЬп т11 соте — Джон келади (келаси замон). I зЬаП геаб 1Ь1з агПс1е — Мен бу тақолани ўқийтан (келаси замон).
Немис тилида ёрдамчи феъллар ҳам (ЬаЪеп, зе1п, шегбеп) феъл- пинг замон, даража каби категорияларини ясайди: 1сЬ ЬаЬе §е1езеп.— Мен ўқиб бўлдим (натижа маъноси). 1сЬ Ь1п пасЬ Мозкаи §еГаЬгеп.— Мен Москвага жўнаб кетдим (натижа). 1сЬ \\'егс1е пасЬ Мозкаи 1аЬ- геп.— Мен¥Москвага бораман (келаси замон).
Узбек тилида соф кўмакчи феъллар йўқ. Айрим мустақил феъллар, масалан, бўл, ол, қўй, бор, кел кабилар кўмакчи феъл вазифасида келиб турли-туман маъноларни ифодалаш учун хизмат қилади. Масалан, бўл кўмакчи феъли тугаллик, тўла бажарилиш маъносини ифодалайди. Зулфия топшириқларни бажариб бўлди.
Ёрдамчи сўзларнинг бир қисмини иккинчи группага кирувчи боғловчилар ташкил қилади. Булар синтактик маъно ифода қи- лиш учун хизмат қилиб, гаи бўлакларини, сўз бирикмаларини, қўшма гап компонентларини ўзаро алоқага киритади. Масалан, зидлов боғловчиЛари (аммо, лекин, бироқ) зидлаш муносабатини ифода қилади: Комилжон Саодатхоннинг кўзларига мулойимгина қаради, лекин жавоб бермади. (С. Зуннунова.) Чиндан ҳам тонг отишига сал вақт қолган эди, аммо бу вақт ҳам Лола учун бир йилдай туюларди. (Ш. Рашидов.)
Грамматик маъно ифода қилишнинг энг кенг тарқалган воси- таларидан бири предлог ва кўмакчилардир. Булар отлар билаи бирга келиб, уларнинг грамматик маъносини ифода қилади.
Предлоглар отлардан олдин келиб, предлогли ёки предлог-кели- шикли боғланиш ҳосил қилади. Предлоглар турли маъноларии ифода қилади. Масалан, инглизча о! атрибутивликни, русча в ва на предлог- лари ҳаракатринг бажарилиш ўрни ёки йўцалишини ифода қилади: 1Ье Ьоок о! а зШбеп! (студентнинг китоби); Книга лежит на столе. Я поеду в Москву. Предлоглар инглиз тилида феъллардан кейин ке- лиши ҳам мумкин: §о оиЬ Кўмакчилар отдан кейин келиб, ўзи алоқа- дор бўлган сўзни бошқа сўз билан муносабатга киритади. Ҳинд-евро- па тилларида кўмакчилар жуда кам. Лекин бу тилларда предлогларнинг роли каттадир. Кўмакчилар туркий, фин-угор тилларида грамматик маъно ифода қилишнинг асосий воситаларидандир.
Грамматик маъно англатишнинг яна бир воситаси сўз тарти- бидир. Сўзларнинг гапда маълум тартибда олдинма-кейин жой- лаштирилиши ҳам грамматик маъно ифодалаш учун хизмат қилади. Сўз тартиби хитой-тибет тиллари оиласига кирувчи тилларда ва структураси шу тилларга ўхшаш бўлган бошқа тилларда жуда муҳимдир. Ҳозирги инглиз ва француз тилларида ҳам бу восита- дан фойдаланилади. Сўз тартиби бундай тилларда сўзларнинг гап- даги функцияларини, уларнинг қайси сўз туркумига тааллуқли эканини кўрсатади:
1.	 ТЬе Ьа11 Ь11 1Ье Ьоу — Қопток болани йиқитди.
2.	 ТЬе Ьоу ЬЙ 1Ье Ьа11 — Бола коптокни тепди.
3.	 А с1о\уп са11ес1 а с!о\уп а с1о\уп.— Масхарабоз масхарабозни масхарабоз деб атади.
Биринчи ва иккинчи гапларда сўз тартиби ўзгариши билан гап бўлаклари ҳам ўзгарди: Биринчи гапда 1Ье Ьа11 эга, чунки у ке- симдан олдинги ўринда, яъни биринчи ўринда турибди; иккинчи гапда эса бу сўз тўлдирувчи вазифасини ўтаяпти, чунки у кесим- дан кейинги ўринда, ўтимли феълдан кейин учинчи ўринда туриб- ди, бу ўрин — тўлдирувчининг ўрнидир. Бу жиҳатдан учинчи гап айниқса характерлидир: бу гапда учта а с1о\уп деган сўз бор, улар бир-биридан грамматик формаси жиҳатидан ҳеч фарқ қил- майди, лекин уч хил функцияни бажараётир: биринчиси—эга, иккинчиси — воситасиз тўлдирувчи, учинчиси — воситали тўлди- рувчи. Бу сўзларнинг функциялари уларнинг формалари орқали эмас, балки гапда тутган ўринларига қараб белгиланади. Сўз тартибининг бундай хусусияти гапда сўз тартиби қатъий бўлган тилларга хосдир.
Баъзи тилларда шу восита орқали сўзнинг қайси келишикда эканлиги аниқланиши мумкин. Масалан: рус тилида:
Смех (им. падеж) побеждает грусть (винительньш падеж).
Грусть (им. падеж) побеждает смех (вин. падеж).
немис тилида:
Б1е Ғгаи (им. падеж) заЬ с1аз МайсЬеп (вин. падеж) — Аёл киши қизни кўрди. Баз МабсЬеп (им. падеж) заЬ сЬе Ғгаи (вин. падеж) — Қиз аёлни кўрди.
Шунга ўхшаш мисоллар ўзбек тилида ҳам учрайди: Ота (бош кели- шик) бола излади.—Бола (бош келишик) ота (тушум келишиги) излади.
Синтетик ва аналитик воситалар. Юқорида баён қилинганидек, грамматик маъноларни ифодаловчи тил воситалари турли-туман- дир. Тилшуносликда бу воситалар икки катта группага ажра- тнлади: синтетик воситалар ва аналитик воси- т а л а р.
Сиитетик воситаларга аффиксация (префикслар, суффикслар), ички флексиянинг ҳамма турлари (араб тилига хос хусусиятлар), ҳинд-европа тилларидаги сўз ўзагидаги унлининг ўзгариши (ма- лан, инглиз тилидаги «Ье§1п — Ье^ап, Ьг1п§ — Ьгои§М каби- р), супплетив формалар киради.
Аналитик воситаларга грамматик маъно англатувчи ёрдамчи злар, сўз тартиби орқали грамматик маъно англатиш, такрор, гонациялар киради.
Синтетик ва аналитик воситалар дунё тилларида бир хил :ас. Кўпчилик тилларда бир вақтнинг ўзида ҳам синтетик, ҳам алитик воситалар учрайди, лекин улар нисбат нуқтаи назари- н бир хил эмас: баъзи тилларда сўзнииг грамматик формасини гартиришда, яъни гапда сўзларни бир-бири билан боғлашда проқ синтетик воситалардан, баъзи тилларда эса аналитик ситалардан фойдаланилади. Асосан синтетик воситалардан )йдаланадиган тиллар синтетик тиллар, кўпроқ аналитик воси- лардан фойдаланадиган тиллар аналитик тиллар деб юрити- ди.
Синтетик тилларга туркий тиллар оиласига кирувчи тиллар збек, қозоқ, тува, турк, татар ва бошқалар), фин-угор тиллари ласига кирувчи тиллар (венгер, эстон, фин, угор ва бошқалар), :нд-европа тиллари оиласига маисуб кўпчилик тиллар (рус, не- 1С ва бошқалар), япон ва корейс тиллари киради. Бу тилларда амматик категорияларнинг кўпчилиги синтетик формададир; :алитик воситалар нисбатан кам қўлланилади.
Аналитик тилларга хитой-тибет тиллари (бу тилларда грам- 1тик аффикслар йўқ даражада), баъзи ҳинд-европа оиласига [рувчи тиллар (инглиз, француз тиллари) киради.
Синтетик тиллардаги грамматик аффикслар бажарадиган ва- фаларни аналитик тилларда сўз тартиби, ёрдамчи сўзлар каби 'ситалар бажаради. Қиёсланг: ТЬе рагеМз аге ргоиб о! Ше1г заг! зоп.— Родители гордятся своим умньш сином.
Инглиз ва рус тилларидан келтирилган бу мисолларда син- тик ва аналитик воситаларнинг роли яққол кўриниб турибди. нглиз тилидаги ргоий сўзи билан ундан кейин келаётган сўзлар :аро о! предлоги ёрдамида боғланган, рус тилида эса синтетик жланнш творительньш падеж қўшимчалари орқали амалга оши- 1лган.
Синтетик тилларни ташкил қилувчи тиллар ўз хусусиятларига !ра бир-биридан тубдан фарқ қилади. Шу муносабат билан тлютинация ва фузия ҳодисалари фарқ қилинади. Буларда >амматик аффиксларнинг фарқи намоён бўлади. Бунинг асо- шлари қуйидагилар:
1.	 Агглютинацияда бир грамматик аффикс битта грамматик аъно англатади, фузияда эса бир грамматик аффикс бир вақт- шг ўзида бир нечта грамматик маъно англатиши мумкин, ма- 1лан, флектив тилларга мансуб рус тилидаги книгу сўзи тарки- здаги -у келишик, род, сон (винительньш падеж, женский род, ;инственное число) маъноларини англатади. Аг"лютинатив тил- 1 кирувчи ўзбек тилида китобни сўзидаги -ни аффикси фақат яр маънбни — тушум келишиги маъносини ифодалайди.
2.	 Агглютинацияда грамматик аффикслар, одатда, стандарт ҳолда бўлади: унинг вариантлари бўлмайди. Фузияда эса бир маънони англатувчи қўшимчалар бир нечта вариантларга эга бў- лади. Булардан қайси бирининг ишлатилиши сўзларнинг морфо- логик структураси, роди ва сонига (бирлик, кўплик нуқтаи на- заридан) боғлиқ. Узбек тилидаги келишик қўшимчалари ҳар қан- дай отга бир хил кўринишда ҳўшилаверади. Масалан: уй — уйни, уйга, уйдан, уйнинг, уйда.
Рус тилида эса бундай эмас. Келишик қўшимчалари отнинг роди, сонига қараб ўзгариб боради. Масалан, мужской родга ки- рувчи стол сўзининг родительннй падеждаги қўшимчаси -а дир: стол — стола. Кўпликда шу келишикнинг қўшимчаси -ов дир: столов. Женский родга кирувчи река сўзининг родительньш па- деждаги аффикси яна бошқа: рекн ва ҳоказо.
Узбек тилининг -лар кўплик қўшимчасига рус тилида бир неч- та кўплик аффикси тўғри келади: -ьқ -а, -я, -и. Мисоллар: стольқ вазм, дома, окна, стулъя, деревья, фонари, двери.
3.	 Агглютинацияда ўзак билан грамматик аффикслар орасида- ги чегара аниқ. Фузияда эса улар зич бирикиб кетади. Қиёсланг: дарсимизни, ишчиларимиздан; жечь — жгу, гордиться, — горжусь. Кўриниб турибдики, агглютинацияда грамматик аффикслар тўғри- дан-тўғри ўзакка қўшилиб кетаверади; бунда ўзак билан грамма- тик аффикслар орасидаги чегарани аниқлаш қийин эмас. Лекин фузияда эса бундай чегарани аниқлаш анча қийин: кўп ҳолларда сўз таркибида товуш ўзгариши (чередование) рўй беради.
4.	 Агглютинацияда сўз ўзаги грамматик аффиксларсиз қўлла- ниши мумкин, фузияда эса кўп ҳолларда сўзлар аффиксларсиз (тугалламасиз) қўлланмайди. Масалан: жгу сўзининг ўзаги жг деб ҳисобланса, бу, одатда, шу ҳолда (грамматик қўшимчалар- сиз) нутқда учрамайди, гордиться сўзи ҳам худди шунДай.
5.	 Агглютинацияда супплетив формалар учрамайди. Фузияда эса бундай формалар тез-тез учраб туради. Масалан: ребенок — дети, ходить — шел, я — мм, мм — нас, я — мне, он — ему ва ҳо- казо.
59-	§. Грамматик категория
Умумий тилшунослик нуқтаи назаридаи тилларда турли грам- матик маънолар учрайди. Лекин бу грамматик маънолар ва улар- нинг ифодаланиши ҳамма тиллар учун умумий, универсал эмас. Ҳар бир тилнинг ўзига хос грамматик маънолари, уларни ифода қилувчи воситалари мавжуд. Улар айрим-айрим мавжуд бўлмай, балки маъно турларининг яқинлигига қ^раб гуруҳ-гуруҳларга бир- лаштирилади. Бундай гуруҳларда улар сон жиҳатдан камида иккита ва ундан ортиқ бўлиши мумкин. Ана шундай бирикмалар тилшуиосликка оид адабиётларда грамматик категориялар деб номланади. Шуидай қилиб, грамматик категория — умумлашган грамматик маъно бўлиб, у тилнинг қайси морфологик типга ки- ришини кўрсатади ва ўз ифодасини сўзларнинг ўзгаришида, гапда сўзларнинг боғланишида топади. Умумий грамматик маънони ташкил этувчи хусусий маънолар бир-бирига зид бўлади, бир- бприни инкор қилади ва шу билан бирга бир-бирини доимо тақо- ао қилади. Масалан: уй— уйлар, китоб — китоблар, чироқ — чи- роқлар.
Чап томондаги сўзлар сон нуқтаи назаридан бирлик формада. П1у формаси билан ўнг томондаги сўзлардан фарқ қилади: ўнг томондаги сўзларда кўплик ифода қилувчи -лар элементи бор.
Чап ва ўнг томондаги сўзларнинг грамматик маънолари бир- бирига зид: бирлик ва кўплик. Лекин ана шу бир-бирига зид нкки грамматик маъно биргаликда сон категориясини ташкил этади. Шу билан бирга, бу категорияга кирувчи бирлик ва кўплик маънолари доимо бири иккинчисини тақозо қилади:	тилларда
бирлик маъноси борлиги учун кўпликни ажрата оламиз ва аксин- ча, тилларда кўплик маъноси борлиги учун бирликни фарқлаймиз. Дгар тилларда отлар фақат бирликда ишлатилганда, кўплик тўғ- рисида қеч қачон гапирилмаган бўларди, бирлик деган тушунчага ҳам ҳожат қолмаган бўлар эди. Бу фикр тушунарли бўлиши учун антоним сўзларни мисол қилиб кўрсатиш мумкин: биз яхши де- ган тушунча борлиги сабабли ёмонликни ажратамиз; торлик ту- шунчаси борлиги учун, кенгликии, оқ ранг борлиги сабабли қора раигни ажратамиз ва ҳоказо.
Грамматик категориялар грамматик маъно ва грамматик фор- малар бирлашмасидан ташкнл топади. Масалан, юқорида кўриб ўтилган сон категориясини шу нуқтаи назардан қуйидагича изоҳ- лаш мумкин:
сон

Я'ьни грамматик сон категорияси икки маънодан: бирлик ва кўп- ликдан иборат:	бирлик 0 морфемаси орқали, кўплик эса -лар
морфемаси орқали ифодаланади.
/0/—бу шакл ноль морфема деб юритилади. Юқоридаги уй, китоб, чироқ. сўзларида ҳеч қандай қўшимча йўқлиги ҳам маълум бир маъно (бирлик) англатади.
Грамматик категориялар ифодаланиш усулига кўра уч турга бўлинади:	1) синтетик грамматик категориялар; 2) аналитик
грамматик категориялар; 3) аралаш грамматик категория ёки синтетик-аналитик грамматик категориялар.
Синтетик грамматик категориялар аффиксал морфемалар ор- қали ифода қилинади, масалан, ўзбек тилидаги сон, келишик, эга- лик, шахс-сон категориялари, рус тилидаги келишик, сон, род каби категориялар, инглиз тилидаги сон ва келишик категория- лари шулар жумласидандир.
Аналитик грамматик категориялар фақат ёрдамчи сўзлар орқали ифода қилинади. Инглиз тилидаги келаси замоннинг яеалиши бунга мисол бўлади: I зЬа11 §о Ьогпе.— Мен уйга кетаман. ВШ ш11 согае ло\у.— Бил ҳозир келади.
Агар инглиз тилидаги кўп бўғинли сифатларнинг даражаларини ясашда иштирок этадиган шоге ва шоз! сўзлари, баъзи олимлар айт- ганидек, ёрдамчи сўзлар деб қабул қилинса, ана шундай сифатларнинг (кўп бўғинли) даража категориялари соф аналитик воситалар билан ясалган бўлади: ШегезИпё — шоге 1п1егезИп§ — тоз! т1егезип§; а11- гасиуе—■ тоге айгасиуе — шоз! айгасиуе.
Аралаш^ ёки синтетик-аналитик грамматик категориялар бир вақтнинг ўзида ҳам аналитик, ҳам синтетик воситалар ёрда- мида ифодаланади. Бундай грамматик категориялар инглиз, не- мис ва француз тилларида кўплаб учрайди. Инглиз тилида феъл- нинг нисбат категорияси қуйидагича ясалади:
Нисбат категорияси
0		Ье — еб	
актив		пассив	
ТЬеу азкес! МагБп зоте цпезБопз. — Улар Мартинга бир нечта савол бериилди (актив). МагБп \уаз азкес! зоте ^иезБопз.— Мартинга бир нечта савол берилди (пассив).
Бунда мажҳуллик нисбати 1о Ье ёрдамчи феъли ва -ей аффикси орҳали ифода қилиняпти.
Немис тилидаги замон муносабати категорияси (категория времен- ного отношения) ҳам аралаш грамматик категорияга мисол бўлади, яъни:
1сЬ зсЬге1Ье.— Мен ёзяпман.
1сЬ ЬаЬе ^езсЬг^еЬеп — Мен ёзиб бўлдим.
1сЬ ЬаИе §езсЬпеЬеп — Мен ёзиб бўлган эдим.
Грамматик категорияларнинг сони турли тилларда турлича- дир. Масалан, рус тилида отларда учта грамматик категория, ўз* бек ва инглиз тилида ҳам учта, немис тилида эса тўртта грам- матик категория бор. Булар миҳдор жиҳатидан уч тилда бир хил бўлса ҳам, тури жиҳатдан ҳар хилдир:
Категориялар
Тиллар	Сон	Келишик	Род	Эгалик	Аниқлик ва ноаииқлик	
рус	+	+	+				
ўзбек	+	+	•—	+	—	
инглиз	+	+	—	—	+	
Бу уч тилда сон ва келишик грамматик категорияси умумий, лекин род фаҳат рус тилига, эгалик фаҳат ўзбек тилига, аниҳлик ва ноаниқлик фақат инглиз тилига хос. Шуни ҳам таъкидлаш зарурки, агар ўзбек тилида аниҳлик ва ноаниҳлик категорияси бўлмаса, бу маъно ўзбек тилида ифодаланмайди, деган фикрга келиш нотўғри. Чунки ҳар қандай тилда ҳар қандай грамматик маъно ифодаланиши мумкин, аммо ифода воситаларига эга бўл- маслиги мумкин. Маълум бир маъно бир тилда грамматик воси- талар билан ифодаланса, бошқа тилда лексик, учинчи бир тилда синтактик восита билан берилиши мумкин.
Роман-герман тилларига хос бўлган аниқлик ва ноаниқлик ка- тегорияси ўзбек ва рус тилларида лексик ва синтактик воситалар ёрдамида ифодаланади. Масалан:
ЗЬе змегуеб Ше Ьеат агоипс! Ь &е Ьа1сЬтау. А тап \уаз з1апЙ1п2 Шеге — а тазз1уе, ЬгиИзЬ уоип§ тап. Бгеззес! 1п сЬг1у ]'еапз апс1 а Ьеауу риПоуег ... .
ТЬе тап 1£погес! Ьег ^иезИопз апс! ПазЬеб №е 1огсЬ агоипб 1Ье саЬ1п. (14. Вискш§ат, 107 р.)
— У (Карол) чироқ нурини люк томон бурди. У ерда қан- дайдир бир одам турарди — у бақувват, қўрс, ифлос жинси ва пуливер (қалин чопон формасидаги кийим) кийган ёш йигит эди.
Эркак унинг саволларига аҳамият бермай, фонарь нурида хо- нани текширар эди.
Инглиз тилидаги ноаниқ а артикли ўзбек тилида цандайдир бир сўзлари билан ифода қилинди, аниқ артикль 1Не эса умуман тушириб қолдирилди. Лекин у англатган аниқлик маъноси кон- текстдан сезилиб турибди, шап сўзи олдида турган бу артикль «аввал гапириб ўтилган», «ўқувчига маълум» каби маъноларни англатади.
Эгалик категорияси туркий тиллар, жумладан, ўзбек тилига хосдир: ўзбек тилида у грамматик воситалар ёрдамида — грам- матик аффиксал морфема орқали ифодаланади. Эгалик маъноси рус ва инглиз тилларида қам ўз аксини топади, аммо бу тилларда ўзбек тилидагига ўхшаган эгалик маъносини ифодаловчи грам- матик воситалар йўқ; бу тилларда лексик воситалар — олмошлар ўзбек тилидаги аффикслар ролини ўтайди. Масалан:
китобим	моя книга	шу Ьоок
китобинг	твоя книга	уоиг Ьоок
китоби	его, её книга	Мз, Ьег, Нз Ьоок
китобимиз	наша книга	оиг Ьоок
китобингиз	ваша книга	уоиг Ьоок
китоблари	их книга	1Ье1г Ьоок
Дунёдаги ҳар бир тил инсон тафаккури яратган ҳамма кате- горияларни ифодалашга қодир, лекин уларни грамматик катего- рия дея олишимиз учун улар . грамматик воситаларнинг бирорта- си билан ифода қилиниши лозим.
Келишик категорияси кўп тилларга хос. Лекин, уларнинг со- ни турли тилларда турличадир. Сон жиҳатдан бир хил бўлса ҳам, улар маъноси ва уни ифода қилувчи воситалари билан фарқла- нади. Масалан, рус ва ўзбек тилларида келишиклар сони бир хил. Лекин уларнинг маъно ва формаларида катта фарқ бор. Бош, қаратқич ва тушум, жўналиш келишиклари ўртасида айрим ўх- шашликлар бор: Я видел Ахмеда — Мен Аҳмадни кўрдим. Қолган келишиклар (рус тилидаги творительньш ва предложньга, ўзбек тилидаги чиқиш ва ўрин-пайт келишиклари) маъно ва ифодала- ниш жиҳатдан бутунлай фарқ қилади.
Юқоридагилардан кўринадики, ҳар бир тил ўзига хос грамма- тик категорияларга эга. Бирида мавжуд бўлган грамматик кате- гория иккинчисида бўлмаслиги мумкин. Бир грамматик категория кўп тилларга хос бўлса ҳам, у ҳар бир тилда турли маъно ва ифо- да воситаларига эга бўлади.
60-	§. Грамматик жинс (род) категорииси
Бу категория тилларда учрайдиган бошқа грамматик катего- риялардан фарқ қилади. Жинс категорияси тилдаги сўзларни учта жинсга, яъни феминин (рус. женский род), маскулин (рус. мужс- кой род) ва нейтрал (рус. средний род) турларга ажратади. Грамматик жинс категориясининг бошқа категориялардан фарқи шуки, у ҳозирги замон инсон тафаккури мантиқига ҳеч тўғри келмайди, грамматик жинс табиий, биологик жинсга мос келмай- ди. Маълумки, табиий, биологик жинс иккита, грамматик жинс эса кўпчилик тилларда учта; грамматикадаги нейтрал жинсга табиатда мос келадиган жинс йўқ. Бундан ташқари, табиатда жинс тирик организмларга хос нарса, аммо грамматикада жинс категорияси ўз ичига жонсиз предмет ва ҳодисаларни ҳам олади. Грамматик жинс категорияси кўпчилик ҳинд-европа тилларига, жумладан: немис, француз, рус тилларига хосдир. Мисоллар:
Мужскойрод	Женскийрод	Среднийрод
рус. т. дом, стол,	ручка, девочка, рука	окно, радио, время
человек
нем. т. ТлзсЬ, КпаЬе,	Ьатре, Ғгаи, 'У/апс!	Ғепз1ег, ҚасИо, Маб-
Мапп	сЬеп
фр. т. ип Ьошше,	ипе та13оп, ипе	(француз тилида ней-
ип з!у1о	БПеИе	трал жинс йўқ)
Ҳар бир тилнинг ўзига хос грамматик жинс кўрсаткичи бор: рус тилида женский род -а аффиксал морфема билан, мужской род 0 аффиксал морфема билан ва средний род -о, -е билан ту- гайди. Бошқа тилларда ҳам шунга ўхшаш кўрсаткичлар бор. Ле- кин бундай қоидалар истисносиз эмас. Истиснолар ҳамма тиллар- да ҳам учрайди. Масалан, рус тилидаги мужчина, папа сўзлари -а билан тугаса ҳам, мужской родга киради (бу албатта, биологик жинснинг таъсиридир). Шу тилдаги юмшоқ ундош билан тугайди- ган отларнинг жинси ҳам женский, ҳам мужской бўлиши мумкин, бу уларнинг турланиш турига боғлиқ: лошадь — женский родга кирса, дождь — мужской родга киради.
Грамматик жинс категориясининг яна бир хусусияти шуки, бир турдаги отлар турли жинсга кириши мумкин. Масалан, мо- ре — средний род, река — женский род, пруд — мужской роддир; дуб, береза, ива, сосна, клен каби сўзларнинг ҳаммаси дарахт- нинг турини англатса ҳам, уларнинг грамматик жинси ҳар хил- Дир.
Бир сўз турли тилларда турли грамматик жинсга кириши мумкин, масалан, рус тилидаги лошадь сўзи женский родга, немис тилида шу маънодаги йаз Р!егс1 сўзи средний родга, франдуз тилидаги 1е сЬеуа1 сўзи мужской родга киради. Рус тилида девочка ва жешцина сўзла- рининг женский родга кириши табиий, лекин шу маънодаги немисча баз ШеШ, с!аз МабсЬеп сўзларининг средний родга кириши тушуниб бўлмайдиган ҳолдир. Ушбу категориянинг ана шу’хусусиятларини на- зарда тутиб, баъзи олимлар грамматик жинсни «сирли» категория деб аташса, баъзилари уни «тилнинпь ўтмишидан бизгача етиб келган ҳол- диқлар деб тушунтиришади.
Грамматик жинс категорияси тарихан ўзгарувчан категориядир. Бир вақтлар рус тилидаги атом сўзи женский родга киритилиб атома деб юритилар эди, молекула сўзи эса аввал мужской род- га мансуб бўлиб, молекул деб юритиларди ва ҳоказо.
Грамматик жинс категориясининг келиб чиқиши тўғрисида тилшунослик тарихида ҳар хил фикрлар, илмий тахминлар ай- тилган. Маълумки, қадимги инглиз тилида ҳам мазкур категория бўлган. Унинг пайдо бўлиши тўғрисида Америка олимлари ўз му- лоҳазаларини айтиб ўтишган. Масалан, қадимги инглиз тилида қайиқ сўзи женский родга мансуб бўлган. Олимларнинг айтиши- ча, бир вақтлар қайиқлар бурнининг олдини аёлларнинг бюстлари билан безашган. Ана шу фактор бу сўзни қайси жинсга кирити- лиш масаласини ҳал қилган. Бошқа ҳолларда ҳам шундай сабаб- лар бўлган бўлиши мумкин, дейишади.
Немис олимларининг фикрича, одамлар|дунёдаги ҳамма кучли, ул- кан нарса ва ҳодисаларни мужской родга, гўзал, нозик нарсаларни эса женский родга киритишган. Қўлда ясалган нарсаларни эса сред- ний род деб билишган, мисол тариқасида тоғ ва гул сўзларини кўр- сатишган:
с!ег Вег§ — мужской род
сНе В1ише — женский род
Лекин бу фикрга қўшилиб бўлмайди. Биринчидан, немис ти- лидаги кўп отлар бундай рамкаларга тўғри келмайди. Бу фикрга амал қилинадиган бўлса, юқорида келтирилган қиз ва аёл сўзлари немис тилида средний родга эмас, балки женский родга кириши керак эди. Иккинчидан, рус тилидаги гора сўзи немис тилидагидек мужской родга кирмайди, аксинча, у женский родга мансуб, цве- ток сўзи эса мужской родга тўғри келади. Грамматик жинс катего- риясининг пайдо бўлишини бундай тахминлар билан асослаб бўл- майди.
Грамматик жинс категорияси тилнинг грамматик қурилиши билан боғлиқ. Гапда сўзларнинг ўзаро синтактик алоқага кири- шуви, бунинг усуллари ва воситаларини аниқлаш зарурияти би- лан боғлиқ ҳолда грамматик жинс категорияси илмий тушунча сифатида пайдо бўлган.
Узбек тилида грамматик жинс категорияси йўқ. Лекин бун- дан ўзбек тилида жинс тушунчаси ифода қилинмайди деган фикр келиб чиқмайди.
Узбек тилида ҳам бу тушунча ифода қилинади. Лекин бу ту- шунчани ифода қилувчи грамматик воситалар деярли йўқ. Узбек тилида жинс тушунчаси кўпроқ лексик-семантик усул билан ифо- даланади. Шунда ҳам фақат одам ва ҳайвонларнинг биологик жинсини кўрсатиш учун қўлланилади.
лексик-семантик усул
уғил — қиз ота — она тоға — хола эркак — аёл
Узбек тилига араб тилидан кириб қолган -а аффикси ҳам шу мақ- сад учун хизмат қилади. Лекин бу каммаҳсулдир.
Карим — Қарима |
Нодир — Нодира I .
Салим-Салита морфологик усул
Шоир — Шоира >
61-	§. Сон категорияси
I
Грамматик сон категорияси нарса ва предметларнинг сони- ни — бирлик ёки кўплигини кўрсатади. Бу грамматик категория кўпчилик тилларда бирлик ва кўпликдан ташкил топган. Баъзи тилларда бирлик ва кўпликдан ташқари иккилик сони ҳам уч- райди. Бу маъно жуфтликни англатади.
Сон категорияси фақат отларга эмас, балки сифатларга, ол- мошларга, феълларга ҳам хос. Соннинг сўз туркумларига тарқа- лиш даражаси, унинг грамматик ифода воситалари ҳамма тил- ларда бир хил эмас.
Узбек, рус, инглиз, немис, француз тилларида мазкур катего- рия бир-бирига зид бўлган бирлик ва кўпликдан ташкил топган. Узбек тилида бу категория отларда, олмошларда ва феълларда, рус тилида от, сифат, олмош, феъл ва тартиб сонларда, инглиз тилида, асосан, от ва олмошларда ўз аксини топади.
Бирлик сони предмет ва ҳодисаларнинг яккалигини аиглат- са, кўплик уларнинг бирдан ортиқлигини кўрсатади. Кўплик со- ни ноаниқ кўпликни ифодалайди, масалан: китоб — китоблар.
Китоблар сўзидан шубҳасиз кўплик маъноси англашилади, лекин бу сўзнинг кўплик шаклидан китобларнинг аниқ миқдори англашилмайди. Инглиз тилидаги Ьоокз, немис тилидаги Й1е ВйсЬег, француз тилидаги 1ез Нугез сўзларида ҳам айнан шу нар- са кузатилади.
Грамматик сон категорияси бир тил доирасида бир қанча сўз туркумида ўз аксини топса ҳам, унинг нутқдаги функцияси бир хил эмас Агарда отларда сон бирлик ва кўпликни англатса, сифат ва феълларда у белги ва иш-ҳаракатнинг миқдорини кўрсатмай- ди. Маълумки, сифатлар ҳам, феъллар ҳам нутқ жараёнида от- лар билан узвий боғланган бўлади. Сифат ва феъллардаги сон уларнинг қайси формадаги от билан муносабатга киришиши би-
лан боғлиқ; улар кўплик формасидаги отлар билан боғланган бўлса, унда ўзи ҳам кўплик формада келади, масалан:	бе-
лий дом — белие дома, студент отвечает — студенти отвечают.
Кўринадики, рус ва бошқа тилларда сифат ва феъллардаги сон категорияси отлар билан мослашув учунгина^зарурдир.
Узбек тилида сифатларда сон категорияси йўқлиги сабабли от қандай формада ишлатилган бўлишидан қатъи назар, сифат- да ўзгариш бўлмайди, масалан: оқ уй — оқ уйлар; қизил байроқ ■. қизил байроқлар.
Грамматик сон категориясининг ифодаланиш усули тилларда бир хил эмас. Узбек ва бошқа тиллардаги отларда бу категория аффиксал грамматик морфемалар билан ифода этилади. Рус, инглиз ва немис тилларида эса бундай формалардан ташқари, баъзи ҳолларда ички флексиялар, супплетив формалар орқали ҳам ифодаланжпи мумкин, масалан: инглиз тилида: шап (одам, эр- как)—теп (одамлар, эркаклар), ^оозе (ғоз)— ^еезе (ғозлар); рус тилида: человек — люди; немис тилида:	Мапп — Маппег
(одам —одамлар).
Олмошлардаги сон категорияси бошқа сўз туркумларидагидан тубдан фарқ қилади. Ҳинд-европа тилларида кишилик олмошла- рининг кўплик формаси, асосан, супплетив йўл билан ифодала- нади:
Шахс	Рус		Инглиз	Немис	Француз	
	бирлик	кўплик	бирлик	кўплик	бирлик	кўплик	бирлик	кўплик	
I	Я	МЬ1	I		1ГН	■ипг	]'е	ПОНз	
II	ть1	вЬ1	уои	уои	<111	1Ьг	1и	уоиз	
III	\он.у она, от	они	Ъе, зЬе,
и	Шеу	ег, еч 51е	51е	Н, е!1е	Пз	
Рус тилидаги кишилик олмошларининг учинчи шахси бундан истисно, чунки бу шахсда кўплик аффиксал морфема билан ифо« даланган.
Туркий тилларда, жумладан, ўзбек тилида кишилик олмош- ларининг сон категорияси аффиксал грамматик морфемалар би- лан, яъни биринчи ва иккинчи шахс бирлик -н аффикси билан, кўплиги эса -з билан, учинчи шахс бирлиги ноль (0) морфема билан, кўплиги эса отлар сингари -лар билан ҳосил қилинади. Буни қуйидагича кўрсатиш мумкин:
Ме/н	би/з
се/н	си)з
у/0	у/лар
Ҳозирги тил нуқтаи назардан мен,	сен, биз, сиз олмошлари
бир морфема деб қаралади.
Нарса ва ҳодисаларнинг миқдори отларнинг сонлар билан бирикиши натижасида ҳосил қилинади, масалан: бешта олма — Пуе арр1ез, ст§ роттез — пять яблок ва ҳоказо.
Сонларнинг отлар билан бирикиши турли тилларда ўзига хос хусусиятларга эга. Узбек тилида ноаниқ кўплик -лар аффиксал морфема билан ифодаланса, аниҳ кўплик ясалаётганда, яъни от олдида сон келганда, от охиридаги -лар қўшимчаси тушиб қола- ди. Инглиз, немис ва француз тилларида эса кўплик маъносини кўрсатувчи грамматик аффиксал морфемалар нарса ва предмет- ларнинг аниқ сони кўрсатилаётганда ҳам от таркибида сақлана- ди. Рус тилида бу ҳодиса бирмунча бошқачароқ: от олдида икки сонидан бешгача бўлган сонлар келса (яъни 2, 3, 4), от бирлик формада, лекин родительнмй падежда бўлади: два стола, книги; три стола, книги; четире стола, книги.
Бешдан бошлаб отлар кўплик формасининг родительньш паде- жида ишлатилади: пять столов, книг; шесть столов, книг ва ҳо- казо.
Тилдаги сўзларнинг ҳаммаси ҳам бирлик ва кўпликда ишлатила- вермайди. Кўпчилик ҳинд-европа тилларида фақат бирликда ёки фақат кўпликда ишлатиладиган отлар бор, фақат бирлик формасида ишлати- ладиган сўзлар тилшунослик фанида 51П§и1апа 1ап1ит деб юритилади. Бунга рус тилидаги вода, мука, беготня, инглиз тилидаги тИк, оИ каби сўзлар мисол бўлади.
Фақат кўплик формасида ишлатиладиган сўзлар р1игаИа 1ап(:ит деб аталади. Бунга рус тилидаги сумерки, духи, брюки, сливки, очки инг- лиз тилидаги (гоизегз, §оос1з, зсгззогз каби сўзлар мисол бўлади. Зш- £и1апа 1ап1ит кўпчилик тиллар учун умумий ҳодиса, р1игаНа (ап(ит эса ҳамма тилларда бир хил эмас. Масалан, юқорида келтирилган сўз- лар ўзбек тилида ҳам бирлик, ҳам кўплик формасида ишлатилади: шим — шимлар, кўзойнак — кўзойнаклар, қайчи — қайчилар.
Ўзбек тилида кўплик аффикси бошқа маънолар ифодаси учун ҳам ҳизмат қилади: дадамлар (ҳурмат), Зулфиялар (Зулфия ва унинг яқин кишилари), газ сувлар (турлари) каби.
Ҳинд-европа тиллари оиласига кирувчи тилларда ҳам шундай ҳо- диса учрайди: инглиз ва рус тилларида р1игаНа (ап(ит га кирувчи ,очки, зрес1ас1ез сўзлари немис тилида ҳар иккала формада ишлатила- ди: (Не ВгШе — сНе ВгШеп.
Француз тилидаги брюки сўзи ҳам ҳар иккала формада ишлати- дади: 1е Рап(е1оп—1ез рап!:е1опз.
Кедишик маънолари грамматик аффиксал морфемалар орқали ифодаланади, масалан: -а, -у, -ом, -е рус тилидаги мужской род бирлик формасининг келишик қўшимчалари; -нинг, -ни, -га, -да, -дан ўзбек тилидаги келишик қўшимчалари.
Нутқда келишикларнинг қўлланиши учун камида икки сўз му- носабатга киришиши керак. Бир-бири билан боғланган икки сўз бор жойда синтакснс кучга киради: уйда тўқилган, қуёшнинг нури, залга кир, встретил друга, рагепГз 1оуе каби.
Қелишик категорияси бир нечта хусусий маъно ва бу маъно-' ларни ифодаловчи воситалардан ташкил топади. Турли тилларда келишикларнинг сони турли хил: ҳозирги инглиз тилида келишик иккита, немис тилида тўртта, ўзбек ва рус тилларида олтита, эстон тилида ўн бешта, венгр тилида эса йигирматадан ортиқ. Хитой- тибет тилларида ва ҳозирги француз тилида келишик умуман йўқ.. Бундай тиллардаги гапларда сўзлар орасидаги муносабат бошқа грамматик воситалар ёрдамида амалга оширилади,
Тилларда келишикларнинг сони турлича бўлишй келишик ?Га- тегорияси ифода қилувчи маъно ва уни ифода қилувчи формалар- нинг вазифаси ҳар хил эканлигини кўрсатади. Бир тилдаги кели- шикни айнан бошқа тилларда ҳам бор дейиш нотўғридир. Масалан, ўзбек ва рус тилларидаги келишикларии қиёсланг. Маълумки, ҳар иккала тилда олтитадан келишик бор. Узбек ти- лидаги бош келишик рус тилидаги именительннй падежга мос келади: иккала тилда ҳам бу келишикда келган сўзлар гапда эга ва от кесим вазифасида келади, рус тилидаги родительний па- деж ўзбек тилидаги қаратқич ва тушум келишикларига; датель- ннй падеж ўзбек тилидаги жўналиш келишигиға мос тушади. Лекин бу мослик тўлиқ эмас. Буни биргина дательннй падеж ва жўналиш келишиги мисолида кўриш мумкин. Бу келишиклар к и м г а?, н и м а г а?— к о м у?, ч е м у? сўроқларига жавоб бў- лиши билан мос келади: Поезд вокзалга яқинлашяпти — Поезд подходит к вокзалу. Узбек тилида жўналиш келишиги формасида- ги сўзлар рус тилида кўпинча бошқа келишиклар билан ифода- ланади: Мен Тошкентга кетяпман — Я еду в Ташкент (винитель- ннй падеж). Рус тилида дательний падеж формасидаги сўз ўзбек тилида чиқиш келишиги ёки кўмакчили конструкция орқали ифо- даланиши мумкин: Я иду по улице — Мен кўчадан боряпман — Мен кўча бўйлаб боряпман. Шунга ўхшаш фарқлар бош, қарат- Қич, тушум келишикларида ҳам мавжуд. Творительннй ва пред- ложннй келишикларига мос келадиган келишик ўзбек тилида йўқ.
Баъзи тилларда келишик категорияси бир нечта еўз туркум- ларига хос бўлади, масалан: ўзбек тилида фақат от ва олмош ларгина бу категорияга эга бўлса, рус тилида от, сифат, сон ва олмошлар ҳам келишиклар билан турланади. Қиёеланг: Карим менинг яцин дўстимни учратибди.—Қарим встретил моего блиа- кого друга.
Гарчи ўзбек ва рус тилларнда келишиклар сони олтитадаи бўлса ҳам, улардаги келийзик қўшимчаларишшг сони бир хил эмас: ўзбек тилида ҳамма сўзларга юқорида келтирилган бешта қўшимчадан бири қўшила беради, рус тилида эса қўшимчалар сони анча кўп, келишик қўшимчасини танлашдан олдин қўшимча оладиган сўзнинг қайси жинсга мансуб экани аниқлаб олинади. Жадвални кузатинг.
Падеж	Жинс (род)	
	мужской ж енский	средний	
Йм. П. Род. П. Дат. п. Вин. п. Твор. п. Предл. п,-	стол
стола
столу
стол
столом
(о) столе	ктга
книгу
книге
книга
книгой
(о) книге	окно
окна
окну
окно
окном
(об) окне	
Инглиз тилидаги келишик категорияси ўзига хос хусусиятга эга. Агар рус ва ўзбек тилларида бир келишик системаси бир нечта сўз тусйкумига 'хизмат қилса, инглиз тилида отнинг ўз келишиги, кишилик олмоишнинг ўз келишиги бор. Отлар умумий (сотгаоп) ва қаратқич (£епШуе) келишикларига эга, кишилик олмошлари эса бош (попппаЦ- уё) ва объектив (оЬ]есЦуе) келишикларга эга. Қиёсланг:
0 т	Ол	м	ош
умумий к.: ЛоЬп	бош к.: I, Ье, зЬе
қаратқйч к.: йоЬп'з	объектив к.: те, Ьш, Ьег
Ҳинд-европа тилларида олмошларнинг келишик формалари, асосан, супплетив йўл билан ясалади (I—те; я — меня), туркий тилларда, жумладан, ўзбек тилида келишик категорияси грамма- тик аффиксал морфемалар орқали ифодаланади: китобнинг — менинг, китобга — менга каби.
63-	§. Замон категорияси
Замон категорияси тилларда энг кўп тарқалган феъл катего- рияларидан биридир.
Феълнинг замон категорияси иш-ҳаракатнинг нутқ содир бў- лиш пайтига нисбатан олинади. Иш-ҳаракат назарий жиҳатдан уч даврни ўз ичига олади: 1) гапирилаётган пайтда юз бераётган ҳаракатни, 2) гапирилаётган пайтдан олдин бўлган иш-ҳаракат- ни, 3) гапирилаётган вақтдан кейин содир бўладиган иш-ҳаракат- ни. Қўпчилик тилларда грамматик замон категорияси ана шу уч хусусий маънони ифодалайди.
Ҳозирги замон феъли иш-ҳаракатни гапирилаётган вақтда бўлаёт- ганини англатади: Мен журнал ўқияпман. Я чипгаю журнал. 1 аш геасЬп§ а та§аг1пе.
Узбек тилида ҳозирги замоннинг икки тури ажратилади:
а)	ҳ о з и р г и-к е л а с и замон феъли; б)ҳозирги за- мон давом феъли.
Биринчиси нутқ жараёнида, ундан кейин ёки умумзамонда содир бўладиган иш-ҳаракатни ифодалайди. Бу маъно феълга -а, -й аффиксал морфемасини қўшиш ва туслаш билан ифодала- нади: Ишни ҳозироқ бошлаймиз. Зулфия фабрикада ишлайди.
Иккинчиси, яъни ҳозирги замон давом феъли иш-ҳаракатнинг айнан нутҳ жараёнида содир бўлаётганини ифодалайди. Бу маъно феълга -яп, -ётиб, -моқда аффиксал морфемаларини қўшиш ва туслаш йўли билан ифодаланади: Газета ўқияпмиз (ўқимоқдамиз, ўқиё- тибмиз).
Ўтган замон иш-ҳаракатнинг нутқ жараёнидан олдин бўлиб ўтга- нини англатади. Бу маъно турли тилларда турли воситалар билан ифода қилинади: рус тилида -л аффикси ёрдамида, инглиз тилида -(е)й аффикси ёрдамида, агар феъл тўғри феъллар туркумига мансуб бўлса ёки у (феъл) нотўғри бўлса, унда ўтган замон ё супплетив, ё феъл ўзагидаги унлининг ўзгариши билан ифодаланади. Мисоллар: Лектор пришел. Магу Ье1рес1 те.
Магу 1аи§Ь1 ше (инфинитив формаси «1о 1еасЬ>).
Магу шеп! Ьоте (инфинитив формаси «1о §о»).
Баъзи тилларда ўтган замон формаси бир неча кўринишга эга. Бундай тилларга ўзбек ва немис тиллари мисол бўлади.
Ҳозирги ўзбек тилида ўтган замон феълининг қуйидаги фор- малари қўлланади:
1)	 -ди аффпкси билан ясалувчи форма: ишладим, бордим;
2)	 -ган аффикси билан ясалувчи форма: ишлаганман, борганман;
3)	 -(и)б аффикси билан ясалувчи форма: ишлабман, бориб- ман.
4)	 эди тўлиқсиз феъли ёрдамида ҳосил қилинувчи форма: ишлаган эдим, борган эдим, ишлаб эдим, бориб эдим, ишлаётган эдим, бораётган эдим, ишлаётиб эдим, бораётиб эдим, ишламоқда эдим, бормоқда эдим, ишлар эдим, борар эдим, ишлагувчи эдим, боргувчи эдим. Кўринадики, ўзбек тилида ўтган замон турли усул ва воситалар орқали ифодаланади. Утган замоннинг юқори- да келтирилган уч формаси синтетик форма, қолганлари эса ана- литик форма бўлиб, улар англатган маъноси ва вазифасига кўра ўзаро фарқ қилади.
Келаси замон феълдан англашилган иш-ҳаракатнинг нутқ жараё- нидан кейин содир бўлишини кўрсатади. Бу замоннинг ифодаланиши ва маъно турлари ҳам тилларда турличадир. Инглиз тилида келаси замоннинг уч маъно тури бор. Улар аналитик воситалар орқали ифо- даланади: 1) зЬа11. ш11 ёрдамчи феъллари билан инфинитив форма орқали ифода қилинади. 5Ьа11 ёрдамчи феъли биринчи шахс бирлик ва кўплик учун, м/Ш эса иккинчи ва учинчи шахслар учун қўлланади, масалан: I зЬа11 тее! Шт 1отогго\у.— Мен уни эртага кўраман. Не \уШ 1а1к 1о уои 1а1ег оп.—У сен билан кейинроқ гаплашади.\Ъу фор- ма оддий келаси замонни ифодалайди;
2)	 ўтган замон нуқтаи назаридан келаси замон маъноси и^одала- ниши мумкин. Бу зЬоик! ва \люи1с1 ёрдамчи феълларига инфинитив- нинг бирикиши натижасида ифода этилади: ЛоЬп заМ хЬа! Ье теоиМ соше 1отогго\у.— Джон эртага келишини айтди.
ЗЬоиМ ёрдамчи феъли биринчи шахсга, \уоиМ эса қолган шахслар- га нисбатан ишлатилади;
3)	 келаси замонда содир бўладиган иш-ҳаракатдан олдин амалга ошадиган бошқа иш-ҳаракат маъноси ҳам ифодаланиши мумкин.
Бу иккита келаси замон маъносини англатадиган феъл фор- маси бўлиб, бири иккинчисидан олдин содир бўлади, яъни кетма- кет содир бўладиган иш-ҳаракатни англатади: ШЬеп уои соте Ье \уШ ЬауеБпхзЬед МзсотрозШоп,— Сен келганда, у иншони ёзиб бўлган бўлади, яъни «иншо ёзиб бўлингандан кейин кимдир ке- лади».
Ҳозирги немис тилида келаси замоннинг икки тури мавжуд, яъни Ғи1игит I ва Ғи1игит II. Булар инглиз тилидаги келаси за- моннинг биринчи ва учинчи турларига мос бўлиб, инглиз тили* даги сингари аналитик воситалар ёрдамида ясалади.
Узбек тилида келаси замон бошқа тиллардагидан анча фарқ қилади. Узбек тилида келаси замон феъл формалари ҳар хил бў- либ, турли маъноларни ифода қилади. Масалан, -(а) р аффикси ёрдамида ясалган формаси гумон, -моқчи аффикси ёрдамида ясалган формаси мақсадни ифода қилади (борарман, бормоқчи- ман).
Узбек тилида келаси замбн маъноси -а, -й аффикслари билан ясалган ҳозирги-келаси замон формалари орқали ҳам ифодала- нади: .Биз бугун экскурсияга борамиз.
Қеласи замон маъноси рус тилида синтетик ва аналитик фор- ма орқали ифодаланади. Бу содда ва мураккаб форма деб ҳам юритилади. Содда формаси: принесу, принесешь; м у р а к- к а б фор м аси: буду работать, будешь работать.
Демак, ҳар бир тилнинг ўзига хос грамматик маъно турлари ва уларни ифода қилиш усуллари, воситалари бор. Булар ҳар бир тилнинг ўзига хос грамматик қурилишга эга эканяигини кўр- сатувчи факторлардир.
Морфология
64-	§. Сўз туркумлари
Морфология грамматиканинг бир қисми бўлиб, сўз туркумла* ри назарияси ҳақидаги таълимдир. Сўзларни сўз туркумларига аж- ратиш назариясининг приндиплари қуйидагилар:
1.	 Сўз туркумларининг категориал белгилари.
2.	 Сўзларгш туркумларга ажратиш принциплари.
3.	 Турли тилларда сўз туркумлари.
Инсон кўрган, эшитган ва ҳис қилган нарсаларининг ҳамма* еини турларга, гуруҳларга ажратишга одатланган. Турларга ва гуруҳларга ажратиш доимо қиёслаш орҳали амалга оширилади. Қиёслаш инсон тажрибасига асосланган асосий методдир. Маса- лан, олмаларни навларга уларнинг катта-кичиклигига, рангига, ҳидига ва бошқа белгиларига қараб ажратамиз. Сайёралар тўғ- рисида гап борганда, уларни қуёшга ёки ерга нисбатан жойлаши- ши, катта-кичиклиги, температураси, атмосфераси ва таркибига қараб гуруҳлаймиз. Лекин гуруҳларга, турларга ажратишнинг асосий шартларидан бири ажратилаётган нарса ёки предмет ка- мида иккита бўлиши лозим.
Маълумки, тилда ранг-баранг, сон-саноқсиз сўзлар бор. Тил- .шунослик тарихида сўзларни туркумларга ажратиш олимларнинг диққат марказида турган. Тилшунослик фанининг ривожланиб бориши билан сўзларни туркумларга ажратиш ҳам мукаммал- лашиб борган.
Демак, нарса, предмет ва ҳодисаларни туркумларга ажратиш учун маълум ўлчовлар, шартлар, мезонларга асосланиш керак. Олимлар сўзларни туркумларга ажратиш учун асос бўладиган мезонлар, белгилар тўғрисида кўп илмий изланишлар олиб бо- ришган. Бу муаммонинг ечилиш тарихини ҳозирги вақтга келиб шартли равишда уч асосий этапга ажратиш мумкин: 1) структу- рализмгача бўлган давр; 2) структурализм даври; 3) структура- лизмдан кейинги, яъни ҳозирги давр.
Тилшуиослик тарихида структурализм оқими пайдо бўлгунча, яъни тахминан биз яшаётган асрнинг 30-йилларигача бўлган даврда сўзларни туркумларга ажратишда асосан уч белгига асос- ланилган:
а) сўзларнинг лексик маъноси;
б) сўзларнинг морфологик белгилари, яъни сўзнинг грамматик формаси;
в) сўзлариинг гапдаги синтактик вазифаси.
Структуралистлар эса (айниқса америка структуралистлари)
сўзларни туркумларга ажратишда уларнинг бир томонини, яъни сўзларнинг дистрибуциясини асосга олдилар. Сўзнинг дистрибу- цияси деганда, бир сўзнинг чап ва ўнг томондан алоқага кириши- ши мумкин бўлган ҳамма имкониятлари назарда тутилади.
Масалан, Америка структуралистлари сўзларни туркумларга ажратишнинг анъанавий қоидалари ва ўлчовларини тан олмайди- лар. Уларнинг фикрича, сўз туркуми тўғрисидаги мавжуд наза- риялар субъективизмга йўл қўяди, илмий асарда объектив ўлчов ва методлардан фойдаланиш керак. Ана шундай объектив ўлчов сифатида улар сўзлар дистрибуциясини тавсия қилдилар ва буни ҳозирги замон инглиз тили мисолида кўрсатиб бердилар. Амери- ка структуралист олими Чарльз Фризнинг фикрича, инглиз тили- да сўзнинг маъносини билмасак ҳам, бусўзни гапда тутган ўрнига қараб, қайси сўз туркумига киришини аниқ айта оламиз. Маса- лан: Шод§1ез иё§е<1 (Идд1ез. Бу сўзлар ҳеч қандай маъно англат- майди, инглиз тилйга оид луғатларда бу сўзлар кўрсатилмаган ҳам. Лекин шунга қарамай, инглиз тилини билувчи ҳар бир ки- ши бу сўзлар тўғрисида маълум фикр юритиши мумкин: бу содда, ёйиқ, дарак, бўлишли гапдир. Биринчи сўз — \Уо££1ез гапнинг эгаси, кўплик формасида. Уни эга дейишимизга сабаб, у гапда биринчи позицияда турибди.Иккинчи сўз—и^деб гапнинг кесими, чунки у эгадан кейин турибди ва -ед қўшимчасини олган — бу қў- шимча кесим вазифасида келадиган сўзларгагина қўшилади. Учинчи позицияда турган сўзнинг вазифаси ҳам аён: у — тўлди- рувчидир. Чунки бу сўзда тўлдирувчилар қабул қиладиган кўр- саткич бор -(е)8. Сўз функцияларини бундай дадил, иккиланмай ажратишимизнинг боиси инглиз тилидаги гапларда сўз тартиби- ғинг қатъийлигидир. Инглиз тилидаги содда гапларда 1-, 2- ва 3- позициялардаги сўзларнинг вазифаси аниқ. Позиция деганда сўз- ларнинг гапда тутган ўрни тушунилади. Биринчи позиция гаплардаги ҳар қандай биринчи сўз бўлмай, балки кесимнинг олдидаги сўзлардир. Иккинчи позицияда кесим туради. Агар ке- сим ўтимли феъл билан ифодаланган бўлса, учинчи позицияда доимо тўлдирувчи келади. Агар кесим ўтимсиз феъл билан ифо- даланган бўлса, учинчи ўрин ё бўш бўлади, ёки уни ҳол эгаллай- ди. Кесим ўтимли феъл билан ифодаланган бўлса, ҳол тўртинчи позицияни ё эгадан олдинги позицияни эгаллайди. Одатда, ҳол- нинг ўрни унинг тури ва маъносига боғлиқ бўлади.
Ҳол	Эга 1- позиция	Кесим 2- позиция	Тўлдирувчи 3- позиция	Ҳол 1	
. —	ТЬе с1егк	гетегпЬегес1	1Ье 1ах	5и(1(1еп1у	
5исМеп1у	1Ье с1егк	гететЬегей	1Ье 1ах	—	
Шундай қилиб, Чарльз Фриз инглиз тилидаги қатъий сўз тар- тибини назарда тутиб, сўзларни гапда тутган ўрнига қараб янги дистрибутив усулда сўз туркумларига ажратди. У инглиз тили- даги сўзларнинг асосий кўпчилигини қуйидаги учта тажриба гапига жойлаштирди:
1.	 ТЬе сопсег! ^аз §оос! (а1\уауз).
2.	 ТЬе с!егк гететЬегей 1Ье 1ах (зис!Иеп1у).
3.	 ТЬе^Деат \уеп( Шеге.
У биринчи позицияда ишлатилиши мумкин бўлган сўзларни, яъни сопсег! сўзи ва унинг ўрнида ишлатилиши мумкин бўлган сўзларни I класс сўзлари деб атади:
ТЬе
сопсег!
Гоос!
соЯее
1аз(е
арр1е
\маз §оо<1 (а1\уауз).
Иккинчи позицияда ишлатилиши мумкин бўлган сўзларни II класс сўзлари деб атади:
\уаз — §оос1 (аКуауз) аге — \уеге ТЬе I класс зеетз зеетеЬ зеет
1ес1з — 1е11
Ооос! ўрнида ишлатилиши мумкин бўлган сўзларни III класс сўз- лари деб атади:
§ооб
ТЬе I класс II класс 1аг§е
1оге1§п
А1\уауз сўзи ўрнида ишлатилиши мумкин бўлган сўзларни IV класс сўзлари деб атади.
Шу тарзда у тўрт мустақил сўз туркумини ва 15 та ёрдамчи сўз туркумини аниқлади. Ердамчи сўз туркумларини ҳарфлар би- лан белгилади. Мана шу асосда Чарльз Фриз инглиз тилида сўз туркуми сўзларнинг гапда тутган ўрнига боғлиқ деган хулосага келди.
Ч.	Фризнинг ҳисобича, тўрт мустақил сўз туркуми тилдаги сўзларнинг 67%иии ташкил қилади. Ёрдамчи сўз туркумларига кирадиган сўзларнинг ҳаммаси 154 та деб белгилайди.
Структуралистлар томоиидан тавсия қилинган сўзларни тур- кумларга ажратишнинг бу усулини мукаммал деб бўлмайди, чун- ки бу усул формал бўлиб, сўзларни туркумларга ажратишда бир қанча қийинчиликлар туғдиради:
1.	 Бу усул ҳамма гиллар учун универсал бўла олмайди, фақат инглиз тилига ўхшаш аналитик тиллар учунгина қўлланилиши мумкин.
2.	 Сўзларнинг қайси туркумга киришини фақат унинг гапдаги ўрнига қараб белгилашни тавсия этади: демак, тил бирликлари- нинг мазмуни инкор этилади: мазмун формадан, форма эса маз- мундан ажратиб қўйилади. Бундай ҳолат диалектик материализм- га зиддир.
3.	 15 та ёрдамчи сўз туркумида анъанавий (тилшуносликдаги мус- тақил сўз туркумига кирувчи сўзлар ҳам учрайди (а, 1Ье артикллари, ту, оиг, 1в5 олмошлари, ЗоЬп'з, Магу'з каби оглар ва бошқалар).
Бу назария кўп олимлар томонидан кескин танқид қилинади. Шу билан бирга, структуралистлар тутган йўлнинг ижобий то- мони ҳам кўрсатилади.
Совет тилшунослиги сўзларни туркумларга ажратишда юқо- рида кўрсатилган принципларга танқидий ёндашиб, сўз туркум- ларининг категориал белгиларини ишлаб чиқди.
Бу белгилар қуйидагилар:
а) сўз туркумларининг семантик белгиси;
б) сўз туркумларининг морфологик белгиси;
в) сўз туркумларининг синтактик белгиси;
г)	сўз туркумларининг сўз ясалиш белгиси.
Сўз туркумларининг семантик белгиси деганда, сўзларнинг конкрет маънолари эмас, балки уларнинг умумлашган маъноси назарда тутилади. Масалан: уй, марс, ялпиз, қор, дўстлик, қуён. сўзларининг аниқ, конкрет маънолари бор, яъни, биринчиси яшаш учун қурилган бино, иккинчиси қуёш системасига кирувчи пла- нета, учинчиси истеъмол қилинадиган ўтнинг бир тури, тўртинчи- си ёғиннинг бир тури, бешинчиси мавҳум бир тушунчани ва ол- тинчиси ҳайвоннинг бир турини англатади. Лекин сўзларнинг лексик-грамматик маъноси деганда уларнинг келтирилган маъ- нолари кўзда тутилмай, фақат ана шу сўзларнинг ҳаммасига хос бўлган умумий маъно — предметлик тушунчаси назарда тутилади. Шу асосда предметлик тушунчасини ифода қилувчи сўзлар «от» деб ном олган сўз туркумига киритилади.
Чекмоқ, ўқимоқ, ёзмоқ, турмоқ, кўрмоқ, бузмоқ сўзларининг конкрет маънолари ҳам ҳар хил, баъзиларининг конкрет маъно- си бир-бирига қарама-қарши ва зид, лекин уларнинг ҳаммасига хос бўлган маъно иш-ҳаракатдир. Ана шу хусусиятларга кўра бу ва буларга ўхшаш бошқа сўзлар «феъл» деб номланган сўз туркумига киради.
Сўз туркумларининг морфологик белгиси ёки морфологик ху- сусияти деганда, у ёки бу сўзга хос бўлган грамматик категория- лар, мазкур сўзларга хос форма ясовчи, сўз ўзгартувчи аффиксал морфемалар тушунилади.
Қизил, катта, ишламоқ, ётмоқ, уй, дарахт сўзларининг морфо- логик хусусиятларини аниқлаш учун шу сўзлар қабул қиладиган форма ясовчи ва сўз ўзгартувчи қўшимчаларни аниқлаш лозим. Биринчи ва иккинчи сўз -роқ морфемасини олиши мумкин, лекин кейинги сўзлар бу морфема билан қўлланмайди. Учинчи ва тўр- тинчи сўзлар -ди, -(и)б, -ган каби морфемаларни олиши мум- кин, бироқ, бириичи, иккинчи, бешинчи, олтинчи сўзлар эса бу қўшимчаларни қабул қилмайди. Бешинчи ва олтинчи сўзлар ке- лишик қўшимчаларини олиши мумкин, лекин учинчи ва тўртинчи сўзлар бундай морфемаларни олмайди. Биринчи ва иккинчи сўз- лар келишик қўшимчаларини қабул қилиши мумкин, лекин у ҳолда улар отлашади, от вазифасини ўтай бошлайди. Бирин- чи -роқ морфемаси сифатларга, келишик қўшимчалари от ва от- лашган сўзларга, олмошларга хос.
Шундай қилиб, сўзларга хос бўлган сўз ўзгартувчи ва форма ясовчи аффиксал морфемалар ҳам сўзларни туркумларга ажра- тишда катта аҳамиятга эгадир.
Сўз туркумларининг синтактик белгиси деганда сўзларнинг гапда тугган ўрни, гап бўлаклари нуқтаи назаридан бажаради- ган вазифаси тушунилади.
Маълум бўлишича, ҳамма сўз туркумлари гапда бирдай ва- зифада ишлатилмайди. Отлар гапда барча гап бўлаги вазифа- сида келиши мумкин. Лекин сифатларнинг синтактик вазифалари чегараланган. Шуни ҳам айтиш керакки, сўз туркумларининг гапларда бажарадиган вазифаси ҳамма тилларда бир хил эмас.
Инглиз тилида отлар ўзбек тилидаги сингари ҳамма вазифаларда ишлатила олмайди. Сифатлар инглиз тилида аниқловчи ва қўшма от кесимнинг от қисми вазифаларидагина ишлатилади.
Сўзларнинг гапда бошқа сўзлар билан бирика олиш имконияти {дистрибуцияси) ҳам синтактик белги ҳисобланади. Бунда улар- нинг семантик белгиси асосий роль ўйнайди, чунки сўзларнинг маънолари уларнинг бошқа сўзлар билан бирикишини таъмин- лайди. Масалан, отлар предмет ё ҳодисани англатади. Нарса ва предметлар маълум белги ва хусусиятларга эга бўлиши мум- кин, бундай ҳолларда улар сифатлар билан бирикади: нарса ва предметларнинг иш-ҳаракати ва ҳолати тасвирланиши мумкин, у ҳолда улар феъллар билан бирикади. Ана шуларга қараб сўз- лар туркумларга ажратилади. Масалан, инглиз, немис ва фран- цуз тилларида артикллар билан бириккан сўзни, албатта, от дей- миз, чунки артикллар фақат отлар билан бирикади. Узбек тилида ҳам сўзларнинг дистрибуцияси катта аҳамиятга эга. Бу тилда ҳам сўзнинг қайси сўз туркумига киришини баъзан унинг қандай сўзлар билан бирика олишига қараб аниқлаймиз. Сўз туркумлари- нинг сўз ясалиш белгилари деганда у ёки бу сўз туркумига хос бўлган сўз ясовчи қўшимчалар назарда тутилади. Ҳар бир сўз туркумининг ўзига хос сўз ясовчи морфемалари бор. Биз -ли мор- фемасини олган сўзни иккиланмасдан сифат деймиз, -зор, -кор, -чи қўшимчаларини олган сўзни эса от деймиз ва ҳоказо. Ҳар бир тилдаги сўз туркумларининг юқоридагига ўхшаш сўз ясовчи морфемалари бор. Масалан, инглиз тилида -1зе ёки -!у морфема- лари фақат феълларга хос; -теп1, -бот, -зЬхр, -ег отларга, -оиз, *{и1, -1езз сифатларга хос ва ҳоказо.
Сўз туркумларининг синтактик белгиси семантик белгисига қараганда ҳаракатчандир. Айрим сўз формаларининг нутқда иккинчи функцияга эга бўлиши шу билан изоҳланади. Қиёсланг: Яхши одам ошини ер, ёмон одам бошини ер. Яхшидан от цолади, ёмондан дод. Биринчи мисолда яхши, ёмон сифатлари семантик ва синтактик белгиларига эга. Иккинчи мисолда эса бу сўзлар сўз туркуми сифатидаги ролини сақлаб, олдин тилга олинган предмет (одам)нинг белгисини ифодалаяпти. Лекин синтактик субстан- тивлашиб, тўлдирувчи вазифасини бажаряпти. Бунда .сифат иккинчи функцияни ўтаб (латинча бег1уа{из)—ясалма бўлиб келяпти. Қўринадики, семантик ва синтактик белгилар ўзаро боғлиқ.
Сўз туркумларининг юқорида қайд этилган категориал белги- лари сўз туркумлари назариясининг биринчи принципини ташкил қилади. Буларнинг ҳаммаси барча сўз туркумларида бир хил на- моён бўлмайди. Одатда, сўз туркумларида категориал белгилар- нинг ё униси, ё буниси етакчи бўлади. Масалан, морфологик бел- гилари ривожланган тилларда, жумладан, рус тилида семантик белги билан бир қаторда морфологик белги етакчидир. Хитой- тибет тиллари оиласига кирувчи тилларда, масалан, хитой, вьет- нам тилларида аффикслар йўқ. Шунинг учун буларда семантик белги синтактик белги билан бир қаторда етакчилик қилади. Тур- кий тилларда, жумладан, ўзбек тилида семантик ва морфологик белгилардан кейин синтактик белгилар ҳисобга олинади.
Сўзларни туркумлар бўйича классификация қилиш принцип- лари. Сўз туркумлари назариясининг иккинчи принципи сўзларии туркумларга ажратиш принципидир. Биринчи принцип сўз туркум- ларига кўп томондан ёндашишни, у ёки. бу сўз туркумларини изоҳ- лашда унинг барча белгиларини ҳисобга олишни талаб қилса, иккинчи принцип сўз туркумларининг турли-туманлиги туфайли уларни классификация қилишни кўзда тутади. Иккинчи принцип биринчи принципга асосланади. Сўз туркумлари дастлаб икки катта группага бўлинади: м у с т а қ и л сўзлар ва ёрдамчи сўзлар. Мустақил сўзлар маълум тушунча ифода қилиб, бирор предмет, белги, ҳаракат номини атайди, гапда бирор гап бўлаги бўлиб келади. Ердамчи сўзлар тушунча ифода этмайди, улар фақат грамматик маъно ифода қилиб, гапда сўзларнинг ўзаро му- носабатини ўрнатишга хизмат қилади. Буларнинг баъзилари сўз- ларнинг аналитик формасини ҳосил қилади. Демак, мустақил ва ёрдамчи сўзларнинг асосий фарқи уларнинг функционал грамма- тик белгиларидадир. Ердамчи сўзлар функционал грамматик жи- ҳатдан морфемаларга яқин туради. Академик В. В. Виноградов мустақил сўзларнинг лексик-грамматик турларинигина сўз туркум- лари деб, ёрдамчи сўзларни нутқ юкламалари деб ҳисоблайди.
Мустақил сўзлар ичида сўз-номлар, олмош ва ундовлар фарқ қилинади. Сўз-номларнинг маъносидан предмет, воқеа-ҳодиса, белги, сон, иш-ҳаракат номлари эканлиги англашилиб туради. Мустақил сўзлар ичида олмош бошқалардан бир қанча хусусияти билан фарқ қилади.Олмошлар нарса ва предметларни бевосита атамай, билвосита англатади. Уларни, одатда, фақат вазифаларига қараб олмош туркумига киритишади. Бошқа жиҳатлардан, яъни маъно, гапдаги функцияси, грамматик формаси ва бошқа сўзлар билан алоқага кириша олиши нуқтаи назаридан олмошлар бир-би- ридан жиддий фарқ қилишлари мумкин. Олмошларга хос грамма- тик категориялар ҳам тилларда фарқ қилади. Агар ўзбек тилида олмошлар, асосан, бир келишик системаси билан турланса, инг- лиз тилидаги олмошлар келишиклар билан турланиш жиҳат- дан уч группага бўлинади:
1)	 номинатив ва объектив келишик билан турланадиган ол- мошлар (кишилик олмошлари);
2)	 бош ва қаратқич келишиги билан турланадиган олмошлар (еасЬ — оШег, опе — апоШег);
3)	 умуман келишиклар билан турланмайдиган олмошлар (сў- роқ, кўрсатиш ва ҳоказо).
Олмош ифода қилган маъноларнинг ўзига хос хусусияти унинг эгоцентризми (латинча е§о ■—■ мен, сеп!:гит — марказ) ва номнинг нккиламчи бўлишидадир. Олмош семантикасининг эгоцентризми (ўта эгоизми) сўзловчи ва нутқ процесси нуқтаи назаридан шахс, предмет, белги кўрсатишидадир. Масалан, мен — сўзловчи, сен — тингловчи, у — ўзга шахс ёки предмет. Олмошларнинг аташ функ- циясининг иккиламчилиги унинг шахс, предмет, белгини мавжуд
номлар орқали аташи ёки конкрет нутқ шароитида кўрсатиши-' дадир.
Ундовлар турли сезги ва эмоцияларни ифода этади. Шунинг учун ҳам улар нутқда бўлакларга ажратилмайдиган гаплар вази- фасида келади:—Дод!—Лаъли бирдан бақириб юборди. (^. Ғу- лом.)
Сўз-номлар семантик жиҳатдан турли-туман бўлган сўзлар ти- пидир. Буларнинг морфологик ва сўз ясалиши белгилари турли- тумандир. Шунинг учун ҳам сўзларни туркумларга ажратишда энг аввало сўз-номлар кўзда тутилади.
От ва феъл асосий сўз туркумларидир. Булар гапнинг зару- рий компонентлари ҳисобланади. От семантик жиҳатдан пред- метлик тушунчасини ифода қилади. Морфологик жиҳатдан кели- шик, эгалик, сон категорияларига, кичрайтириш, эркалаш, ҳурмат каби формаларга эга. Синтактик жиҳатдан гапда эга, кесим ва иккинчи даражали бўлак бўлиб кела олади. Сўз ясалиши жиҳат- дан турли сўз ясаш типлари ва моделларига эга.
Феъл семантик белгисига кўра иш-ҳаракат ва ҳолатни ифода қилади. Морфологик жиҳатдан замон, нисбат, бўлишли-бўлишсиз- лик, шахс-сон каби грамматик категорияларга эга. Синтактик то- мондан феъл кесим учун энг мос туркум. Сўз ясалишига кўра турли сўз ясалиш типлари ва моделлари мавжуд. Рус тилида феълнинг сифатдош, равишдош, инфииитив формалари феълнинг тусланмайдиган формаларини ташкил қилади. Туркий тилларда эса сифатдош ва равишдош тусланади, ҳаракат иоми турланади. Бир қатор тилларда, масалаи, рус тилида феъл формалари еис- темасига шахссиз феъллар киритилади.
Сўз-номларга сифат, сон, равишлар ҳам киритилади. Булар семантик, морфологик, синтактик, сўз ясалиш белгиларига кўра ўзаро фарқ қилади.
Ердамчи сўзларга кўмакчи, предлог, юклама, боғловчи, ар- тикллар киради. Булардан ташқари, модал ва тақлид сўзлар ҳам ажратилади.
Одатда, мустақил ва ёрдамчи сўзлар нутқда от ва феъллар учун хизмат қилади. Буни схемада қуйидагича кўрсатиш мум- кин:

от-<	>-	феъл
А
I
сифат
сон
олмош
боғловчи
предлог
кўмакчи
юклама
Турли тилларда сўз туркумлари. Сўз туркумлари назарияси- нинг учинчи принципи турли тилларда сўз туркумлари масаласи- дир. Бу тарихий-типологик характердадир. Турли тилларда сўз туркумларининг мавжудлиги унинг универсал эканлигини кўрса- тади. Сўз туркумларининг миқдори, уларнинг белгилари тарихий йгялувняи бўлиб, турли системалардаги тиллардагина эмас, қа- риндош тилларда ҳам турличадир.
Сўз туркумларинииг сони турли тилларда турлича бўлишига қарамай, бир тилдаги сўз туркумларининг миқдори бўйича ҳам олимлар орасида турлича қарашлар мавжуд. Масалан, ҳозирги рус тилидаги сўз туркумларининг миқдори ҳақида қуйидаги фикрлар мавжуд: кўпчилик олимлар сўз туркумини ўнта деб кўр- сатадилар: от, феъл, сифат, равиш, сон, боғловчи, предлог, ундов ва юклама; баъзи олимлар эса рус тилида 12 та, ҳаттоки 15 та сўз туркуми мавжудлигини айтадилар.
Рус тилидаги возможно, вероятно каби сўзларни юқоридаги 10 туркумдан бирортасига киритиб бўлмайди. Шунинг учун баъзи олимлар уларни айрим туркумга киритишни тавсия қиладилар. Бу сўзлар морфологик форма нуқтаи назаридан равишга ўхшаса ҳам, лекин гапда равишлар бажарган функцияни бажармайди, яъни ҳол вазифасини ўтамайди. Улар сўзловчининг гапдан англа- шилган мазмунга муносабатини кўрсатади. Улар шу хусусиятига кўра модал сўзлар деб номланади. Стидно, жаль каби сўзлар ҳам ўзига хос хусусиятга эга. Улар формасига кўра равишларни эс- латса ҳам, гапдаги функцияларига кўра улардан тубдан фарқ қи- лади: гапда кесим вазифасида келади ва бу хусусияти билан феълга ўхшайди. Лекин феълнинг бошқа хусусиятларини ўзида акс эттирмайди. Ана шу сабабларга кўра, уларни «ҳолат катего- рияси» туркумига киритишади ва ҳоказо.
Ҳозирги инглиз тилидаги сўз туркумларининг сони ҳам турли олимлар томонидан турлича талқин қилинади: баъзилари 10 та деб кўрсатса (от, сифат, сон, олмош, феъл, равиш, предлог, боғ- ловчи, артикль ва юкламалар), баъзилари 14 та дейдилар: юқо- ридагиларга қўшимча равишда модал сўзлар, ҳолат категорияси, ундовлар, жавоб сўзлар киритилади.
Ҳозирги ўзбек тилида сўз туркумларининг от, сифат, сон, ол- мош, феъл, равиш, боғловчи, кўмакчи, юклама ва ундов турлари ажратилади. Кейинги йилларда нашр қилинган адабиётларда модал ва тақлидий сўзлар ҳам сўз туркумларининг алоҳида ти- пи сифатида ажратилаётир.
Кўринадики, сўз туркумларининг миқдори турли тилларда турли хил. Мавжуд сўз туркумлари ҳам ўз маънолари ва грам- матик формалари билан ўзаро фарқ қилади. Масалан, от рус, ўзбек, эстон тилларида мавжуд. Отларнинг предметлик тушунча- сини ифода қилиши, махсус сўз ясовчи морфемаларга ҳамда ке- лишик ва сон категорияларига эга бўлиши уларнинг умумий то- монидир. Лекин бу отлар суффикслар состави, келишик ва сон формаларининг ҳосил бўлишида ўзаро фарқ қилади. Масалан, рус тилида келишикларнинг сони 6 та. Узбек тилида ҳам олтита: бош (именительннй), қаратқич (родительньш), жўналиш (напра- вительннй), тушум (винительньш), чиқиш (исходньш), ўрин-пайт 
(место-временной). Эстон тилида келишик формалари 14 та. Бу- лардан номинатив, партитив ва генетив рус ва ўзбек тилларидаги бош (именительньш), қаратқич (родительньш) ва тушум (вини- тельннй) келишикларига мос келади; транслатив, эссив ва коми- татив рус тилида творительннй падеж ва предлог — келишикли бирикмаларга мос келади. Иллатив, инессив, элатив, алатив, ад- рессив ва аблативлар рус тилида макон маъноси билан боғлиқ бўлган предлог—келишикли бирикмаларга мос келади. Узбек ти- лида булар макон тушунчаси билан боғлиқ бўлган келишикли ва кўмакчили конструкциялар билан ифода қилинади.
Бу тилларда келишиклар составига кўра фарқ қилиб қолмай, келишик формаларининг ясалиш усуллари ва воситалари билан ҳам фарқ қилади. Масалан, рус тилида келишик формаларининг ясалиши учун флексиялар системаси мавжуд. Эстон тилнда фақат отлар учун эмас, сифат, сон, олмошлар учун ягона турланиш сис- темаси мавжуд. Узбек тилида келишик аффикслари стандарт ва бир маънолидир. Рус тилида от род категориясига эга, эстон ва ўзбек тилларида эса бу категория йўқ. Лекин ўзбек тилида отлар эгалик категориясига эга.
Рус тилидаги отларнинг яна ўзига хос томони унинг сифат ва сонларга аниқ қарши қўйилгаилигида кўринади. Бу ҳол фақат туркий тиллардагина эмас, фин-угор, баъзи ҳинд-европа тилла- ри учун ҳам хос эмас. Узбек тилида сифат турланмайди, кўплик қўшимчасини олмайди. Лекин отлашиб кслганда турланиши, кўп- лик аффиксини олиши мумкин.
Кўринадики, сўз туркумлари турли тилларда умумийликдан ташқари, ўзига хос маъно ва грамматик формаларга эга экан.
Синтаксис
65-	§. Умумий тушунча
Синтаксис грамматиканинг бир қисми бўлиб, у синтактик назария тараққиётининг ҳозирги босқичида тил ва нутқнинг син- тактик структураси ҳақидаги таълим деб қаралади. Тилнинг асо- сий вазифаси — одамлар орасида фикр алмашиш қуролидир. Маълумки, кишилар сўз, сўз бирикмалари орқали эмас, балки гап орқали фикр алмашадилар. Демак, тилнинг асосий коммуникатив бирлиги бўлган гап синтаксиснинг асосий ўрганиш объекти ҳисоб- ланади. Гап бўлаклари, сўз бирикмалари гапнинг структуравий қисмларидир. Умуман, синтаксисда, гап бўлаклари, уларнииг ўза- ро синтактик муносабатга киришиш усуллари ва воситалари, сўз бирикмаси ва гаплар, уларнинг структураси, типлари, гапдан катта бирликлар, улар компонентларининг логик-грамматик муно- сабати каби масалалар ўрганилади.
Гарчи, тилнинг синтактик қурилишини ўрганиш бой тарихга эга бўлса-да, аммо синтаксиснинг предмети, унинг чегараси каби масалаларни талқин қилишда ягона фикрга келинганича йўқ. Баъзи тилшунослар синтаксиснинг предмети деб фақат сўз бирик- масини кўрсатадилар. Уларнинг фикрича, гап сўз бирикмалари- нинг бир тури бўлиб, алоҳида лингвистик бирликни ташкил этади. Баъзи тилшунослар эса, синтаксиснинг предмети деб фақат гапни тан оладилар. Уларнинг фикрича, синтаксис, биринчи навбатда, тилнинг коммуникатив бирлиги — гапни, 'гапнинг турларини, улар- нинг формаси ва мазмунини, гапни бўлакларга ажратиш ма- саласини ва синтактик воситаларни ўрганади.
Баъзи тилшунослар синтаксисни сўз бирикмаси ва гап ҳақи- даги таълимот деб талқин қиладилар.
Бунда икки нарса ҳисобга олинмайди. Биринчидан, гап бў- лаклари ва сўз бирикмалари гап қурилишининг элементларидир. Шунинг учун ҳам гап ҳақидаги таълимга ўз-ўзидан сўз бирик- маси ҳам киради. Иккинчидан, синтаксиснинг предметини белгилашда сўз бирикмаси ҳисобга олинса, гап бўлаклари ҳам синтаксис предметининг таркибий қисми деб қаралиши керак. Бу, ўз навбатида, синтаксис гап бўлаклари, сўз бирикмалари ва гап ҳақидаги таълим деб қайд қилинишини тақозо қилади. Гап бў- лаклари ва сўз бирикмаларини гапнинг структуравий элементлари деб, синтаксиснинг предмети гап ҳақидаги таълим деб қараш мумкин. Лекин тилшуиослик тараққиётининг ҳозирги босқичида синтаксиснинг ўрганиш объекти фақат гап эмас, гапдан катта бирликлар деб ҳам қаралмоқда. Бунга абзад, мураккаб синтак- тик бутунлик, текст киритиляпти. Бу ҳол синтаксиснинг текшириш объектини анча кенгайтиради. Синтаксис предметини белгилаш- да бу ҳол ҳисобга олиниши керак. Мана шу асосда синтаксис тил ва нутқнинг синтактик қурилиши ҳақидаги таълим деб қа- ралади. Сўз бирикмаси ва гапларнинг қолипи (модели) тил бир- лиги ҳисобланса, конкрет сўз бирикмалари ва гаплар нутқ бир- лигидир.
Тилнинг синтактик қурилишининг асосий хусусиятларидан би- ри — турғунлиги бўлиб, унинг ривожланиши тафаккур ривожла- ниши, жамиятиинг коммуникатив эҳтиёжларининг ривожланиши билан чамбарчас боғлиқ.
Синтаксис фонетика билан боғлиқдир. Унинг фонетика билан алоқаси шундаки, синтактик бирликларни ташкил этган гап бў- лаклари, сўз бирикмалари ва гаплар нутқ товушларидан ташкил топган. Бундан ташқари, урғу, мелодика ва интонация каби фо- нетик ҳодисаларнинг ҳам синтаксис учун аҳамияти жуда катта- дир:
Синтаксис ва морфология ўзаро боғлиқ, улар бир-бирларини тўлдирувчи соҳалардир. Морфологиянинг бирликлари бўлган сўз формалари сўз бирикмалари ва гапларда шаклланади. Ган бў- лаклари билан сўз туркумлари орасида ўзаро яқин муносабат мавжуд.
Келишик, сон, шахс каби морфологик категориялар, ёрдамчи сўзлар синтаксис учун хизмат қилади. Синтаксис лексикология билан ҳам боғлиқдир. Тилдаги сўзлар грамматика ихтиёрига ўтиб, ўзаро синтактик муносабатга киришиб маълум фикр ифода қила- ди. Кишиларнинг фикр алмашуви учун хизмат қилади.
Синтаксис қуйидаги қисмлардан иборат:
1.	 Содда гап синтаксиси.
2.	 Мураккаблашган гап синтаксиси.
3.	 Қўшма гап синтаксиси.
4.	 Узга гап синтаксиси.
5.	 Гапдан катта бирликлар синтаксиси.
66-	§. Синтактик муносабатнинг турлари
Турли тилларда мавжуд бўлган синтактик муносабатлар даст- даб икки турга бўлинади: предикатив ва нопредикатив боғланиш. Предикатив боғланиш гап структура асоси (грамма- тика маркази) компонентлари (эга ва кесим)нинг синтактик му- носабатидир. Булар орқали гап ҳосил қилинади. Мен институтда ўқийман гапида эга ва кесим шахс ва сонда мослашиб, ўзаро син- тактик муносабатга киришган. Нопредикатив боғланиш бундай хусусиятга эга эмас. Бунда сўзлар ўзаро турли усулда ва турли воситалар билан синтактик муносабатга киришади. Кўп тилларда сўзларнинг гапдаги синтактик муносабатларининг типлари деб талқин қилинаётган тенг боғланиш ва эргаш боғланиш (тенгла- шиш ва эргашиш деб ҳам юритилади) нопредикатив боғланиш- нинг турларидир.
1.	 Биринчи типда, яъни тенг боғланишда грамматик томондан бир-бирига тенг бўлган сўзлар ўзаро грамматик муносабатга ки- ришади. Тенглашиш муносабати, асосан, тенг боғловчилар ва са- наш интонацияси орқали ифодаланади. Мисоллар:
ўзбек тилида:— йигитлар ва қизлар; уруш. ва тинчлик.
рус тилида: — отец и дети; хорошо, но дорого.
немис тилида: — (Не МиБег ипб (Не ТосМег
инглиз тилида: — ТЬе Беззоп Бп]зЬес1 апё 1Ье (еасЬег \сеп1 оК.
2.	 Иккинчи тип — тобеланиш (эргашиш)да грамматйк томон- дан тенг бўлмаган сўзлар ўзаро грамматик муносабатга кириша- ди. Бу ҳолда элементларнинг бири иккинчисига тобе бўлиб, уни аниқлайди, тўлдиради, аниқланаётган элемент ҳоким, аниқлаёт- ган элемент эса тобе бўлади. Мйсоллар:
ўзбек тилида: тиниқ сув, қўшиқ айтмоқ, бақириб гапирмоқ.
1рус тилида: длинная дорога,моя книга, работаю честно.
инглиз тилида: Боп§ хз1ап<1 13 а 1оп§ ]'з1апс1.
Тобеланиш муносабатини ифодаловчи воситалар, асосан, аф- фикслар, кўмакчилар, флексия, сўз тартиби ва интонациядир.
Туркий тилларда синтактик муносабатнинг тенглашиш ва эр- гашиш типларидан ўзгача синтактик муносабат мавжуд. Бу қа- ратқич ва қаралмиш муносабатидир. Тенглашишда грамматик жиҳатдан тенг бўлган сўзлар, эргашишда эса бири ҳоким, бири тобе вазиятдаги бўлаклар синтактик муносабатга киришса, қарат- қич ва қаралмиш муносабатидаги сўзлар бир-бирига тобе, бир- бирига ҳоким вазиятда бўлади, яъни қаратқич келишигида келган сўз ўзи алоқадор бўлган сўзнинг Ш шахс эгалик аффиксини олиб келишини, аксинча, III шахс эгалик формасидаги сўз ўзи алоқадор бўлган сўзнинг қаратқич келишиги формасида келишини талаб қилади. Буни схемада қуйидагича кўрсатиш мумкин.
Зужрия тГнГкитоби
Қаратқич ва қаралмиш муносабатининг табиатидан келиб чи- қиб, уни муносабатдорлашиш деб аташ мумкин.
Нопредикатив боғланишнинг тенглашиш типи сўз бирикмаси ҳосил қилмайди, у гап бўлакларини уюштириб келади. Эргашиш ва муносабатдорлашиш усули эса сўз бирикмаси ҳосил қилади.
Синтактик муносабатнинг эргашиш усули уч хил:	м о с л а-
шув, бошқарув ва битишув.
Мослашув. Бунда ҳоким сўз қайси грамматик формада бўлса, тобе сўз ҳам шу формада бўлади. Масалан, рус тилида сифат от билан мослашиш учун отнинг грамматик формаларини (келишик, род, сон) қабул қилади: красивая девуилка, любимие книги, ин- тересное представление.
Мослашув тўлиқ ва тўлиқсиз бўлади. Юқоридаги мисолларда ҳоким ва тобе бўлаклар тўлиқ (ҳам келишик, ҳам род, ҳам сон- да) мослашган. Бундай бўлаклар қисман мослашса, тўлиқсиз мослашув юзага келади. Масалан, рус тилида черньш кофе би- рикмасида тобе ва ҳоким бўлак фақат род (мужской род)да мослашган. Чунки кофе сўзи кўплик формасини қабул қилмайди ва келишиклар билан турланмайди: черного кофе, черному кофе, черньш кофе, о черних кофе кабилар. Буларда сифатларнинг келишик формаси сўз бирикмасининг гапдаги синтактик функция* сини белгилайди.
Баъзи адабиётларда эга ва кесим алоқаси ҳам мослашув деб талқин қилинади. Бу сўз бирикмаси билан гапни фарқ қилмаслик гапни ҳам сўз бирикмасининг бир кўриниши деб қарашга олиб келади. Шундай бўлмаслиги учун эга ва кесим алоқаси, юқорида қайд қилинганидек, синтактик муносабатнинг предикатив боғла- ниши деб қаралади.
Кўп адабиётларда туркий тилларга хос қаратқич ва қарал- миш алоқаси ҳам мослашув деб кўрсатилади. Бироқ бунда тил- шуносликда қабул қилинган тушунчадаги мослашув муносабати йўқ. Қиёс қилинг: большое озеро — менинг дафтарим.
Қаратқич ва қаралмишда шахс ва сон жиҳатдан мослашув бор дейилади. Лекин бунинг табиати ўзгача: бунда мослашув киши- лик олмошлари, қаратқич ва эгалик формалари орқали юз бе- ради. Шунда ҳам сонда мослашиш шарт эмас: менинг китобла- рим. Қўринадики, бунда тобе бўлак ҳоким бўлак формасига ки- раётгани йўқ: -нинг қаратқич +(с)и эгалик. Бунинг биринчи ком- поненти тобе, иккинчиси ҳоким деб ҳам бўлмайди. Шуни ҳисобга 
олиб, бу тип боғланишни бошқарув деб ҳам айтишади. Лекин бошқарувда бошқариш — бир томонлама: ҳоким бўлак тобе бў- лакни бошқаради: институтга бораман. Қаратқич ва қаралмиш муносабатида эса бошқариш икки томонлама. Қўринадики, қарат- қич ва қаралмиш муносабатида тилшуносликда қабул қилинган тушунчадаги на мослашув, на бошқарув муносабати бор. Бу тип синтактик муносабатнинг табиатидан келиб чиқиб, уни синтактик муносабатнинг алоҳида типи — муносабатдорлашиш деб ҳисоб- лаш мумкин.
Бошқарув. Бунда тобе бўлак ҳоким бўлак талаб қилган форма- ни олади. Мисоллар:
ўзбек тилида: Киши меҳнатда чиниқади.
рус тилида: Вспомнить о друге.
немис тилида: е1пеп АгБке1 1езеп (мақола ўқимоқ).
Бошқарув келишикли ва кўмакчи (предлог)ли бўлади. Қиёс қилинг: Зулфияга олдим — Зулфия учун олдим.
Битишув. Бунда ҳоким ва тобе бўлаклар ўзаро сўз тартиби ҳамда оҳанг ёрдамида муносабатга киришади. Мисоллар: ўзбек тилида: Кичкина бола йиқилиб тушди. рус тилида: Очень оюарко, иду бшстро.
Битишув дунёдаги кўп тилларга хос. Бу, айниқса, қўшимчасиз тилларда, масалан, вьетнам тилида гапда сўзларни синтактик алоқага киритишнинг асосий усулидир. Битишув аффиксли тил- ларда ҳам мавжуд. Лекин буларда икки ҳодиса: ўзгармайдиган сузларнинг битишуви ва ўзгарадиган сўз формаларининг битишу- ви фарқ қилинади. Биринчи тип бўйича рус тилида равиш, инфи- нитив, равишдош, компаратив (қиёсий даража формаси)лар битишади. Инглиз тилида сифатлар келишик, род ва сонда тур- ланмайди. Улар отлар билан шу типда битишади: 1Ье 1агде гоош (катта хона); туркий тилларда, жумладан, 'ўзбек тилида сифат, сон, сифатдош, олмошларнинг айрим кўринишлари от билан, ра- вишнинг айрим кўринишлари ва равишдош феъл билан битиша- ди: катта бино, бешта дафтар, бу бино, ўқиган бола, тез ўқимоқ, кулиб чақирмоқ; иккинчи типда сўз формалари ҳоким бўлак би- лан, агар улар бошқарилмаган, мослашмаган бўлса, битишув алоқасига киришади. Бу кўпроқ рус тилига хос: товариш, Кари- мов, капитан Иванов, профессор Юлчиев.
Эргаш боғланишнинг яна инкорпорация (латинча тсогрогаБо ўз составига қўшилиш) усули ҳам мавжуд. Бу палеосиё ва Шимо- лий Америка ҳиндулари тилига хос. Бунда негизлар аффикслар би- лан келиб сўз, сўз бирикмаси ва гапларни шакллантиради. Ин- корпорацияда сўз негизлари турли аффикслар билан келиб, бир бутун морфологик бирликни ҳосил қилади. Бу инкорпоратив ком- плексдеб юритилади.Масалан: ммтрэлгитэкупрэцнеқивисқичетчьэ (Жуда тезлик билан тўр ясаш учун кетамиз) инкорпоратив ком- плекси қуйидагилардан иборат: мнтрэ- лги-тэ-купрэ + ц-м-еқив-н- сқнчет-чьэ. Бунда феълнинг тэкупрэцнк ясама негизи (тўр ясаш), еқив—жўналиш маъносидаги суффикс, лги—«жуда» маъносидаги префикс, сқнчет—«тезлик» маъносини ифода қилувчи суффикс,
чъэ — келаси замон ифода қилувчи аффикслар (префикс ва суф- фикс), мь1Т — биринчи шахс кўплик маъносини ифодаловчи суф- фикс.
Эргаш боғланишнинг у ёки бу формасининг ишлатилиши маъ- лум даражада тилларнинг грамматик қурилишига боғлиқ. Маса- лан, мослашув аксарият синтетик (флектив) тилларга (рус тили, латин тили) хосдир. Аналитик тилларда (инглиз тили) мосла- шувнинг қўлланиш доираси чегараланган. Масалан, инглиз тилида сифат от билан мослашмайди: зЬпе '(маП (тош девор), геб репсЛ (қизил қалам). Бундай ҳолларда, аксинча, инглиз тили учун сўз- нинг форма ўзгариши характерли бўлмаганлиги учун битишув кенгроқ қўлланади. Масалан: а 1а11 тап (баланд бўйли киши), Ше ШИЬе Ноизе (оқ уй). Узбек тилида ҳам рус тилидаги мосла- шув муносабати, асосан, битишув орқали ифода қилинади. Қиёс қилинг: большой дом — катта уй, бу китоб — это книга, пятий курс — бешинчи курс.
67-	§. Синтактик муносабатларни ифода қилувчи асосий воситалар
Биз юқорида синтактик муносабатларнинг турларини кўриб ўтдик. Ана шу синтактик муносабатлар турли грамматик восита- лар орқали ифодаланади. Ер юзидаги тилларда бундай воситалар турличадир. Буларнинг асосийлари қуйидагилар: аффикслар, ёрдамчи сўзлар, сўз тартиби ва интонация.
Аффикслар ёки сўз формалари синтактик алоқани ифодалаш- да кенг қўлланадиган воситадир. Масалан, туркий тилларда аф- фиксларнинг бир тури бўлган суффикслар синтактик алоқани ифодалашда асосий восита ҳисобланади. Бу тилларда префикслар йўқ, шунинг учун синтактик муносабатларни ифодалашда турлов- чи ва тусловчи суффикслар кенг ишлатилади. Масалан: унинг китоби, бизнинг Ватанимиз, саёҳатга чиқмоқ, Биз ўқимоқдамиз.
Ҳинд-европа тиллари оиласига, айниқса, славян тиллари груп- пасига мансуб бўлган тилларда синтактик муносабатларни ифо- далашда флексия асосий воситадир. Масалан: хорошая погода, книга моей сестри, красние рози.
Ердамчи сўзлар (кўмакчилар, боғловчилар ва боғламалар) синтактик восита сифатида турли тилларда ишлатилади. Мисол- лар:
ўзбек тилида: Зулфия билан ишладим. Мен ўқитувчи бўламан.
рус тилида: писать на бумаге, ехать к друзьям.
Баъзи тилларда синтактик юсита сифатида артикль қўлланади. Ма- салан, инглиз тилида:
ТЬеге 13 а Ьоок оп 1Ье (аЬ1е.
Не \уап!з ап арр1е 1гот 1Ье §агбеп.
Араб тилида артиклнинг ўзига хос хусусиятлари бор. Герман-ро- ман тилларида артикль фақат отдан олдин қўлланади, бошҚача қилиб айтганда, отдан бошқа сўз туркумлари артикль қабул қилмайди. Араб тилида эса артикль отдан ташқари, сифат, сон билан ҳам қўлланади.
Масалан, инглиз тилидаги а Ь1§ Ьсок, француз тилидаги нп £гап$ Нуге сўз бирикмалари араб тилида қуйидагича ифодаланади: «кита: бу — Н каби: ру — Н». Бунда Н ноаниқлик артикли от ва сифат би- лан ишлатиляпти. Демак, араб тилида артикль олмош ва феълнинг аниқ формасидан ташқари, бошқа сўз туркумлари билан ҳам ишлати- лади. Араб тилида артиклнинг бу хусусияти сўз бирикмалари ва гап- лар тузилишида артиклнинг синтактик носита сифатида кенг ишлати- лишини таъминлайди. Бу ҳақда тўлароқ тасаввурга эга бўлиш учун араб тилидаги «кита: бу — Н каби: ру — Н», «Ал — кита: бу каби ру» сўз бирикмаларини Еа «Ал — кита: бу кгби: ру — Н» жумласини ўзбек, рус, инглиз ва француз тилларидаги кўринишини қиёслаб кў- рамиз.
Тил	Сўз бирикмаси	Гап	Синтактик муноса- батни ифодаловчи восита	
араб	а)	кита: бу — Н каби: ру —Н
б)	АЛ—кита: бу Л — каби: ру	Ал — кита: бу каби: ру — Н	артикль	
ўзбек	катта китоб	Қитоб катта	сўз тартиби	
рус	боЛьшая книга	Книга большая	сўз тартиби	
инглиз	a)	а Ь1£ Ьоок
b)	1Ье Ь1§ Ьоок	ТЬе Ьоок 15 Ь1§	сўз тартиби ва боғловчи феъл	
француз	a)	ип §гапс! Пуге
b)	Ье §гапс1 Цуге	Ье Пуге ез! §гапс1	сўз тартиби ва боғловчи феъл	
Кўриниб турибдики, араб тилида артикль синтактик муноса- батларни ифодаловчи восита сифатида турли хил сўз бирикма- ларини ва гапларни ясашда кенг қўлланилади.
Сўз тартиби синтактик восита сифатида кенг қўлланади, ху- сусан, сўзларнинг синтактик функциялари маълум морфологик кўрсаткичлар билан ифодаланмаганда, сўз тартиби синтактик му- носабатларни кўрсатувчи асосий восита ролини ўйнайди. Айниқса, хитой-тибет тилларида сўз тартиби синтактик воеита сифатида кенг қўлланади, чунки бу тилларда гап бўлаклари морфологик кўрсаткичлар орқали ифодаланмайди, шунинг учун ҳам сўзнинг синтактик функцияси унинг гапда тутган ўрнига қараб белгила- нади.
Сўз тартибининг синтактик восита сифатида қайдаражада қўл- ланиши тилнинг грамматик қурилишига боғлиқ. Агар бирон бир тилда синтактик муносабат морфологик восита орқали ифодаланса (флектив тиллар), унда сўз тартиби синтактик восита сифатида .кам ишлатилади ва аксинча, сўзнинг синтактик функдияси ўз морфологик кўрсаткичларига эга бўлмаса, бу ҳолда сўз тартиби .асосий восита сифатида хизмат қилади (хитой, вьетнам, герман тиллари). Рус ва ўзбек тилларида ҳам сўз тартиби синтактик муносабат ифода қилади. Мисоллар:
ўзбек тилида: Китоб — маънавий бойлигимиз. Яхши раҳбар — чин падар. рус тилида: Трактор повредил бульдозер. Агар шу гаплардаги сўзларнинг ўрни алмаштирилса, гапларнинг струк- тураси ҳам, маъноси ҳам ўзгаради.
Интонация ҳам синтактик муносабат ифодалайдиган восита» .дир. Интонацияни ташкил этган компонентлар: логик урғу, пау- за, ритм, мелодика турли тилларда турли даражада синтактик •восита сифатида ишлатилади.
Демак, тилларда сўзлар турли синтактик воситалар ёрдамида муносабатга киришади. У ёки бу тилда синтактик воситалардан қайси турининг ишлатилиши тилнинг грамматик қурилишига боғлиқ.
68-	§. Сўз бирикмаси
Семантик ва грамматик жиҳатдан ўзаро синтактик алоқага киришган икки ёки ундан ортиқ мустақил сўзлар сўз бирикмаси .дейилади.
Сўз бирикмаси нутқ формаси бўлиб, кўп тилларда эргаш боғ- ланиш (мослашув, бошқарув, бигишув) асосида ҳосил бўлади. Бундай сўз бирикмалари ҳоким ва тобе бўлакдан ташкил топади. Аниқланиб, тўлдирилиб келаётган бўлак ҳоким, аниқлаб, тўлди- риб келаётган бўлак тобе ҳисобланади. Сўроқ ҳоким бўлакдан тобе бўлакка берилади: катта бино — қандай бино?
Сўз бирикмасининг компонентлари мустақил сўзлардан бўла* ди. Ердамчи сўзлар, жумладан, кўмакчи сўзлар, сўз бирикмаси- нинг компоненти бўлолмайди. Кўмакчи сўзлар ўзлари алоқадор бўлган мустақил сўз билан бирга сўз бирикмасининг бир компо- ненти бўлиб келади: Телефон орқали гаплашмоқ.
Сўз бирикмаси сўз, қўшма сўз, турғун бирикма ва гаплардан фарқ қилади.
Сўз лексик ҳодиса, сўз бирикмаси грамматик ҳодиса. Сўз сўз бирикмаси каби номинатив функция бажариб, предмёт, белги, иш-ҳаракатни умуман ифодалаш учун хизмат қилади. Сўз бирик- маси эса предмет, белги, иш-ҳаракатни шу хилдаги бошқа пред- мет, белги, иш-ҳаракатдан ажратиб ифодалайди. Қиёс қилинг: дала — кўм-кўк дала.
Сўз абстракт маъноли бўлиб, бирикмага киришгач, унинг маъ- носи конкретлик томон силжийди. Сўз тарихий категория бўлиб, тил бирлигидир, сўз бирикмаси эса нутқ процессида ҳосил бўла- ди. Шунинг учун ҳам у нутқ бирлиги ҳисобланади.
Қўшма сўзларнинг компонентлари ўртасида грамматик муно- сабат йўқ, улар ўз лексик-семантик мустақиллигини йўқотиб, бир- бош урғу олиб, гапда бир синтактик вазифани бажаради. Сўз би- рикмасининг компонентлари ўртасида грамматик муносабат мав- жуд, улар лексик-семантик мустақиллигини сақлаб, ўз урғусига эга бўлади, гапда бошқа-бошқа синтактик функцияни бажа- ради.
Турғун бирикмалар бутунлигича, яхлит ҳолда қўлланиб, тилз бирлиги ҳисобланса, сўз бирикмаси нутқ процессида ҳосил бў- лади. Сўз бирикмасидаги сўзлар ўз лексик маъносини сақлайди,. турғун бирикма (фразеологизм)даги сўзлар эса бутунича ўз маъ- носидан кўчган ёки компонентларининг бири ўз маъносини ўзгар- тириб юборган бўлади. Қиёс қилинг: қўл қўймоқ — дафтарни қўймоқ.
Сўз бирикмаси моделлари гап тузиш моделлари каби, тил бирлиги бўлиб, конкрет сўз бирикмаси ҳам конкрет гап каби нутқ бирлиги ҳисобланади. Сўз бирикмаси номинатив категория бўлса, гап коммуникатив категориядир.
Ҳоким бўлакнинг қайси сўз туркумидан ифодаланишига қараб, сўз бирикмалари қуйидаги турларга бўлинади: 1) отли сўз би- рикмалари; 2) феълли сўз бирикмаси; 3) равишли сўз бирикма- си; 4) сифатли сўз бирикмаси.
1)	 отли сўз бирикмалари. Сўз бирикмаларининг бу турида ҳоким бўлак от ёки отлашган сўзлар (олмош, сон, сифатдош) би- лан ифодаланади. Мисоллар:
ўзбек тилида:	от + от — укамнинг китоби;
сон + от — беш киши; сифат + от — одобли фарзанд; сифатдош +от — кечиккан поезд; равиш + от — инглизча музика; олмош + от — бу студент; равиш + сифат — жуда иссиқ; олмош + сифат — сендан яхши;
инглиз тилида: от + от — 8к>пе дааН, Каг1т’з Ьоок;
сифат + от — соМ \ма{ег, геб репсП; сон + от — Нуе Ьоуз; сифатдош + от — шгШеп 1еПег; от + равиш — Ра§е опе; олмош + от — Уоиг Ьоизе;
2)	 феълли! сўз бирикмгси. Бунда ҳоким бўлак вазифасида феъл ва- равишдош келади.' Мисоллар:
ўзбек тилида: ^ от + феъл — ҳаётни севмоқ;
равиш + феъл — тез ишламоқ; равишдош + феъл — кулиб гапирмоқ; от + равишдош — вазифани бажариб;
инглиз тилида: феъл + от — Не те{ а Ьеаг;
феъл + равиш — зреак з1о\у1у; феъл + инфинитив — сате 1о гезЬ; феъл + сон — Не Ьаз геаб {\го ра^ез;
3)	. равишли сўз бирикмаси. Бунда ҳоким 'ўлак вазифасида равиш «келади. Мисоллар:
ўзбек тилида: равиш + равиш — жуда тез;
от + равиш — дарахтдан баланд;
инглиз тилида: равиш + равиш — уегу §икк1у;
сон + от + равиш — Ғгуе йауз а§о;
4)	 сифатли сўз бирикмасида ҳоким бўлак вазифасида сифат кела- ди. Мисоллар:
ўзбек тилида: тошдан силлиқ, гулдан нозик;
инглиз тилида: а Ьизу Ьоу, ап еуеп1П§ рарег.
Сўз бирикмалари тобе бўлакнинг синтактик вазифаеига кўра тўл- дирувчили, аниқловчили, ҳолли сўз бирикмаларига бўлинади. Мисол- .лар: Ёлғонни яшириб бўлмас. Ониц ҳавода 'сайр қилиш. У за- водда ишлайди ва ҳоказо.
Сўз бирикмаларининг структураси турли тилларда турлича бўлади. Масалан, фузия ҳодисасида (рус тили) сўзлар ўзаро •флексия орқали муносабатга киришади, аналитик тилларда эса сўзлар аксарият кўмакчи ёки артикллар ёрдамида бирикади. Ма- •салан: рус тилида: дверь комнати — инглиз тилида: Ше боог о! 1Ье гоот. Немис тилида эса сўз бирикмаларида тобе сўз артикль ва отнинг ўртасида ёки кесим қисмлари ўртасида келиб, ўзига хос «рамка»ни ҳосил қилади.
Немис тилида: Ег На1 д1езез ВисЬ де1езеп. Буни инглиз тилида ҳам учратамиз: 1оп§ — 1опд Vчау.
69-	§. Гап
Кишиларнинг ўзаро фикр алмашуви сўз ёки сўз бирикмаси юрқали эмас, балки гап орқали амалга ошади. Гап синтактик бир- лик сифатида сўз ва сўз бирикмаларидан ҳам грамматик, ҳам се- мантик жиҳатдан фарқ қилади.
Гап ҳар бир тил системасида коммуникатив моҳиятга эга бўл- ган энг асосий бирлик бўлиб, ўзига хос структурага эга. Тил ўзининг коммуникатив функциясини фақат гап орқали бажаради. Шунинг учун ҳам гап проблемаси синтаксиснинг энг асосий ва марказий проблемасини ташкил этади.
Гапнинг табиати, моҳияти, унинг конструктив-грамматик бел- гилари, гапнинг сўз, сўз бирикмаси ва турғун бирикмалардан фарқи каби масалалар ҳар бир тилнинг грамматикасида ўргани- лиши билан бирга умумий тилшунослик учун ҳам ғоят муҳим ма- салалардир.
Тилшунослик тарихида бу масалалар турлича талқин қилин- ган бўлиб, ҳозиргача унга 300 дан ортиқ таъриф берилган. Қа- димги тилшуносликда гапга берилган таъриф (тугал фикр анг- латган сўз ёки сўзлар бирлашмаси гап дейилади) турли вариант- ларда ҳозир ҳам мактаб дарсликларида учрайди. Бунда гапнинг фақат икки белгиси ҳисобга олинган, холос. Тилшуносликдаги логик оқим вакиллари ҳукм билан гапни, логик категориялар би- лан грамматик категорияларни қориштириб юбордилар. Уларнинг фикрича, гапда ҳам ҳукмдагидек уч элемент: субъект, предикат ва боғлама бўлиши шарт. Кейинчалик бу назарияга психологизм" оқимининг вакиллари кескин ҳарши чиқдилар. Уларнинг таъкид- лашича, гап фақат фикрни эмас, балки инсоннинг психик фаолия- тини, ҳиссиётини, иродасини ҳам ифодалайди. Кўриниб турибдики„ гапга логик ва психологизм оқими вакиллари берган таърифларда гапнинг грамматик белгилари ҳисобга олинмайди. Кейинчалик эса формал оқимга мансуб бўлган тилшунослар гапни ўрганишда унинг формал грамматик белгиларига аҳамият бера бошлади- лар.
Совет тилшунослари гап проблемасини ўрганишда марксизм ва ленинизм классикларининг тилнинг ижтимоий ҳодиса эканли- ги, гапнинг диалектик табиати ҳақидаги таълимотларига асосла- надилар. В. И. Лениннинг кўрсатишича, «ҳар бир гапда диалек- тиканинг ҳамма асосларини аниқлаш мумкин ва зарур» (В. И. Ленин. Философские тетради, стр. 237).
Гап тилнинг энг кичик коммуникатив бирлигидир ва бу бир- лик ёрдамида жамият аъзолари бир-бирлари билан фикр алма- шадилар. Сўз ва сўз бирикмалари гап тузилишида иштирок этади, аммо улар ўзларича бирор фикр англатмайди. Сўзлар, сўз фор- малари, сўз бирикмалари гапларда иш кўради. Гап анча мурак- каб бирлик ҳисобланади. У, бир томондан, тил бирлиги, иккинчи томондан, нутқ бирлиги деб қаралади. Шунинг учун ҳам гапга икки томондан ёндашилади. Шунга кўра, гап термини икки маъ- нолидир. Биринчи маъноси — тил бирлиги алоқа учун хизмат қи- лишга қаратилган конструктив бирликдир. Бу гап модели, гап формуласи деб юритилади. Иккинчи маъноси конкрет хабар, конкрет контекст билан боғлиқ бўлган нутқ бирлигидир. Бу маъ- нода ифода (вмсказнвание), фраза терминлари ҳам қўлланилаё- тир. Гап қурилиши модели билан ифода мазмунининг бирлиги гапнинг асосий коммуникатив хусусияти ҳисобланади.
Объектив борлиқ ва унга бўлган муносабатни ифода қилиб, грамматик шаклланиб, нисбий тугал фикр ёки ҳис-туйғу англа- тиб, интонацион бутунликка эга бўлган сўз ҳамда сўзлар бирлаш- маси гап дейилади.
Гапнинг асосий логик-грамматик белгилари қуйидагилар:
Ҳар қандай гапда объектив борлиқ ва унга бўлган муносабат ифода қилинади. Сўзловчи шахснинг айтилаётган фикрга бўлган муносабати предикативликдир. Предикативлик гапнинг грамматик маъносини ифода қилади. У гап ҳосил қилувчи категория бўлиб, гапда ифода қилинаётган фикрнинг борлиққа бўлган муносаба- тини модал планда ҳамда замон ва шахс-сонда ифода қилувчи категориядир. Модаллик предикативликнинг таркибий қисми бў- либ, феъл майллари, модал сўзлар билан ифода қилинади. Уму- ман, предикативлик синтактик майл, замон, шахс-сон категория- лари, модал сўзлар ва интонация орқали ифодаланади. Синтактик майл, замон, шахс категориялари морфологик майл, замон, шахс- сон категорияларидан фарқ қилади. Синтактик майл, замон, шахс-сон категорияларининг маъноси кенгдир: бир майл, замон, шахс-сон формаси нутқ процессида бошқа майл, замон, шахс-сон маъноларини ифода қилиш учун ҳам қўлланиши мумкин.
Ҳар қандай конструкция гап бўлиб келиш учун тугалланган интонацияга эга бўлади. Жонли нутқда бир гап иккинчи бир гап- дан тугалланган интонация (пауза) билан ажралиб туради. ■Ёзувда эса бу тиниш белгилар (нуқта, сўроқ, ундов белгилари) билан кўрсатилади.
Гапда фикрнинг барча формалари (ҳукм, сўроқ, буйруқ) ифо- да қилинади. Булар нисбий тугал бўлади. Гап грамматик кате- гория, фикр формалари эса логик категориялардир.
Гап бир сўз ёки сўзлар боғламасидан ташкил топади. Бир сўзнинг гап бўлиб келиши махсус интонация туфайлидир. Бунда ■предикативлик интонация орқали ифодаланади: Баҳор. Ҳамма ёқ кўм-кўк.
Гап сўзлар боғламасидан иборат бўлганда, сўзлар маълум грамматик қонун-қоидалар асосида синтактик алоқага киришади. Бу тип гапларда предикативлик майл, замон, шахс-сон категория- лари, модал сўзлар билан ифодаланади: Қирдан ғир-гир игабада эсади. (0.)
Ҳар қандай гап ўз грамматик асоси (грамматик марказ, струк- тура асоси деб ҳам юритилади)га эга бўлади. Бу гапнинг бош •бўлакларидир.
Гап фикр формаларидан ҳисобланган ҳукм (муҳокама) билан узвий боғлиқдир. Ҳукм гап орқали ифода қилинади. Ҳукм, асо- еан, икки компонентли: субъект, предикат. Гапнинг грамматик асо- си ҳам икки компонентли: эга ва кесим. Студентлар дам олишяп- ти. Раъно бақувват мисолларида гап ва ҳукм ўзаро мос келган. Ле- кин бундан уларнинг асосига тенглик аломати қўйиш мумкин экан, деган хулоса келиб чиқмайди. Гапнинг семантик структура- си ҳам, формал қурилиши ҳам ҳукм структурасидан фарқ қилиши мумкин. Бу гапнинг иккинчи даражали бўлаклар билан кенгайиб келишида яққол кўзга ташланади. Ҳукм логиканинг ўрганиш объекти, гап эса грамматиканинг ўрганиш объектидир. Логик ка- тегориялар умумкишилик характерида бўлса, грамматик катего- риялар конкрет тилларда турличадир. Булар ўзаро мос келиши ҳам, мос келмаслиги ҳам мумкин. Қиёс қилинг:
1.	 Раҳима ишлаётир. Раъно— студент.
2.	 Пахта терилди. Расм рассом томонидан ишланган. Биринчи тип гапларда логик категориялар (субъект ва предикат) грамма- тик категорияларга мос келган. Иккинчи тип гапларда эса мос келмайди: пахта ва расм сўзлари логик жиҳатдан объект, грамма- тик жиҳатдан эса эгадир. Ҳукм фикрнинг бир формаси, гапда эса фикрнинг бошқа формалари (буйруқ, сўроқ) ҳам ифода қи- линади. Гаплар турли тилларда, асосан, қуйидаги белгилар эсо- сида классификация қилинади:
1.	 Ифода мақсадига кўра гаплар дарак, сўроқвабуй- руқ гапларга бўлинади.
2.	 Эмоционаллигига кўра эмоционал ва ноэмоционал 
гаплар фарқ қилинади. Эмоционал гапларга ундов гаплар ки- ритилади.
'6. Ифода мазмунига бўлган муносабатига кўра гаплар б ў- лишли вабўлишсиз (тасдиқ ва инкор) гапларга ажра- лади.
4.	 Структурасига кўра гаплар қуйидаги типларга ажратилади:
а) грамматик, марказининг миқдорига кўра содда ва қўш- ма гапларга бўлинади;
б) грамматик марказининг таркиби (эга + кесим ёхуд ё эга, ё кесимдан иборат бўлиши)га кўра икки составли ва бир- составли гапларга бўлинади;
в) иккинчи даражали бўлакларнинг иштирокига кўра гаплар- нинг йиғиқ ваёйиқ типлари мавжуд;
г) маълум фикр ифода қилиш учун зарур бўлган бўлаклар- нинг иштирокига кўра тўлиқва тўлиқсиз гапларга бў- линади.
5.	 Бўлакларга ажралиш-ажралмаслигига кўра гаплар бўлак- ларга ажраладиган ва бўлакларга ажралмайдиган гапларга бў- линади. Бўлакларга ажралмайдиган гапларга тасдиқ ёки инкор (ҳа, йўқ, майли, асло), сўроқ (ростми, шундайми), расм-одат (салом, хайр, таҳсин, офарин, қойил, ташаккур, раҳмат), ҳис- ҳаяжон (уф, дод, вой), буйруқ (бас, жим) ифодаловчи гаплар киради. Булар синтактик жиҳатдан бўлакларга ажралмайди: уларни ё эга, ё кесим, ё иккинчи даражали бўлак деб бўлмайди.
70-	§. Гап парадигмаси
Сўзларнинг ўзаро боғланган, шу билан бирга, бир-бирига қарама-қарши қўйилиб, бир бутун системани ташкил қиладиган икки ёки ундан ортиқ формалари парадигма деб юритилади. Бундай формаларга от ёки отлашган сўзлардаги сон (бирлик, кўплик), келишик, эгалик; феъллардаги замон, майл, шахс-сон формалари киради. Лекин ҳар қандай формалар системаси пара- дигма ҳосил қилавермайди. Масалаи, сонларнинг турларини кўр- сатувчи формалар, феълларда нисбат формалари мана шундай- дир. Булар ўзаро кучсиз боғланиб, бир-бирига қарама-қарши қўйилмайди.
Содда гаплардаги майл, замон, шахс-сон формалари ўзаро боғлиқ ҳолда бир-бирига қарама-қарши қўйилиб, бир бутун сис- темани ташкил қилади. Масалан, ўтган замон, ҳозирги замон, келаси замон формалари боғлиқ ҳолда бир-бирига қарама-қарши қўйилиб, замон формалари системасини ташкил қилади. Баъзи гаплар майл, замон, шахс-сон категорияларининг барча форма- ларида келиши мумкин:
Мен ёздшм.	Сен	ёздинг.	У	ёзди.
Мен ёзяпман.	Сен	ёзяпсан.	У	ёзяпти.
Мен ёзмоқчиман.	Сен	ёзмоқчисан.	У ёстоқчи.
Мен ёзай.	Сен	ёзгин	У	ёзсин.
Мен ёзсам.	Сен	ёзсанг.	У	ёзса.
Лекин барча гапларнинг парадигмаси бундай бўлавермайди. Ьаъзи гаплар парадигмаси ё майл, ё замон, ё шахс-сон жиҳатидан чегараланган бўлади. Масалан, бир составли эгаси топилмайди- ган гапларнинг майл, замон, шахс-сон формалари билан қўллани- ши қуйидагича: кесими феълнинг учинчи шахс, аниқлик майли формасида бўлади: Ойни этак билан ёпиб бўлмайди. (Мақол.)
71-	§. Гапнинг актуал бўлиниши
Гапнинг актуал бўлиниши гапнинг формал бўлинишига қарши қўйилади. Агар формал бўлинишда гап таркиби грамматик эле- ментларга бўлинса, актуал бўлинишда гап маъно жиҳатидан бў- линади. Гапнинг формал бўлинишининг асосий элементлари эга ва кесим ҳисобланса, актуал бўлинишнинг асосий элементлари гап- нинг ифода асоси, маълум қисми эса гапнинг ядроси, яъни нима хабар қилаётган қисми ҳисобланади. Бунда фикр маълумдан номаълумга қараб ҳаракат қилади.
Гапнинг актуал бўлинишида фикрнинг маълум қисми ифода асоси (баъзи адабиётларда тема берилган деб ҳам номланяпти), номаълум қисми ифода ядроси (баъзи адабиётларда рема, янги- лик деб ҳам номланяпти) деб юритилади. Демак, гапнинг актуал бўлинишида гап ифода асоси ва ифода ядроларига бўлинади. Актуал бўлиниш эга ва кесим состави билан, йиғиқ гапларда эга ва кесим билан мос келиши мумкин: Институт студентлари спорт мусобақаларида ғолиб чиқдилар гапида фикрнинг маълум қисми ифода асоси — институт студентлари, номаълум қисми — ифода ядроси — спорт мусобақаларида ғолиб чиқдилар. Яна мисол: Че- киш ман этилган гапида ифода асоси — чекиш, ифода ядроси —■ ман этилган. Биринчи мисолда актуал бўлиниш эга ва кесим сос- тави билан, иккинчи мисолда эга ва кесим билан мос келган. Декин нутқда кўпинча бундай бўлиниш мос келавермайди: Бу китобни Раъно магазиндан сотиб олди гапида ифода асоси — Бу китобни, ифода ядроси — Раъно магазиндан сотиб олди.
Гапнинг ҳамма типлари ҳам актуал бўлинавермайди. Одатда, бўлакларга ажралмайдиган гаплар, номинатив гаплар, тўлиқсиз гапларнинг баъзи типлари актуал бўлинмайди.
Ёзувда гапнинг актуал бўлиниши тиниш белгилар билан аж- ратилмайди. Баъзан ифода асоси ва ифода ядросининг тире билан ажратилиши кузатилади. Оғзаки нутқда эса гапнинг актуал бўли- нишида интонадия асрсий воситадир. Оҳанг ифода асосида кўта- рилиб, ифода ядросида пасаяди: Раъно Узоқова саёҳатга кетди. Одатда, ифода асоси гап бошида, ифода ядроси эса ундан кейин келади.
Гапда сўзлар тартиби ёки логик урғунинг ўзгариши билан гап- нинг актуал бўлиниши ҳам ўзгариши мумкин. Қиёс қилинг: Сту- дентларнинг республика илмий конференцияси \Тошкентда бўлди. Тошкентда /республика студентларининг илмий конференцияси бўлди. Биринчи гапда ифода асоси — студентларнинг республика илмий конференцияси, ифода ядроси эса Тошкентда бўлди;шкт- чи гапда эса ифода асоси — Тошкентда, ифода ядроси — студент- ларнинг республика илмий конференцияси бўлди.
Англатилаётган фикр характерига кўра бир гап турлича ак- туал бўлиниши мумкин. Қиёс қилинг: Эркин/ спортда ғолиб чиқ- ди — Эркин спортда/ ғолиб чиқди. Биз/ одамзоднинг энг яхши фарзандлари орзу қилган замонда яшамоқдамиз. — Биз одамзод- нинг энг яхши фарзандлари орзу қилган замонда/ яшамоқдамиз.
АДА БИЕТЛАР
Азизов О. Тилшуносликка кириш, Тошкент, 1963, 82—92, 99—115-бетлар.
Головин Б. Н. Введение в язнкознание, М., 1973, стр. 135—212.
Баранникова Л. И. Введение в язнкознание, Саратов, 1973, стр. 204—
268.
Кодухов В. И. Введение в язнкознание, М., 1979, стр. 232—282.
Севортян Э. В. К проблеме частей речи в тюркских язнках.. «Вопросн грамматического строя» тўплами, М., 1955.
Узбек тили грамматикаси, I том, «Фан» нашриёти, Тошкент, 1975.
Узбек тили грамматикаси, II том, «Фан» нашриёти, Тошкент, 1976.
Бархударов Л. С. Структура простого предложения современиого английского язнка, М., 1966.
ТИЛЛАРНИНГ КЛАССИФИКАЦИЯСИ
Ер юзида яшовчи халқлар, элатлар, қабилалар ҳар хил тилда сўзлашадилар. Тилшуносликка оид адабиётларда ер юзида 3000 атрофида тил мавжудлиги қайд қилинади.
Дунё тилларининг харитасига назар ташланса, тилларнингва шеваларнинг ниҳоят даражада кўплиги ва уларнинг алоҳа воси- таси сифатида бажарадиган функциясининг ҳам хилма-хиллиги яққол кўринади. Масалан, Совет Иттифоҳида 130 га яқин тил бор. Ҳиндистонда 720 га яқин тил ва шевалар, Индонезияда 180—200, Филиппинда 80 га яқин тил ва шевалар мавжуд. Хусусан, Афри- ка кўп тилли қитъа ҳисобланади. Жанубий Гвинеядаги икки мил- лион аҳоли 400 га яқин тил ва шевада сўзлашадилар.
Ер юзидаги тиллар функционал жиҳатдан тенг эмас. Баъзи тилларда бир миллат, элат ёки қабила сўзлашса, баъзи бир тил- лар халқаро алоқа воситаси сифатида ҳам хизмат қилади. Лекии уларнинг ўрганилиш даражаси бир хил эмас, чунки қачонлардир алоқа воситасини ўтаган баъзи бир тиллар ҳозирги даврда тамо- ман йўқолиб кетган (масалан, Америкадаги ҳинду қабилалари тилларининг кўпчилиги). Бундан ташқари, айрим тилларнинг мус- тақил тиллиги ёки бирор тилнинг шеваси эканлиги ҳам тўла аниқ- ланмаган. Тилшунослик фанининг асосий проблемаларидан бири дунё тилларини ўрганиш ва умумлаштириш асосида уларнинг классификациясини тузишдан иборатдир. Албатта, ҳар қандай илмнй классификация қандайдир умумий белги ва принципларга асосланади.
Тилшуносликда тилларнинг бир неча классификацияси мав- жуд. Буларнинг энг муҳимлари қуйидагилар: ареал (география), типологик, генеологик, функционал классификация.
Ареал классификацияда жаҳон тилларининг харитаси, турли мамлакатларнинг тил томонидан характеристикаси, айрим тиллар қўлланиш доирасининг кенгайиши каби масалалар ўз ифодасини топади.
Масалан, РСФСР территориясида 50 дан ортиқ, СССРда эса 130 га яқин миллат ва элатлар яшайди. Булар ичида рус, украин, белорус, ўзбек, татар, қозоқ, озарбайжон, арман, грузин, литва, молдаван кабилар аҳолиси энг кўп сонли миллатлар ҳисобланади. Булардан ташқари, автоном область, миллий округ шаклида дав- лат бўлиб яшовчи элатлар ҳам борки, булар сон жиҳатдан 20 мингдан ошмайди. Масалан, Шимолда яшовчи нанай, мансикаби элатлар.
СССР аҳолиси тилларининг қардошлиги жиҳатидан ҳинд-ев- ропа, туркий, фин-угор, болтиқ, иберий-кавказ, мўғул, тунгус- маньжур, палеосиё тилларида алоқа қилиши билан характерла- нади. СССР аҳолисининг асосий кўпчилиги ҳинд-европа тиллари- да гаплашади, туркий тилларда гаплашувчи халқлар улардан кейин иккинчи ўринда туради.
Тилларнинг функционал классификацияси қуйидаги белгилар- га асосланади:
1)	 тилнинг ўзи тегишли бўлган халқ тарихи билан алоқаси;
2)	 тилнинг жамиятдаги вазифаси.
Тиллар халқ тарихи билан алоқасига кўра, асосан, 3 типга ажралади: қ а б и л а тили, элат тили, миллий тил.
Тилларнинг ижтимоий функциясининг кенгайиши уларнинг функционал дифференциациялашувига олиб келади. Натижада турли нутқ стиллари шаклланиб боради. Ривожланган ҳозирги адабий тилларнинг кўпчилигида бадиий, илмий, публицистик, рас- мий-идоравий, сўзлашув каби стиллар шаклланган.
Тилларнинг типологик классификациясида тилларнинг грам- матик қурилиши асосга олиниб, уларнинг асосий типлари белги- ланади. Бунда тилларнинг морфологик ва синтактик типологияси фарқ қилинади.
Морфологик типологияда кўпроқ сўзларнивг ўзгариши асосга олинади. Тилларнинг морфологик классификацияси сўз қурили- шида ўзак ва аффиксларни ўзаро қарама-қарши қўйишга асос- ланади. Бу классификация тилшуносликда анча кенг тарқалган. Синтактик типология гап ва сўз бирикмаларида ифода қилинади- ган логик-семантик муносабатларнинг универсаллигига суянади. Бунда кесим формаси, синтактик алоқа, - гапдаги логик-семантик муносабат кабилар ҳисобга олинади. Кесим формасига кўра гап- лар от ва феъл гапларга ажратилади. Бу тип гаплар барча тил- лар учун хос.
Тилларнинг синтактик классификациясида субъект—предикат, объект — атрибут муносабатларнинг ифодаланишига асосланган классификация кенг тарқалган. Бу жиҳатдан И. И. Мешчанинов уч синтактик типни ажратади: посессив, номинатив ва эргатив.
Иосессив (латинча р05$ез1уиз сўзидан олинган бўлиб, эгалик, қарашлилик маъносини ифода қилади) синтактик типда от атри- бутив конструкциялар, уларнинг кўринишлари асосга олинади. Бу эгалик, қарашлилик муносабатини ифода қилувчи махсус син- тактик конструкциядир. Бу муносабат турли тилларда турли во- ситалар, масалан, ўзбек тилида эгалик, қаратқич келишик аф- фикслари орқали ифодаланади. Тилларнинг характерига кўра, посессивлик ё аниқловчи, ё акиқланмиш, ё ҳар иккиси орқали ифодаланиши мумкин.
Номинатив синтактик типда эга бош келишик (номинатив) формасидаги сўзлар билан ифодаланади: Инсон кўп нарсага қо- дир.
Эргатив синтактик типда эга фақат бош келишик формасидаги сўзлар билангина эмас, эргатив келишик (грекча ег^а!ез сўзидан
олиниб, бажарувчи шахс маъносини ифода қилади) орқали ифода қилиниши ҳам мумкин. Бу кўпроқ кавказ тилларига хос. Рус, ўз- бек ва бошқа тилларда эргатив келишик маъносини ифода қилув- чи бўлак тўлдирувчи вазифасини бажаради: Письмо написано студентами. Расм Зулфия томонидан ишланган.
Тилларнинг генеологик классификацияси тил фактларини та- рихий принцип асосида ўрганиб, тилларнинг қариндошлик муноса- батини аниқлайди. Бу классификация тилшуносликда анча кенг тарқалган бўлиб, деярли дунёдаги барча тилларни қамраб олади.
72-	§. Қиёсий-тарихий метод
XVII—XVIII асрлар давомида турли тилларни ўрганиш нати- жасида тўпланган маълумотлар уларни бир-бири билан қиёслаб ўрганишга омил яратди ва аста-секин тилларнинг бир-бири би- лан қариндошлик муносабати борлиги ҳақида фикрлар пайдо бўла бошлади.
Француз гуманисти Гвилельм Постеллус (1510—1581) ўзининг , «Тилларнинг қариндошлиги ҳақида», голланд олими Иосиф Ска- лигер (1540—1609) эса «Европаликларнинг тиллари ҳақида му- лоҳазалар» асарларида тилларни классификация қилишга урин- ганлар. Тилшунослар қадимги ҳинд (санскрит) тилини илмий ўргана бошлайдилар. Санскрит тилини ўрганиш эса қиёсий-тари- хий тилшуносликнинг шаклланишига катта ижобий таъсир кўр- сатди.
1786 йилда инглиз шарқшунос олими Вильям Джоунз (1746— 1794) Калькуттада қилган илмий докладида санскрит тилининг грек, латин, кельт, гот ва қадимги форс тиллари билан қариндош эканлигини кўрсатиб берди. У санскрит тилини «классик тиллар»- га қиёслаб, , бу тилларда фақат ўзакларнинггина эмас, балки грамматик формаларнинг ҳам ўхшашлигини ва бу ўхшашликлар- нинг тасодифий эмаслигини, булар ҳинд-европа тиллари орасида қариндошлик муносабати борлигини кўрсатади, деб мулоҳазз юритди. Гарчи бу даврда конкрет қиёсий-тарихий метод ҳали яра- тилмаган бўлса-да, қиёслаб ўрганиш ҳинд-европа тиллари доираси билан чегараланган бўлса-да, тилларни қиёсий ўрганишда тари- хий ёидашиш зарурлигини англаш тилшунослик тарихида янги метод — қиёсий-тарихий методнинг яратилишига илмий замин яратади.
Қиёсий-тарихий методнинг шаклланишига Ф. Бопп, Я. Гримм, Р. Раск, А. X. Востоковлар асос солдилар.
Франц Бопп (1791—1867) кўп тилларни ўрганиш натижасида санскрит билан бошқа кўпгина Европа тиллари ўртасида ўхшаш- лик борлигини исботлаб берди. Унинг бу соҳадаги асосий хизмати шундан иборатки, у тилларни қиёслаб ўрганишда ва тилларнинг қариндошлик муносабатини исботлашда грамматик фактларга асосланди. 1816 йилда эълон қилинган «Санскрит тилининг тусла- ниш системаси ва уни грек, латин, форс ва герман тилларидаги
тусланиш системасига қиёслаш» номли асарида бу тилларда тус- ланишнинг ўхшашлигини ва бу тилларнинг бир манбадаи келиб чиққанлигини кўрсатиб ўтди.
Ф. Боппнинг асосий асари 1833—1852 йилларда яратилган «Санскрит, зенд, арман, грек, латин, литва, қадимги славян, гот ва немис тилларининг қиёсий грамматикаси» номли уч томлик асаридир. Бунда қиёсий-тарихий тилшуносликнинг илмий прин- ципларини ва иш методларини асослаб берди. У ҳинд-европа тил- ларида флексиянинг келиб чиқиш тарихини ўрганиб, тилшунос- ликда «агглютинация» назариясини яратди.
Расмус Кристиан Раск (1787—1832) ўзининг «Қадимги исланд тили ва исланд тилининг пайдо бўлиши» (1814) номли асарида тилларнинг қариндошлиги сўзларнинг ўхшашлигига эмас, балки грамматик формаларнинг ўхшашлигига асосланиши кераклигини қайд қилди.
Якоб Гримм (1785—1863) йирик немис тилшунос олими, қиё- сий-тарихий методнинг асосчиларидан бири сифатида герман тил- лари қиёсий грамматикасини биринчи бўлиб яратди. 1819—1837 йиллар давомида тўрт томлик «Немис тили грамматикаси» номли асарини яратди. Бу асарда Я. Гримм немис ва бошқа тилларнинг фонетикаси билан грамматикасини қиёсий-тарихий метод асосида ёритиб, герман тиллари билан бошқа ҳинд-европа тилларининг товушлар системаси ўртасида ўхшашлик борлигини исботлаб бер- ди. Бу фонетик қонун кейинчалик тилшуносликда «Гримм қонуни» дегаи ном олди. Бу қонунга биноан, ҳинд-европа тилларидаги жарангсиз портловчи товушлар [р, 1, к] га герман тилларидаги жарангсиз сирғалувчи товушлар [1, Ь, Ь] мос келади. Ҳинд-европа тилларидаги жарангли портловчи [Ь, с1, §] товушлари герман тил- ларидаги [р, 1, к] жарангсиз портловчи товушларга мос келади. Ьу ҳодиса грамматикада ҳам учрайди.
1820 йилларда машҳур рус тилшуноси А. X. Востоков ўзининг «Славян тили ҳақида мулоҳазалар» асарида славян тиллари ўр- тасида қардошлик муносабати мавжудлигини исботлаб берди. Шундай қилиб, қиёсий-тарихий метод асосида қиёсий-тарихий тилшунослик шаклланди.
Қиёсий-тарихий тилшунослик тилларнинг қардошлик муноса- батини ўрганиш асосида тилларнинг генеологик классификация- сини яратди. Бу классификацияда тиллар тарихий принцип, яъни тилларнинг келиб чиқиши, тарихий тараққиётини таққослаб ўрга- ниш асосида группаланади. Демак, тилларнинг генеологик клас- сификациясини тузиш учун тилларнинг қариндош эканлигини, агарда қариндош бўлса, уларнинг яқин ва узоқ қариндош экан- ликларини аниқлаш зарур. Бунинг учун тилларни бир-бири билан таққослаш лозим. Баъзи ҳинд-европа тилларидаги «она», «уч», «сув» тушунчаларини ифодаловчи сўзларни таққослаб кўрай- лик.
РУС	болгар	поляк	литва	немец |	француз	| ТОЖИК	
мать
три
вода	майка
три
вода	та1ка
1гху
ъюйа	таБпа
1гуз
уапбио	пшИег
бге!
\уаззег	теге
1Г013
еои	модар
се
об	
Кўриниб турибдики, гарчи бу тиллардаги сўзлар фонетик ва морфологик жиҳатдан бир-биридан фарқланса-да, ўзак умумий. Бу ҳол юқоридаги тилларнинг қардош эканлигини, бир манбадан келиб чиққанлигини кўрсатади.
Қиёсий-тарихий метод қардош тилларнинг фактларини бир- бирига системали равишда таққослаб, ўтмишда бир неча тиллар- га умумий бўлган лингвистик элементларни, сўз ва унинг форма- ларини қайта тиклаш (реконструкция қилиш) билан шуғулла- нади.
Қиёсий-тарихий методнинг асосий вазифаси ўтмишда қардош бўлган тиллариинг ривожланиш қонуниятларини ўрганиш ва умумлаштиришдан иборатдир.
Қиёсий-тарихий метод битта асос тил (праязнк) дан ажралиб чиққан қардош тилларнинг фактларини ўрганади.
Қиёсий-тарихий тилшуносликда тил системаларининг бир-бири билан муносабати тил элементларининг субстанциясига (ифода ва маъио) асослаииб ўрганилади, масалан, тилларнинг қарин- дошлик муносабати тил бирликларининг ифода ва маъно аспект- ларииинг бир-бирига мос келиши ва мос келмаслигига боғлиқ- дир.
Демак, қиёсий-тарихий метод ўз табиатига кўра субстанционал метод бўлиб, тилларнинг қариндошлик муносабатини аниқлашда, қардош тилларнинг тарихий тараққиёт қонунларини ўрганишда, тил фактларини қайта тиклашда, сўзларнинг зтимологиясини ўр- ганишда жуда муҳим роль ўйнайди. Тилларнинг генеологик клас- сификацияси тилларни қиёсий-тарихий метод ёрдамида ўрганиб, уларнинг қариндошлик муносабати ва даражасини аниқлаш на- тижасидир.
73-	§. Тилларнинг генеологик классификацияси
Ҳинд-европа тиллари оиласи энг кенг тарқалган тиллар оила- сидир. Бу тиллар кўпроқ Европа мамлакатларига тарқалган. Осиё (масалан, Ҳиндистон), Америка, ҳатто Австралия ва Афри- када ҳам ҳинд-европа тилларидан фойдаланилади.
Ҳозирги ҳинд-европа тиллари оиласи қариндошлик даражасига кўра қуйидаги группаларга ажралади: ҳинд, эрон, славян, болтиқ, герман, роман, кельт, грек, албан, арман.
Бу тилларнинг барчаси умумий қонунга эга, яъни уларда ўзак, аффикс ва товуш мунтазам мос келади.
1.	Ҳинд-европа тиллари оиласи.
1.	 Ҳинд тиллари группаси. Бу группага қуйидаги тиллар кира- ди: Жонли тиллар: ҳинд ва урду тиллари, бенгал тили, панжоб тили, лахндо тили, синх тили, ражастхои тили, гужарат тили, маратхи тили, сингаль тили, непал тили, бихар тили, орий тили, ассам тили, кашмир тили, лўлилар тили. Улик тиллар: Санскрит— қадимий ҳинд адабий тили. Бу тил эрамиздан аввалги VI асргача алоқа қуроли сифатида ишлатилган ва машҳур асарлар ушбу тилда ёзилган. Ҳозир эса у ўлик тил ҳисобланади. Гарчи ўлик тил сифатида қўлланишдан чиқиб қолган бўлса-да, ҳозиргача санскрит китоб тили сифатида олимлар томонидан ишлатилиб ке- линади. Машҳур ҳивд тилшуноси Панини санскрит тилининг би- ринчи грамматикасини яратган.
2.	 Эрон тиллари группаси. Форс тили, пушту тили, тожик тили, курд тили, осетин тили, суғдийлар тили — XX аср бошларида Ўрта Осиёда тояилган тил, помир тили — ёзувга эга бўлмаган 11омир тиллари, скиф, паҳлавий, хоразмий, қадимги форс, парфян каби тиллар ўлик тиллар ҳисобланади.
3.	 Славян тиллари группаси. Славян тилларига кирувчи тил- лар 3 кичик группага бўлинади: шарқий, жанубий, ғарбий груп- палар.
а) шарқий славян тиллари: рус тили, украин тили, белорус тили;
б) жанубий славяи тиллари: болгар тили, македон тили, серб- хорват тили, словен тили;
в) ғарбий славян тиллари: чех тили, словак тили, поляк тили, кашуб тили, сораб тили.
4.	 Болтиқ тиллари группаси. Литва ва латвия тиллари киради.
5.	 Герман тиллари группаси. Бу группага кирувчи тиллар ҳам шимолий герман, ғарбий герман, шарқий герман тиллари ка- би кичик группаларга бўлинади.
а) шимолий герман тиллари: дания тили, швед тили, норвег тили, исланд тили.
б) ғарбий герман тиллари: инглиз тили, голланд тили, фриц тили, немис тили.
в) шарқий герман тиллари: бу кичик группага кирувчи тил- лар: вестгот, остгот тиллари ўлик тиллар ҳисобланади.
6.	 Роман тиллари группаси. Бу тиллар группаси француз тили, итальян тили, испан тили, португал тили, румин тили, молдаван тили, латин тилларидан иборат бўлиб, латин тили ўлик тил ҳи- собланади. Жуда кўп адабий ва тарихий-маданий асарлар латин тилида ёзилган. Ботаника, медицина, астрономия фанларига оид асарлар XIX асргача латин тилида ёзилган. Бир неча асрлар да- вомида Ғарбий Европада латин тили асосий ёзув тили вазифа- сини ўтаган. . Ҳозиргача латин тили медицинада қўлланиб кел- моқда.
7.	 Кельт тиллари группаси. Ирланд тили, шотланд тили ёки гель тили ўлик тил ҳисобланади. Шотландияликлар инглиз тили- да сўзлашадилар.
Славян тиллари группаси

8.	 Грек тиллари группаси. Ҳозирги даврда бу группадан фақат грек тили қолган. Бу тил Грециянинг давлат тили ҳисобланади.
9.	 Албан тили.Албан тили Албан Халқ Республикасининг ти^. ли ҳисоблаииб, бу тилнинг луғат составида грек, роман, славян ва туркий тиллардан ўтган сўзлар кўп учрайди. Езуви латин ал- фавитига асосланган.
10.	 Арман тили. Арман тили қадимий ёзувга эга бўлган тил- дир. Ҳозир эса Арманистон ССРнинг асосий тили ҳисобланади. Арман тилида ёзув V асрдан бери мавжуд ва унинг ўз алфавити бор. Бу тилда шевалар кўп.
Ҳинд-европа тиллари оиласига юқорида кўрсатилган тиллардан ташқари, хетт-тохар каби ўлик тиллар ва уларнинг шевалари ҳам киради.
11.	 Хом-сом тиллари оиласи.
Сом тиллари оиласига кирувчи тиллар уч группага бўлинади:
1.	 Шарқий сом тиллари: аккад тиллари. Бу тиллар жуда қа- димги ёдгорликларда ўз аксини топган.
2.	 Шимолий сом тиллари: ханнан ва оромий тиллар группаси.
3.	 Жанубий сом тиллари: араб ва амхар тиллари.
Сом тиллари ичида энг кенг тарқалган тил араб тилидир.
Қадимги араб тилида бой фалсафий, математик ва филологик адабиётлар яратилган.
Хом тиллари группасига қадимги миср тили, копт тили, бербер ва кушит тиллари киради.
III.	 Қавказ тиллари оиласи.
1.	 Ғарбий группа: абхаз, кабардин, черкас, адигей тиллари.
2.	 Нах тиллари группаси: чечен, ингуш, бацбий тиллари.
3.	 Доғистон тиллари группаси. Бу группага авар, даргин, лез- гин, лак, табасарин каби ёзуви бор тиллар ва андий, каратин, тиндин, чамолин, багауль, ахвах, бутлих, гадоберин, цез, бететии каби ёзувга эга бўлмаган тиллар киради.
4.	 Жанубий ёки картвел тиллари группаси. Қартвел тиллари группасига грузин, зан ва сван тиллари киради. Бу тиллар ичида грузин тили қадимий ёзувга эга.
IV.	 Угор-фин тиллари оиласи.
1.	 Угор тиллари группаси: венгр (можор) тили, мансий тили ва хантий тили.
2.	 Фин тиллари группаси: фин, саам, эстон, карель, коми, уд- мурт, марий, мордов тиллари.
3.	 Самодий тиллари группаси: ненец, энец, селькум тиллари.
V.	 Тунгус-манжур тиллари оиласи.
1.	 Тунгус тиллари группаси: эвенк, эвен тиллари.
2.	 Манжур тиллари группаси: манжур, нанай, удей, ульг, орог тиллари.
Шуни қайд қилиб ўтиш керакки, тунгус-манжур тилларида сўзлашадиган аҳолининг сони кўп эмас, бу халқлар Шарқий Си- бирь, Сахалин ороли, Чукотка, Коряк Миллий округларида яшай- дилар.
VI.	 Хитой-тибет тиллари оиласи.
1.	 Тай-хитой тиллари группаси: хитой тили. Бу тил энг қади- мий тиллардан бири бўлиб, бой ёзув ёдгорликларига эга. Хитой тили кўп шевали тилдир. Унинг еттита асосий шеваси бир-бири- дан шунчалик фарқ қиладики, баъзи бир олимлар бу шеваларни мустақил тил деб ҳам ҳисоблаганлар.
Бу группага дунган тили, вьетнам тили, тай тили, лаос тил- лари ҳам киради.
2.	 Тибет-бирма тиллари группаси: тибет тили, бирма тили.
VII.	 Дравид тиллари оиласи.
Бу оилага тамил, малалаям, телугу, каннар, тулу, бархун, гон- ди тиллари киради.
VIII.	 Малай-полинезия тиллари оиласи.
Бу тиллар оиласига Индонезия тиллари: малай, ява, даяк, та- галь, батак, аге, бали, мадур, ториги, буғий каби тиллар киради.
Индонезия ва Филиппин оролларида турли халҳ ва элатлар яшайди. Уларнинг тиллари ҳам турлича.
IX.	 Австралия тиллари оиласи
Австралияда маҳаллий халқ т.иллари лсуда кўп бўлиб, энг асосий тил аранта тили ҳисобланади.
X.	 Папуас тйллари оиласи.
Икки миллион аҳолиси бўлган янги Гвинеяда 400 га яқин тил ва шевалар мавлсуд. Бу тиллар папуас тиллари деб аталади.
XI.	 Африка тиллари оиласи.
1.	 Банту тиллари группасига Шимолий-Ғарбий, Шимолий, Мар- казий, Шарқий ва Ғарбий Африкада тарқалган тиллар: бубе, лун- ду, фапг, коиго, рунди, гаида, пото, игала, луба, бемба, субийя, суахили, сапга, шамбала, зулу, сото, венда, лунда каби тиллар киради.
2.	 Судан тиллари группасига занда, банда, кома, кунама, кар- дофан, мильту ва бошқа тиллар киради.
XII.	 Палеосиё тиллари оиласи.
СССРнииг шимоли-шарқий территориясида истиқомат қи- лувчи халқларнинг тиллари палеосиё тиллари оиласини ташкил қилади. Бу икки группага бўлинади: 1. Чукот тиллари группаси: чукот, коряк тиллари; 2. Сибирь группаси: одуль, нивх тиллари.
XIII.	 Эскимос тиллари оиласи.
Врангель, Чукотка, Канада, Алясканинг шимолида яшовчи халқларнинг тиллари эскимос тиллари оиласини ташкил этади.
XIV.	 Шимолий Америка тиллари оиласи.
Америка ҳиндуларининг тиллари бу оилани ташкил этади. Ҳиндуларнинг тиллари турли-туман бўлиб, уларнинг кўпчилиги йўқолиб кетган. Бу тиллар ёзувга эга эмас.
Бирорта тиллар оиласига кирмаган тиллар:
а) япон тили, б) корейс тили, в) айн тили.
Бу тилларнинг келиб чиқиши ва тарихий тараққиёти етарли даражада ўрганилмаганлиги сабабли, ҳозиргача бу тиллар у ёки бу тиллар оиласига киритилмаган.
XV.	 Мўғул тиллари оиласи.
\
а) халха-мўғул тили, б) бурят тили, в) қалмоқ тили.
XVI.	Туркий тиллар оиласи.
Туркий тиллар оиласига 30 га яқив тил киради. Бу тилларда сўзлашувчи халқлар Осиё, Европа, Америка ва Австралияда ис- тиқомат қиладилар. Бу тилларда сўзлашувчиларнинг аксарияти Осиё қитъасида яшайди.
Туркий тиллар оиласига қуйидаги тиллар киради: турк, озар- байжон, туркман, гагауз, қрим-татар, қорағой, балқар, қўмиқ, нўғой, татар, бошқирд, олтой, шор, хакас, тува, ёқут, қирғиз, ўз- бек, қорақалпоқ, чуваш, уйғур, қозоқ.
Туркий тиллар қуйидагилардан иборат.
1.	 Булғор тиллари группаси: ҳозирги чуваш тили ва қадимги булғор ва хазар тиллари.
2.	 Уғуз тиллари группаси: а) туркман тили — Туркманистон ССР халқининг тили; б) трухман тили — Шимолий Кавказ ва Ставрополь ўлкасида яшовчи туркманларнинг тили; в) ўғуз-бул- ғор тилларига гагауз ва болқон турклари тиллари киради;
г)	озарбайжон ва турк тиллари.
3.	 Қипчоқ тиллари группаси: а) қарай тили. Бу тилда Литва ССР, Украина ССРнинг жанубида ва Қримда истиқомат қилувчи қарай элати сўзлашади; б) қўмиқ тилида Доғистон Автоном рес- публикасида истиқомат қилувчи қўмиқлар сўзлашади; в) қора- ғой-балқар тилида Кавказда яшовчи қорағой ва балқар элатлари сўзлашади; г) қрим-татар тилида қрим, белорус, литва татар- лари сўзлашадилар; д) татар тили, бошқирд тили, ж) нўғойтили,
з)	қорақалпоқ тили, и) қозоқ тили.
4.	 Узбек ва уйғур тиллари группаси. Узбек тили ўзбек халқи- нинг миллий адабий тили бўлиб, бир-биридан фонетик, морфоло- гик ва лексик хусусиятлари билан фарқлагшб турадиган шевалар- дан ташкил топган.
Уйғур тили Урта Осиё, Қозоғистон ва Хитой Халқ Республи- касининг Синьцзян-Уйғур Автоном республикасида яшовчи уй- ғур халқининг тилидир.
5.	 Уғиз тиллари группаси: а) тува тили Тува АССР ва Мон- голия Халқ Республикаси территориясида яшовчи тува халқининг тилидир; б) тофалар (ёки карагасс) тили Красноярск ўлкасида яшовчи элат тили.
6.	 Еқут тили Еқутистон АССРда яшовчи ёқутларнинг тилидир.
7.	 Хакас тиллари группаси: хакас тили, шор тили, чўлим тили (чўлим татарлари тили), олтой тилининг шимолий шевалари.
8.	 Дирғиз-қипчоқ тиллари группаси: қирғиз тили, олтой тили.
74-	§. Тилларнинг морфологик классификацияси
Морфологик классификация генеологик классификация каби тилларгш таққослаб ўргаиишга асосланса-да, бу икки хил клас- сификациянгшг принциплари ва мақсадлари турличадир.
Генеологик классификация тилларпинг тарихипи ўрганиши на- тижасида уларнинг қариндошлик муносабатини ва қариндошлик даражасини белгилайди. Тилларнинг қариндошлик муносабатини билиш учун қиёсий-тарихий метод ёрдамида тиллардаги бир-бири- га ўхшаш ҳодисалар қиёслаб ўрганилади ва тиллар оилалари ҳамда группалари белгиланади, яъни генеологик классификация қилинади. Морфологик классификация эса тилларвинг келиб чи- қиши, тарихи ва уларнинг қариндошлик муносабати билан қизиқ- майди; бу классификация тилларнинг грамматик (морфологик) хусусиятларини, аниқроғи ўзак ва аффиксларни қарама-қарши қўйиш асосида таққослаб ўрганишга асосланади. Морфологик классификация натижасида тил типлари ажратилади. У ёки бу тилнинг қайси морфологик типга мансуб эканлигини аниқлаш учун эса шу тиллардаги сўз қурилиши (структураси) ўрганилади.
Тилларнинг морфологик классификациясига йирик немис оли- ми Фридрих Шлегель (1772—1829) асос солди. У ўзининг «Ҳинд- ларнинг тили ва донолиги» (1809) номли асарида санскрит тилини грек, латин ва туркий тиллар билан чоғиштириб, тилларни икки типга ажратади: а) аффиксли тиллар; б) флектив т и л л а р.
Ф. Шлегель тилларни икки типга ажратишга ўзак-иегизнинг ўзгариш ва ўзгармаслигини асосга олади. Аффиксли тилларда грамматик маънолар алоҳида-алоҳида аффикслар орқали ифода- ланади; флсктив тилларда эса бир аффикс турли грамматик маъ- ноларни ифода этади. Ф. Шлегелнинг бу классификацияси кейин- чалик унинг укаси Август фон Шлегель томонидан қайта кўриб чиқилди. 
Август Шлегель ўзининг «Провансал тили ва адабиёти ҳақи- да мулоҳазалар» (1818) номли асарида тилларни уч типга бўла- ди: а) флектив тиллар1; б) агглютинатив (қўшимчали) тиллар;
в)	аморф (қўшимчасиз) тиллар.
А. Шлегель ҳам акаси Ф. Шлегель каби хитой тилиии аморф тилларнинг типик вакили деб ҳисоблайди. Флектив тилларга сом ва ҳинд-европа тилларипи киритади. Қолган тилларни эса агглю- тинатив тилларга мансуб деб қарайди.
Умумий тилшуносликнинг асосчиси машҳур немис олими Вильгельм фон Гумбольд тилшунослик фанининг бошқа масала- лари қаторида тилларнинг морфологик классификацияси масала- си билан ҳам қизиқиб, ўзигача маълум бўлган тилларни тўрт типга ажратади: аморф, агглютинатив, флектив ва полисинтетик тип. Полисинтетик тилларга эскимос, алеут, чукот ва Америка ҳиндилари тиллари киради. Бу тилларнинг типологик хусусияти шундан иборатки, гап муракаб ва қўшма сўз шаклида бўлади.
Тилларнинг морфологик классификацияси масаласи билан қиё- сий-тарихий тилшунослик оқимининг йирик намояндаларидан бири Август Шлейхер ҳам шуғулланган. У дунё тилларини уч типга бўлади: ўзакли ёки ажратувчи (русча корневне, изолирую- шие) тиллар, аггюлтинатив тиллар ва флектив тиллар.
А. Шлейхер тилларни уч типга ажратишда сўз тузилишига ва гап составида сўзларнинг ўзаро грамматик муносабатларини ифо- даловчи воситаларга асосланади.
А. Шлейхернинг фикрича, ўзакли тилларда (хитой-тибет тил- лари) сўзларни гапда бир-бири билан боғлайдиган қўшимчалар йўқ, шунинг учун гап ўзгармайдиган ўзаклардан тузилади ёки ёрдамчн сўзлар орқали бирикади. Агглютинатив тилларда эса сўз формалари ўзгармай қўшиладиган аффикслар ёрдамида ясалади. Бу ҳолда ҳар бир аффикс бир грамматик маънони ифодалайди. Масалан, туркий тиллар. Флектив тилларда эса ички ва ташқи флексия мавлсуддир.
А.	Шлейхер агглютинатив тилларда ҳам, флектив тилларда ҳам синтетик ва аналитик қурилишга эга бўлган тил турларини аж- ратадн. У тилларни уч морфологик типга ажратишда ва уларга баҳо беришда ўзининг биологик (натуралистик) концепциясига асосланади.
Тилларнинг морфологик классификацияси масаласи билан Г. Штейнталь (1821 — 1889), Н. Финк, Москва тилшунослик мак- табининг асосчиси Ф. Ф. Фортунатов (1848—1914) ҳам шуғуллан- ган. Шундай қилиб, морфологик (типологик) классификацияга кўра, дунёдаги барча тиллар сўз структурасининг тузилиши нуқ- таи назаридан тўрт типга бўлинади. Қуйида шу ҳақда фикр юри- тилади.
I.	Узакли ёки ажратувчи тиллар.
Ўзакли ёки ажратувчи тилларга хитой, бирма, тай, тибет ва бошқа Жануби-Шарқий Осиё тиллари киради. Бу тилларда форма ясовчи, сўз ўзгартувчи аффикслар йўқ. Бошқача қилиб айтганда, гапда сўзларнинг ўзаро грамматик алоқасини кўрсатиб турувчи аффикслар бўлмайди. Бундай тилларда гап составида сўзларнинг грамматик функцияси ва уларнинг ўзаро муносабати сўзнинг ўр- нига қараб белгиланади. Грамматик муносабат сўз тартиби, урғу, интонация ва бошқа воситалар орқали ифодаланади.
Узакли тилдарда гапда сўзларнинг ўзаро грамматик муиоса- батлари, асосан, сўз тартиби орқали ифодаланади. Масалаи, хи- той тилида сўз тартибининг ўзгариши билан бир гапдан бошқа янги гаплар ҳосил бўлади. Буни қуйидаги мисолларда кўриш мум- кин: шу фан цзай чжоцзььшан — Қитоб столнинг устида ётибди. чжоцзи-шан фанчжд шу — Столнинг устида ётган нарса китоб- дир. во жэньши чжэгэ жэнь — Мен бу одамни танийман. чжэгэ жэнь ва жэньши — Мен танийдиган киши шу.
Хитой тилида бир сўз турли контекстда турлича маъно ва тур- ли грамматик функцияда кела олади. Масалан, хао сўзи турли сўз бирикмалари ва контекстларда турли хил маъно англатади: хао— жень — яхши одам, сио хао — яхшилик қилиш, дзио хао— цадимги дўстлик, хао во — бу киши мени яхши кўради.
Ҳинд-европа тилларида товушнинг пасайиши ёки кўтарилиши морфологик аҳамиятга эга эмас, аммо хитой тилида товушнинг пасайиши ва кўтарилиши натижасида феълнинг ҳозирги ва ўтган замон формалари ясалади.
II.	Агглютинатив тиллар
Агглютинатив тилларга туркий ва фин-угор тиллари оиласи- даги мўғул тиллари, дравид тиллари, банту тиллари, япон ва бошқа тиллар киради.
Агглютинатив тилларнинг бошқа тиллардан ажралиб туради- ган асосий грамматик хусусиятлари қуйидагилар:
1.	 Аффикслар бир маънони ифодалайди; сўз составида иштирок этаётган ҳар бир аффйкс фақат бир маънони англатган ҳолда бирин- кетин ёпишиб кела беради. Масалан, ўзбек тилида студентларга сў- зида -лар кўплик, -га жўналиш келишиги маъносини ифодалайди, венгр тилида Ьах — уй, ЬагЬа — уйда, Ьагак -— уйлар, ЬагакЬа—уйларда.
Флектив тилларда эса бир аффикс бир вақтнинг ўзида бир неча грамматик маъно ифодалаши мумкин. Масалан, рус тилида друзьям сўзида -ям суффикси бир вақтнинг ўзида ҳам кўплик, ҳам жўналиш келишиги, ҳам род маъносини ифодалайди.
2.	 Аффикслар ўзакка механик равишда қўшилаверади, лекин ўзак билан жуда бирикиб кетмайди; ўзакдан ажралиб туради. Флектив тилларда эса негиз (ёки ўзак) билан жуда бирикиб ке- тади; ўзак ва аффикслар мустақил ҳолда қўлланмайди. Қиёс қи- линг: мактаблардан, вижу (ўзаги вид).
3.	 Туркий тилларда префикс йўқ, грамматик маънолар аффикслар орҚали ифодаланади. (Ўзбек тилида тожик тилидан ўзлашиб қолган айрим префиксларгина мавжуд.) Аффиксларнинг кетма-кет қўшилиши натижасида сўзнинг кенгайиши фақат бир томонга, яъни ўнг томон- га йўналгаи бўлади. Флектив тилларда эса префикс ҳам, суффикс ҳам мавжуд: §еп11е — ип§еп11е, ип§еп11етап — ип§еп11тап!у, читал — про- читал, читали — прочитали.
Туркий тилларда кўмакчилар (послелоглар) отдан ёки от вазифа- сидаги сўздан кейин келиб, уни бошқа сўзга — бошқарувчига боғ- лайди ва улар орасидаги синтактик муносабатларни ифодалайди. Маса- лан, Тинчлик учун курашамиз. Дўстларим билан учрашаман. Флектив тилларда эса кўмакчилар от ёки от вазифасидаги сўздан олдин келади ва улар предлоглар деб аталади. Масалан, рус тилида: в кни- ге, над столом, с друзьями, к брату; инглиз тилида шШт ту {пепб, оп ЬЬе 1аЬ1е, 1п Ше Ьоок, 1о ту ЬгоШег кабилар.
5.	Туркий тилларда грамматик род (жинс) категорияси йўқ. Шунга кўра гапда сўзларнинг ўзаро синтактик алоқага киришуви ўзгача: туркий тилларда, жумладан, ўзбек тилида сифат, сон, олмош, сифатдошлар от билан битишув муносабатига киришади. Рус тилида эса бундай сўзларнинг бирикуви мослашувдир. Қиёс қилинг: катта бино, бешта дафтар, бу одам, ўқиётган бола; боль- шой дом, вторая книга, пятий курс, читаюший человек.
Ҳинд-европа тилларида кесимнинг морфологик белгилари фақат феълга қўшилса, туркий тилларда кесим вазифасида келган ҳар бир сўз туркумига қўшилиши мумкин. Қиёс қилинг: Это здание — институт; Мен укам билан кинога бордим. Биз бахтиёрмиз. Бу бино инстйтутдир.
VIII.	Флектив тиллар.
Флектив тилларга ҳинд-европа (рус, немис, латин, ҳинду ва бошқа тиллар), сом (араб, иврит) тиллари киради. Сўзнинг мор- фологнк формаларининг флексия орқали ясалиши бу тилларнинг асосий морфологик хусусиятидир. Бу тилларда ҳар бир мустақил сўзнинг дастлабки шакли ҳам иегиз ва қўшимчаларга бўлинади, натижада ўзак-негиз мустақил қўлланмайди. Масалан, рус тилида сижу, сидишь, сидят сўзларининг ўзак-негизи сид, сиж бўлиб, бу- лар мустақил ишлатилмайди. Бундан ташқари, флектив тилларда (агглютинатив тиллардан фарқли ўлароқ) бир қўшимча бир неча грамматик маъно ифодалаши мумкин. Масалаи, рус тилида: видел сўзидаги -ел қўшимчаси замон (ўтган замон), сон (бир- лик), шахс (биринчи), майл, род маъноларини ифодалайди.
Флектив тилларга сўз ясовчи ва сўз ўзгартувчи функцияни бажарадиган ички флексия хос. Бунда ўзак-негизда товуш алма- шуви билан турли грамматик маънолар ифодаланади.
Ички флексияда ундош товушлар ҳам, унли товушлар ҳам ўз- гаришн мумкии. Инглиз ва немис тилларида кўпроқ унли товуш ўзгарса, рус тилида кўпроқ ундош товушларнинг ўзгариши куза- тилади. Масалан, инглиз ва немис тилларида кучли феълларнинг асосий формаларини ясайдиган аблаут ҳодисаси қуйидагича:
немис. тилида—31п§еп — зап£ — §езип§еп;
инглиз тилида — Ьг1п§ — Ьгои§Ь1 — Ьгои^М, з1п§ — зап§ — зап§, зее — за\\' — зееп;
рус тилида — вижу — видел — увидел.
Ички флексия ёрдамида немис ва инглиз тилларида отнинг бирлик ва кўплик формалари ясалиши мумкин. Масалан:
немис тилида -	- Вгибег	ака	
	Вгибег	акалар	
инглиз тилида -	— \уотап	аёл	
	мютеп	аёллар	
	1оо1	оёц.	
	!ее1	оёқлар	
Француз тилида ундош товушларнинг алмашиши сифатнинг род формаларини ҳам ўзгартади.
гопс! — круғльш ([6] товуши талаффуз қилинмайди.) гопйе — круглая ([й] товуши талаффуз қилинади.)
§гапс! — большой ([6] товуши талаффуз қилинмайди.)
§гапс1е—большая ([с1] товуши талаффуз қилинади.)
Маълумки, араб тилида ўзак-негиз фаҚат ундош тозушлардан ибо- рат бўлади: ктб сўзининг ўзаги «ёзув» маъносиии англатади. Бунда ктб ўзагидаги унли товушларни алмаштириш билан бир неча бошқа маъ- нодаги сўзлар ясаш мумкин: катаба — у ёзди, каБЬ — ёзувчи, кЦаЬ—• китоб, ак!еЬ — ёзмоқ, такФЬ — идора, такааБЬ — идоралар, шабгаза— мактаб, табаапз — мактаблар.
IV.	Полисинтетик тиллар.
Полисинтетик тилларга Америка ҳиндлари, чукот, коряк ва бошқа тиллар киради. Бу тилларнинг асосий морфологик хусуси- ятлари — эга, аниҳловчи, тўлдирувчи ва ҳолни ифодалаб келган сўзлар феъл билан бирикиб, мураккаб таркибли қўшма сўз форма- сига ўхшаш гап ҳосил қилишидир. Бунда гап бошида эга, охирида кесим, тўлдирувчи, ҳол, аниқловчилар эса эга билан кесимнинг ўртасида келади. Масалан, чукот тилида тн-ата-каа-нмн-ркнин— Мен семиз буғуларни ўлдиряпман. Тилларнинг юқорида кўриб ўтилган тўрт типга ажратилиши дунё тиллари сўз структурасини қиёслаб ўрганишнинг натижасидир. Аммо тилларни тўрт (ўзакли, агглютинатив, флектив ва полисинтетик) типга ажратиш ниҳоят даражада нисбийдир. Гап шундаки, соф агглютинатив ёки флек- тив тил бўлмаганидек, соф ўзакли ёки соф полисинтетик тил ҳам бўлмайди. Масалан, агглютинатив тил ҳисобланган туркий тил- ларда флексия ҳам учрайди.
XIX—XX асрларда тузилган мавжуд морфологик классифика- ция ҳозиргача ўз аҳамиятини йўқотгани йўқ. У тилларнинг грам- матикаларини тузишда, уларнинг тарихини ўрганишда ва дунё тилларини қиёсий-типологик йўл билан тадқиқ қилишда хизмат қилиб келмоқда.
75-	§. Аналитик ва синтетик тузумдаги тиллар
Тилларнинг типологик характеристикасида яна аналитик ва синтетик тузумдаги тиллар фарқ қилинади.
Аналитик тилларнинг хусусияти шундан иборатки, бу тиллар- да грамматик муносабатлар қўшимчалар (аффикслар) орқали эмас, аналитик воситалар (сўз тартиби, боғловчи, кўмакчи ва бошқалар) ёрдамида ифодаланади. Инглиз, француз, форс каби тиллар мана шундай тиллардир.
Синтетик тилларда грамматик маъно қўшимчалар орқали, яъни сўзнинг составида ифодаланади. Масалан, рус тилида книгу А;ўзи лексик маънодан ташқари бир неча грамматик маъноларни ҳам ифодалайди (винительньш падеж, бирлик ва женский род).
Синтетик тилларга қадимги ҳинд-европа тиллари, ҳозирги литва, немис, славян тилларининг кўпчилиги киради. Аналитик тилларга эса роман тиллари, инглнз тили, дания тили, янги грек тили ва бошқа тиллар киради.
Шуни ҳам қайд қилиш керакки, соф аналитнк ёки соф синте- тик тиллар бўлмайди. Синтетик тил ҳисобланган рус тилида ана- литик тилларга хос хусусиятлар ҳам учрайди. Масалан, келаси замон ёрдамчи феъл ёрдамида ясалади: буду писать, будешь пи- сать, будут писать, будем писать. Аналитик тил ҳисобланган инг- лиз тилида эса синтетик тилларга хос хусусиятлар учрайди ва ҳоказо.
Баскаков Н .А. Вйедение в изучение тюркских язнков. М-. 1969.
Г о л о в и н Б. Н. Введение в язнкознание. М., 1973, стр. 256—263. Серебренников Б. А. К проблеме классификации тюркских язнков. Журн. «Вопроси язнкознания», 1961, № 4.
Иваиов В. В. Генеологическая классификация язнков и понятие язьгео- вого родства. М., 1954.
К л и м о в Г. А. Вопросн методики сравнительно-генетических исследований. Л„ 1971.
Кузнецов П. С. Морфологическая классификация язнков. М„ 1954. Реформатский А. А. Введение в язиковедение. М„ 1967, стр. 382. Кодухов В. И. Введение в язикознание. М„ 1979, стр. 303—328.
С а в ч е н к о А. Н. Сравнительная характеристика индоевропейских язнков. М„ 1974.
Азизов О. Тилшуносликка кириш. Т„ 1963, 127—134- бетлар.
Мирзаев М„ Усмонов С„ Расулов И. Узбек тили. «Тилшуносликдан уму- мий маълумот» боби. Т„ 1978.
ТИЛНИНГ ПАЙДО БУЛИШИ ВА РИВОЖЛАНИШИ
76-	§. Тилнинг пайдо бўлиши ва бу ҳақдаги турли назариялар
Тилнинг пайдо бўлиши масаласи инсониятни кўп вақтлардан бери қизиқтириб келади. Тилнинг пайдо бўлиши жуда мураккаб- дир. Бу масала фақат тилшуносликнинггина эмас, 'бошқа кўп фан- ларнннг: антропология, психология ва этнография каби фанлар- нинг ҳам ўрганиш объектидир. Тилнинг пайдо бўлиши онг ва жамнятнинг пайдо бўлиши билан боғлиқ.
Тилнинг пайдо бўлиши билан айрим конкрет тил ёки тиллар оиласининг пайдо бўлиши масаласи бошқа-бошқа масалалардир. Айрим тиллар ва қардош тиллар турли давр, шароитда турли кон- крет сабабларга кўра пайдо бўлган.
Тилнинг келиб чиқиши одам ва кишилик жамиятининг пайдо бўлиши масалаларининг таркибий қисмидир.
Тпл ҳайвонот дунёси—одамсимон маймунларнинг узоқ вақт давом этган эволюцняси натижасида пайдо бўлгаи.
Одамнинг пайдо бўлиш эволюцияси ва жамиятнинг шакллани- шини'уч босқичга бўлиб кўрсатиш мумкин:
1.	 Юқори даражада тараққий қилган приматлар-австралопи- теклар босқичи. Бу даврда австралопитеклар икки оёқлаб юриш- га ўтиб, таёқ, тош, суяк парчаларидан қурол сифатида фойдалан- ганлар. Бу босқич биздан 2—3 мнллион йил олдинги даврга тўғри келадп.
2.	 Энг қадимги одамлар палеантроплар босқичи. Бу даврда палеантроплар сунъий қуроллар, турар жой тайёрлаганлар,/йи- рик ҳайвонларни коллектив бўлиб ов қилиш билан шуғулланган- лар. Бу босқич биздан деярли бир миллион йил олдинги даврга тўғри келади.
3.	 Ҳозирги замон кишилари босқичи. Бу 40—50 минг йил олдин бошланган. Тахминан бир миллион йил олдин пайдо бўлгаи энг қадимги одамлар узоқ вақт одамга хос биологик ва социал хусу- сиятларга эга бўла бошлайдилар. Аниқ нутқ уларга ҳайвонот дунёсидан ажралиш, жамият бўлиб уюшиш, ўз тафаккурини ри- вожлантириш, биргаликда ишлашни ташкил' қилишга ёрдам бе- ради.
Тилнинг пайдо бўлиши учун фақат биологик заминларгийа эмас, жамиятнинг пайдо бўлиши зарур эди.
Кишилик тарихи икки даврдан иборат: тарихгача бўлган давр ва тарихий давр. Тарихгача бўлган давр кишиларнинг ибтидоий жамоа бўлиб яшаши, яъни кишилик жамиятининг шаклланиш, тикланиш, уюшиш давридир.
Ибтидоий кишилар жамоасй социал-биологик организм бўл- ган. Уларда инстинктив меҳнат ривожланган бўлиб, табиатнинг тайёр предметларидан фойдаланганлар. Инстинктив меҳнат онг ва тилнинг пайдо бўлиши учун шароит яратди.
Аслида, кишиликнинг меҳнат фаолияти сунъий меҳнат қурол- ларини тайёрлашдан бошланади.
Янги меҳнат қуролларини яратиш зарурияти ишлаб чиқариш фаолияти, ишлаб чиқариш кучлари ва ишлаб чиқариш муносабат- ларини яратади. Бу ҳол борган сари биологик муносабатларни сиқиб чиқара бошлайди. Ибтидоий жамоачилик уруғчилик тузуми билан алмаша бошлайди. Шундай қилиб, кишилик жамияти тарихи бошланади. Ибтидоий жамоа тузуми биринчи иқтисодий формация бўлди. Мана шу даврда қариндош тиллар пайдо бўла бошлайди.
Кўринадики, тилнинг пайдо бўлиши, бир томондан, кишилик организмининг эволюцияси билан, иккинчи томондан, ибтидоий жамоанинг жамиятга айлануви билан боғлиқ бўлган. Тилнинг пайдо бўлиши ҳақида турли назариялар яратилди ва уларда бу масала турлича ёритилди. Қуйида бу назарияларнинг баъзи- ларини кўриб чиқамиз.
Тақлидий овоз назарияси. Бу назария қадимги грек олимлари Демокрит ва Платон даврида пайдо бўлиб, XX асргача яшаб келди. Бу назарияга кўра, дастлабки одамлар ё онгли, ё онгсиз равишда ташқи дунёдаги турли-туман товушларга, яъни ҳайвон- ларнинг бақириқ-чақириқларига, қушларнинг сайрашига, шамол ва шаршараларнинг овозига ва ҳоказоларга нутқ органлари билан тақлид қилишган. Табиатдаги товушларга тақлид қнлиш натижа- сида сўзлар пайдо бўлган, масалан, рус тилида: кукушка, гавкать, гципеть, шипение; ўзбек тилида: царға, шаршара, каклик, чумчуқ, миёв, миёвламоқ. Лекин бундай сўзлар тилда жуда оз. Тилдаги кўпчилик сўзларнинг пайдо бўлишини бу назария орқали изоҳлаб бўлмайди. Табиатда товуш чиқармайдиган нарса ва предметлар- нинг сони товуш чиқарадиганларига нисбатан кўп эканлиги маъ- лум. Шундай бўлгач, товуш чиқармайдиган нарса ва предметларга ном қаердан олиб қўйилган?— деган табиий савол туғилади.
ч.
Товушга тақлид назарияси тўғри бўлса, унда ибтидоий жамиятда яшаётган қабилалар тилида бундай усул билан пайдо бўлган сўзларнинг сони фан ва техникаси ривожланган халқларнинг тилидагига нисбатан кўпроқ бўлиши керак эди. Ле- кин сўнгги йилларда Австралия ва Жанубий Америкада топила- ётган, ибтидоий формацияни бошидан кечираётган қабилалар ти- лида ўтказилган тажрибалар шуни кўрсатадики, бу тилларда то- вушларга тақлид қилиш йўли билан пайдо бўлган сўзлар ривож- ланган тиллардагига нисбатан бирмунча кам. Бундан ташқари, табиатдаги бақириқ-чақириқларга, шовқин-суронларга тақлид қилиш учу^Г" ўта ривожланган нутқ органи зарур. Одамсимон маймунларнинг тараққий қилмаган ҳиқилдоғи эса турли товуш- ларга тақлид қила олмас эди. Демак, товушга тақлид назарияси тилнинг пайдо бўлиши масаласини ҳал қилолмайди. Бу назария тил билан тафаккур бирлигига зид бўлган назариядир.
Ундов назарияси. Тилнинг пайдо бўлиши ҳақида кенг тарқал- ган иккинчи фикр ундов назариясидир. Бу назария ҳам қадим замонлардан бизгача етиб келган бўлиб, унинг асосида ҳам ҳай- вонларнинг бақириқ-чақириқлари ётади. Бу назария бўйича ибти- доий одамлар ҳайвонларнинг бақириқ-чақириқларини ўрганиб олиб, улар орқали ўзларининг ички кечинмаларини, ғам-аламла- рини ифода қилганлар. Бундай сўзларга, одатда, оҳ, уҳ каби ун- дов сўзларни мисол қилиб кўрсатадилар. Тилдаги бошқа сўзлар эса ана шу сўзларнинг комбинацияларидан келиб чиққан деб тушунтирилади. Француз олими Жан Жак Руссо (XVIII аср) ҳам шу фикрни қувватлайди.
Дунёдаги барча тилларда бундай элементлар мавжуд. Улар асосида турли сўзлар ясалиши мумкин: рус тилида: охать, ухать; ўзбек тилида: уфламоқ, каби. Лекин бундай сўзларнинг миқдори шу қадар камки, тилдек мураккаб ҳодиса ана шу йўл билан пайдо бўлган дейиш бу масалани жуда соддалаштириб юборади. Бун- дан ташқари, бу назария тилнинг ижитмоий ҳодиса эканлигини рад этади. Бинобарин, мазкур назарияни қабул қилиш тилнинг асосий функциясини инкор қилиш демакдир. Одамларнинг ички кечцнмаларини изҳор қилишлари ҳамма вақт тингловчининг бў- лишини тақозо қилмайди. Ваҳоланки, тилнинг яшаши ва ривожла- ниши жамият билан узвий боғлиқдир: жамият бор жойдагина тил бор, тил бор жойда жамият бор.
Тақлидий овоз ва ундов назариялари, асосан, психофизиологик планда сўзлашиш механизмининг келиб чиқишини ўрганишни биринчи даражали масала сифатида кўндаланг қилиб қўйди. Со- циал факторларни ҳисобга олмаслик тилнинг келиб чиқиши маса- ласига скептик муносабатда бўлишга олиб келди. Бунда биоло- гик томонга ҳаддан ортиқ аҳамият бериб, одам ва кишилик жамиятининг пайдо бўлиши ҳисобга олинмади.
Меҳнат қийқириқлари назарияси. Бу назарияни XIX асрнинг 70- йилларида француз философи Л. Нуаре яратди.
Унинг қайд қилишича, тйл инстинктив қийқириқлардан пайдо бўлган. Немис олими Карл Бюхер ҳам бу назарияни қувватлаб чиқди.
Турли қийқириқ ва ҳайқириқлар коллектив меҳнат фаолиятини енгиллаштиради, уни тартибга солади. Бундай қийқириқ, ҳайқи- риқлар дастлаб беихтиёр, бехосдан айтилган бўлса ҳам, кейин- чалик уларнинг баъзилари меҳнат процесси символига айланди. Бундай қийқириқлардан кишилар ҳозир ҳам меҳнат фаолиятла- рида фойдаланадилар. Лекин бундан меҳнат қийқириқлари^би- ринчи нутқ элементлари бўлган деган хулоса келиб чиқмайди. Л. Нуаре энг муҳим масала — алоқа қуроли сифатида тилга бўл-. ган социал эҳтиёжни ҳисобга олмайди.
Меҳнат қийқириқлари назарияси ундов назариясига ўхшаб кетади. Лекин бунда қийқириқ ва ҳайқириқлар кишиларнинг меҳ- нати жараёнида юз беради. Инстинктив қийқириқ меҳнат билан боғлиқ бўлса ҳам, биологик фактордиц.
Ижтимоий келишув назарияси. Бу назария XIX асрнинг иккин- чи ярмида пайдо бўлди. Бу назария бўйича, нарса ва предмет- ларни аташда одамлар ўзаро келишиб олишган. Бунинг тилнинг пайдо бўлиши билан ҳеч қандай алоқаси йўқлиги кўриниб туриб- ди. Бирор нарса тўғрисида келишиб олиш учун келишув восита- си, яъни тил керакдир. Бинобарии, бу назария тилнинг пайдо бўлишини эмас, балки тил ривожлаиишининг баъзи томонлари- нигииа тушуитириши мумкин.
Юқорида кўриб ўтилган назарияларнинг асосий камчилиги шундан иборатки, уларда тилнинг пайдо бўлиши тафаккурнинг пайдо бўлиши билан боғланмайди. Тилнинг пайдо бўлиши одам ва тафаккурнинг пайдо бўлиши масаласининг таркибий қисмидир. Тилнинг пайдо бўлиши кишилик коллективининг пайдо бўлиши билан боғлиқдир.
77-	§. Тилнинг пайдо бўлиши тўғрисида марксистик таълимот
Тилиинг пайдо бўлиши масаласи диалектик материализм асосчилари К. Маркс ва Ф. Энгельс томонидан ёритиб берилди. Ф. Эигельснинг «Маймуннинг одамга айланиш процессида меҳ- натнинг роли», «Оила, хусусий мулк ва давлатнинг келиб чиқи- ши» асарларида тилнинг пайдо бўлиши проблемасига катта эъти- бор берилди.
Тилнинг пайдо бўлишида биологик ва социал факторлар катта рольўннаган. Бундан чамаси бир миллион йил муқаддам ер юзи- да одамсимон маймунларнинг жуда тараққий қилган насли яша- ган. Бу маймунлар фанда австралопитеклар деб ном олган. Улар, одатда, ерда юрган. Олдинги оёқлари баъзи вақтларда турли нарсаларни ушлашга одатланган, яъни қўл вазифасини ўтаган. Уларпннг жағи қисқа бўлган, бу эса товушларни талаффуз қи- лишга катта имкон берган. Австралопитекларнинг топилгаи қол- диқларига қараганда уларнинг мияси катта бўлган. Бундан келиб чиқадики, улар мураккаб фаолиятга мўлжаллангандир. Одамси- мон маймунлар олдинғи оёқлари билан дастлаб тайёр предмет- лардан қурол сифатида фойдаланганлар ва кўпроқ тик юришни ўргана бошлаганлар.
Аста-секин меҳнат қуролларини уларнинг ўзлари ясай бош- лайдилар. Одамсимон маймунларнинг бу насли палеантроп (пи- текантроплар, синантроп)лар деб аталади. Бу вақтда улар тик юришни тўла ўзлаштирадилар. Тик юриш аввал одат бўлнб, сўнг- ра заруриятга айланади, шу тариқа озод бўлган қўл борган сари кўпроқ ва хилма-хил ишларни бажаради ва маймун одам^а ай- лана бошлайди.
Одамсимон маймунларнинг одамга айланиш эволюциясининг навбатдаги бўғини неандертальцлар деб номланади. Бу даврнинг хусусияти шундан иборатки, унда неандертальцлар дастлабки маъноли товуш ва товушлар бирикмасини талаффуз қила бош- лайдилар. Элементар фикрлар билан товушлар бир-бирига илк бор боғлана бошлайди. Мана шундай қилиб, одам жамият зволю- циясида буюк паллага қадам қўйди:—тил билан тафаккур шакл- лана бошлади. Кишилик жамиятининг бу икки қудратли кучи- нинг майдонга келиши меҳнат билан узвий боғлиқ бўлди.
Тахминан 40—50 минг йиллар олдин ҳозирги замон одамлари- нинг кроманьонцлар деб ном олган авлодлари пайдо бўлди. Бу одамлар ибтидоий-ижтимоий формациянинг аъзолари бўлиб, улар- нинг ҳаётида мураккаб ижтимоий меҳнат ва оилавий муносабат- лар ўрнатилган эди. Бу даврда уларда мия яхши ривожланган, нутқ тараққий этган ва мавҳум тафаккур пайдо бўлган эди.
Шундай қилиб, тилнинг пайдо бўлиши одамнинг пайдо бўлиши билан узвий боғлиқдир. Бу процессда иккита биологик фактор катта роль ўйнади: биринчиси, маймуннинг олдинги оёқлари қўл вазифасини ўтай бошлади, бу эса меҳнат қилишга имкон берди; иккинчиси, дастлаб ҳеч қандай маъно англатмайдиган товушлар- нинг аста-секин маъно кашф этишидир. Марксистик тилшунос- лик меҳнат, алоқа зарурияти тилнинг пайдо бўлишнда ҳал қилув- чи роль ўйиашини илмий асослаб берди. «Қўлнинг тараққий қи- лиши натижасида, меҳнат натижасида,— деб ёзади Ф. Энгельс,— табиат устидан бошлаиган ҳукмронлик, илгарига қараб босилган ҳар бир янги қадам сайин одамнинг билим даражасини кенгай- тира борди. Табиат буюмларида у доимий равишда янги, шу вақтгача маълум бўлмаган хусусиятларни оча борди, иккинчи то- мондан, меҳнатнинг ривожлаинши, зарурият орқасида, жамнят аъзоларининг янада яқинроқ жипслашувига ёрдам берди, чунки шунииг орқасида бир-бирларига ёрдам қилиш, биргалашмб иш- лаш тез-тез учрайдиган ҳодисалардан бўлиб қолди ва бу бпрга- лашиб ишлашнинг фойдасини англаш жамиятнинг ҳар бнр айрим аъзосн учун равшанроқ бўла борди. Қисқача айтганда, уюшган кишилар шу даражага етдиларки, уларда бир-бирларига нимани- бир айтиш эҳтиёжи туғилди. Бу эҳтиёж ўзига кераклн органни вужудга келтирди: маймуннинг тараққий қилмаган ҳиқилдоғи аста-секин, лекин тўхтовсиз модуляция йўли билан борган сари тараққий қилган модуляция учун ўзгариб турди, оғиз органлари аста-секин, аниқ равшан товушлар чиқаришга ўрганди». Хул- лас, меҳиат, тил, фикр бир вақтда ўзаро боғлиқ ҳолда пайдо бўлди. Лекин булар ичида тилнинг пайдо бўлишида меҳнат ало- ҳида роль ўйнади. Бу ҳақда Ф. Энгельс: «Аввало меҳнат, сўнгра у билан бирга бурро-бурро қилиб сўзлаш иккита энг муҳим сабаб бўлдики, бу сабаблар таъсири остида маймуннинг мияси секин- аста одам миясига айланди»,—деб ёзади. Мия ва сезги аъзола- рининг тараққий этиши, онгнинг ривожланиши мавҳум тафаккур- ни юзага келтирди. Фикрлаш фаолиятининг кучайиши, онг тарақ- қиёти эса тилнинг ривожланишига кучли таъсир кўрсатди. Фикр ва нутқ тараққиётининг такомиллашуви, ўз навбатида, меҳнатга таъсир қилиб, унинг янада ҳаракатчан ва аниқ бўлишига ёрдам берди. Меҳнат, тил ва онг орасидаги бундай муносабат ҳозир ҳам да.вом этмоқда.
Дастлабки тил жуда содда ва камбағал бўлган. У интонация ва имо-ишора билан қўшилган диффуз ҳолдаги товуш гаплардан иборат эди, булар маймуннинг қийқиришларига ўхшаш бўлган. Товушлар комплекси асосий тил бирлиги ҳисобланган. Бундай то- вушлар комплекси бир бўғинли бўлиб, товушлар аниқ фарқ қи- линмаган. Товушлар, асосан, ундош бўлиб, унча кўп эмас эди. Кишилик нутқининг аниқ бўлиши лаб ва тил орқа, оғиз ва бурун товушларини фарқли талаффуз қила бориш билан боғланган. Тил олди ва лаб товушларининг пайдо бўлиши ва уларнинг дифферен- циацияси кейинчалик юз берди. Товушлар комплекси инвентари ҳам кўп бўлмаган. Шунинг учун ҳам бир сўз турли шароитда турлн маъно ифода қилган. Бундай сўзларии такрорлаш, қўшиш сўз формаси ясашнинг асосий усули бўлган. Сўз туркумларининг шакллана бориши ва уларнинг синтактик хусусиятларга эга бўли- ши билан сўз формаларининг дифференциацияси бошланади. От
в.а феълнинг ўзаро қарши қўйилиши, олмош ва ёрдамчи сўзлар- н.инг ҳосил бўлиши, лексик-грамматик категорияларнинг шаклла- ниши грамматик қурилишнинг юзага келишига олиб келди. Фоне- тик ва грамматик қурилиш, луғат состави тил структурасини ташкил қилади.
78-	§. Тилларнинг тараққиёти. Тил тараққиётининг дифференциации ва интеграция процесси
Кишилар ибтидоий жамиятнинг дастлабки даврларидаёқ тў- да-тўда бўлиб яшаганлар. Булар уруғ деб ном олган. Уруғ киши- лар жамиятининг энг кичик, оддий ҳамда қадимий уюшмасидир. Уруғ турли сабабларга кўра бўлиниб кетади: қариндош уруғлар пайдо бўлади. Бир нечта қариндош уруғ қабилани ташкил қила- ди. Бундай уюшмаларнинг ўз тили, алоқа воситаси бўлган. Ф. Эн- гельс бу ҳақда шундай деган эди: «Қабиланинг айрим, ўзига хос Оиалектик (шеваси) бор. Ҳақиқатда қабила демак — аслда диа- лект демакдир»1.
Давр ўтиши билан қабила аъзолари кўпайиб, кенгроқ терри- торияга тарқала бошлайдилар. Бошқа территорияларга ажралиб кетган қариндош қабилалар маълум ижтимоий-иқтисоДий шароит- ларда бир тилнинг турли диалектларида сўзлашувчи қабилалар уюшмасига — қабилалар иттифоқига бирлашадилар. Қабила ит- тифоқларининг умумий тили бўлади, лекин бунда айрим қабила тиллари қабила иттифоқи тилига нисбатан диалект ёки шева ҳолатида бўлади. Қариндош қабилалар иттифоқи халқни ташкил қилади. Халқнинг ташкил топишининг иқтисодий базаси — капи- тализмгача бўлган ишлаб чиқариш муносабатларидир.
Айрим қабилалар иттифоқига фақат қардош қабилалар эмас,
 ■
1 Ф. Энгельс. Оила, хусусий мулк ва давлатнинг келиб чиқиши. Тошкент, 1956, 103- бет.
бошқа қабилалар ҳам кирган. Ф. Эигельснинг қайд қилишича, «халқ эмас, территория бўлииган». Қабилалар иттифоқлари ўр- нига тсрриториал бўлинишга асосланган давлат тузуми пайдо бўлади. Масалан, Европада грек, эски француз, қадимги рус ва бошқа халқлар ташкил топади.
Қадимги рус халқи (элати) шарқий славян қабила^арининг бирлашуви билан юзага келди. 882 йилда Новгород князи Олег Киевни эгаллади ва уни Киев Руси давлатининг пойтахти қилди. Қиев Руси қўшни қабила ва давлатлар билан бўлган оғир ку- рашларга бардош бериб, ўз давлати ва маданиятини яратди, бу шарқий славян қабилаларининг ўз умумий тилига эга бўлган яго- на халқ (элат)—қадимги рус халқи бўлиб уюшишини таъмин- лади.
Халқ кишиларнинг тарихий уюшмаси сифатида территория, маданият, тил бирлигини тақозо қилади. Унинг пайдо бўлиши иқ- тисодий ва давлат тузуми асосига кўра турлича бўлиши мумкин. Қадимги миср, қадимги хитой халқ (элат)лари тарихий жиҳатдан биринчи халқлар бўлган. Улар қулдорлик жамиятида ташкил топ- ди. Феодализм жамиятида қадимги рус, француз халқлари юзага келди. Узбек халқи XI—XII асрлардан бошлаб шакллана бош- лайди.
Умумий территория турли қабила кишиларининг биргаликда яшашлари учун шароит яратади. Умумий маданият ва умумий тил шакллана боради. Лекин феодализм учун умумий давлат ва умумий тил билан бирга территориал диалектлар ҳам характерли эди.
Демак, тил бу даврда, бир томондан, қатор бир-биридан фарқ қилувчи диалектлар сифатида намоён бўлса, иккинчи томондан, уларни бир-бирига яқинлаштирувчи етакчи иқтисодий ва маданий марказ тили сифатида намоён бўлади.
Диалектлар, маҳаллий тиллар уруғчилик давридан бошлаб капитализмгача сон жиҳатидан кўпайиб боради. Аввал бир қаби- ла иттифоқига кирган тиллар марказдан узоқлашган сари улар- даги диалектал фарқ орта боради ва охири бу диалектал фарқлар янги тил пайдо бўлиши учун асос бўлади: миқдор ўзгариши си- фат ўзгаришига олиб келади ,
Янги-янги диалект ва тилларнинг пайдо бўлишида икки фак- тор ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлди: вақт вамасофа. Вақт ўтган сайин масофанинг кенгая бориши янги диалект ва тиллар пайдо бўлишига олиб келади.
Диалектлар сонининг кўпайиши ва улар асосида янги-янги тилларнинг вужудга келиши тил тараққиётининг д и ф ф е р е н- ц и а ц и я процессини ташкил қилади. Демак, дифференциация деганда тилларни диалектларга парчаланиши тушунилади, бир тилга мансуб диалектларнинг миқдор томондан ортиб бориши англашилади.
Тйлнинг диалектдан фарқи шуки, тил бутун бир халққа хиз- мат қилади, диалект эса халқнинг бир группасигагина тааллуқли- дир. Шу еабабдан тил кўп функцияли, ҳамма учуи умумий алоқа
воситасидир, яъни инвариант воситадир, диалект эса функция нуқтаи назаридан чегараланган бўлиб, тилнинг бир вариантини- ташкил этади.
Халқ тили ёзма адабий тил формасида ҳам иамоён бўлиши мумкин, лекии унинг ҳамма диалектларни бирлаштириш қобилия- ти бу даврда анча ожиз ва таъсир кучи кам бўлади.
Жамиятнинг муайян тарихий шароитида халқлар тараққий қилиб, миллатга айланади. Миллатнинг пайдо бўлиши ва ривож- ланиши учун албатта кўп миқдордаги одамлар орасида иқти- содий муносабат бўлиши зарур. Миллатнинг асосий белгиларгг қуйидагилар: умумий территория, умумий тил, умумий маданият- ва маънавкй бирлик. Шу белгиларни ўзида мужассамлаштирган кишилар уюшмаси миллат, унинг тили эса миллий тил деб ата- лади.
«Қапитализмнинг феодализм устидан узил-кесил ғалаба қил- ган даври бутун дунёда миллий ҳаракатлар билан боғлиқдир. Бу- ҳаракатларнинг иқтисодий асоси шуки, товар ишлаб чиқариш тўла ғалаба қилиши учун буржуазия ички бозории эгаллаши ке- рак, аҳолиси бир тилда сўзлашувчи территориялар давлат йўли- билан бирлаштирилиши, бу тилнинг тараққийси ва адабиётда маҳкам ўрнашиши йўлидаги барча тўсиқлар бартараф қилиниши керак. Тил кишиларнинг энг муҳим алоқа, воситасидир; тил бир- лиги ва унинг бемалол ривожланиб бориши ҳозирги капитализмга мувофиқ келадиган ҳақиқатан эркин ва кенг савдо оборотининг,. аҳолининг ҳамма айрим синфларга эркицлик билан ва кеиг су- ратда бирлашишининг энг муҳим шартларидан бири...». «Мил- латлар—ижтимоий тараққиётдаги буржуа даврининг муқаррар' маҳсули ва муқаррар формасидир».
Демак, миллат капитализм маҳсулидир. Капитализмда май- донга келган миллатлар буржуазия миллатини ташкил этади. Ҳо- зирги вақтда Европа, Америка қитъаларидаги кўпчилик миллат- лар, масалан, француз, инглиз, испан, америка ва бошқалар буржуа миллатларидир. Капитализм тузуми шароитида миллатлар- тенг ҳуқуққа эга бўлмайди. Ҳукмрон миллат майда миллатларни ва халқларни, хусусан, мустамлака халқларини эзиш, уларнинг маданиятлари ва тилларини хўрлаш сиёсатини олиб боради. Бун- дай даврни яқин-яқинларда ўз бошидан кечирган кўпчилик Осиё ва Африка мамлакатлари бунга яққол мисолдир. Лекин ҳозирги пайтда мустамлака асоратини абадий улоқтириб ташлаган ва ташлаётган Осиё ҳамда Африка халқлари, ўз мамлакатларида халқ-демократик тузумни барпо қилган халқлар буржуазиянинг миллатчилик сиёсати оқибатларини батамом йўқ қилиб, ўз мада-: ниятларини, она тилларини эркин ривожлантириш имкониятларига эга бўлдилар ва бўлмоқдалар.
Миллатларнинг чинакам гуллаб-яшнаши ва ривожланиши со- циализм даврида рўй берди. Социализм давридаги миллатлар социалистик миллатлар деб аталади. СССР даги ҳамда халқ,
демократияси мамлакатларидаги миллатлар ана шундай миллат- лардир. Совет Иттифоқида ва халқ демократияси мамлакатлари- да миллатларнинг тенг ҳуқуқлиги таъмин этилган, демак, миллий тилларнинг эркин ва мустақил ривожланиши учун барча имко- ниятлар мавжуд.	^
Миллий тиллар, албатта, ўз адабий ёзув формасига эга бўла- ди. Миллий тилнинг бу формаси мазкур миллатнинг қар бир аъзоси учун, ҳар бир шеваси учун умумийдир. Ҳар бир миллат ўз адабий тилининг мустаҳкамланиши учун ҳаракат қилади. Унинг маданий мероси она тилида ўз аксини топади. Агар капитализмга- ча бўлган ижтимоий-иқтисодий формацияларда тиллар ва диа- лектлар сон жиҳатидан кўпайиб борган бўлса, капитализмдан бошлаб, яъни миллат ва миллий тилларнинг пайдо бўлиши билан акс тенденция юзага келади. Бу даврда диалектлар камайиб, адабий тилга яқинлаша боради. Бу процесс социализм даврида яна ҳам тезлашади. Бунга сабаб фан ва техниканинг тез суръат- лар билан ривожланиши муносабати билан радио ва телевизор- лар сонининг кўпайиши, улар орқали адабий тилда олиб бори- ладиган кундалик эшиттириш ва кўрсатувлар, газета ва журнал- ларнинг кўплаб нашр этилиши ва территориянинг ҳамма бурчак- ларига тарқатилиши, кўплаб илмий ва адабий асарларнинг нашр этилиши ва ниҳоят, олий ва махсус ўрта таълим системаларида ўқиш-ўқитиш ишларининг адабий тилда олиб борилиши, адабий тил мавқеининг кўтарилиши унинг таъсир доирасини кенгайтиради. Тил тараққиётидаги бу процесс тилшуносликда интеграция деб юритнлади. Демак, интеграция бир тилга мансуб шеваларнинг адабнй тил нормаларига яқинлашувидир. Юқорида кўриб ўтилган қабилалар иттифоқи тилининг шаклланиши ҳам тил тараққиёти- нинг и н т е г р а ц и я процессини ташкил қилади. Булардан кў- риннб турибдики, интеграция дифференциацияга нисбатан аксли процесс бўлиб, улар турли натижаларга олиб келади. Бундай процесслар тилда тасодифан юз бермайди, балки жамият тарақ- қиётига ва реал ижтимоий шароитга мувофиқ ҳолда рўй беради.
79-	§. Тилларнинг чатишуви масаласи
Ҳар бир тил ўз бошидан турли даврни ўтказади. Бирорта тилни пайдо бўлганидан бошлаб то ҳозиргача ўзича ривожланиб келяпти, деб бўлмайди. Маълумки, тил инсон билан боғлиқ. Тил ўзича ривожланмайди, унинг ривожланиши жамият билан узвий боғлиқдир.
Тил тараққиётига қўшни халқлар орасидаги турли муносабат- лар: савдо-сотиқ ва маданий алоқалар, урушлар ўз таъсирини кўрсатади. Бундай ҳодисалар баъзи тилларга кўпроқ, баъзилари- га эса камроқ таъсир этади. Масалан, ҳозирги инглиз тили луғат бойлигидаги сўзларнинг тахминан 30% гина соф инглиз сўзлари- дир, бошқалари эса роман тилларидан ва баъзи шарқ тиллари- дан ўзлаштирилган сўзлардир. Тиллар орасидаги бундай муно- сабатлар тиллар ҳамкорлиги (язьгеовне контактн) дейилади.
Тиллар ҳамкорлигида тилларнинг чатишувига катта аҳамият бе« рилади. Лекин ҳар қандай ҳамкорлик ҳам • тиллар чатишувига киравермайди. Масалан, бир тилдан иккинчи бир тилга сўз ўз- лаштирилиши тиллар чатишувига кирмайди, чунки ўзлаштирилган сўзлар тилнинг грамматик структурасига ўз таъсирини ўтказмай- ди: араб тилидан ўзбек тилига ўзлаштирилган сўзлар._бунга ми- сол бўлади.
Франциянинг XI асрда Британия оролини босиб олиши ва француз тили билан аиглосаксон тиллари орасидаги кураш нати- жаси чатишувга мисолдир. Маълумки, бу ерда ғолиблар тили бўл- миш француз тили билан мағлублар тили — англосаксон тиллари орасида узоқ вақт давом этган курашдан кейин ғолиблар ўз тили- ни йўқотиб, англосаксон тилини қабул қиладилар. Шуни ҳам ай- тиш керакки, англосаксон тили ҳам француз тилидан баъзи эле- ментларни қабул қилди.
Чатишув процессида икки ҳодиса юз берадн: субстрат ва суперстрат (Бу сўзлар латинча бўлиб, биринчиси «таг қат- лам», иккинчиси эса «устки қатлам» деган маъноларни англата- ди). Ҳар иккала тушунча мағлуб тилнинг ғолиб тилдаги элемент- ларидир. Агар мағлуб тилнинг элементлари ғолибтилнинг фонетикт грамматик системаларини бузиб, унга актив таъсир қилган бўл- са, унда субстрат ва суперстрат ҳодисалари рўй беради.
Субстрат юз берганда келгиндилар тили маҳаллий тилни сиқиб чиқаради ва ишлатилишдан чиқиб кетаётган тил келгиндилар ти- лига сезиларли таъсир кўрсатади.
Суперстрат ҳодисасида эса келгиндилар тили маҳаллий тил билан курашиб, унга сезиларли даражада таъсир ўтказади, ле- кин уни сиқиб чиқармайди. Бунга Британия оролининг норманлар томонидаи'босиб олиниШи ва норман тилининг инглиз тилига кўр- сатган таъсири мисол бўла олади.
Субстрат билан суперстратни шартли равишда қуйидагича кўрсатиш мумкин:
тил А , тил Б	-
	 —	=	Аб	—	субстрат.
келгинди маҳаллии
тил А , тил Б „
	 —	=	Ба	—	суперстрат.
келгинди маҳаллии
Лекин тилдаги бу ўзгаришлар кескин, тўсатдан содир бўл.май- ди: тилда революция бўлмайди, тилдаги ўзгаришлар аста-секии. эволюцион йўл билан амалга ошади. Шу билан бирга, тил тарақ- қиётида турғуилик ҳам бўлмайди, у доимо ривожланишдадир.
80-	§. Миллий тилларнинг шаклланиши ва тараққиёти
Юқорида кўриб ўтганимиздек, миллий тилларнинг пайдо бўли- ши миллатнинг пайдо бўлиши билан узвий боғлиқдир.
Ижтимоий ва тарихий категория бўлмиш миллат капитализм билан бирга пайдо бўладн ва тараққий этади. Капитализм жара- •ёнида пайдо бўлган буржуазия миллати антагоиистик синфлардан ташкил топади. Социалистик тузумда ҳам миллат синфлардан ташкил топади, лекин бу синфлар антагонистик характерда бўл- майди. Синфсиз жамият фақат коммунистик жамнятдагина бў- лади.
Миллат ва миллий тилларнинг пайдо бўлиш процесси турли халқларда турлича ва турли вақтда содир бўлди.
Қаерда феодализм тузуми емирилиб, капиталистик системага ўтилган бўлса, шу ерда миллат ва миллий тил ҳам пайдо бўла ■бошлади.
Қ. Маркс ва Ф. Энгельс миллий тиллар уч йўл билан пайдо бўлиши мумкинлигини айтиб ўтганлар.
1.	 Миллий тил пайдо бўлгунга қадар мавжуд бўлган бирор диалект миллий тил даражасига кўтарилади. Бунга ҳозирги француз тилини мисол қилиб кўрсатиш мумкин. Бу тилнинг асо- сида Париж ва унинг атрофида кенг тарқалган Иль-де-Франс диалекти ётади. 1539 йилда Франциска I нинг буйруғи билан ана шу диалект Франциянинг ягона давлат тили деб эълон қилинди.
2.	 Миллий тил чатишув йўли билан ҳосил бўлади. Бунга инг- .лиз тили мисол бўла олади.
Инглиз тили ўз бошидан асосан уч даврни ўтказган: биринчи давр қадим замонлардан то XI асргача бўлган давр. Бу даврда англлар, сакслар ва ютлар Британияни босиб олиб, маҳаллий кельт (ҳозирги шотландлар, ирландлар ва уэлзларнинг қадимий авлодлари) қабилаларини Бретань ярим оролига ҳайдаб, ўзлари Британия оролига ҳукмрон бўлиб олганлар. IX—X асрларда анг- лосакслар ва данияликлар орасида урушлар бўлиб ўтади ва бу урушда данияликлар енгиб, англосаксларга қўшилиб, чатишиб кетадилар.
Иккинчи давр XI—XV асрларни ўз ичига олади. Бу давр нчида норманлар Британияни босиб олиб, ҳукмронликни ўз қўлларига оладилар. Улар француз тилида гаплашар эдилар. Англосакслар эса герман тилида сўзлашардилар. Бу икки тил орасида узоқ вақт кураш бўлиб, оқибатда маҳаллий тил енгиб чиқади, лекин фран- цуз тили англосакслар тилига маълум даражада ўз таъсирини кўрсатди. Жумладан, инглиз тили тарихида содир бўлган «унли- ларнинг буюк силжиши» француз тили супсрстрати билан изоҳ- ланади.
Учинчи давр XVI асрнинг охирига тўғри келади. Бу даврда англосакс тили ва француз тили орасидаги чатишув процесси ту- габ, миллий инглиз тилининг барпо бўлиш даври бошланади. Инглиз миллий тилининг шаклланиши Вильям Шекспир номи билан боғлиқдир.
3.	 Миллий тил диалектларнинг мужассамлашуви билан ҳосил бўлади. Бу йўл билан рус ва ўзбек миллий тиллари шаклланди. XVI—XVII асрда Москва давлатииинг пайдо бўлиши билан Мос- ква диалекти асосида рус миллий тили шакллана бошлайди. Москва ўша даврларда шимол ва жануб диалектларининг тута- шадиган маркази эди.
Узбек миллий адабий тили қарлуқ-чигил-уйғур диалекти асо- сида шаклланди. Бу диалект Тошкент, Фарғона, Самарқанд-Бу- хоро шеваларини ўз ичига олади. Узбек миллий адабий тилининг шаклланишида қипчоқ ва ўғуз шеваларининг ҳам иштироки бор. Ҳозирги ўзбек адабий тилининг нормалари фонетик жиҳатдан Тошкент шевасига ва морфологик жиҳатдан Фарғона шевасига асосланган.
Миллий тилларнинг шаклланишида ва ривожланишида бадиий сўз усталари, ёзувчи ва шоирларнинг роли жуда катта. Масалан, рус миллий адабий тилининг шаклланиши ва ривожланишида М. В. Ломоносов, Д. И. Фонвизин, Н. М. Карамзин, А. И. Крилов,
A.	 С. Грибоедов, А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов, Н. В. Гоголь,
B.	 Г. Белинский кабиларнинг роли катта бўлди. Бунда, айниқса, рус адабий тилининг асосчиси бўлмиш А. С. Пушкиннинг хизма- ти алоҳида ўрин эгаллади. Узбек миллий адабий тилининг шакл- ланиши ва ривожланишида эса Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий, Абдул- ла Қодирий, Садриддин Айний, Ғафур Ғулом, Ойбек, Абдулла Қаҳҳор, Миртемир каби йирик адибларимизнинг ижодий фаолия- ти муҳим аҳамиятга эга бўлди.
81-	§. Миллатлараро ва халқаро алоқа тиллари
Дунёда 3000 га яқин тил мавжуд бўлса, шундан 300 га яқини ўз ёзувига эга. Бундан 200 га яқини бир миллиондан ортиқ аҳо- лиси бўлган халқлар учун хизмат қилади. Булар ичида хитой, инглиз, рус, испан, ҳинди ва урду, япон, немис, араб, португал, франдуз каби тиллар жаҳонда знг кўп тарқалган тиллар ҳисоб- ланади. Лекин бу тилларда гаплашувчи кишиларнинг сони шу миллат аъзоларининг сонига тўғри келавермайди. Масалан, хитой тилида, асосан, шу миллат вакиллари сўзлашади. Инглиз, испан, рус тилларида эса шу миллатлардан ташқари кўпгина бошқа миллат вакиллари ҳам гаплашади. Лекин айрим тилларнинг, ма- салан, инглиз ва рус тилларининг кенг тарқалиш сабаби бир хил эмас. Инглиз тилининг кенг тарқалиши Англиянинг колонизатор- лик сиёсати билан боғлиқ бўлса, рус тилининг тарқалиши унинг миллатлараро алоқа воситасига айланиши, фан ва техника, мада- ният ва санъатда юз берган оламшумул ўзгаришларни биринчи манбадан ўрганишга бўлган қизиқишнинг жаҳон бўйлаб ортиб бориши, умуман, рус тилини ўрганишга бўлган эҳтиёжнинг тобора кенгайиб бориши билан изоҳланади.
Жаҳонда энг кўп тарқалган тиллар билан бир қаторда кам тарқалган тиллар ҳам мавжуд бўлиб, булар қабила ёки элат аъзо- ларининг алоқа воситаси ҳисобланади. Масалан, Доғистонда бот- лих тили Ботлих ва Миарсу овулларида, гинух тили Цинтин районининг Гинух овулида яшовчи аҳолининг тили ҳисобланади.
Гинухлар ҳаммаси бўлиб 200 киши атрофида. Буларнинг кўпчили- ги авар тилини ҳам билади.	(
Тилнинг ижтимоий моҳияти унинг ёзма адабий формага эга бўлиши билан кеигайиб боради. Бевосита алоқа билан бир қатор- да турли адабиётлар, вақтли матбуот, радио ва телевидение ка- билар ҳам тилнинг тарҳалишида асосий факторлардан ҳисобла- нади. Тилнинг тарқалиши эса унинг ҳўшимча функция бажари- шига олиб келади. Мана шу асосда миллатлараро ва халқаро алоқа тиллари юзага келади.
Миллатлараро алоқа тили турли миллат, элат вакиллари ўр- тасида алоқа қилиш учун хизмат қилади. Бундай тилнинг юзага келиши турли халқлар ўртасида, айниқса, кўп миллатли мамла- катларда ўзаро алоқа қилиш эҳтиёжи билан боғлиқ. Масалан, ўзбек тили Узбекистон ССР да яшовчи ўзбеклар, тожиклар, уй- ғурлар, татарлар, қорақалпоқлар, туркманлар ва бошқалар учун мана шундай тил вазифасини бажармоқда.
Мамлакатимизда кишиларнинг янги тарихий бирлиги — совет халқи юзага келди. Рус тили Совет Иттифоқида яшовчи барча халқларнинг миллатлараро алоқа тилига айланди.
Миллатлараро алоқа тили билан бир қаторда янада кенг диапазонли ва янада кеигроқ вазифаларни бажарувчи тиллар ҳам пайдо бўлди. Булар халқаро алоқа тилларидир. XVII—XVIII асрларда испан, француз ва немис тиллари, XIX асрда инглиз тилн, XX асрда рус тили жаҳонда кенг тарқалди. Булар П. Н. Де- нисов ва В. Г. Костомаровларнинг кўрсатишича, XX асрнинг та- рихнй категорияси сифатида илмий-техник тараққиётда муҳим факторга айланди. Ҳозир жаҳонда инглиз ва рус тиллари алоҳи- да роль ўйнамоқда.
Тилшунослик бу типдаги жаҳон тилларидан бошқа қуйидаги тип тилларцинг мавжудлигини ҳам қайд қилади.
Хитой портларида «пижин-инглиш» тили порт ходимлари ва бошқа давлатлардан келган сув кемалари матрослари орасида алоқа воситаси бўлиб хизмат қилади. Бу тил бузиб айтиладиган инглиз тили лексикаси билан хитой грамматикасидан ташкил топган. Масалан, инглиз тилида р1§еоп сўзи «каптар» маъносида ишлатилади, «пижин-инглиш» тилида эса бу сўз ҳар қандай пар- рандани англатади. Магу сўзи инглиз тилида исм — атоқли от бў- либ, аёлларга кўп қўйилади, «пижин-инглиш»да эса бу сўз уму- ман аёллар маъносида қўлланади ва ҳоказо.
Урта денгиз портларида «сабир» тили «халқаро тил» ва- зифасини ўтайди. Бу тил француз, испан, итальян, грек ва араб тиллари элементларидан ташкил топган.
Тарихда айрим тилларни ижтимоий ҳаётнинг баъзи соҳаларида халқаро алоқа тили вазифасида қўллаш ҳоллари бўлгаи. Масалан, Урта асрларда Европада фан тили сифатида латин тили қўллан- ган. Шарқда эса бу вазифани араб, форс тиллари бажаргаи.
Араб ва форс тиллари маҳаллий тиллар, жумладан, ўзбек тили луғат составида, латин тили илмий терминологияда чуқур из қолдирди. Илмий адабиётларда латинча терминларнинг кўплаб учраши ҳам шу билан изоҳланади. Ҳозирги вақтда ботаника, зо- ология, медицина, фармакология фанларида латинча номлар хал- қаро номенклатура вазифасини ўтайди.
82-	§. Халқаро сунъий тиллар
Юқорида қайд қилинганидек, халқаро тил масаласи ҳамма вақт актуал масала бўлиб келди ва ҳозир ҳам шундай бўлиб қолмоқда. Шу муносабат билан азалдан олимлар халқаро алоқа воситаси сифатида сунъий тил яратиш тўғрисида бош қотириб келадилар. Бундай тиллар фақат XIX аср охирида пайдо бўла бошлади.
1880 йилда Германияда И. М. Шлейер томонидан яратилган «воляпюк» номли тилнинг проекти эълон қилинди. 1887 йилдаэса Польшада врач-полиглот Заменгоф томонидан яратилган «эспе- ранто» тили пайдо бўлди. У тез орада турли мамлакатларга тар- қалди. Дастлаб бу тил билан марка йиғувчилар (филателистлар), нумезматлар (танга пул йиғувчилар), спортсменлар, коммерсант- лар, кейинчалик философлар, филологлар ва ҳаттоки ёзувчилар ҳам қизиқиб қолдилар. Эспераито тили дарсликлари кўплаб нашр қилина бошлади. Бу тилда халқаро конгресс ва конференциялар ўтказилмоқда. 25 радиостанция эшиттириш олиб бормоқда, жур- нал ва газеталар нашр қилинмоқда. Баъзи адабий асарлар бу тилга таржима қилинди, баъзи ёзувчилар эса бу тилда адабий асарлар ҳам яратдилар. Лекин бу асарларнинг бадиий қиймати йўқ даражада, чунки сунъий тиллар табиий тиллардан фарқли ўлароқ стилистик воситалардан холидир. Лоидондаги эиг йирик эсперанто "кутубхонаси 30 мингдан ортиқ номдаги китоб фондига эга. СССРда эсперанточилар уюшмаси 1921 йилдан буён мавжуд.
Эсперанто 16 грамматик қоида ва қирққа яқин суффикс ва предлогга эга. Ҳар бир сўз қандай ёзилса, шундай ўқилади. Ҳар бир фонемага бир латин ҳарфи мос келади. Урғу доимо сўзнинг охирги бўғинидан олдингисига тушади. Сўз ўзгариши, форма яса- лиши, сўз ясалиши агглютинация усули билан амалга оширилади. Сўз туркумлари форма ясовчи суффикслар орқали ажратилади. Масалан, сўз о билан тугаса (ра!го — ота), от туркумига, а би- лан тугаса (реПса—бахтли), сифат туркумига, е билан тугаса (ра!ге — оталарча), равиш туркумига хос бўлади. Кўплик } суф- фикси, келишиклардан тушум суффикси, қолганлари предлог ор- қали кўрсатилади. Сўз ясалиши суффикслар ва приставкалар орқали амалга оширилади. Бир ўзакдан 20 дан тортиб 60 гача сўз ясаш мумкин.
Халқаро сунъий тил ўз системасининг баъзи афзалликларига қарамай, кишиликнинг полифункционал тили вазифасини бажара олмайди. У табиий миллий тилларга нисбатан иккиламчи, ёрдам- чидир. Бу тилда гаплашувчиларнинг сони чегараланган. Булардан ташқари, сунъий тилларнинг асосий камчилиги — уларнинг ри- вожланмаслигидир; бу тилни она тили деб ҳисоблайдиган жами- ятнинг йўқлигидир. Агар табиий тиллар табиий равишда эволю- дия йўли билаи доимо ривожланиб турса, сунъий тиллардаги ҳамма янгиликлар сунъий равишда амалга оширилади. Ана шу сабабларга кўра бундай тиллар ҳеч қачон халҳаро тил вазифаси- ни ўтай олмайди. Табиий тиллар ижтимоий жиҳатдан ҳар ҳандай сунъий тиллардан ўз хусусиятлари билан устун туради. Биринчи- дан, халқаро алоқанинг табиий тилларини юз миллионлаб киши- лар ёшликдан ҳеч қандай қўшимча тадбирларсиз эгаллаб боради, иккинчидан, бу тилларда асрлар давомида яратилган адабиётлар мавжуд, учинчидан, бу тиллар бошланғич, ўрта, олий мактаблар тили бўлиб, бу ўқув юртлари кўп асрлик традицияларга эга, тўртинчидан, бу тилларда бошқа мамлакатларда ҳам миллион- миллион кишилар алоқа қилади, бешинчидан, жамият бу тиллар- ни ўқитишда маълум тажриба орттирди, бу тилларда кўплаб ўқув ва махсус адабиётлар нашр қилингаи. Бундай тилларнинг ижти- моий базаси анча кенг бўлиб, у юз миллионлаб кишиларни ўзида бирлаштиради.
Ҳақиқий халқаро тил бирор табиий миллий тил асосида пайдо бўлади. Лекин бундай тилнинг пайдо бўлиши учун маълум тари- хий шарт-шароит бўлиши лозим. Бундай тил бутун дунёда социа- лизм ғалаба қилгандан кейингина содир бўлиши мумкин. Бундай тил буйруқ йўли билан киритилмай, балки миллатларнинг эркин иродаси билан майдонга келади.
83-	§. Рус тили — миллатлараро алоқа тили
Л. И. Брежнев шундай деган эди: «Бизнинг мамлакатимизда социалистик қурилиш йилларида кишиларнинг яиги тарихий бир- лиги — Совет халқи вужудга келди. Биргаликда қилинган меҳ- натда, социализм учуи курашда, социализмни ҳимоя қилиш учун олиб борилган жангларда синфлар ва социал гуруҳлар, миллат- лар ва элатлар ўртасида янги, гармоник муносабатлар — дўстлик ва ҳамкорлик муносабатлари пайдо бўлди. Бизнинг кишиларимиз марксча-ленинча идеологиянинг муштараклиги, коммунистик жа- мият қуришдаги юксак мақсадларнинг муштараклиги билан жипс- лашган. Кўп миллатли Совет халқи ана шу монолит жипслигини ўз меҳнати билан, Коммунистик партия сиёсатини якдил маъ> қуллаши билан намойиш қилмоқда».
Ҳозирги вақтда бизнинг мамлакатимизда 130 га яқин миллат ва элат вакиллари яшайди. Шунинг учун ҳам бизнинг мамлака- тимизда миллий масаланинг ҳал қилиниши алоҳида аҳамиятга эгадир. Социализмда миллатларнинг сиёсий тенг ҳуқуқлилиги таъминланибгина қолмай, уларнинг эски тузумдан мерос қолган иқтисодий ва маданий тенгсизлиги ҳам тугатилди. «Барча Совет миллий республикалари ўзаро қардошларча ёрдамга, биринчи навбатда улуғ рус халқининг ёрдамига таяниб,—дейилади Совет Иттифоқи Коммунистик партиясииинг программасида,—ўзларида ҳозирги замон саноатини, ишчилар синфи ва интеллигенциянинг миллий кадрларини вужудга келтирдилар, шаклан миллий, мазму- нан социалистик маданиятни ривожлантирдилар. ...Тенг ҳуқуқли халқларнинг ихтиёрий асосларида ягона кўп миллатли давлат- га — Совет Социалистик Республикалари Иттифоқига бирлашувц ва жипслашуви, уларнинг давлат, хўжалик ва маданий қурилиш- да мустаҳкам ҳамкорлиги, қардошларча дўстлиги, улар экономи- каси ва маданиятининг равнақ топиши ленинча миллий сиёсат- нинг энг муҳим якунидир».
Октябрь революцияси ҳамма миллатларнинг экономикаси, фани ва маданиятини бирдай гуллаб-яшнаши учун барча имко- ниятларни яратди. Бундай шароитда СССР да тил сиёсати маса- ласи алоҳида аҳамият кашф этди. Совет Иттифоқи Коммунистик партиясининг программасида СССР халқлари тилларининг бундан буён ҳам эркин ривожланиб бориши, СССР нинг ҳар бир граж- данига хоҳлаган тилида гапириши, ўз болаларини хоҳлаган ти- лида тарбиялаши ва ўқитиши учун тўла эркинлик берилиши, у ёки бу тилни ишлатишда ҳеч қандай имтиёз чеклаш ёки мажбур қилишларга йўл қўйилмаслиги алоҳида қайд этилади. Халқлар- нинг қардошларча дўстлиги ва ўзаро ишончи шароитида миллий тиллар янада гуллаб камол топади. Ҳар бир тил бошқа тиллар- дан ўз эҳтиёжига яраша сўзлар ўзлаштиради.
Рус тили ўзининг лексик ва грамматик тузилиши, ёзма ва оғзаки нутқ шаклларининг турли-туманлиги, услублари ва маъно қирралари жиҳатидан беҳад бой тилдир. У бошқа тилларнинг, жумладан,ўзбек тилининг тараққиётига самарали таъсир кўрса- тиб келяпти. Ш. Р. Рашидов шундай ёзади: «Айни вақтда рус тили бошқа кўпгина миллий тилларни бойитиш ва ривожланти- ришга катта таъсир ўтказиб келди ва ҳозир ҳам ўтказмоқда, уларнинг луғат фондиии тўлдириб, лексик имкониятларини кенгайтирмоқда.
Рус тили революцион тафаккурни, илғор ижтимоий фан ва демократик маданиятии ривожлантиришда, халқларни маънавий жиҳатдан’ бир-бирига яқинлаштиришда буюк роль ўйнайди». Бой ва мукаммал рус тили миллий тилларнинг, шу жумладан ўзбек тилининг русча ва интернационал сўзлар ҳамда ижтимоий-сиёсий, илмий-техник терминлар билан бойишида муҳим манба бўлиб қолди. Бундай сўзлар СССР миллатлари тилларининг луғат сос- тавидан мустаҳкам ўрин эгаллади. Бундай сўзларга коммунизм, колхоз, радио, совет, комсомол, самолёт, паровоз, трамвай, аги* татор каби сўзларни киритиш мумкин.
Узбек тили луғат бойлигига рус тили орқали кирган сўзлар- нинг баъзилари дунёдаги кўпгина тилларда товуш томони деярли ўзгартирилмай ишлатиладиган халқаро терминлардир. Булар интернационал сўзлар бўлиб, умумий лексик фондни ташкил қи- лади. Бу сўзлар турли соҳаларга: сиёсий-ижтимоий соҳага: ком- мунистик, партия, революция, диалектика, демократия; саноатга:
транспорт, энергетика, станок, индустрия; қишлоқ хўжалигига: агроном, бригада., агротехника, трактор, ирригация; илмий ва тех- ник терминологияга: математика, физика, теорема, кафедра, раке- та, академия, грамматика, фонетика, ботаника; адабиёт ва санъатга: опера, поэма, театр, роман, проза, кантата, оркестр; ҳарбий иш ва спортга: маршал, генерал, майор, футбол, гимнас- тика, финал; савдога: банк, магазин, буфет; турмушга:	тарелка,
стол, шкаф ва бошқа соҳаларга оид.
Рус тили бошқа тилларнинг ривожланиш манбаи бўлиш би- лан бир қаторда ўз зиммасига яна бир вазифани қабул қилди. «Рус тили амалда СССР даги барча халқларнинг миллатлараро алоқа ва ҳамкорлик қилишида умумий тил бўлиб қолди»1. Бу жа- миятимиз тараққиётининг объектив қонуниятидир;Миллатлараро алоқа тилисиз миллий республикалар ва ўлкалар ўртасида дўс- тона муносабатлар ўрнатиш мумкин эмас. Узаро алоқа ва итти- фоқ ўрнатмасдан туриб, Совет Иттифоқининг ягона давлат плани- га мос келадиган иқтисодий, сиёсий, маданий тараққиётига эр'и- шиш мумкин эмас. Иттифоқимиздаги барча миллатларнинг ҳам ишлаб чиқариш, ҳам хўжалик, ҳам маданий жиҳатдан ўзаро ало- қада бўлиши, халқимизнинг бир бутуи иқтисодий системага бпрла- шиши миллатлараро алоқа воситасининг юзага келишини тақозо қилди. Бу вазифани фақат рус тили бажариши мумкин эди.
Рус тили миллатлараро алоқа воситаси сифатида совет жа- ■ мияти монолит бирлигининг мустаҳкамланиб- боришида, СССР халқлари сиёсий, иқтисодий ва маданий ҳамкорлигининг кенга- йиши ва ривожланишида ҳамда уларнинг яқинлашувида муҳим фактор бўлиб.қолди. Рус тили образли қилиб айтганда, абадий барҳаёт Лениннинг тили бўлганлиги билан шарафлидир. Ленин мана шу тилда жаҳои меҳнаткашларини озодликка олиб чиқйш йўлларини белгилаб берди.
Рус тили жаҳонда биринчи бўлиб социализм қурган ва бутун планетамизда коммунизм ғалабаси учун курашнинг байроқдори бўлиб қолган рус миллатининг тилидир. Рус тили маданият ва донишмандликнинг, озодлик ва адолат ғояларининг туганмас хази- насидир, моддалар сирини топиш ва космосга парвоз қилиш йўли- ни очиб бераётган фаннинг, жаҳондаги энг илғор фаннинг тили- дир. Рус тили тинчлик нишонасидир, илм машъалидир, гуманизм ва тараққиётнинг олижаноб идеяларини ифодаловчи тилдир. Ит- тифоқчи республикаларнинг аҳолиси ўзаро мана шу рус тцли орқали алоқа қиладилар. Иттифоқимиздаги барча халқларнинг тилида юзага келган энг йирик асарлардан шу тил орқали бутун халқлар баҳраманд бўлмоқдалар. Рус тилига қилинган таржима миллий ёзувчининг жаҳонга танилиши учун дарвозадир. Уз нав- батида қардош халқлар ҳам рус тилининг шарофати билан жа- > ҳон маданияти хазиналарининг дурдоналаридан баҳраманд бўла- ётирлар.
Сўз боши
3
Кириш
1-	 §. Тилшунослик фани ваунинг предмети	
2-	 §. Тилшунослик ва бошқа фанлар		 ,—т—; — - .-— -
3-	 §. Тилшунослик аспектлари		
4-	 §• Тил кишилик алоқасининг энг муҳим воситаси сифатида (иС... . . .
5-	 §. Алоқанинг бошқа воситалари	,	
6-	 §. Тил ижтимоий ҳодиса сифатида  	;.....
7-	 §'. Тил ва тафаккур	  .	>.	•		
8-	 §. Тилнинг ички ҳурилиши	
Фонегика ва фонология
9-	 §. Фонетиканинг ўрганиш объекти ва вазифалари . . ,>•	
10-	 §. Талаффуз органлари ва товушларнинг артикуляцияси ........
11-	 §. Акустик фонетика ҳаҳида маълумот. Товушларнинг акустик белги-
лари 	
12-	 §. Экспериментал фонетика методлари  		
13-	 §. Нутқ товушларининг классификацияси . . ./	
14-	 §. Унли товушлар классификацияси		
15-	 §. Ундош товушларнинг классификацияси	  .
16-	 §. Нутқнннг фонетик бўлиниши	
18-	 §■ Интонацин..  	
19-	 §• Нутқ товушларининг ўзгариши	„	  .
20-	 §• Комбинатор ўзгаришлар		
21-	 §• Позицион ўзгаришлар."Редукция		
22-	 §. Товушларнинг алмашуви ’.	  .
23-	 §■ Товушлариинг фуикционал жиҳати. Асосий фонологик тушунчалар
24-	 §. Фонологня нйариялари		
25-	 §• Транскрипция				
26-	 §. Транслитерация  	  . . .
27-	 §. Орфоэпия	'	  .				
28-	 §. Тилдаги тарихпй фонетг.қ ўзгаришлар ва фонетик-фонологик қонуният-
ллр .  					
Ёзув
29-	 §.‘ Дуамнят тарихида ёзувнинг аҳамияти	
30-	 §. Ёзувнинг пайдо бўлиши	
31-	 §. Пиктография 	_	
32-	 §. Логсграфик, нероглифик ва михсимон ёзув . ,  	
33-	 §. Фрнографик ёзув	  .	.	•
34-	 §. АрфавиТ 	
35-	 §. Графика		
36-	 §. Сффография V	  •			
37-	 §. Ёзувшшг махсус турлари		
Лексикология ва семасиология
38-	 §. Лексика, лексикология ва семасиология ҳақида умумий тушунча . .
39-	 §. Тил структураейда сўзнинг ўрни 	
40-	 §.	Сўз ва тушунча	 95
41-	 §.	Сўз маънолари ўртасидаги муносабатлар	 100
42-	 §.	Омонимлар, уларнинг типлари	ва	манбалари  	 102
43-	 §.	Синонимлар ва антонимлар	  104
44-	 §.	Табу ва эвфемизмлар .  	 105
45-	 §.	Терминология	 106
46-	 §.	Фразеология	  108
47-	 ^/Этимология	  .	1.10
48-	 §. ~Тилиинг луғат состави	  111
49-	 §. Тил луғат составининг ўзгариши	 113
50-	 §. Тил луҒат состави тараққиётининг асосий йўллари	.115
51-	 §. Лексикография	 120
Сўзнинг материал структураси ва сўз ясаш
52-	 §. Сўзнинг материал структураси	 125
53-	 §. Сўз материал структурасининг ўзгариши	 128
54-	 §. Сўз ясаш . .  	    132
Грамматика
55-	 §. Грамматика ҳақида тушунча	 135
56-	 §. Грамматиканииг турлари	    135
57-	 §. Сўзнинг лексик ва грамматик маъноси	 144
58-	 §. Грамматик маъно ифода қилувчи воситалар	 146
59-	 §. Грамматик категория	  154
60-	 §. Грамматик жинс (род) категорияси	’	 158
61-	 §. Сон кат горияси	 160
62-	 §. Келишик категорияси	162
63-	 §. Замон категорияси	 164
Морфология
64-	 §. Сўз туркумлари	  ......	166
Синтаксис
65-	 §. Умумий тушунча	   175
66-	 §. Синтактик муносабатнинг турлари  	  177
67-	 §. Синтактик муносабатларни ифода қилувчи асосий воситалар	 180
68-	 §. Сўз бирикмаси	  182
69-	 §. Гап	 184
70-	 §. Гап парадигмаси	 187
71-	 §. Гапнинг актуал бўлиниши	1	188
Тилларнинг' классификацияси
72-	 §.	Қиёсий-тарихий метод	    192
73-	 §.	Тилларнинг генеологик классификациясн		 194/
74-	 §. Тилларнинг морфологик классификацияёи	’.	.	.	.	.	.	.	.	ДЭДУ
75-	 §.	Аналитик ва сйнтетик тузумдаги тнллар	'2Ц4
Тилнинг пайдо бўлиши ва ривожланиши
76-	 §.	Тилнинг пайдо бўлиши ва бу ҳақдаги турли иазарнялар	.	. .	.	.	.	206
77-	 §.	Тилнинг пайдо бўлйшн тўғрнснда марксистнк таълимот	......	209
78-	 §.	Тилларнинг тараққиэти. Тил тараққиётининг диффереициация	ва	ин-
теграцня процесси 	 .	211
79-	 §.	Тнлларнинг чатишувн масаласи	 214
80-	 §.	Миллий тилларнинг шакллаииши ва тараққиёти	 215;
81-	 §.	Миллатлараро ва халқаро алоқа тиллари . . .'	 217
82-	 §.	Халқаро сунъий тнллар  	  '219
83-	 §.	Рус тили — миллатлараро алоқа тили  	 220
Тақризчилар:
Ўзбекистон Фанлар академиясининг ҳақиқий аъзоси, филология фанлари доктори, профессор Ш. ШОАБДУРАҲМОНОВ ва филология фанлари доктори А. ШЕРМАТОВ
На узбекском язике
Садмков Абдуазим,
Абдуазизов Абдузухур,
Ирискулов Махамадавас
ВВЕДЕНИЕ В ЯЗНКОЗИАНИЕ
Учебник для студентов филологическйх 4’а'Д'льтетов университетов и педагогических институтов
Ташкент —«.Ўкитувчи» — 1981
Редактор X. Ғулсмова Бадиий редактор П. А. Бродский Техн. редактор Т. Г. Зологпилоса Корректорлар Р. Нурмуродов, Н. Шцкуроо
"ОтИи.9**1 боалДИЗ 7*1 ц !3000» т‘'
!.
. Гсалент , Ноюий
’ атАгот» зэгфли.
ИБ № 1871
Теришга берилди 18.03. 1981 й. Босишга рухсат этилди 14. 08.	1981	й.	Форг
Тип. қоғози N8 1. Кегли 10 шпонсиз Гарнитура «литературная». Юқори босма усу, Шартли б. л. 14,0+0,125 тип. форзац. Нашр. л. 15,05 + 0.144 тип. форзац.
Зак № 2373. Баҳоси 85 т.
«Ўқитувчи* нашриёти. Тошкент, Навоий кўчаси, 30, Шартиома 242 — 81.
Узбекистои ССР нашриётлар, полиграфия ва китоб савдоси ишлари Давлит комит' «Матбуот» полиграфия ишлаб чиқариш бирлашмасининг полиграфии комбивати. Тош
кўчаси, 30. 1981 й.
Полиграфкомбинат Ташкеитского полиграфического производствешюго объединени Государственного „комитета УзССР по делам издательсти, полиграфии н кннжи‘
Ташкент, ул. Навои, 30.
@ «Ўқитувчи» нашриёти, 1981. г 70100—275
С зТз-ойҒ^129-81 4Г>02000000
1 Қаранг: И. А. Бодуэнде Куртенэ. Избраннне трудн по обвдему язнкознанию. Т. 1, М., изд. «Наука», 1963, стр. 41—46.
3Б. А. Серебренников. 06 относительной самостоятельности развития язика. М,, изд. «Наука», 1968,стр, 11—12,
1- ҳаёт; 2- ўлим; 3- ба.хт; 4- чаққонлик; 5- уруш; 6- тинчлик; 7- тинчлик битими тузмвқ; 8- дўст- лик; 9- муҳаббат; 10- диққат, эшитмш; 11- хавф; 12- сергаклик; 13- сигиниш.
<" ■ 1
1 Совет Иттифоқи Коммунистик партиясининг программаси, Тошкент, 1961,
117- бет.