ЎЗБЕКИСТОН   РЕСПУБЛИКАСИ   ФАНЛАР АКАЦЕМИЯСИ  ТАРИХ   ИНСТИТУТИ
ҚАҲРАМОН   РАЖАБОВ
БУХОРОГА ҚИЗИЛ АРМИЯ БОСҚИНИ ВА УНГА КДРШИ КУРАШ:
ТАРИХ ҲАҚИҚАТИ
(1920-1924 йиллар)
ТОШКЕНТ «МАЪНАВИЯТ» 2002

Ушбу кИтобда босқинчи қизнл армия қисмларига қарши Бухорола 1920—1924 нилларда олиб борилган кураш, унинг гашкилотчилари, бу
ҳаракатнинг ғалаба ва мағлубияглари архив ҳужжатлари асосила таҳлил эгилади.
Рисола кенг китобхонлар оммаси учун мўлжалланган.
Масъул муҳаррир:   Д. А. Алимова, гарих фанлари доктори, профессор
Тақризчилар:	Ф. Ҳ. Қосимов, тарих фа*нлари докто-
ри, профессор
С. С. Аьзамхужаев, тарих фанлари док-тори, профессор
Р17
Ражабов; Қаҳрамон.
Бухорога қизил армия босқини ва унга қарши кураш: тарих ҳақиқати (1920— 1924 йиллар) / Масъ-ул муҳаррир: Д. А. Алимова.-^- Т.: «Маънавият», 2002.- 144 б.
Сарлавҳада: ЎзР ФА. Тарих институти.
ББК 63.3(5У—2Бухоро)
р 479260204-8	с -Маънанияг.. 2002
М 25(04)-02

Ўзбекистон Республикаси Мустақилли-пшннг 11 йиллишга бағишлайман.
Муолдиф
СЎЗ БОШИ
Ўзбекистон Республикасининг Мустақилликка эришганлиги ўзбек халқининг XX асрдаги энг жиддий ютуғи, катта ғалабаси бўлди. Барчага аёнки, биз инсоният тарихида, халқимиз тариХида ўхшаши бўлмаган мураккаб бир даврни бошимиздан кечиряпмиз. Нафақат иқтисодий турмушимизда, балю! онгу тафаккуримизда ҳам янпманиш ва ўзгариш жараёнлари кечмоқаа. Албатга, бу осон-ликча рўй бераётгани Лўқ. Мустақиллиқнинг дастлабки 10 йили мураккаб кечганлиги бунга яққол далилдир. Бу йўдда биз эскича қарашларни, одамларимизнинг онпзда совет замонасидан сақла-ниб келаётган мутелик, ҳадиксираш, чўчиш ва боқиманлалик асо-ратларини, турли зиддиятлар ва ўтиш даврига хос иқгисодий етиш-мовчиликларни, ишсизлик ва муҳтож.чикни, баъзан очиқцан-очиқ душманлик кайфиятларини ҳам енгиб, қийинчилик билан бўлса-да, олға борастганимизни ҳеч ким инкор эта олмайди.
Миллий мустақиллик ва озодлик йўли, эркин ҳаёт қуриш, де-мократик ҳуқуқий давлат ва фуқаролик жамиятини яратиш аслида мана шундай машаққатли бўлади. Бунга к\?ҳна тарихлан ҳам, яқнн ўтмишимиздан ҳам кўпдан-кўп мисоллар келтирйш мумкин.
Мустақиллик юртимизга, халқимизга ўтмишимизни англаш туйғусини юқтирди, имон ва эътиқодимизни қайтариб берди. Буюк тарихимизни холисона ўрганиб, уни бирламчи манбалар асосида кслажак авлодга етказиб бериш имконияти туғилдц. Тур-кистон истиқлоли ва тараққиёти учун курашда ўз ширин жонла-рини фидо қилган, қутлуғ қонлари билан Ўзбекистон Рссиубли-касининг. Мустақиллигига лсустаҳқам гюйдсвор тайёрлаган улуғ сиймоларнинг номларини замондошларимиз хотирасига му^ҳр-лаш ва абадийлаштариш вақти аллақачон етди.
Тариҳдан маьлумки, мустабнд совет тузуми ва коммунистик режимга, қизил ар.мияга қарши куп йиллар давомида Туркистон халқлари бир ёқадан бош чиқариб, қўлни қ>;лга бериб, ҳаёт-мамот жангларини олиб боршцди. КдрюШ нпгирма йил давом этган бу Ҳаракат совет режими даврида нотўғри талқин қилинди ва унш «босмачилик» деб тамға босилди. Аслинм олганда бу ҳаракат ишти-рокчиларининг қаҳрамонлтсчари, улардаги она Ватанга нисбатан бўлган жўшқин меҳр-муҳаббат гуйғуси, ватанпарварлик, уз халқи-ннн|- тақ/шри учун қангуриш каби хислатлар бир буюк ғоя — БУ-ТУН ТУРКИСТОННИНГ МИЛЛИЙ ИСТИҚЛОЛИ ВЛ МУСТА-ҚИЛЛИГИ ғояснда мужассамлашган эди.
Бухоро республикасидаш иетиқ-толчнлик ҳаракати (1920—1924 йиллар) \ам бутун Туркистон минтақасидаги бу ҳаракатнинг УзвиМ қисмп \исобланади. Бухороликлар қарийб беш йил дапо-

мпда қизпл армияга қарши мардларча курашдилар. Кураш шид-латли ва шафқатсиз кечди. Бироқ 1924 йилнинг охирида бухоро-ликлар вақтинча мағлубиятга учрашди.
Туркистон минтақасида миллий-ҳудудий чсгараланиш ўтка-зилгач, 1925 йиддан бошлаб ҳаракатнинг янги даври бошланди ва у айрим узилишлар билан ўн йил давом этди.
Маълумки, 20-йилларда Файзулла Хўжасв па Турор Рискулов каби давлат арбоблари ўз асарларида ушбу ҳаракат мавзусини та-рихий ҳақиқатга мос равишда ёритишга нисбатан яқинлашган эдилар. Бироқ совет тарихчилари Л. Соловсйчик, Ф. Илютко, А. Зевелёв. А. Бобохўжаев, М. Иркаев, А. Эшонов, Ҳ. Иноятов ва бошқа тадқиқотчиларнинг китобларида халқимизнинг Бухорода-ги истиқлол жанглари «босмачилик» ҳаракати тарзида талқин қилинди. Совет мафкураси ватоталитар рсжим ҳукмронлити ша-ршгпша бундан бошқача бўлиши мумкин ҳам эмас эди.
Бухоронинг сўнгги ҳукмдори амир Саид Олимхоннинг «Бу-хоро халқининг ҳасрати тарргхи» мемуарп, машҳур тараққийпар-варлар Аҳмад Заки Валидий Тўгон ва Мунаввар қорининг «Хо-тиралар» асарларида, шунингдек, муҳожирликдаги ватандошла-римиз ва хорижий гадқиқотчилар Мустафо Чўқай, Абдулла Ражаб Бойсун, Жозеф Кастанье, Фрсдсрик Бсйли, Боймирза Ҳайит, Шаҳобиддин Яссавий, Гленда Фрэзер, Али Бодомчи, Масауки Ямаучи, Хисао Коматсу, Мэри Броксап, Олаф Кроэунинг ки-тобларида Бухорцга қизил армиянинг босқини ва ундаги истиқ-лолчилик ҳаракати тўғрисида қимматли маълумотлар мавжуд.
Китобни ёзшп учун бирламчи асосий манба бўлиб Ўзбекис-тон Республикаси Марказий давлат архиБИ (Ўзбекистон МДА), Ўзбеқистон Республикаси Президенти девонининг архиви (Ўзбс-кистон РПДА), Ўзбекмстон Республикаси кино, сурат ва овозли ҳужжатлар Марказий давлат архиви, Ўзбекистон Республикаси Миллий хавфсизлик хизмати архиви, Бухоро в^шояти давлат ар-хиви (Бухоро ВДА), шунингдек, Москва шаҳридаги Россия дав-лат ҳарбий архиви (РГВА), Россиядаги энг янги гарих ҳужжатла-рини сақташ ва урганиш маркази (РЦХИДНИ) ҳз^жжатлари хиз-мат қилди. Архив фонлларидан янги тоггилган К}:'плаб хз'жжатлар шгмий истеъмолга биринчй марта кириподи. Шунингдек, китоб-ни ёзишда илгари нашр қилинган архивҳужжатлари, Бухоро шаҳ-рида ўша пайтда босилган «Бухоро ахбори» ғазетасй ва бошқа матбуот нашрларп, маҳаллий тарихчи Муҳаммад Хш Балжуво-нийнинг «Тарихи Нофеъий» асари қўлёзмаси, Парижда чоп қилин-ган «Ёш Туркисгсж» («Уак Тшк^^ит») мажмуаси, ўзимизда ва хорижда нашр қилинган бошқа тарихий адабистлардан ҳам фой-даланилди. Хуллас, асар ў)бек ва жаҳон тарихшунослигида эри-шилган тажрибалар ва сўнгги ютуқлар асосида яратилди.
Машҳ>'р тарихчи олима. устозим Раъно Едгоровна Ражағюва ўз қимматли маслаҳатларини аямадилар. Шунинглек, тарихфан-лари докторлари, профсссорлар Дилором Аъзамовна Алимова, Фарҳол Қосимов, Саидакбар Аъзамхўжаевларга бсминнат ёрлам-лари учун ўз миннатдорчилигимни бнлдираман.

] б о б .   БУХОРОДА ҚИЗИЛ АРМИЯГА ҚАРШИ ҲАРАКАТНИНГ ЙЎЛБОШЧИЛАРИ
1. БУХОРОГА ҚИЗИЛ АРМИЯНИНГ БОСҚИНИ ВЛ ЛМИРЛИК ТУЗУМИНИНГ ЛҒД.ЛРИБ ТЛШЛЛНИШИ
Шарқнинг энг қадимий шаҳарларидан бири бўлган Бу-хорои шариф нафақат ўтмишда, балки XX асрнинг би-ринчи чорагида ҳам мусулмон ҳуқуқшунослигининг тан олинган маркази эди.
Бухоро Буюк Ипак йўлининг қоқ марказида, карвон йўллари чорраҳасида. Туроннинг юрагида жойлашган ша-ҳар бўлиб, Файзулла Хўжаев таъкидлаганидек, унинг «юк-сак маданияти» ва гуллаб-яшнаган марказ эканлиги XX аср бошларида ҳам яққол сезилиб турар эди. Бухоро энг аввало илм маркази бўлиб, жуда кўплаб уламо ва фузало-ларни тарбиялаб етиштирган муқаддас маскан ҳисоблан-ган.
XX асрга оид архив ҳужжатларидан бирида ёзилишича, «Бухоро уламоларназарида энг улуғ ва шарафлик шаҳар-дир. Унинг улуғлиги ҳам ундаги мадрасалар билан улчана-дур. Шундоқки, бутун Бухоро ўлкасида 450 чоғлик мадра-са бўлиб, уларнинғ 400 таси Эски Бухорода, 2 таси Кар-манада, 2 таси Эски Чоржўйда, 4 таси Қаршида, >едан қолгагпари бошқа шаҳарлардадир. Эски Бухорода энг маш-ҳур мадрасалар: Кўкалдош, Нодир Девонбеги ҳам Мир Араблардир»1.
Бироқ Шарқцаги йирик давлатлардан бири^ҳисоблан-ган Бухоро амирлиги 1868 йилга келиб Россиянинғ ярим мустамлакасига айлангандан сўнг халқнинг тарикчилиги илгаригидан ҳам оғирлашган эди. Мамлакатдаги халққўжо-лонлари чор Россиясининг Туркистон генерал-губернатор-лиғидағи қушинлари ёрдамида бостириларди. Рус маъмур-лари амирликда катта имтиёзларга эга бўлган.
Россиядаги демократик жараёнлар, 1908 йили Туркия-да бўлған Ёш турклар инқилоби, хусусан. Петроград (ҳозирғи Санкт-Петербург)даги 1917 йил феврал инқило-бидан кейин амирлик ҳудудида жадидчилик ва ундан ўсиб
1 Махфий хатлар, «Инқцлоб», 1424, .N"11 — 12; Яширин ҳужжатлар, «Миллий тикланиш», №24, 1996 йил,  18 июн.

чиққан Ёш бухороликлар1 ҳаракати кучайди. Бухородаги жадидчилик Туркистон ўлкаси ва Хива жадидчилиги би-лан деярли бир вақгда пайдо бўлса ҳам, лекин амирликда-ги оғир вазият унинг тараққиётини тезлаштирди. Биринчи жаҳон уруши бошлангач, бу ҳаракат маърифатгГарварлик-дан сиёсий ҳаракат даражасига ўсиб чиқди. Бухоро жадид-лари мамлакатдаги тузумни ўзгартирмасдан туриб, ўз мақ-садларига етиш қийин эканлигини аччиқ тажрибада бир неча бор синаб кўришди.
Ёш бухороликлар партиясининг етакчиси Файлулла Хўжаевнутт2 кейинчалик ёзишича, Абдулвоҳид Бурҳонов (1875—1934) бошчилигидаги зски жадидларнинг фикри-ча, феврал инқилоби таъсирида амир Саид Олимхон дав-лат ишларини бошқарув соҳасида маълум даражада исло-ҳотларни амалга оширади ва бекларни назорат қилувчи халқ вакиллари муассасасини ташкил этади, деган фикрда бўлса-лар, Фитрат етакчилигидаги ёш жадидлар халқнинг ҳара-катсизлигидан фойдаланган амир Петроградцаги Мувақ-қат ҳукумат билан узоқ муддатли шартнома тузиб, мабодо ислоҳотлар ўтказганда ҳам арзимас эркинликларли бера-ди. деб ўйлаганлар.
1917 йилнинг мартида Файзулла Хўжаевнинг Бухоро шаҳридаги ҳовлисида Ёш бухороликларнинг махсус кен-гаши бўлиб, унда партияниш 50 дан ортиқ фаоллари иш-тирок қилишди. Ф. Хўжаевнинг ўзи бу кенгашда қатнаша олмагани туфайли у кенгаш аҳлининг таркиби ҳақида тўла маълумот бермайди, аммо анжуманда бўлган барча гап-лардан унинг яхши хабардор эканлиги маълум.
Кенгашда Муваққат ҳукуматга. шунингдек, ишчи ва солдат депутатлари Петроград Советига телеграф орқали мурожаатнома тайёрланган. 1917 йил 14 мартида Бухоро-дан Фшпрат' ва Мусо Йўлдошев имзолаган телёграмма
1	Ёш бухороликлар — Бухоро жалнлларининг сўл оқимидан  1910
нилда гашкил топган партия. Тараққшшарвар зиёлилар, сапдогарлар ва
шахар камбағаллари вакилларплан тузилиб, аасглаб мавжул амирлнк
тузуми лоирасида аемократик ислоҳотлар ўткачиш, конституцион мо-
нархия ўрнатнш орқали амирннмг мутлоқ қокимиятин>1 чеклаб қуйиш
тарафлори бўлган. Фнтрат, Фанзулла Хўжаев. Салриялин Айний, Аб-
лул])о\нл Бурҳонов (Мунзим), Усмон Хўжа (Усмонхўжа Пўлатхўжаев)
Ёш бухороликлариинг дастлабки ташкилотчилари зяи.
2	Файзулла Х}ткасв (1896 иил, Бухоро — 19Э8 мил. Москьа) — атоқли
лавлат ва сиёсат арбоби,  Бухоро жалидчшгик ҳаракатининг таниқш
намояндаси. Ёш бухороликлзр партияснникг асосЧнларияаЯ бири.
Фитрат (18X6 мил, Бухоро — 1938 йил, Тошкент) — Туркистон жадилчилигимшг энг танкқли намояндаси, машҳур адиб ва олим.
6

Пегрограддаги Мўваққат қукухмат раҳбарлари Г.В. Львов, А.Ф. Керенский, М.В. Родзянский, А.И. Г>-чков номига юбо-рилди. Бу телеграммада Ёш бухороликлар чоризм асорати-дан қутулган Россия халқи ва-унинг янги ҳукуматини қут-лаб, улардан «Бухорода ислоҳот қилинсин учун амирни сиқишни сўрадилар»1.
Петрограддан тезда Россиянинг Бухородаги сиёсий ва-кили (резиденти) А.Я. Миллер ва амир Саид Олимхон номига ислоҳотлар ўтказиш зарурлиги ҳақидаги телеграм-малар келади. Бироқ ислоҳог ўтказилмайди.
Бир оз муддат кутилгандан кейин Ёш бухороликлар партияси Марказий Қўмитаси янти телеграмма юборди. Бу телеграмма матнини Файзулла Хўжаев ёзиб, у Фитрат ва М. Саиджонов имзолари билан Самарқанд орқали жўна-тилган2. Петроград билан фақат ёзишмалар орқали чекяа-ниб қолмай, Марказий Қўмита у ерга ўз вакилларини ҳам юборишга қарор қилди.
Ёш бухороликларнинг расмий вакиллари Фитрат ва Усмон Хўжа (Усмонхўжа Пўлатхўжаев)" Оренбургга етиб борганда, жадидлар билан амир ўртасидаги ихтилофларни бартараф этиш учун Петрограддан махсус комиссия йўлга чиққанлигиниэшитадилар. Шундан кейин уларорқага қайг-ганлар.
Пегрораддаги Муваққат ҳухуматда ҳаи Бухородаги ис-яоҳотларга нисбатан турлича қарашлар мавжуд эди. Архив ҳужжатларининг гувоҳлик беришича, ташқи ишлар вази-ри П. Н. Милюков (кадетлар партиясининг йўлбошчиси) амирликда ислоҳотлар ўтказиш тарафдори бўлса, кейин-чалик Бош 'вазир бўлган А.Ф. Керенский эса Бухорони Россия таркибига қушиб олишни қаэтиқ |уриб ёқяади.
Рус резиденти Миллер Бухоро амири ва қўшбе1 и томо-нидан эълон қилинадиган фармон (манифест)ни яна бир бор таҳрир қилиб, 20 март куни Муваққат ҳукуматнинг ташқи ишлар вазирлигига юборади. 1917 йил 7 апрелда фармон матни бир оз ўзгартйришлар билан Бухоро амири Саид Олимхон томонидан эълон қи^^индн. Садриддин Ай-ний «Бухоро инқилоби тарихи учун материаялар» асарида
; Файзулла Хўжаев. Бухоро инқшюбиш™ гарихига матсриаллар,
Т.. <Фан»,  1997. 83-бет.
: Файэулля Хўжасв. Бухоро инқилобининт тарихнга матерналлас 83—84-бетлар.-
3 Усмон Хўжа, Усмонхужа Пўлатх>ткаев Г1887—1968) — Бухородаги жачилчнлнк ҳаракати ва Ёш бухороликлар партиямшинг энг кўла кўрин-ган арбобларидан бири, давлат ва хсамоат арбоби-
7

унинг асл мазмунини форс (тожик) тилида келтириб, сўнгра ўзбекчаға таржимасини беради.
С. Айний ва Ф. Хўжаевнинг гувоҳдик беришича, амир фармони рус элчихонаси аъзолари, Самарқанддан табрик учун келган муфтий Маҳмудхўжа Беҳбудий, шунингдек, қозикалон Шарифжон Махдум (тахаллуси Садр Зиё, 1867— 1932), уламолар ва савдогарлар ҳозирлигида ўқиб эшитти-рилди.
Файзулла Хўжаев ўзининг «Бухоро инқилобининг та-рихиға материаллар» китобида хотирлашича, ўша куннинг ўзида Ёш бухороликлар йиғилиш ўтказиб, маншЦстдан кейинги ҳолатни муҳокама қилишди. Ундан йиғилиш қат-нашчилари хурсанд бўлиб, бу воқеа Бухоро халқини ас-рий ҳуқуқсизликдан озод этиш учун қўйилган дастлабки қадам деб баҳоладилар. Меҳнаткашларға амир фармони-нинг мазмунини тушунтириш учун митинг ва йиғилишлар ўтказиш тўғрисидаги таклиф барча иштирокчилар томо-нидан маъқулланган бўлса-да, махсус инқилобий намо-йиш ўтказиш ғояси бирдай қабул қилинмади. А. Бурҳонов ва унинг тарафдорлари бўлмиш эски жадидлар бу таклиф-га қарши чиқдилар. Уларнинг фикрича, намойиш ҳозирги кунда қаттиқ ғазабланган мутаассибларнинғ яна ҳам жи-ғита тегиб, уларнинг амир атрофиға бирлашувига ва ҳат-токи қон тўкилишига олиб келади. Намойиш билан эмас, балки ташкилотни мустаҳкамлаш билан пгуғулланиш мақ-садга мувофиқлиғи таъкидланган. Бу фикрни А. Бурҳонов-дан ташқари, бир гуруҳ Марказий Қўмита аъзолари, шу-нингдек, С. Айнийнинғ ўзи ҳам қўллаб-қувватлаган.
Амир билан тўқнашувдан қочиб бўлмайди, барибир Олимхон ўз душманларини эсдан чиқариб қўймайди. Шу-нинг учун ҳам биз намойиш ўгказиб, мағлубиятға ўчрасак ҳам ўз кучларимизнинг микдорини билиш, омма орасида очиқ ташвиқот юригиш, шиорларимиз билан халқни та-ништириш ва жанжал туфайли сафимиздаги иғвоғар ва сотқинларни аниклаш имкониятиға эга бўламиз, деб ўйла-ган Ф. Хўжаев бошчилиғидаги Ёш бухоролиюичр жон-жаҳд-лари билан намойиш ўтказишни қўллаб-қувватладилар1.
Бироқ мутаассиб руҳонийлар ва мадрасаларда таҳсил олаетган муллаваччалар намойишчиларга қарши ташланиб, уларни ура бошладилар. Бухоро шаҳрида тартибсизликлар бош.гшнди. Налтжада намойиш қон! а ботирилди. Амир фар-
1 Қнранг: Файзулла Хўжасв. Бухоро инқилобйнинг тарихша мате-риаплар, 88—8-9-бётлар.

монини ёқлаб чиққанлардан кўпчилиги зиндонға ташлан-ди. Калтакланганлар орасида ўлғанлар ҳам бўлди. Демак, амирнинғ фармони фақат қоғозда қабул қш1инган бўлиб, у амалда жорий қилинмади. Ёш бухороликлар энди яшй-рин ҳолатда ҳаракат қилишга мажбур бўлишди.
Файзутша Хўжаев ва бошқа Ёш бухороликлар зўрға Ко-гон шахрига қочиб, омон қолдилар. Янги Бухоро ишчи ва солдат депутатлари Советининғ саьй-ҳаракатлари натижа-сида амир зиндонидаги жадидлар ҳам озод этилди. Бухоро-даги апрел воқеалари амирлик ҳудудвдаги демократик ҳара-катнинг ривожланишиға кагга таъсир қилди.
Окгябр тўнтаришидан кейин совет Россияси билан Бу-хоро ўртасидаги муносабатлар ёмошашди.
1917 йил 2 декабрда бўлиб ўтған Б^оро амирлигидағи рус қишлоқлари вакилларининг II вилоят съездида Рос-сия ва Туркистон ҳукуматининг Бухоро ишлари бўйича ҳайъати сайланди. Орадан кўп ўтмай Ёш бухороликлар партияси Файзулла Хўжаев бошчилигидаги делегацияни кескин ва қатъий чора кўриш учун Тошкентга жўнатишди. Улар Бухорода очиқ қўзғолон кўтариши у^хун шароит етил-ди, унда камида 30.000 киши иштирок этади, деб Туркис-тон ўлкаси Халқ Комиссарлари Советини ишонтирдилар1.
Большевиклар энг аввало ўз мудҳиш режаларини амал-га ошириш мақсадида Ёш бухоролик кадидларни қўллаб-қувватлашди. 1918 йил 1 мартда Туркистон ХКС раиси Ф.И. Колесов бошчилигидаги қизил гвардиячилар отряди туш-ган эшелонлар Янги Бухоро (ҳозирги Когон) шаҳридан Бухоро томон йўлга чиқди. Колесов биринчи жанғда ғолиб келди, шундан сўнг амир тинч музокаралар олиб боришга рози бўлди. Кейин жангҳаракатлари қайтадан давом этди. Бу жангларда бухороликлар ғалаба қозонишди. Темир йўл излари бузиб ташланғанли) и оқибатида ҳар томондан узиб қўйилған Колесов эшелонлари Самарқанд томонга йўл олишга мажбур бўлдилар.
Тошкентдан зудлик билан Колесовга ёрдамга юборил-ган қизил гвардиячилар 11 мартда Кармана шаҳрини эгал-ладилар. Улар амирнинг ёзғи саройига жойлашдилар ва хотиржам бўддилар. Шундан сўнг босқинчиларни бухоро-ликлар қалъадан қувиб чиқаришган. Большевикларнинғ Тошкентдаги сиёсий мухолифлари улар тутган босқинчи-лик йўлини маъқуллашмади, шунинг учун ўлка Халқ Ко-
1 Касммоп Ф., Эргашсв Б. Бухарская революция. Дорогу вмбрал ку-рултам, «Родина»,  1989, №11, с   34.
9

миссарлари Совети амир Саид Олимхон билан музокарага кўнди.
1918 йил 25 мартда Қизилтепада Туркистон ХКС билан Бухоро ўртасида битим тузилди. Тўққиз банддан иборат битим матнидан шуни англаш қийин эмаски, Бухоро амир-лиги фақатжабр кўрганпша эмас, аксинча, ўздавлаги ҳуду-дидаги ҳарбий ҳаракатларда айбдор дсб ҳисобланди ва то-вон тўлашга мажбур қилинди.
Бироқ, шуни таъкидлаш керакки, Колесовнинг иғво-гарона ҳаракати ўз моҳиятини йўқотганлиги ва муваффа-қиятсизликка учраганлигининг асосий сабаби айрим та-рихчилар ёзаётганидек, Ёш бухороликлар партиясиниш кенг омма ишончини оқламаганлигидан эмае, балки қизил гвардиячи отрядлар, гарчи улар сафида Ёш бухоролик жа-диддар бўлса ҳам, Бухоро ҳимоячилари томонидан исти-лочи ва босқинчи сифатида қабул қилинганлигида эди.
Чунки, сал кейинроқ Туркистон ўлкасининт фавқулодда комиссари қилиб В.И. Ленин томонидан тайинланган П.А. Кобозевнинг шоҳидлик беришича, «Степанов ва Колузаев бошчилигидаги Тошкент—Перовск қизил гвардия отряди Бухорога қилган ҳужумидан жуда кўп миқдорда мусодара қилинган пул, сигир, от ва бошқаларни олиб қайтди: улар шундан бир қисминигина республика хазинаси ва ҳукума-тига расмий равишда топширишди, анча қисмини ўзла-рида яшириб олиб қолишди... Бухоро ва Қўқондан Коле+ сов ўнлаб миллион сўм олиб келиб, билганича сарфлади, пуллар дарёдек оқиб келарди, ҳеч ким уларнинг ҳисобини олмаган»1.
1918 йил мартида амалга оширилган Колесовнинг Бу-хорога юриши Бухоро амирлиги билан совет Туркистони муносабатларининг келгусидаги тарзини кўп жиҳатдан олдиндан белгилаб берди. Бухоро хукмдори Саид Олимхон хориждан ишончли ҳамкорлар излашга киришди. Бироқ бу ҳаракатлар етарли даражада самара бермади. Фақат кейин-чалик Саид Олимхон билан Жунаидхон (1857— 1938) ўрта-сида совет Россиясига қарши кураш учун ҳарбий иттифоқ тузилди, холос.
Афсуски, амир Саид Олимхон мамлақат тақдири ҳал қилинаётган ушбу нозик фурсатда мухолифатдаги Еш бу-хоролию1ар партияси арбоблари билан тил топиша олма-ди. У мамлакатда констптуцион монархия (!) ва демокра-тик тартиботларни ўрнагмоқчи булган жадидлар — Еш
Бухоро Шарқ лурдонаси. Т., «Шарқ», 1497. 72-бет.
10

бухороликларни аямасдан қириб ташлади. Файзулла Хўжаев-нинг таъкидлашича, амир Колесов воқеасидан кейин мамлакатда 1500 кишини жадид сифатида қатл қилган. Садриддин Айнийнинг ёзишича, пойтахт Эски Бухоро ва Ғиждувон. Шофиркон, Вобкент, Қоракўл, Ванғози каби атроф туманлардан ташқари Кармана, Хатирчи, Чоржўй, Карки, Қарши, Шаҳрисабз, Шеробод, Ҳисор бекликларида ҳам минглаб кишилар жадидликда айбла-ниб, ноҳақ ўлдирилди. 1918 йил амир ҳук>тмати, ҳатто еттита муллани ҳам ўлдирди. Ўлдирилганлар орасида йи-рик сарой аъёнлари ҳам бор эди. Тараққийпарвар ва атоқ-ли уламолардан До.мла Икром (Икромча), Бухоро қози калони Шарифжон Махдум каби зотлар амир зиндонида ётдилар.
Ёш бухороликлар амирлик ҳудудидан дарҳол чиқиб кетишга мажбур бўлишди ва Туркистон республикасидан сиёсий бошпана сўрашди. Совет Турюктони раҳбарлари Ёш бухоролик жадидларга нохуш муносабатда бўлишди. Ф. Хўжаевнинг ёзишича, муҳожирлиқда уларнинг кўпчилиги очарчилик натижасида ўлди. Партия сафларида ғоявий туш-кунлик, гуруҳбозлик ва парокандалик юз берди. Ёш бухо-роликлар Самарқанд ва Тошкентда, кейинчалик Моси«1 ва бошқа шаҳарларда фаолият кўрсатдилар. Большевиклар Ёш бухороликлардан.амирлик ҳокимиятини авдаришда фойдаландилар. Улар ҳам тактик мақсадларни кўзлаган ҳолда большевикларга яқинлашишди.
1920 пш 14 июнда инқилобчи Ёш бухороликлар партия-сининг конференциясида Файзулла Хўжаев ишлаб чиққан программа (дастур) қабул қилинди. Дастурда шариат ад-лия ишларини олиб боришнинг негизи деб эътироф этил-ган эди. Ёш бухороликларнинг фикрича, «шариат адолат-ни талқин қилувчи ва камбағалларни ҳимоя этувчидир». Дастурда амирликни қурол кучи билан ағдариб ташлаш ва Бухорони халқ демократик жумҳурияти деб эълон қилиш талаб этилган эди.
1920 йил май ойи бошларида Москвага келган Т\фкко-миссия (Туркистон Комиссияси) аъзолари Ш.З. Элиава ва Я.Э.Рудзутак Ғ'оссия ташқи ишлар комиссари Г.Ф. Чиче-ринга Турккомиссиянинг «эртагаёқ Б>т(оронин] мустақил-лигини бекор қнлиш тўкрисида қарор чиқариши» мумкин--пп и \ак,идаги қатъий баёнотини топширди. Турккомиссия Бухоро данлатига қарши ҳарбий жанг амалиётлари (опера-ция) ўгказилишининг бутун тафсилотларини Туркфронт (Туркистон фроши) қўмондони М.В. Фрунзс билан бир-
11

галикда ишлаб чиққан эди. Фрунзе Турккомиссия аъзоси ҳам бўлган.
1920 йил ёзида Бухоро амирлигида сиёсий вазият жуда ҳам кескинлашди. 25 августда қўмондон Фрунзе Туркфронг қўшинларига «қўзғолон кўгарган Бухоро меҳнаткашлари-га ёрдам кўрсатиш тўғрисида» буйруқ берди. Зарбдор гу-руҳларнинғ кўпчилигига дастлабки марра (позиция) ни эгаллаш ва 29 августга ўтар кечаси фаол ҳаракатларни бош-лаш буюрилди. Жанг ҳаракатларига сиёсий жиҳатдан раҳ-барлик қилиш учун Когон шаҳрига Турқкомиссия ва Турк-бюронинг янги аъзоси Г. Сафаров жўнатилди. Босқинчи қизнл армия томонидан Бухоро шаҳрига ҳужум ҳам 29 ав-густга ўтар кечаси бошланди. Ҳал қилувчи жанғлар Бухо-рои шариф дарвозалари яқинида рўй берди. Бу воқеалар-нинг бевосита шоҳиди қуйидагича ёзган эди: «Шаҳар мар-кази ер билан яксон қилинди. Жанг давомида юзлаб замбараклар ва самолётлар ишга солинди. Минглаб сна-рядлар ва бомбалар эски Бухоро устига ёғдиридди. Шаҳар ҳимоячиларидан ташқари кўплаб бегуноҳ кексалар, аёл-лар ва болалар ҳалок бўлдй. Юзлаб аҳоли уй-жойлари, меъ-морчилик ва тарихий обидалар ер билан яксон бўлди. Ре-гистон ёндирилди»1.
Босқинчи ва талончи қизил аскарлар томонидан «Шарқ мўьжизаси» ҳисобланган муқаддас Бухоро ана шундай шафқатсиз равишда ўққа тутилди. Амир Саид Олимхон ўз хотираларида бу фожиаларни қуйидагича тасвирлайди: «Бу уруш асносида душман тахминак Бухоронинг ярмини хўп ва пулемётдан ўққа тутиб, кўп талафот етказди. Улар ўн битга тайёра билан Бухоро шаҳри устида ҳавода парвоз этиб, бомба ёғдирдилар»2. Амир ўзи ёзганидек, «вайрона-гарчилик янада зўрайиб, одамларнинг яна ҳалок бўлиши-га йўл қўймаслик андишаси ила» ўз қўшинлари билан пой-тахтдан чмқиб кетди.
1920 йил 2 сентябрда Туркфронт қўшинлари қаттиқ жан1 лардан кейин Бухоро шаҳрини эгаллашди.
Фрунзе бошчилигидаги қўшиннинг умумий микдори 70000 киши бўлган. Шундай қилиб, Шарқнинг энг қуд-ратли ва кўҳна давлатдаридан бири Бухорода қизил аскар найзалари остида амирлик ҳокимияти ағдариб ташланди. Бухоро ваҳгциёна бомбардимон қилинди, шаҳардаги икки
; Гснне В. Разгром Бухарского эмирата в 1920 году, «Вопроси исто-рии»,  1993, М>7, о. 49—50.
2 Лмир Саййид Олимхон. Бухоро халқиним ҳасрати гарихл. Т.. «Фан», 1991.  15-бет.
12

ярим минг йиллик тарихга эга кўплаб осори-атиқалар вай-рон бўлди, бутун шаҳар ўт ичида қолди. Бухороликлар бу кунларни «кичик қиёмат» деб айтишган. Минглаб бухоро-ликлар ўз муқаддас шаҳарларини ҳи^4оя кдлиш пайтида жон бердилар. Босқинчи қизил аскарлардан ҳам 500 дан ортиқ киши шаҳарни босиб олиш пайтида мудофаачилар томонидан ўлдирилди.
1920 йил сентябр ойида Бухоро шаҳри қизил аскарлар томонидан армонсиз таланди. Амирни хазинаси М.В. Фрунзе ва В.В. Куйбишевнинг кўрсатмаси ила зудлик билан Моск-вага жўнатидди. Тадқиқогаилар архивдаги манбалар асоси-да Бухородан ҳаммаси бўлиб икки эшелонда (ҳар бирида 14 тадан вагон) олтин ва қимматбаҳо буюмлар олиб ке-тилганлигини эътироф этишмоқца. Бу бойликнинг умумий қиймати ўша пайгдаги нарх бютан тахминан 77 миллион тилла сўмни ташкил қилган1. Бу маблағни ҳозирги баҳога чақадиган бўлсак тахминан 80 миллиард долларни таш-кил қилади.
Бу воқеаларга мана 80 йил ҳам тўлди. Бу1унги кун нуқ-таи назаридан туриб, Бухородаги сентябр фожиаларига назар ташланса ва мушоҳада этилса, бир ҳақиқат ойдин-лашади. Бухородаги амирлик истибдоди ҳақиқатан ҳам кел-гуси тараққиёт учун тўсиқ бўлиб турарди. Буни мардона эътироф Қ1-ШМОҚ керак. Ёш бухоролик жадид-иар эса мам-лакатни европача андозадағи ривожланган давлат даража-сига кўгариш, Бухорода демократик тузўм ва ҳуқуқий жа-мият қуриш учун чин дилдан интилган эдилар. Улар амир-лик тузумини ўз кучлари билан йиқита олмай, большевиклар ва қизил аскарлар билан иттифоқ тузиб, қаттиқ адашдилар. Бироқ халқимизнинг бу фидойи ў1глон-лари номига бугунги кунга келиб заррача бўлса ҳам доғ тушириш, уларнинг эзгу ният ва мақсад йўлидаги ҳара-катларини қоралаш — бу тарихий вазиятни тўғри 17шун-маслик ва воқеаларни юзаки таҳлил қилиш бўлур эди.
1920 йил 14 сентябрда бўлган Халқ Нозирлар Шўроси, Инқилобий қўмита (ревком) ва Бухоро Коммунистик партияси Марказий Комитети (БКП МК)нинг умумий йиғилишида 9 кишидан иборат Булун Бухоро Инқилобий Қўмитаси (раиси — Абдулқодир Муҳитдинов2) ва респуб-
! Қаранг: Узоқов Ҳ., Холбосв С. Бухоро амирлипшииг олтинлари, «Ўзбекнстон адабиёти ва санъаги», №33, 1992 йил, 14 август.
- Абдулқодир Муҳнтдннов (1892—1934) — Пухородаги жадидчилик Ҳаракатннннг таниқли намоянласи, давлат арбоби.
13

лика ҳукумати — ] 1 кишидан ташкил топган Халк, Нозир-лар Шўроси   (раиси — Файзулла Хўжаев) тузилди.
Ушбу ўринда таъкидлаш жоизки, асосан жадидлардан ташкил топган Файзулла Хўжаев бошчилигидаги Бухоро ҳукумати ўша пайтда дунёдаги энг маълумотли кишилар жамланган ҳукуматлардан бири ҳисобланган. Нозирлар Бухоро, Истанбул, Берлин, Москва ва бошқа шаҳарларда таълим олишган эди. Бунинг устига ҳукумат аъзолари асо-сан ёшлардан иборат бўлган. Ҳукумат бошлиғи 24 ёшда бўлиб, нозирларнинг ўртача ёши 29 ёшдаи ошмаган. Та-рихда бундай ёш ҳукумат учрамайди. Шундай қилиб, Бу-хоро жадидлари ўзларининг ислоҳотчилик ғояларини янги ҳукуматдаги фаолиятлари давомида амалга оширишга ҳара-кат қилдилар.
Америкалик таниқли политолог Дональд Карлайл Ф. Хўжаев шахсиятига юқори баҳо бериб, унинг ўзбек халқи давлатчилиги тарихидаги ўрнини қуйидагича кўрсатди: «Файзулла Хўжаев — Ўзбеклстоннинг айнан шу навқирон Бош вазири ўз мамлакати порлоқ келажаги режаларининг, бугунги кунда Президент И.Каримов зўр қатъият ва ирода билан рўёбга чиқараёп ан режаларининт яратувчиси эди».
2. БУХОРО РЕСПУБЛИКАСИДЛ ҚИЗИЛ АРМИЯГА ҚАРШИ
ҲАРЛКЛТНИНГ КЕЛИБ ЧИҚИШ САБАБЛАРИ
ВА УНИНГ МОҲИЯТИ
Бухорода амир ҳокимиятй агдариб ташланган дастлаб-ки ҳафталардаёқ мамлакатнинг ғарбий, марказий ва шар-қий қисмларида қизил армиянинг босқинчилик сиёсати ва большевиклар зулмига қарши ИСТИҚЛОЛЧИЛИК ҲАРАКАТИ бошланди.
Босқинчи қизил армиянинг Бухоро ҳудудига гажовуз-корлик билан бостириб кириши, унинг талончилиги ва зўравонлиги, бегуноҳ одамлар қонининпўкиши халқниш оммавий норозиликлари ва қўзюлонларини келтириб чи-қарган асосий сабаблар эди. Большевиклар ва ҳарбийлар жойларда қизил аскар.шрнин! гарнизонларини жош:аш-тириб, уларга таянган ҳолда бухороликларга қарши шаф-қатсиз кураш олиб бордилар. Улар одамларнинг мол-мул-кини талаш, тинч аҳолини ўлдириш, инқилобий ўзгариш-ларни амалга ошириш, маҳаллий халқларнинг миллйй ва диний қадриятларини оёқости қилиш билан шуғ>глланди-лар. Босқинчиларнпн! бундай зўравонлиги истиқлалчилик ҳаракатинин|- кенгайиб, оммавий тус олишига олиб келди.

Ҳаракатда туб жой аҳолининг деярли барча қатламлари, айниқса, деҳқонлар ва хзтчармандлар фаол қатнашди. Бу хрлат босқинчиларга нисбатан нафрат ва қаҳр-газаб қан-чалик кучли бўлганлйгини. муросасиз жангларга шайлан-ган истиқлолчилар доираси кўламининг нақадар кенг, ўткир ва шиддатли эканлигидан далолат беради. Бироқ қарийб 75 йил ҳукм сурган мустабид совет режими даври-да бу ҳаракат асоссиз равишда «босмачилик» деб талқин қилинди.
«... Барча информаторларнинг якдиллик билан ганириш-ларича,— деб ёзган эди ўша вақтда Ҳиндистонда инглиз тилида чиқадиган газета^ардан бирл,— Бухоронинг қўлга киритиш вақгида бўлганидек, у ерда совет ҳокимиятини ўрнатишда ҳам большевиклар томонидан кўз кўрмаган тар-тиббузарликлар амалга оширилмоқда. Улардан асосийлари қуйидагилар ҳисобланади:
Жуда кўплаб ёнғинлар, хусусан, масжидларда бўлаёт-ган ётинлар, масжидларнинг отлиқ аскарларнинг қўнал-ғаларига айлантирилиши. муқаддас Қуръон варақ;1арининг қизил аскарлар томонидан папирос ўраш учун ишлати-ши, мусулмонларнинг жамоа бўлиб намоз ўқишининг таъ-қиқ.ианиши, нуфузли фуҚаролар.ва савдогарларнинг ўлди-рилиши ва қамоққа ташланиши, уларнинг мол-мулкини оммавий равишда мусрдара қилиниши, аёллар юзидан чодраларнинг олиб ташланиши ва уларнинг мажбурий суръ-атда давлат хизматига тортилиши каби воқеалар...»1.
Файзулла Хўжаев бошчилигидаги Бухоро республикаси Халқ Нозирлари Шўроси ана ш^твдай жуда оғир бир вазият-да иш бошлади. Амирлик тузхтмидан қолган оғир шароит, ўрта асрчилик анъаналари, Бухоро қишлоқларидаги қолоқ-лик, аҳоли ўртасида мутаассиб руҳонийларнинг нуфузи' баландлиги ва бошқа бир қатор сабаблар «... шунга олиб келдики, амалга оширилиши унчалик қийин бў;[маган бир қанча тадбирлар, шун^гнгдек, хўжалик ва маданий қури-лишнинг бутун программаси маълум даражада қоғозда қолиб кетди»'.
Инглиз тадқиқотчиси Глэнда Фрэзер к.у]1идагиларни ёзганда ҳақ эди: «Ёш бухороликлар аро йўлда қолдилар.
1	Узбскистон МДА, 46-фвил,  1-рўнхат,  179-иш, 53-варақ; Бтаоро
совст ҳокимняти остида. «Сивнль энл милитери газетт»,  1921 йил, 2
феврал.
2	ФаГиулла Хужасв. Бучоролаш революция ьа Ўрта Осиёшнп мил-
лий чсгарпланиши гарихига яоир. Танланган асарлар. Т.1. Т., 1976, 244-
бс].
15

Миллатпарвар сифатида улар руслар босқинчилигига қар-ши курашаётган босмачилик ҳаракатига хайрихоҳ бўлмас-ликлари мумкин эмас эди. Либерал сифатида улар амирга қарши чиқардилар, аммо амир ўша вақтда халқ томонида эди»1.
] 920 йил охирида Бухоро республикасида қизил армия-нинг замонавий қурол-яроғлар ва жанговар техника билан қуролланган 70000 тажрибали жанғшси бор эди. Уларга қарши жанг қилаётган истиқполчиларда қурол-яроғ етиш-мас, бор аслаҳалар ҳам қизил аскарларнинг жанговар ҳар-бий техникаси олдида жуда ночор ҳолатда эди. Қизил ас-карлар сафига эса Тошкент ва Москвадан тобора янги куч-лар келиб қўшиларди. 1920 йил кузида совет Россияси Қримда П.Н. Врангель (1878—1928) армияси устидан гала-ба қозонгач, асосий эътиборни Туркистонга қаратди. Бу пайтда Совет-Польша уруши ҳам тугаган эди (1921 йил 18 мартда сулҳ шартномаси имзоланди). Советрежими Бухо-ро ва Хоразм Халқ Республикалари ва Фарғона водийси-даги истиқлолчиларга қарши жангларда чиниққан ва сара-ланган қизил аскарларни ташлади.
Бухородаги истиклолчиликҳаракати.ўзининг мураккаб ва зиддиятли, айни пайтда, шонли ва зафарли тарихига эга. Бу ердаги ҳаракатнинг Туркистондан, хусусан, Фарғо-на водийсидаги истиклолчилик ҳаракатидан фарқ қилади-ган асосий томони шундан иборатки, ватанпарварлар Бу-хорода икки жабҳада туриб, кураш олиб боришларига чуғри келди. Бир томондан, амирлик тузуми тарафдори бўлган мужоҳидлар жадидлардан иборат ёш Бухоро ҳукуштига ва шунингдек, босқинчи қизил армия қўшинларига қарши кураш олиб бордилар. Уларнинг пировард мақсади Бухо-рои шарифда амир Саид Олимхоннинг ҳокимиятини қай-та тиклаш, қизил аскарлар ва коммунистлар билан бирга-лйкда, уларнинг таъбирича, «кофирларга сотилган жадид-лар» ҳукуматини ҳам йўқотиш эди (Иброҳимбек, Мулла Абдулқаҳҳор ва бошқалар). Иккинчи томондан, миллий истиқлол ғояларига содиқ бўлган бухоролик ватанпарвар-лар Файзулла Хўжаев бошлиқ Бухоро халқҳукумати билан яширин алоқалар ўрнатиб, Бухоронинг муқаддас тупро-ғидан қизил аскарларнинг олиб кетилиши. Бухоро Рес-публикасининг мустақиллиги амалда қарор топиши учун курашдилар (Анвар Пошо, Давлатмандбек, Жабборбек ва
1 С1еш1а Ғгагег. ВактасМ-1. Сетга! Ах1ап 5игуёу, ОхГоғй, 1987, № 1
р.51.
16

бошқалар). Ўз навбатида Файзулла Хўжаев, Абдулқодир Муҳитдинов ва Бухоро республикасининг бошқа раҳбар-лари 6у истиқлолчилар бшхан яширин алоқалар урнатиб, уларнинг фаолиятини бирлаштиришга ва унга сиёсий тус бериш) а интилдилар. Шунинг учун ҳам айнан улар сафига кейинчалик Бухоро республикасининг жуда кўпчилж раҳ-барлари қўшилдиларки, бу арбобларнинг аксарияти кеча-ги жадидлар ва Ёш бухороликлар эди.
Бухородаги истиқлолчилар сафида халқнинг барча та-бақаларига мансуб кишилар бор эди. Деҳқонлар ва ҳ>тнар-мандлар қўрбошилар дасталаридаги йигитларнинг асоси-ни ташкил қиларди. Ҳаракатнинг етакчилари бўлган қўрбо-шилар ҳам фақат катта бой ва йирик дин арбоблари бўлмасдан. улар орасида зиёлилар, жадид ватанпарварла-ри — турли касб эгалари талайгина эди.
Ҳаракат сафларида ўзбеклар ва тожиклар билан бир қаторда туриб, туркманлар, қозоқлар, қирғизлар, қора-қалпокутр ҳам курашдилар. Ўнлаб гурк ва бошқирд, шу-нингдек, татар зобитлари ҳамда маслаҳатчилари қўрбоши дасталарида бўлиб, йигитларни ҳарбий тайёргарликдан ўтказишди, уларга замонавий қурол-аслаҳалардан фойда-ланиш йўлларини ўргатишди. Туркистонда ўша давр сиё-сий воқеаларининг марказида турган Аҳмад Заки Валидий Тўғоннинг кейинчалик ёзишича, бошқирд зобитлари қўр-бошилар ҳузурида котиблик вазифасини бажариб, хуфия-лартомонидан олиб келинған қизил командирларнинг ҳуж-жатларини русчадан таржима ҳам қилиб туришди1. Фарғо-надаги истиқлолчилик ҳаракатидан фарқли равишда Бухородаги ватанпарварлар сафида рус аскарлари (евро-паликлар) деярли бўлмаган.
Бухоро мамлакатининг озодлиги ва мустақиллиги учун қизил армияга қарши кураш олиб борган истиқлолчилар ўз гоя ва мақсадларини очиқбаён эпанлар. Улар адолатли кураш йўлига кирганликларига гўла амин эдилар..
Чунки Бухоро Халқ Республикасининг мустақиллиш Россия томонидан расмий жихатдан тан олинса ҳам амадда унга кўиинча риоя қилинмас эди. 1920 йил октябр-ноябр ойларида Турккомиссия ва РСФСР билан БХСР ўртасида муваққат ҳарбий-сиёсий битим ва шартнома тузилди. 1921 | йил 4 мартда Москвада РСФСР билан Бухоро республи-каси ўртасида Иттифоқ шартномаси ва 1922 йил 9 август-
; Кдранг; 2ек1 \е\\А\ То^ап. НаигиЬи (Тигкй1ап ус Ш^ет Ми8и1тап Покн Тигк еппт МШз УагИк \с КиНиг Мисаск-1е1сп). Апкага. 1999, 5. 347.
I  2-К-91Н5	17

да ушбу икки давлат ўртасида Иқтисодий шартнома имзо-

Жадидлар, бир томондан, Туркистон мустақиллиғи учун кураш олиб бордилар (мухториятчиликҳаракати). Иккин-чи томондан, улар Туркистонда демократик хуқуқий дав-лат қуриш учун интилдилар (Туркистон Мухторияти ҳуку-мати, Бухоро ва Хоразм Халқ Республикалари). Учинчи то-мондан, жадидлар истиқлолчилик ҳаракатининг ғоявий мафкурачилари эди. Истиқлол ғоялари жадидчилик маф-курасининг асосини ташкил кдлган.
Ота юрт — Туркистонга нисбатан чексиз меҳр-муҳаб-бат туйғуси, униНг келажаги ҳақида ташвишли ўйлар, Ватаннинғ тараққиёт йўллари режасини тузиш, Шарқ ва Ғарбнинг энг илғор анъаналарини бирлаштириш жа-дидларни бу йўлга ундаган муҳим омиллар ҳисобланади.
Беҳбудий, Фитрат, Чўлпон, Мунаввар қори ва бошқа тараққийпарвар змёлиларнинг асарларида жадидлар мил-лий ғоясининг асоси — Туркистондаги барча туб халқлар-ни бирлаштириш ғояси ўзак масала бўлиб ётганлигини кўрамиз. Бу ҳолни Беҳбудий қуйидагича кўрсалтан эди. «Агарда биз Туркистон мусулмонлари хсххласакки, дин ва миллатимизни иттифоқ этиб, бугундан ислоҳотга, итти-фоққа қадам қўйсак, зиёли ватараққийпарварларимиз, бой ва уламоимиз бирлашиб, дин ва миллат. ватан ривожи учун хизмат этсак, шунда биз бошқаларга қарам бўлмай-миз».
Жадидлар ислоҳотларни босқичма-босқич амалгаоши-ришни, тараққиёт ва ривожланишга фақат тинчлик йўли билан, нарламент орқали эришишни мўлжаллаган эдилар. Улар ўзбек халқининг ўзига хос миллий хусусияти (мента-литети), унин1 самимийлиги, ишонувчанлиги, бағри кенг-лмги, сабр-тоқати, бардоши ва чидамини ҳам ҳисобга ол-ган ҳолда тинч йўл билан ҳокимиятни қўлга олишга ин-тилган эдилар. Жадидлар фаолиятидаги бу ўзига хос миллий ғоя кейинчалик жаҳоний аҳамиятға молик ҳодиса! а айла-ниб, у Ҳиндистон ва бошқа мамлакатлардағи миллий озод-лик кучлари йўлбошчилари томонидағг янада ривожлан-тирилди.
Бироқ 1917 йилдаги воқеалар жараёни, «Русияда бош кў1"арған янғи бир бало — большавик балоси» (Фиграт) кучлар нисбатинп бутунлай ўзгартириб юборди. Беҳбудий томонидан ўртаға гашланган «Ҳақ олинур, берилмас!» шиори бугун миллатнинг жанғовар чақириғига айланди. Мустақиллик ва озодлик учун, Туркистонда мухторияг ўрнатиш учун нарламент йўли орқали курашған Туркистон Мухторияти ҳукумаги большевиклар томонидан қонга
20

ботирилди. Туркистонда коммунистик мафкурага таянган мустабид совет режими ўрнатилди.
1920 йил 1 февралда Хива хонлиги ва 2 сентябрда Бу-хоро амирлиги ҳудудиға босқинчи қизшг армиянинғ бос-тириб кириши натижасида бу икки давлат йўқотилиб, уларнинг ўрнида Хоразм ва Бухоро Халқ Ресғ1убликалари ташкил қилинди. Афсуски, асосан Ёш хивалик ва Ёш бу-хоролик жадидлардан ташкил топган бу ҳукуматларнинг мустақил фаолият юритишига Россия давлати ва совет режими тўсқинлик қилди. Марказ қизил армия ёрдамида бу ерда ўз мавқеини сақлаб туришға инталди. Хусусан, Хораз^гда бу пайтда вазият жуда кескинлашган эди. Бухо-рода ҳам бутун Туркистон мин^ақасида бўлгани сингари коммунистик режим ва қизил армияга қарши истиқлол жанғлари бошландтт ва у тез орада ажойиб ют^тдчарни қўлга , киритди. Жадидлар истиқлолчилик ҳаракатининг ғоявий раҳнамолари бўлиб, улар ҳаракат мафкурасини тайёрлаш-ган эди. Истиқлолчилар тимсолида жадидлар ўз ғояларини амалга оширувчи реал кучни кўрдилар.
Жадидларнин]" йирик намояндаларидан бири Мунав-вар қори Абдурашидхон ўғли (1878—1931) Туркистонсо-вет республикасида юз берган сиёсий можаролардан ке-йин 1920 йил октябрда Бухоро шаҳрша юборилди, унинг ўз ибораси билан айтганда «фахрли бадарға» қилинди1. Му^яаввар қори Бухородаги 6 ойлик фаолияти давомида Бухоро Халқ Маорифи нозирлиғида масъул лавозимда ишлаш билан бир қаторда истиқлолчилар билан алоқа ўрнатишга ҳаракат қилди. Шунинг учун ҳам Мунаввар қори 1921 йилда қисқа муддат ГПУ қамоқхо-насида ўтириб чиқди. 1920 йилнинг кузида бир ғуруҳ собиқ Ёш бухоролик жадидлар Бухоро шаҳрида «Мил-лий Иттиҳод» ташкилотини қайта тузишган. Аслини ол-ғанда, «Миллий Иттиҳод» ташкилоти Мунаввар қори бошчилигида 1919 йили Тошкентда махфий равишда тузилган эди. 1920 йилда ташкилотнинг Бухоро, Фар-ғона, Самарқанд, Хоразмда шўъбалари ташкил қилин-ди. Мунавнар қорининғ Бухоро шаҳрига келиши ва мао-риф нозирлигида ишлаши билан ташкилотнинғ мин-тақадаги маркази Тошкентдан Бухорога кўчади. Бу ташкилот ярим яШирин ҳолатда иш олиб борган. 1920 йил декабр ойида Бухоро шаҳрига Валидийнинг кели-
' М^тсаввар Қори Лбдурашвдхонов. Қотираларимдан. Т.. «Шарқ». 2001, 28-29-бетлар.
21

ши билан ташкилот ўз фаолиятини кенгайтирди, унинг

жумҳуриятида ҳам авж олиб бораётган истиқлолчилик ҳара-катига («босмачилиюжа) нисбатан ўтказиладиған сиёсий йўлни аниқяаш эди. Шуниси характерлики, туркий халқ-ларнинг бу уч букж сиймоси Туркистон озодлиги ва бир-лиги учун курашнинг уч қутбида туриб, бир-бирларидан фарқ қиладиган вазиятда ва алоҳида шароитларда фаолият олиб боришларига тўгри келди. Уларнинг ҳаёт шами ҳам дунёнинг турли манзилларида турлича тарзда сўнди. Ле-кин бу катта учлик фаолиятини ягона нуқтага бирлашти-риб турган ғоя, бу - ота юрт ТУРКИСТОН МУСТАҚИЛ-ЛИГИ ғояси эди.
Валидий Бухорода яшар экан, жадидчилик ғоялари билан суғорилган сиёсий партиялар ташкил қилиш, улар-нинг дастури ва режасини тузиш билан астойдил шуғул-ланди. Валидий томонидан 1921 йилда «Эрк» партиясининг 9 банддан иборат ва жадид хараққийпарварлари партияси-нинг 19 бандлик дастурлари ишлаб чиқилди.'
Бухорода 1921 йил 2—5 августда бўлган Миллий Бир-лик конгрессида (бу Москва конгрессидан кейинги 5-кон-гресс эди) Валидий раислигида «Ўрта Осиё Миллий Му-сулмон Жамиятлари Федерацияси» (кейинчалик ТУРКЙС-ТОН МИЛЛИЙ БИРЛИГИ номи билан машҳур бўлган уюшма) тузилади. Миллий бирликнинг программаси Ва-лидий раҳбарлигида ҳали 1921 йилнинг бошларидаёқ иш-лаб чиқилган эди.
Туркистон Миллий Бирлигининг олтинчи ва еттинчи конгресслари Самарқанд ва Тошкент шаҳарларида 1921 ва 1922 йилларнинг сентябр ойида чақирилади. Самарқанд-даги конгрессда жамиятнинг 24 банддан иборат Устави ва ■ Туркистон байроғи қабул қилинди. 1921 йил 6 сентябрда қабул қилинган ТуркистоннингМиллий байроғи бинаф-ша рангда бўлиб, унинг асоси қилиб X асрдаги қорахо-нийлар ва салжуқийлар давридағи байроқ танланған эди. Алвон рангдаги бу миллий байроққа Маҳмуд Кошғарий китобида тасвирлаб берилган байроқ асос қилиб олиниб, уни Амир Темур ва темурийлар замонида ёзилган қўлёзма асарларидаги миниатюраларга суяниб яратишди, Байроқ-ни тайёрлаш ишида Валидий билан бирға Мунаввар қори ва Тўрақул Жонузоқов (1893—1921) иштирок этишди.
Самарқанд конгрессй Бухоро республикаси ва Фаргона водийсидаги нстиқлолчилик ҳаракатини ғоявий жиҳатдан жипслашувига анча хизмат қилди. Фарғонадаги кўрбоши-лар ҳузурида бир йилча бўлган Туркистон МИК раиси-нинг собиқ уринбосари Тўрақул Жонузоқов ўз фаолияти
-    24

ҳақида конгрессда ахборот берди. Анжуманда б>тун Туркис-тондаги қўрбоши гуруҳлари билан алоқа ўрнатиш ва ҳар бир қўрбошининг ҳузурига сиёсий маслаҳатчилар ҳамда ғоявий мафкурачилар юбориш тўғрисида қарор қабул қилишга. Масалан, Самарқанд ви.поятининғ бош қурбо-шиси, найманларлан бўлган Очилбек ёнига ўзбек зиёли-ларидан Қори Комил исмли бир обрўли киши жўнлтилди. Бухоро республикаси ва Фарғона водийсига аксарият жа-дидлардан иборат кўплаб ғоявий раҳнамолар юборилди. Валидийнинг эътироф қилишича, бу конгресс Туркистонда тўпланган конгрессларнинг энғ мўваффақиятлиси бўлди ва хурсандчилик вазиятида ўтди.
Валидийнинг шахсан ўзи Бухоро, Самарқанд ва Хо-размда ҳаракат қилаётган бир қатор қўрбошиларнинг қарбргоҳида бўлди, уларни умумий душманта қарши аёв-сиз кураш олиб боришга чақирди, ўзаро тотувликка чор-лади. Валидий шароит мажбур қилганда қизил аскарлар билан жангга кирди, ўз қўли билан бир нечта босқинчи-ни ўлдирди.
Туркистон тарихинин]^ кейинчалик теран тадқиқотчи-сш а айланған Валидий ўз хотираларида истиқлолчилар ва уларнинг раҳбарлари «элни таловчи, босқинчи» эмаслик-ларини, балки ўз «Ватаниға содиқ, фидойи, дунё аҳволи-дан воқиф кишилар»1 эканликларини яққол кўрсатиб бер-ган.
Туркистоннинғ эрксевар шоири Чўлпон бу пайтда бир қанча муддат Бухоро шахрида яшади ва «Бухоро ахбори» газетасига масъул муҳаррирлик қилди. У Анвар Пошонинг ҳалок бўлганига атаб ёзган «Балжувон» марсияси, шунинг-дек, «Халқ», «Гўзал Туркистон», «Бузилган ўлкага» ва бош-қа қатор шеърларида мустақиллик ғоясини куйлайди. Тур-кистон озодлиғи йўлида шаҳид бўлган истикуголчиларнинг порлоқ номларини у ўзбек шеърияти саҳифаларига ман-гуликка муҳрлади. Чўлпоннин1 шег-рлари Бухоро истиқ-лолчилари ўртасида ҳам жуда машҳур эди. Шунинг учун ҳам кейинчалик Чўлпон ва Фитрат «босмачилик» ҳарака-тининғ бош мафкурачиси ва изчил ҳимоячиси сифатида совет режими томонидан қатағон қилинди. Фитрат ва Чўлпон тергов қилинган 1937—1938 йиллардаги ҳужясат-ларда юқоридағи фикрлар ўз аксини топған.
Бухородаги истиқлолчилик ҳаракатининг ғоявий маф-курачилари сифатида ислом уламолари ҳам катта хизмат
1 2ск| УсН)11 То§ап. На1Н'а1аг, 5. 354.
25

қилишди. Бухоро азалдан ислом динининг маркази сифа-тида дунёда машҳур эди. Асримиз бошларида бухоролик-лар ўртасида исломнинг таъсири жуда кучли бўлган. Шу-нингучун ҳам ҳаракатнинг раҳбарлари устида кўплаб мул-ла ва эшонлар турди (Мулла Абдулқаҳҳор, Эшон Султон ва б.). Шунингдек, кўплаб ислом уламолари қўрбошилар қўшинида бўлиб, ҳаракатнинг мафкурасини идшаб чиқиш-да, совет режими моҳиятини фош қилишда алоҳида жон-бозлик кўрсатдилар (Ҳожи Латиф Девонбеги, Эшони Су-дур — Ўроқхон Қорахўжа, Эсон қози ва б.).
Шуни алоҳидатаъкидлаш керакки, истиқлолчилик ҳара-катиға ғоявий раҳнамолик қилиш борасида жадидлар би-лан уламолар ўртасида ўзаро рақобат мавжуд эди. Бухоро-даги истиқлолчиларнинг йўлбошчиларигадастлабки пайт-ларда жадид мунавварларининг («Туркистон Миллий Бирлиги», «Иттиҳод ва Тараққий», «Миллий Иттиҳод», «Миллий Истиқлол» аъзоларининг) таъсири кучли бўдса, кураш жараёнида устунлик уламолар қўлиға ўтди. Натижа-да миллий озодлик ҳаракатининг хусусияти айрим мутаас-сиб диндорларнинг амаллари оқибатида кўпгина ҳолларда фақат ислом ғоялари билан чекланиб қолди. Шуниси таас-суфланарлики, Бухородаги эшонлар ва қозиларнинг катта қисми кейинчалик советлар хизматига ўтишди. Кураш жа-раёнида бундай ҳолатларнинг намоён бўлиши ҳаракатнинг янада кенгайиши ва ривожланишига тўсқинлик қилди.
Демак, Бухородаги истйқлолчилик ҳаракати совет та-рихчилари даъво қилганидек, фақат амир Олимхон ва унинг амалдорлари, бир ҳовуч «эксплуататор синфларнинг ак-силинқилобий ҳаракати» бўлмасдан, балки жадидлар ва уламолардан иборат ғоявий мафкурачилари бўлган, қўрбо-шилардан иборат ҳарбий қўмондонлар раҳбарлигида иш кўрган муаззал^ бир умумхалқ ҳаракати ҳисобланади.
4. БУХОРО ҚЎРБОШИЛАРИ
Бухоро республикасидаги истиклолчилик ҳаракатининг йўлбошчилари турли сиёсий қарашлардаги, ўзгача феъл-атворли, жасур ва қайсар кишилар эди. Ҳарбий қўмондон-лар орасида амир ҳузурида йирик амалдор бўлиб турган сарой аъёнлари ва лашкарбошилардан тортиб, Бухоро рес-публикаси ҳукуматанинг юқори лавозимларида ишлаган кўплаб таниқли давлат арбоблари, машҳур зиёлилар ва жадидчар. ҳатто Туркмядан келган ҳарбий зобитларгача бор эди. Шунингдек, сиёсий курашда \еч қандай тжрибаси
26

йўқ, ғ>;р «сиёсатдонлар» ва хат-саводи бўлмаган, фақат туғилган қишлоғи ва гуманидағина «ўзи бек» бўлган ай-рим сардорлар ҳам йўқэмас эди. Шунинг учун Бухородаги ҚЎРЬОШИЛАРниш энг йирик етакчиларидан айримла-ри ҳақида махсус тўхталиб ўтмоқчимиз.
Даставвал Бухородаги манғитлар сулоласининг сўнғги вакили, шунингдек, Афғонистондаги туркистонлик муҳо-жирла{)нинг раҳбари АМИР САИД ОЛИМХОН ҳақида тўхталмоқчимиз. Чунки Бухородаги истиқлолчилик ҳара-кагининг ташкилий жлҳатдан расмийлаштиришда, қўрбо-шилар фаолиятини ягона мақсад томон йўналтиришда унинг ҳам маълум даражада хизмати борлигини қайд қилиб ўтишга бурчлимиз.
Саид Олимхон (1881—1944) Кармана шаҳрида туғил-ди. Олимхон 1893—1896 йилларда Петербургдағи Нико-лаев суворийлик мактаби (пажлар корпуси)да таълим ол-ган. 1898 йилда у Қарши, сўнгра валиаҳд сифатида Кар-мана вилоятига ҳоким бўлди. Отаси амир Абдулаҳадхон вафотидан сўнг, 1910 йкл декабрда Бухоро тахтига ўтир-ди. Саид Олимхон дастлаб амирликда маъмурий, иқтисо-дий ва ҳарбий соҳада ислоҳотлар ўтказишга уринди. Саид Олимхон даврйда амирликнинг Россияга қарамлиги яна-да ку^айди. Унинг фармони билан тараққийпарвар куч-лар, шунингдек, Ёш бухоролик жадидлар қаттиқ таъқиб қилинди. Саид Оли.мхон мамлакат аҳволини яхшилак< билан шутулланиш ўрнига асосий вақтини дабдабали тур-муш кечириш ва айш-ишратга сарфлади. Натижада амир ва унинг сарой аъёнлари тобора кўпроқ жаҳолат ва қабо-хаг ботқоғига ботаверди. Саид Олимхоннинг калтабинди-ғи натижасида улуғвор бир туркий давлат таназзулға уч-раб, парчаланиб кетди.
Саид Олимхон Бухоро мамлакати ва халқи учун жуда масъулиятли бўлган бир давр (1917—1920 йиллар)да адо-латли сиёсат юритиш ўрнига жабр-зулмни кучайтирди. У мамлакатда конституцион монархия ва демократик тарти-ботлар ўрнатмоқчи б\;лган жадидлар — Ёш бухороликлар-ни аямасдан қириб ташлади, салтанат ҳудудида янгилик ва тараққиётга томон б^^лган ҳар қандай интилишни мур-ғаклигидаёқ бўғиб ташлашга уринди. Маҳмудхўжа Беҳбу-Дийни махфий тарзда ўлдиртирган, Садриддин Айнийни калтаклатган, Файзулла Хўжаевнк бир неча марта ўлимға Ҳукм қилган, исгибдодни к>гчайтир1ан ҳуклшорҳам шу Саид Олимхон эди. «Бухоро амири ўзининг сиёсий чекланган-
17

лигини ўзи кўрсатди»1, — деб ёзганида Валидий мутлақо ҳақ бўлган.
Ёш бухороликлар партиясининг асосчиларидан бнри Абдурауф Фитрат ўзининг «Амир Олимхоннинг ҳукмрон-лик даври» (1930) рисоласида амирнинг «давлат ва ҳоки-мият ишларида ўта билимдон эмаслигини», унинг «гўл, ишёқмаслигини» аччиқ бир киноя билан тасвирлайди. Фйтратнинг ёзишича, «амирнинг мулкни бошқаришга ақл ва иродаси етмас эди». Бунинг устига, Саид Олимхон'бошқа манғит амирлари каби айш-ишратга ўч, маишатга мукка-садан кетган ҳукмдор бўлган. Унинг ҳарамида бугун мам-лақат ва ҳатто Россиядан келтирилган қиз-жувонлар тўлиб кетган эди. «Айтиш мумкинкн, салтанатдагиларнинг Олим-хонга сўлим қиз ёки аёл топиб беришдан бошқа ҳеч масъ-улияти ва вазифаси йўқ эди»2, — деб ёзганида Фитрат зар-рача муболаға қилмаган.
Саид Олимхоннинг сиёсий қиёфасини кўрсатишда унинг энг асосий ғаними бўлган М.В. Фрунзенинг сўзлари ҳал: бир қадар аҳамиятлидир. Туркистон фронтининг қўмон-дони М.В. Фрунзе 1920 йил 14 апрелда совет режимининг асосчиси В.И. Ленинга ёзган мактубида Амир Саид Олим-хонни қуйидагича тавсифлайди: «Бу киши европача маъ-лумотли (бизнинг собиқ пажлар кориусимизни тугатган), сиёсий жиҳатдан Россия монархиясининг содиқ дўсти, характери запф ва иродасиз киши бўлиб, Бухорода энг қудратли бўлган уламоларнинг тамомила таъсири остида эди»\
Маълумки, М.В' Фрунзе бошчилигидаги Туркфронт қўшинларининг Бухорога босқинмдан сўнт, 1920 йил 2 сентябрда Саид Олимхон тож-тахтдан маҳрум бўлиб, Шар-қий Бухорога жўнади. Бу.хоро фожиалари Саид Олимхон-нинг шахсиятида кескин ўзгаришлар ясади, унинг кўзи ярқ этиб очилди. Бироқасосий фурсат бой берилган эди. Шундай бўлишига қарамасдан, эндиликда собиқ ҳукм-дор Бухоро халқининг босқинчи қизил армияга қарши олиб борган мустақиллйк курашига раҳбарлик қилишга уринди.
Саид Олимхон «Бухоро халқининг ҳасрати тарихи» (1927) деб номлашан эсдаликларида ёзишича, у Шарқий
1	2еМ \'сН(И То^ап. На1иа1аг, «. 188.
2	Фитрат. Амир Олимхоннинг \у'кмронлик даври. Т., «Минҳож»,
1492, 2)-. 40-бетлар.
'Фрунзе М.В. Неиэвестное 1! забнтос   М., «Наука». 1991. с. 187.
28

Б^орода бўлган чогида мунтазам равишда уруш ҳаракат-лари билан банд бўлганлигини, «Ҳисор вилоятида боль-шевиюгарга қарши олти ой давомида кураш ва жанг олиб ' борган» лигини таъкидлайди. Саид Олимхон Ҳисорда ўзи-нинг сарой аъёндари ва |маҳаллий амалдорлардан иборат янги хукумат ташкил қилади ҳамда босқинчи қизил ас-карларга қарши бўлаётган жанг ҳаракатларини мувофиқ-лаштиришга интилади. Саид Олимхон Шаҳрисабз, Бой-суи, Ҳисор ва Кўлоб вилоятларида халқнинг қизил армияга қарши кўтарган оммавий қўзғолонларида раҳна^молик қилишга уринди. Янги ҳукумат фаолиятида Ҳисор беги Авлиёқулбек мухим роль ўйнайди.
Шарқий Бухородаги истиқлолчилар бу пайтда қизил армия қирмларига қарши хаёт-мамот жангларини авж ол-дириб юборган эдилар. Афсуски, Саид Олимхон киндик қони тўкилган туироқ — Бухорода қолиб, ўз халқининг миллий истиқлол курашига бевосита раҳбарлик қилиш ўрнига, 1921 йил 4 март куни «Кўлоб вилоятининг усти билан Амударёдан ўтадиган жойдан» Афғонистон давла-тига ўтиб, пойтахт Кобулга — афғон амири Омонуллахон ҳузурига келди. Саид Олимхон кейинчалик Кобулда яшаб, Бухородаги истиқлолчилик ҳаракатига йўл-йўриқ кўрса-тиб турди, ҳаракатнинг машҳур йўлбошчилари ва саркар-далариға турли мактублар ва қимматбаҳо совғалар жўиа-тиб, уларни курашга илҳомлантирди. Саид Олимхон, ху-сусан, Бухородаги машҳур қўрбошилар Иброҳимбек ва' Мулла Абдулкэҳҳор, кейинчалик Анвар Пошо ва Салим Пошо каби ҳарбий лашкарбошиларга доимий равишда ўз эҳтиромини изҳор қилиб турган. Саид Олимхон бу^хоролик ■муҳожирларнинг Афғонистондаги раҳбари ҳам эди. У қол-ган бутун умрини ўша ерда ўтказди.
Саид Олимхон муҳожирликда ўзининг машҳур эсда-ликларини ёзди. «Бухоро халқининг ҳасрати тарихи» деб номланган ушбу мемуар ва унинғ Миллатлар Лигасига ёзған баёноти 1927 йил сентябрда расмий вакили гене-рал Ҳожи Юсуфбек Муқимбой ўғли орқали Женева шаҳ-рида фаолият кўрсатаётган Миллатлар Игтифоқига топ-ширилди. Саид Олимхон ўз баёнотида Бухоро совет ре-жими остида зулм чекаётганлигини баён қилган эди. У хотираларида Бухорода босқинчи қизил аскарлар ва боль-шевикларга қарши олиб борилган муҳорабаларни, мужо-ҳидлар курашини тасвирлайди.
Саид Олимхон Бухорони тарк этар экан, ўша тўс-тўпо-лонда нафақат давлат   хазинасини, балки ҳарамини ҳам
29

шаҳарда қолдириб кетишга мажбур бўлган эди. Унинг бу-тун оила аъзолари ва қариндош-уруғларидан иборат ҳара-ми (уларнинг умумий миқцори архив ҳужжатларйда 118 киши деб номма-ном кўрсатилган)1 қўлга олиниб, уй қамо-ғида сақланди. Бироқ янги ҳукумат томонидан уларга ҳеч қандай зиён-заҳмат етказилмайди.
Саид Олимхон Бухоронинг янги ҳукумати раҳбарлари-га мурожаат қилиб, оила аъзолари ва яқинларини Афғо-нистонга жўнатишни илтимос қилганда, айнан Файзулла Хўжаев ва Фитрат бу ўтинч қондирилишини қатъий суръат-да ваъда қилишди. 1923 йил 4 июлда бўлган Бухоро Ком-мунистик партияси Марказий Қўмитаси Ижроия бюроси-нинг йиғилишида ушбу масала кўриб чиқилиб, у ижобий ҳал қилинди. Аммо Саид Олимхоннинг Султонхон, Шоҳ-муродхон, Абдураҳимхон номли учала ўғли Марказнинг талаби билан Москвадаги Бухоро Маориф уйига «советча усулда тарбиялаш» учун жўнатилди.
Саид Олимхоннинг оналари Тўра ойим, Шамсия ойим; қизлари Хосиятой, Саодатой; завжалари Муҳаррам ойим, Мушарраф ойим, Хурсанд ойим; амакилари Мир Муҳам-мад Слддиқ Музаффархон ўғли, Мир Носир Музаффар-хон ўғли, Мир Содиқ Музаффархон ўғли, Мир Абдул Азимхон Музаффархон ўғли; синглиси Шоҳой; туққан она-си Давлат Бахт ойим ва бошқа яқин қариндошлари (жами 51 киши) ўз ихтиёриға кўра Афғонистонга юборилди.
Саид Олимхон оиласи ва қариндош-уруғларидан Бухо-рода қолган 64 киши эса зудлик билан тутқунликдан озод қилиниб, бу ерда яшашлари учун уларга тегишли шароит яратиб берилди. Лекин 30-йиллар охиридаги оммавий қат-ли омда уларнинг ҳаммаси қагағон қилинди.
1932 йилда Саид Олимхон Афғонистон ташқи ишлар вазирлиги орқали Афғонистоннинғ СССРдаги элчиси Му-ҳаммад Азизхонга шахсий мактуб йўлла^, Москвага жўна-тилган уч ўғлини топиб, уларни қутқаришда ёрдам бериш-ни иптимос қилади2. Саид Олимхон халқаро Қизил хоч ва Қизил ярим ой жамиятига ҳам мурожаат қилади. Афсуски, унинг бу соҳадаги бутун интидишлари зое кетди.
Саид Олимхон муҳожирликда юртдийдорига талпиниб яшади. Унинг Бухорога қайтиб келиш ҳақидаги илтимос-ларига СССРнинг раҳбари И. В. Сталин қатъий рад жаво-бини берган. Умрининг охирида унинг кўзлари ожизлашиб
1	Ўчбсклстон МДА, 47-фоил, 1-руйхат. 425-йш, 278-варақ.
2	Наимов Н. Амирнннг зурриёти. Бухора, 1995, 23-бет.
30

қолади. 1944 йил 28 апрелда Саид Олимхон узоқдавом эт-ган хасталикдан сўнг Кобулдаги қароргоҳи — Қалъаи Фо-туда вафот этди.
Саид Олимхон ўғилларининг тақдири эса фожиали ту-гади. Ўзининг совет режимига нисбатан нафратини яққол намоён этған кичик ўғли Абдураҳимхон 1937 йил жосус-ликда айбланиб, олий жазога ҳукм қилинди. Катта ўғли Султонхоннинг бир оёғи ногирон бўлиб, у 40-йилларнинг охирида қамоққа ташланди ва кўп ўтмай ўша ерда ҳалок бўлди. Ўртанча ўғил Шоҳмуродхоннинг қисмати сал бош-қачароқ кечди. У «Известия» (16.06.1929 й.) газетасида ўзи-нинг отасидан «воз кечганлиги» ҳақида очиқ хат билан чиқишга мажбур бўлғандан сўнг1, Москвадаги Ҳарбий инженерлик академиясида ўқийди2. Шоҳмурод Олимов кейинчалик отаси сингари ғенерал унвонига сазовор бўлди, Иккинчи жаҳон урушида қатнашди. У 1985 йил 75 ёшида Моси^ада вафот этди.
Саид Олимхон Афғонистонда ҳам бир неча марта уй-ланган эди. Унинг бошқа фарзандлари Кобул атрофидаги Қалъаи Фотуда таваллуд топишған. 90-йилларнинг бошида Саид Олимхоннинг икки завжаси,'ўн икки нафар ўғли ва ўн нафар қизи тирик эди. Улар Туркиянинг Ғозиантиб шаҳрида, шунинтдек, АҚШ, Германия, Афғонистон, Покистон, Саудия Арабистони ва Эронда истиқомат қила-дилар3. Саид Олимхоннинг ўғиллари 1993 йил сентябрда ота юртлари Бухорога келиб, уни зиёрат қилишди.
* * *
Бухородаги қўрбошилар ўртасида сўзсиз ИБРОҲИМ-БЕК алоҳида ажралиб туради.
Иброҳимбек 1889 йилда ҳозирги Душанбе шаҳридан 12 чақирим жанубда жойлашган Кўктош қишлоғида — Ко-фирниҳон дарёси соҳилида ўзбек лақайлари уруғининг эсонхўжа шохобчасига мансуб бўлган хонадонда туғилди. Архив ҳужжатларида келтирштишича, Иброҳимбекнинг
Мактуб матни ФнтратЯИнг Тожикистонда нашр қилинган қуйида-П1 асарида \ам тўла келгпрнлалп: Фитрат. Давраи ҳукмронии Амир Олим-хон. Душанбе, 1991, с.56-59.
: Таққослаш учун қаранг: Ҳасанов М., Гсрманов В.. Шодиев Қ. Амир Олимхон фожиаси. «Фан ва турмуш», 1991. №4, 27-бет.
' Бухорониш сўнгш амири ёки Саил Олимхоннинг фарзанллари Тақдири ҳамда унинг халқ номига қолдирган мероси \ақида. «Узбекис-тон овозм», 1993 инл. 14 октябр; «Бта^ро ҳақиқати», 1993 йил, 19 ок-тябр.
31

отаси Чақабой Тўқсабо амир амадцори бўлиб, у 1912 йил-да вафот этади. Кўктошда унинг ер-мулки бор эди. Асосан ўзбекларнинг лақай уруғи яшаган бу ҳудуд тарихий манба-ларда Лоқай деб келтирилади. Шунинг учун Иброҳимбек Чақабой ўғли кейинчалик Иброҳимбек лақай сифатида машҳур бўлди.
Иброҳимбек ўз қишлогидаги масжидга қарашли мак-табда сабоқ олгач, маҳаллий мадрасада ҳам таҳсил олди. Лекин мадрасани тугатганлиги ҳақида маълумотлар учра-майди. «Иброҳимбекнинг уруғ оқсоқолларидан бири Абду-қаюм парвоначининг қизига уйланганлиги кейинчалик унинг ҳаётига катта таъсир кўрсатди»1.
Иброҳимбек Ҳисор беги ҳузурида қилган хизматлари эвазига 1919 йили «қоровулбеги» даражасига, кейинчалик Бухоро амири Саид Олимхон томонидан «девонбеги», «тўпчибоши» ва «лашкарбоши» лавозимларига кўтарилди. Иброҳимбек амирлик тузуми ағдариб ташлангач, Шарқий Бухородаги қўрбошилар гурўҳларига умумий раҳбарлик қилиб (Анвар Пошо ва Салим Пошо Шарқий Бухорога келган давр бундан мустасно), босқинчи қизил армия ва коммунистик режимга қарши озодлик байроғини кўтарди. Иброҳимбек қўрбошининг номи ҳам машҳурликда Анвар Пошоникидан сира қолишмас эди. Лекин уларнинг фикр-лаш тарзи, жанг. қилиш усуллари ва ҳаракатларида катта фарқлар бўлган.
Иброҳимбек 31 ёшида кураш майдонига кирар экан, ўз олдига асосий мақсад қилиб, Бухоро тупроғини қизил ас-карлардан тозалаш билан бир қаторда ағдариб ташланган амирлик тузумини қайта тиклаш ва салтанатни собиқҳукм-дор Саид Олимхон қўлига олиб бериш вазифасини қўяди. Шунинг учун ҳам у курашга кирган дастлабки кунларда-ноқ Бухоро амири Саид Олимхон томонидан моддий ва маънавий жиҳатдан ҳар тарафлама қўллаб-қувватланди ва рағбатлантирилди.
Иброҳимбек қўрбоши 1920—1921 йилларда қисқа муд-дат ичида ўн минг нафардан ортиқаскар тўгшаб, Кўлоб ва Балжувон вилоятларинй қизил аскарлардантозалагач, Санд Олимхон ҳузурига — Кўлобга ўз вакилларйни жўнатди. «Бу аснода Иброҳимбек Девонбегининг ўзи Қорате! ин ва Дар-вбз вилоятлари устига ҳужум қилиб босиб борди ва бу икки вилоятни ҳам эгаллади...». Бу зафарлардан сўнг Иброҳим-
! Гилснсен В. М. Разгром басмических баз а Афтанистане. «Военно-исторический журнал», 2000, № 1, с. 31.
32

бек юборган бошқа вакилларни ҳам Саид Олимхон хур-сандчилик билан кугиб олади, ўз лашкарбошисининг «ғай-рати ва мардлигидан анча мамнун» бўлиб, уни юқори ман-сабга кўтаради. 1921 йил бошларида Саид Олимхон Ибро-ҳимбек Девонбегини Бухородаги бутун қўшинларига Олий бош қўмондон қилиб тайинлайди.
Бу воқеалардан сўнг Иброҳимбек Ҳисор вилоятига юриш қилди. «Ҳисор вилоятининг устки қисмига отланиб бориб, душман билан анчагина юзма-юз бўлди, у билан жанг қилди, ҳарбий қурол-яроғларни қўлга киритди. Бу вилоятни ўзига марказ қилиб олади. Деҳнав вилоятининг юқори қисми бўлган Бойсун, Ғузор, Шеробод, Қаршида ҳаракат қилди...»'
Амир Саид Олимхон ўз мемуарида Иброҳимбек ҳақида яна қуйидаги фикрларни ҳам ёзган эди: «... Иброҳимбек етти йил давомида большевикларга қарши мусулмон хал-қи ва бу бандаи ожизни деб уруш қилди, жанг асносида қаҳрамонликлар кўрсатиб, уларнинг якунларидан ҳамиша мени хабардор этиб турди».
Саид Олимхон Иброҳимбекка ёзган мактубларидан би-рида уни «садоқатли ва жасур доҳий, мулла, бек, бий, девонбеги, лашкарбоши, тўпчибоши, ғозий», — деб улуғ-лайди. Саид Олимхоннинг ёзишича, у Иброҳимбекка қўшимча кучлар юбориш учун Афғонистон ҳукумати би-лан музокаралар ўтказади. Афсуски, афғон ҳукумати бу пайтга келиб, Бухоро амири Саид Олимхон ихтиёрига ҳеч қандай ҳарбий бўлинмаларни ажратмайди. Чунки Афғонис-тон билан совет Россияси ўртасида ўзаро дўстлик тўгриси-даги шартнома аллақачон имзоланган эди.
Саид Олимхоннинг Иброх,имбекка нисбатан кўрсатган марҳаматлари бошқа манбаларда ҳам келтирилади. Маса-лан, туркиялик тадқиқотчи Али Бодомчи «1917—1934 йил-лар. Туркистон миллий истйқлол ҳаракати ва Анвар Пошо. Қўрбошилар» номли китобида Иброҳимбек Саид Олим-хоннинг кўп мартабаларига эришганлиги, амир Шарқий Бухорода яшаган даврда Иброҳимбекка ўхшаш ёвқур, қўрқмас кишиларга таяниб, советларга қарши савашған-лиги айтилади. Китобда ёзилишича, «Иброҳимбек Лақай сўнпи Туркистон миллий истиқлол курашининг ёрқин сиймоларидандир. Амир замонидаёқ ўрис ҳарбийларига қирғин солишдан иш бошлаган ва қисқа фурсатда катта
'Лмир  Саййид О.чнмхон.   Бухорв халқининг қасрати  тарихи. 19—
20- бетпар.
З-К-9185	33

шуҳрат қозонган ... Умумий аскарларининг сони саккиз мингдан зиёдроқ бўлган»1.
Иброҳимбек қўл остидаги Шарқий Бухоро ҳудудида ўз бошқарув усулини амалга оширди. Совет ҳокимияти жой-ларда бутунлай тугатидди, унинг ўрнига шариатга асос-ланган ва амирлик давридаги бошқарув усули қайта жо-рий қилишга. Иброҳимбекни бу ердаги маҳаллий аҳоли, хусусан, Лоқай ўзбеклари қизғин қўллаб-қувватлашди. Бу ҳолдан Туркистондаги совет ҳокимияти вакиллари қаттиқ ташвишга тушдилар. Шунинг учун ҳам Туркистон фронти сиёсий бошқармаси томонидан тузилган жосуслик ахбо-ротида Иброҳимбек фаолияти ҳар жиҳатдан таҳлил қили-нади, аҳоли ўртасида унинг нуфузи ошиб бораётганлиги-дан чўчиш ҳолати кўзга ташланади ва Иброҳимбек билан бошқа қўрбошилар гуруҳлари ўртасида турли низолар чи-қариш учун тавсиялар берилади2.
Афсуски, Иброҳимбек қўрбоши жадидларни ёмон кўрар эди. Бу жиҳатдан унинг фикрини Анвар Пошо ҳам ўзгар-тира олмайди. Дарвоқе Анвар Пошо Шарқий Бухорога ке-либ, истикдолчиларни курашга даъват қилган дастлабки кунларидаёқ уни Иброҳимбек ёқтирмай қолган эди. Ибро-ҳимбек билан Анвар Пошо ўртасидаги муносабатлар жуда мураккаб бўлган. Ҳатто Анвар Пошо Иброҳимбек қўлида' тутқунликда бир ойча вақтни ўтказди. Кейинчалик Анвар Пошо томонидан Иброҳимбек ҳам ўз навбатида беш кун қамаб қўйилди.
Бироқ Анвар Пошонинг ҳалокати ва Салим Пошонинг Афғонистонга чиқиб кетиши оқибатида бутун Бухородаги қизил армияга қарши ҳаракат Иброҳимбек тимсолида яна аввалгидек ўзининг ягона қўмондонига эга бўлди. Ибро-ҳимбек Ғарбий Бухоро (Бухоро, Кармана ва Нурота вило-ятлари)даги қўрбошилар гуруҳларига умумий раҳбарлик-ни ҳам ўз қўлига олди. Шунинг учун ҳам Иброҳимбек бош-чилигида қўрбошиларнинг кўплаб қурултойлари чақирилди. Масалан, Ҳисорда 1924 йил 31 декабрда бўлган Бухоро қўрбошиларининг навбатдаги қурултойида Иброҳимбек Шарқий Бухорода ҳаракат қилаётган бутун дасталарни ягона қўмондонлик остига бирлаштириш ва уларнинг фао-лиятини ошириш тўғрисида, қўрбоши дасталари тузиш ва уларнинг жанг қилиш усуллари, аҳоли билан муноса-
1 АК Вайсшс!. 1917—1934. Тшкк1ап МШ) ШШа! Нагекей уе Епуег Ра^а. КогЬа^йаг. СИс1 [. 1йапЬи1, 1975, 8. 501.
ШограннчнмевойскавСССР. 1918-1928. М., «Наука», 1973, с.610.
34

батлари хусусида махсус кўрсатмалар берди. Қурултойда Ғарбий Бухородаги йирик бойлар томонидан ёрдам сўраб юборилган мактубни Иброҳимбек ўқиб эшитгирди. Муро-жаатдан сўнг, Иброҳимбек Шеробод—Бойс^ атрофлари-да қизил армия қисмларига қарши ўзининг зафарли юриш-ларини ўтказган эди. Қурултой ту1^агач, унинг иштирокчи-ларидан бири Асадуллабек томонидан кўргазмали машклар . ўтказилди1. Иброҳимбек қўрбоши бўлса ўзининг мунгга яқин йигити билан Вахш дарёсининг ўнг соҳмидан ғарб-га — Сурхон воҳаси, Шеробод ва Бойсун томонга қараб, 1925 йил январ ойининг бошларида намойишкорона на-зорат кўриги ўтказди.
Бироқ, Шаҳобиддин Яссавий Иброҳимбекнинг жасур киши бўлиши билан бир қаторда айрим масалаларни ҳал кдлишда шошма-шошарликка йўл қўйиб, хатолар қшиан-лигини гапиради. Шуниси характерлики, Иброҳимбек «Амир Олимхон фармонида бўлиб, Ғозий Анвар Пошо ва Фузайл Махдумларга ҳурматсизлик қилди». У «ниҳоят ди-ловар қаҳрамон» бўлса-да «калта фикрли эди... Иброҳим-бек муборизлар, қўрбошилар заиф бўлғон, фойдасиз за-монда иш бирлиги учун келди...»
Иброҳимбекнинг Сурхондарё истақлолчиларшшнг етак-чиси Хуррамбек билан ҳам муносабатлари анча кескин бўлган. Хуррамбекнинг ўзбошимчалиги Иброҳимбекнинг жаҳлини чиқарган. Бу ердаги бутун қўрбошилар дасталари Иброҳимбек қўл остида бирлашиб, қизил армияга қарши қатъий ҳужу^мга ўтганларида Хуррамбек унта бўйсунишдан бош тортиб, ўз ҳолича иш юритган. Бу ҳақца совет чекист-ларининг маълумотларида ҳам сўз боради.
Бу низолардан хабар топган Бухоро амири Саид Олим-хон Иброҳимбек ҳузурига Бекбой Қоровулбеги деган ва-килини жўнатди. Бекбой ёрдамида Саид Олимхон қўрбо-шилар ўртасидаги ихтилофларни бартараф қилишга ва энг аввало Иброҳимбек бшшн Хуррамбек орасидаги келиш-мовчиликни йўқотишга муваффақ бўлди.
Бу мулоҳазалардан Иброҳимбек фақат ўз манфаати учун кураш олиб борган, шуҳратпараст бир киши эди, деган хулоса чиқармаслик керак. У Шарқий Бхтсородаги истиқ-лолчилик ҳаракатита етти йил раҳбарлик қштр экан, ўз она тупроғини босқинчи қиз1ш аскарлардан тозалаш учун, эрк ва истиқлол учун кураш олиб борган эди. Фақат, Иб-роҳимбекнинг сиёсий қарашлари чекланган бўлиб, унинг
1 Пограничнне воиска в СССР. 1918-1928. с. 613-615, 667.
35

«Бухоро амирига содиқ фуқаро» эканлигини ҳам назардан қочирмаслик лозим.
Иброҳимбек қўрбоши ўз қўшини сафида қаттиқ тар-тиб-интизом ўрната олди. Тинч аҳолини талашда қатнаш-ган ёки бегуноҳ мусулмонларни ўлдирган аскарлар мабодо учраб қолса, улар шафқатсиз жазоланган. Иброҳимбек то-монидан қўл остидаги қўрбошилари Абдулазиз ва Абду-раҳмонбойга ёзган мактублари кўп жиҳатдан аҳамиятли-дир. Иброҳимбек ўз мактубида Абдураҳмонбойга қуйидаги сўзларни ёзган эди: «... сиз аскарларни махсус рухсатнома-сиз милтиқлари билан жўнатяпсиз — бу жуда ёмон». Де-мак, қўрбошилар ўз йигитларини қишлоқларга милтиқла-ри билан юборишда, уларга махсус рухсатнома беришган. Буҳолдан эрк ва истиқлол к>'рашчиларининг кимлиги яққол намоён бўлади.
Туркистонда миллий-ҳудудий чегараланиш ўтказилиб, совет Ўрта Осиё республикалари тузилгач, Шарқий Бухо-ронинг деярли барча қисми Ўзбекистон ССР таркибидаги Тожикистон АССР ихтиёрига ўтди (фақат ҳозирги Сур-хондарё вилояти таркибига кирган айрим туманлар бун-дан мустасно). 1925—1926 йилларда Иброҳимбек қўрбоши Тожикистон ва Ўзбекистоннинг асосан тоғлик вилоятла-ридаўз курашини давом эттирди. Йигирманчи йилларнинг ўртасига келиб, Шарқий Бухорода вазият тубдан^ ўзгарган эди. Туркистон фронтининг, 1926 йилдан бошлаб Ўрта Осиё ҳарбий окруғининг кагта миқдордаги кучлари Иброҳим-бекка қарши ташлангач, у 1926 йил 21 июнда, кескин жант-лардан сўнг, Афғонистон давлатига ўтиб кетди.
ВКП(б) МК Ўрта Осиё бюроси биринчи котиби И. А. Зеленский томонидан 1926 йил 6 сентябрда ВКП(б) МК Ўрта Осиё бюроси «босмачилик»ка қарши кураш Марка-зий комиссиясинин] фаолияги ҳақида бюро пленумида қилинган ҳисобот маърузада айтилишича, Иброҳимбек хорижга ўтиб кетгач, унинг оиласи: онаси ва икки хотини асирга олинган1. Бу аёлларнинг қисмати нима бўлганлиги номаълум. Бу пайтда Сурхондарё истиқлолчиларининг энг йирик йўлбошчиси Хуррамбек ҳам Афғонистонга жўнаб кетган эди.
Иброҳимбек 1926— 1927 йилларда Кобул яқинидаги Қалъаи Фотуда Бухоро амири Саид Олимхоннинг қарор-гоҳида яшайди. Саид Олимхоннинг ёзишича, «унин! кун-
1 Пограничнне войска в СССР. 1918— 1928. с. 675—700.
36

лик харажати учун Афғонистон давлати тарафидан ҳар ойига беш юз эллик кобулий рутшяси тайин этилди»1.
Афғонистонда юз берган мураккаб сиёсий жараёнлар, афғон амирларининг бирин-кетин а^'тмашиниши, ҳокимият учун курашлар бу ердаги т^кистонлик муҳожирлар тур-мушига ҳам таъсир қилмасдан қолмайди. Иброҳимбек бош-чилиғилаги бухоролик муҳожирлар Афғонистондағи сиё-сий курашгамажбуран тортилишади, натижада, бу кураш-нинғ марказига Иброҳимбек чиқиб қолади. Иброҳимбек ва унинг лақай уруғдошлари билан афғон аскарлари ўртасида ҳатғо қуролли тўқнашувлар бўлди. Айрим манбаларда ёзи-лишича, Афғонистон ҳукумати билан туркистонлик муҳо-жирлар ўртасидағи бу уруш бир йилча давом зтди2.
Ўша даврга оид хужжатларга таянган ҳолда, "Иброҳим-бекнин] Афғонистондаги фаолиятини қисқача тахлил қила-миз. 1928 йилнинг охирида Афғонистонда амир Омонуша-хон (1892 — 1960; ҳукмронлик даври: 1919—1929)га қарши ғалаёнлар кучайиб кетади. Бу исёнга Кобул атрофидаги гожик деҳқони хонадонида туғилган, афғон армиясининг собиқ офицери Ҳабибулла — Бачаи Саққо (1890—1929) раҳбарлик қилди. Афғон тарихчиси Хали_иулла Ведаднинг ёзишича, 1922 йилда ёш Ҳабибулла Бухорода Анвар Пошо атрофида туриб, қизил аскарларга қарши курашган эди. 1929 йил 18 январда асосан деҳқоштрдан иборат Ҳаби-булланинг отряди Кобулни эгаллайди. Ҳабибуллахон Аф-ғонистон амири деб эълон қилинади (1929 йил январ— октябр). Тахтдан воз кечган Омонуллахон Қандаҳорға қоч-ди. Бу воқеалар қизиган пайтда — 1928 йилнинғ охирларида Иброҳимбек Кобулдан жўнаб, Шимолий Афғонистонга келиб, ўз мавқеини мустаҳкаштй бошлади3: Буҳудуд азал-дан туркий халқларнинг юрти бўлиб, асосан ўзбек, турк-ман ва тожиклар яшар эди. Иброҳимбек билан туркман муҳожирларининг бошлиғи Халифа Эшон ўртасида ўзаро иттифоқ тузилғач, унинғ обрўси жуда ошиб кетди. 1929 йил 18 мартда ВКП(б) МК Ўрта Осиё бюроси номиға ёзил-ган мактубда кўрсатилишича, «Иброҳимбек дастасида 4000 киши бўлган ва у зўр ғайрат билан ўз қўшинини кенгай-
1	Лмир Саййид Олпмхон. Ўша асар, 22-бет.
2	Бу ҳақда қаранг. Аблуқаюм  Парвоначининг иқрори, «Ватан»,
№ 48—49,   1993 йил К декабр; Мирзақаюмнин!  баёни. «Ватан»,   1993
иил 3 ноябр.
' Қаранг: Гилснссн В. М. Бандн под зсленьш знаменем, «Военно-нсторнческий журнал»,  1999. № 5.
37

тирмоқда... Хуррамбек, Ўтанбек ва бошқа кичик қўрбоши-лар ўзаро ҳамкорликда ҳаракат қилмоқца...»1
ВКП(б) МК Ўрта Осиё бюроси ва Ўрта Осиё ҳарбий округининг бу ҳакдаги маълумотлари билан танишган СССР раҳбари И. В. Сталин 1929 йил март ойида Омонул-лахон ҳукуматининг ташқи ишлар вазири Ғулом Сидциқ-хон ва Москвадаги элчиси Ғулом Набихон Чархий билан учрашди. Сталин Омонуллахонга ҳарбий ёрдам кўрсатиш ҳақидаги афғон томонининг расмий таклифларини бажо-нидил қабул қилди. Совет чекисти ва айғоқчиси Георгий Агабековнинг ўша пайтда ёзишича, 1929 йил 14 апрелда 2000 кишилик қизил аскарлар отряди Термиздан чиқиб, 15 апрелда Амударёнинг Паттакесар деган жойда кечувдан ўтди ва Афғонистон ҳудудига бостириб кирди. Совет ас-карлари афғон армиясининг ҳарбий формасини кийиб олишган эди2. Отряд қўмондони фуқаролар урушининг қат-нашчиси, Украина казакларининг атамани, 1927 йилдан бошлаб СССРнинг Кобулдаги ҳарбий атташеси В. М. При-маков бўлиб. у «турк офицери Рагиб-бей» номи билан фаолият кўрсатган3. Босқинчи совет аскарлари 19 апрелда афюн Туркистонининг муҳим сиёсий ва иқтисодий мар-кази — Мозори Шарифни, 22 апрелда Тошқўрғон шаҳар-ларини босиб олишдп. Қизил аскарларга қарши жангларда Ҳабибуллахоннинг афғон қўшинларидан ташқари Халифа Эшоннинг 2000 кишилик гуруҳи ва Иброҳимбек йигитла-ри ҳам қатнашди. Бироқ май ойининг охирида Омонулла-хон Ҳабибуллахонга қарши курашни тўхтатиб, кўп миқ-дорда олтин ва қимматбаҳо бойл,икларни ҳамда қариндош-уруғларини олиб, аввал Ҳиндистонга. сўнгра Ғарбга жўнаб кетди (у 1960 йилда Швейцарияда вафот этган): Воқеалар-нинг бундай ривожини кўрган Сталин 31 майда қизил ас-карлар отрядини СССРга қайтарди.
Бироқ Ҳабибуллахоннинг хукмронлиги узоққа борма-ди. Омонуллахон даврида ҳарбий вазир бўлган генерал Муҳаммад Нодирхон 1929 йил октябрда Ҳабибуллахонни ҳокимиятдан агдариб, уни қатл қилгач, ўзи Афғонистон иодшоси бўлиб олди (1929—1933). Нодирхон даврида тур-кистонлик муҳожирларнинг аҳволи яна оғирлашди,
1 Гиленсен В. М. Разгром басмеческш баз в Афганистане, «Военно-
исторический журнал», 2000, .V- 1, с. 35.
- Лгабсков Г. Секретньштеррор. Москва, «Совремснгоиа», 1996, с. 281.
3 Пронин Л. Спецназ Рагиб-бея, бьи, о	гся, и «сталинский
рейя» 1; Афганистан, «Трул». IX яннаря .'I1
зк

Ҳабибуллахон томонидан уларга берилган баьзи эркинлик-ларга чек қўйилди.
Муҳожирликдаги дарбадарлик, Афғонистондаги турли сиёсий гуруҳлар ўртасидаги келишмовчиликлар ва бу ку-рашда бирор-бир томон қўлида қўғирчоқ бўлиш хавфи ва ниҳоят, энг асосийси, Ватан туйғуси Иброҳимбекни яна орқага — Шарқий Бухорога қайтиш1а ундади.
1930 йил.апрел ойвда Иброҳимбек қўрбошилар даста-лари тузишни тугатиб, совет-афғон чеғараси бўйлаб на-мойишкорона юришини бошлади. Иброҳимбек орадан кўп ўтмай 24—25 майда қўрбошилар қурултойини чақирди. Қурултойда лоқайлик қўрбошияар билан биргаликда 100 дан ортиқвакил қатнашди1. Унда бекнинг энг яқин саф-дошлари Утанбек, Мулла Тўрақул қатнашиб, улар Тожи-кистон ССР ҳудудига ўтиш масалаларини ҳал қшшшди. Чегарадан ўтишни турли нуқталарда амалга ошириш ке-лишиб олинди. Иброҳимбек СССРга қарши ялпи ҳужумни 1930 йил 3 июл кунига белгилади.
Бироқ кўп сонли жосуслар орқали уларнинг бу режаси-дан хабар топган мустабид совет режими раҳбарлари зуд-лик билан қарши зарба уюштирдилар. 1930 йил 20 июнда Ўрта Осиё ҳарбий округининг терма отликлар бригадаси Амударёни Айваж қасабаси ёнидан кечиб ўтиб, Афғонис-тон ҳудудиға бостириб киришди. Совет аскарларига курашда катта тажриба тўплаган Яков Мелькумов қўмондонлик Қилаетган эди. Уларнинг бош мақсади Иброҳимбекнинг Алиободдаги асосий қарорғоҳини эгаллаш эди.
Ўрта Осиё ҳарбий округи қўмондони П. Е. Дибенко но-мига 1930 йил 26 июнда йўлланган ҳисоботда ашилишя-ча, «ҳаммаси бўлиб 839 босмачи ва уларнинг фаол таъми-ноч-чилари ўлдирилган». Ҳалок бўлганлар орасида машҳур қўрбошилар бўлган. Бундан ташқари қизил аскарлар томо-нидан уй-жойлар ҳам бузиб тадшанди, қишлоқлардаги экинзорлар пайҳон қилинди, йиғиштирилган ҳосил куй-дириб ташланди, улар «200 туя, 80 от, 400 қўйнитортиб олишди»2. Иброҳимбек ва унинг яқин сафдоши Ўтанбек Қўрбоши кичик даста бю^ан Қора Ботир тоғларига чеки-нишди. 26 июнга ўтар кечаси босқинчиликни тугатган Мелькумов отряди Афғонистондан Тожикистон ССР ҳуду-Диға қайтди. Шундай қилиб, Афғонисгондаги туркистон-лик муҳожирларга қарши қаратилган бу зарба Иброҳим-
' РГВА, 25895-фоня,  1-рўйхат, 696-иш, 602-варақ.
2 РГВА, 25895-фонд,  1-рўйхат,  176-иш, 614-варақ.      ч
39

бекни ўз Ватанига қайтиш муддатини яна орқага суриб ташлади.
1931 йил бошларида Иброҳимбек ўз ҳаракатини фаол-лаштириб, муҳожирларнинг тарқоқ кучларини яна бир-лаштирди. У ўтган йилнинг авжи саратон чилласида, атиги 7 кун ичида чеккан мағлубият алами учун босқинчи совет қўшинларидан интиқом олиш истагида бутун вужуди ёнар эди. Бунинг устига Нодирхон режими билан туркистонлик муҳожирларнинг ўртасидаги зиддиятлар анча кучайди. Ар-хив ҳужжатларидан бирида келтирилишича, «1930 йил ёзида афғон ҳукумати қуролли куч билан муҳожирларни тугатишга киришди... ва Иброҳимбекка қарши кураш бош-лади. Ярим йшшик тўқнашувлар натижасида, афғон қўшин-ларининг зарбалари остида Иброҳимбек ўз отряди билан чегара атрофига келиб ўрнашди1...»
Иброҳимбек 1931 йил март ойиниш охирида Панждар-ёси атрофида кичик қўрбошилар дасталарини СССР чега-расидан ўтишини уюштиради. Иброҳимбекнинг ўзи 1500 кишилик сараланган қўшин ва 8 нафар қўрбошиси билан 1931 йил 30 мартда (айрим манбаларда 2 апрелда) чегара-дан утиб, Ватан тупроғига қадам қўйди. Ўша-даврга оид Ўрта Осиё чегара қўшинлари ОГПУ бошқармаси маълумотлари-да айтилишича, «Иброҳимбек СССР ҳудудша кирар экан, унинг аниқ сиёсий режаси бор эди...»2. Дарҳақиқат, Ибро-ҳимбек ўз олдига асосий .мақсад қилиб мустабид совет ре-жими ва қизил армияга қарши курашни қўйган эди.
Иброҳимбек тарафдорлари юртда ҳам кўплаб топилди. Унинг қўшини сафига юзлаб ватанпарварлар келиб қўшил-ди. Ўрта Осиё ҳарбий округи (САВО) штаби ҳисоб-китоб-• ларига қараганда, Тожикистоннинг Кофирниҳон ва Вахш дарёлари оралипэда 1965 киши ва 16 даста ҳаракат қилганА САВО қўмондони ўринбосари И. К. Грязнов бошчилигида-ги 1618 пиёда аскар, 1823 отлиқ жангчи, 164 та қўл ва 78 та станокли пулемётлар, 12 тадан артиллерия, тўплар ҳамда самолётлар ёрдамида Иброҳимбек йигитларига қарши 10 апрелда ҳужумга ўтилди. Совет жангчиларига ОГПУ қўшин-лари ёрдамга келишди.
Иброҳимбек қўшини билан совет қисмлари ўртасида 3 апрелдан то 18 апрелгача қаттиқжанглар бўлдй. У омон-
РГВА, 25895-фоид, 1-рўйхат, 718-иш, 2-варақ. : Пограничнне войска в СССР. 1929—1938. Сборник док\'ментов и материалов. Москва, «Наука», 1972. с. 182.
3 РГВА. 25895-фоид, 1-рўйхат, 721-иш, 133-варақ.
40

сиз олишувлар бшкгн Вахш дарёсининг ўнг қирғоғига че-кинди, 10 майгача 974 йигитидан ажралди. Иброҳимбекка қарши 4000 аскар жўнатилди. 1931 йил 12 июнда Оқбошг тоғда сўнғги ва шиддатли муҳораба бўлди. Бу ҳаёт-мамот курашида Иброҳимбек яраланди ва жангни бой берди. У Кофирниҳон дарёси бўйлаб, яна Боботоққа чекинди.
Жанг ҳаракатлари тасвирланган архив ҳужжатларида келтирилишича, 1931 йшт 20 март — 29 июнда 77 қўрбо-ши қўлга олинди ва таслим бўлди. Бу пайтда 1550 истиқ-лолчи ўлдирилди, 1750 киши таслим бўлди1. 1931 йил 23 июнда ОГПУ қўшинлари 10-отликлар полки 2-дивизиони жангчилари ва совет чекистлари томонидан Иброҳимбек ярадор ҳолатда қўлга олинди2.
Иброҳимбек зудлик билан аввал Сталинобод (ҳозирги Душанбе), сўнтра эса Тошкен гға олиб келинди. Чекистлар томонидан ўткази.иган терғов ва даҳшатли қийноклар ҳам Иброҳимбекнинг маънавий иродасини бука олмади. 1932 йил март ойида бўлған суд жараёнида у манфур совет ре-жимига к^рши узоқдавр мобайнида мардонавор кураш олиб борганлигини мағрурлик билан таъкидлайди. Истиқлолчи-ларнинг сўнгги йирик йўлбошчиси Иброҳимбек Чақабой ўғли ҳарбий трибунал ҳукми билан 1932 йил 31 августда қатл қилинди.
«Иброҳимбек билан бирга «Бутун ислом қўшинлари-нинг Олий бош қўмондони» деган унвон ҳам дафн этил-ди, шунингдек, мужоҳид.:1арнинг қахрамонона даври ҳам тугади»\— деб ёзган эди англиялик тадқиқотчи Гленда Фрэзер.
Шундай қилиб, Шарқий Бухорода айрим танаффуслар билан 11 йил давомида мустабид совет режими ва босқин-чи қизил армияга қарши фидокорона курашган истиклол-чиларнинг бош етакчиси Иброҳимбек қўрбошининг қис-мати фожиа^чи тугад]-1.
Бухородағи истиклолчиларнинг энг машҳур йўлбошчи-си бу шубҳасиз туркиялик ҳарбий саркарда, сиёсий арбоб АНВАР ПОШО ҳисобланади.
Анвар Пошо (14.06.1881, Истанбул - 04.08.1922, Шар-қий Бухоро) фақат Туркия ёхуд Туркистонда эмас, балки
	
1	РГВА. 25895-фош,  1-рўйхат. 721-иш.  144.  147-варақлар.
2	Қаранг: Ваупнг/а НауК. ТшМ«1оп Ки.чуа Не 911) агавтёа 1з1апЬи), 1975.
5. 285; Гнлснсен В. М. Разгром басмачсских бач в Афганистанс, «Воен-
Во-исторический журнал». 2000, №1. С. 40.
' С1сш1а Ғгагег. ВахтаеЬИЬ СеШга! А.ч1ан ^шлеу, ОхГогс), 1987, №2, Р. 27.
41

бутун мусулмонлар оламида кўзга кўринган фидойи ин-сонлардан бири эди. XX аср бошларида мусулмон дунёси-да ҳеч кимнинг шуҳрати унингдек кўп тарқалмаган бўлса керак. Анвар Пошо Туркия, Македония, Кавказ, Герма-ния, Россия, Туркистон ва Бухородаги сиёсий жараёнлар-да фаол қатнашди.
Анвар Пошо 188] йилда Истанбулда кичик хизматчи Аҳмадбей оиласида тўнғич фарзанд сифатида тугашди* Ан-вар Пошо 1903 йилда Истанбулдаги ҳарбий академияни тугатди. Академия уни Усмонлилар салтанатига қарашли Македонияда турган 3-армияга хизматга юборди. Анвар Пошонинг келиб чиқиши аслида македониялик бўлиб, унинг болалиги бу ерда ўтган эди.
Анвар Пошо Туркиядаги Усмонлилар султони Абдул-ҳамид II (1842—1918; султон ва халифалик даври: 1876— 1909)нинг мустабид зулмига чек қўйган Ёш турклар ҳара-катининг раҳбарларидан бири эди. «Иттиҳод ва Тараққий»1 партияси султонликка қарашли Македонияда 1908 йил 23 июлда ҳокимиятни қўлга олгач, бу воқеалар марказида турган Анвар халқ қаҳрамонига айланиб қолди. Ўша йили ҳали 27 ёшга ҳам тўлмаган Анварга генерал ҳарбий унвони — Пошо берилди. Анвар Пошонинг обрў ва нуфузи, унинг таъсири тез орада ниҳоятда кучайиб кетди. Анвар Пошони Берлиндаги Туркия ҳарбий атгашеси қилиб тайишгашди. У немис тили ва ҳарбий санъатини қунт билан ўрганди. Унинг Германия билан яқинлашуви шу пайтдан бошланди. Анвар Пошо Италия — Туркия уруши (1911 йил сентябр — 1912 . йил октябр) ва Болқон урушлари (1912 йил октябр — 1913 йил август) даврида Усмонли турк салтанатининг Ита-лия, Болгария, Сербияга қарши олиб борган курашларида жасорат намуналарини кўрсатди. 1913 йил январда бўлган ҳарбий тўнтариш натижасида мамлакат тўлиқ равишда Ёш турклар қўлига ўтди (И гтиҳодчилар 1912 йилда ҳокимият-дан четлашган эдилар). Талъат Пошо, Анвар Пошо, Жа-мол Пошодан иборат триумфират (учлик) мамлакатни бошқара бошлади. Талъат Пошо Усмонли салтанатининг Бош вазири, Анвар Пошо мамлакатнинг Бош қўмондони ва ҳарбий вазир, Жамол Пошо (1872—1922) ҳарбий ден-гиз кучлари вазири эди2 (Улар бу юксак лавозимларда 1918 йилнинг охиригача фаолият кўрсатишди).
1	«Иттиҳод ва Тараққий» Ёш туркларниж махфий сиёсий жамияти
сифатида 1889 йил Истанбулда ташкил гопди.
2	Қаранг: Турк халқининг буюк фарзанди Отатурк. Т., 1998, 19-бет.
42

Анвар Пошо Болқон урушлари даврида ҳарбий корпус-нинг штаб бошлиғи лавозкмида ишлаган пайтида унинг қўл остида майор Мустафо Камол Отатурк (1881 — 1938; президентлик даври: 1923—1938) ҳам хизмат қилар эди. Иккинчи Болқон уруши (1913 йил июн—август) даврида ,\нвар Пошо қўшинлари болгарларга кучли зарбалар бера-ди. Биринчи урушда Туркиадан тортиб олинган Эдирна шахри болгарлар босқинидан озод қилинди. 1914 йил июнда Эдирнага борган Маҳмудхўжа Беҳбудий (1875—1919) Ан-вар Пошонинг ҳарбий жасоратларини «Ойна» журналида ўша пайтда чоп қилдирган «Саёҳат хотиралари»да сами-мият билан қуйидагича тасвирлайди: «...Анварбек тўрт к>т1-лик йўлни бир кунда юриб келиб, Адрнани (Эдирнани — Ҳ. Р.) босиб, булшрлардан қайтиб олди. Булғорлар муни билиб, Адрнанинг обод еру хонау аскархонау анборларша ўт қ5;"К)б эканларким, бу ўтларни ҳам вақтида турк аскар-лари етиб, сўндуруб, булғорлардан бениҳоят озуқа, асбоб, милтиқ ва кўп адад тўпларни ўлжа олибдурлар... Хулоса, Адрнанинг қайтиб олинганлигининг шарафи Ёш турклар-га ва Анвар Пошога насиб бўлди»1.
Ўз навбатйда Анвар Пошо Туркистондан таҳсил олиш учун Туркияга борган талаба^арга хайрихохдик билан қара-ди. Баъзи манбаларда келтирилишича, у Бухородан буди-ёрга борган Усмон Хўжани олий даражада қабул қилган эди. Анвар Пошо 1913 йилда Туркиянинг ҳарбий вазири, Биринчи жаҳон уруши бошлангач эса бутун Усмонли турк армиясининг Олий бош қўмондони қилиб тайинланди.
«1913 — 14 йиллардаги (аслида 1911 —12- йиллардаги — Қ. Р.) итальйн-турк урутди вақгида Туркистон аҳолиси Ан-варнинг ҳаракатига қандай муносабаг билдирганини эс-лайлик, биз б>т1да шуни кўрамиз-ки, ҳатго мактабларда таҳсил олувчи ўсмирлар Анвар Пошо қўшининингҳар бир ҳаракатини интиқлик ва фахр билаи кузатиб, унинг жасо-ратига тасаннолар айтишарди, халқ эса беш йил мобай-нида унинг шарафига ўз ўғлонларига Анвар исмини қўяр эди»2, — деб расмий ҳужжатларнинг бирида сал кейинроқ ёзган эди Туркистон совет республикасининг раҳбарлари-дан бири.
1914 йил 5 март куни Анварнинг ҳаётида унугалмас воқеа содир бўдди. У Усмонлилар султони ва халифанинг қизи Нажиба Бегимга уйланди.
1	Маҳмудхўжа Беҳбудий. Танланган асарлар. 2-нашри. Т., «Маъна-
вияг», 1999, 77-бет; «Ойна»,  1914, №41, 981— 984-бетлар.
2	Ўзбекистон МД.Л, 17-фонл, 1-рўйхат, 45-иш,  131-варақ.

Туркиянинг Германия билан яқинлашуви пировардида ҳар икки томоннинг 1914 йил 2 августда Антанта давлат-ларига қарши битим тузиши билан якунланди. 1914 йил 12 ноябрда Туркия Германия томонида туриб, Биринчи жа-ҳон урушига кирди: Анвар Пошонинг бу яқинлашувда маъ-лум ҳиссаси борлигини таъкидлаб ўтиш жоиз. Анвар Пошо армияси икки фронтда: Кавказда Россияга қарши ҳамда Ироқ, Ҳижоз, Миср ва Сурияда Англияга қарши урушга киришди. Анвар Пошонинг шахсан ўзи Кавказ фронтида-ги жангларда қўмондонлик қилди. 1914 йил декабрда Са-риқамиш атрофида турклар билан руслар ўртасида шид-датли жанглар бўлди1. Айни пайтда жанг ҳаракатларини икки давлат Эрон ҳудудига қаУ кўчириб, турк армияси Эрон Озарбойжонида русларни мағлубиятга учратди. Ўша пайтда Туркияда бўлган ва мамлакатдаги сиёсий вазиятни яхши"тушунган рус олими В. А. Гордлевский (кейинчалик у академик бўлди) ўзининг «Туркия силуэтлари» (19Г4) асарида Анвар Пошони «қаҳрамон», «Ёт турклар партия-сининг энг шуҳратли доҳийси»2 деб, бежиз таърифлама-ган эди.
Бироқ Биринчи жаҳон урушида Туркия ва унинг итти-фоқчиси Германия мағлубиятга учрагач, Анвар Пошо ўзи-нинг содиқ сафдошлари Талъат ПоШо3 ва Жамол Пошо4 билан биргаликда 1918 йил 3 ноябрга ўтар кечаси Туркия ҳудудидан чиқиб кетишди.
Туркиялик тарихчи Нермин Менеменси ўглининт ёзи-шича, Анвар Пошо Берлинга 1919 йилнинг бошларида келади. Шу йилнинг июл ойида Истанбул ҳарбий суди уч пошо ва дўстлари Нозимбекни ўлим жазосига сиртдан хукм қилади. Орадан кўп ўтмай бу ҳукм асоссиз деб топилди.
Мағлубияпа учраган Германия Анвар Пошонинг фао-лият кўрсатиши учун унга шароит яратиб бера олмайди. «Иттиҳод ва Тараққий» партияси раҳбарларининг, шу жум-ладан, Анвар Пошонинг ҳам асосий фикри тобора нуфузи ошиб бораётган совет Россияси билан алоқани йўлга қўйишга қараталди. Анвар Пошо немис коммунисти Карл
1	Қаранг: Вссмирная история. Т. VII. М., 1960, с. 523.
2	Гордлевский В. Л. Ичбраннме сочннсния. Т. III. История й культу-
рм. М., 1962. с. 88.
- Талъат Пошо (1874—192П 1921 йил 16 мартда Берлинда номаъ-лум арман геррорчиси томонидан ўллнрилади.
4 Жамол Пошо (1872 — 1922) Истанбулда туғилли. 1908 йиллан бош-лаб муҳим ҳарбий лавозимларда ишлали. 1922 йил 21 июлда Тифлисда Карапет бошлиқ арман террорчилари томонидан ўлднрилли.
.     44

Радекнинг (1X85 — 1939) тавсиясига биноан Москвага жўнайди. Анвар Пошо Москвага автомобилда кириб бора-ди ва шу лаҳзадаёқ Зиновьев томонидан Бокуда 1920 йил 1—7 сентябрда бўладиган Шарқ халқпарининг қурултойи-да қатнашиш учун олиб кетилади.
Г. Е. Зиновьев (1883—1936) Коминтерн (Коммунистик Интернационал) Ижроия Комитетининг раиси бўлиб, Лениннинг кўрсатмаси билан у Бокудаги қурултой фаолия-тига раҳбарлик қилган эди. Анвар Пошо қурултойда ишти-рок қилса ҳам, Зиновьев икки кунлик тортишувлардан сўнг унга нугқ сўзлаш учун имконият бермайди. Фақат Анвар Пошо тайёрлаган маъруза матни Афандизода томонидан қурултойда ўқиб эшиттирилади.
Мунаввар қорининг кейинчалик ўз хотираларида ёзи-шича. у қурултой жараёнида Анвар Пошо билан икки марта учрашган. Қурултой қатнашчилари Анвар Пошони зўр эҳти-ром билан кутиб олишади, хусусан, у билан туркистонлик мусулмон делегатлари ўртасида самимий мулоқотлар бўлади. Коминтерн раиси Г. Е. Зиновьев Бошқирдистон миллий ҳукуматининг собиқ раиси Валидийга бу анжуман ишида қатнашишга рухсат бермайди. Мунаввар қори бу пайтда Бокуда ярим яширин ҳолатда фаолият кўрсатаётган Вали-дий билан бир неча марта учрашади1. Қурултой очилмас-дан аввал, 29 августда, Валидий Ашхобод атрофида Тур-кистон делегацияси келаётган поездга чиқиб, Турор Рис-қулов ва Тўрақул Жонузоқов билан махфий тарзда суҳбатлашган эди2. Улар бу учрашувларда совет режимига қарши биргаликда кураш олиб бориш тўғрисида, Туркис-тондаги истиклолчилик ҳаракатини ягона марказга бир-лаштириш ҳақида узаро фикр алмашадилар ва якдил ху-лосага кеЛадилар.
Анвар Пошонинг совет Россияси билан ҳамкорлик қил-ган даври (1920 йил ёзи — 1921 йил сентябр) унин) тар-жимаи ҳолидаги энг қоронки ва чалкаш саҳифаларни таш-кил қилади. Адолат юзасидан айтганда, Анвар Пошо ҳақида хорижда ва ўзимизда ёзилган китобларда бир-бирига зид фикрлар, қарама-қарши баҳо ва талқинлар мавжуд. Бу асар-ларда ҳақиқат билан у^адирма шунчалик қоришиб кетган-ки, уларни бир-биридан ажратиш тарихчидан мушкул ва-зифа ва машаққатли меҳнат талаб қшгади.
■ Қаранг:  Мунаввар қори Лбдурашидхонов. Хотираларимдан, 27—
28-бетлар.
2 2ек1 УеМ| То^ап. На1па1аг, 8. 288—289.
45

Мавжуд бўлган архив ҳужжатлари ва замондошларининг хотиралари асосида Анвар Пошонинг совет Россияси ва Бухородаги фаолиятини кўриб чиқамиз.
«Анвар Москвада хотиржам яшар ва ҳурмат-эътиборга сазовор эди»1, — деб таъкидланади ўша давр ҳужжатлари-нинг бирида. Советлар билан ҳамкорликнинг дастлабки даврида Анвар Пошо большевиклар йўлбошчиси Ленин-нинг фикрларини тўғри деб ўйлади, у ҳатто Шарқ халқла-рининг коммунизм байроғи остида Туркиянинг азалий душмани Англия империализмига қарши курашга чақир-ди. Албатта, бу курашга даъват Ленин ва унинг сафдошла-ри томонидан Анвар Пошонинг онгига сингдирилган эди. Бироқ жангу жадаллар ва турли саргузаштларга ўч, маъ-лум маънода таваккалчи бўлган Анвар Пошо «...Москвада хотиржам яшашни истамади...», у 1921 йил июлда «...Моск-вадан Ботумига келди. Шу кунларда Мустафо Камол йнг-лизлар билан ҳаёт-мамот жангига киришган эди...»2
1921 йил 16 мартда Москвада совет Россияси билан Туркия ўртасида дўстлик ва биродарлик ҳақида, 13 октябр-да Туркия билан бошқа совет республикалари ўртасида шарт-номалар тузилган эди. Бу шартномалар натижасида икки янги давлат — Ррссия билан Туркия ўзаро муносабатлар-ни яхшилаб олишди. Мустафо Камол ҳукумати Россиядан Анвар Пошони Туркияга қайтаришни ёки уни чегарадош Кавказ ҳудудидан чиқариб юборишни қатьий талаб қилди. Шунинг учуғс ҳам РСФСР хукумати Анатолиядаги миллий турк ҳарбий кучларш а қарши ҳеч қандай ҳаракат қилмас-ликни Кавказда турған Аявар Пошога тайинлади ва «унга Анатолия Богумиси ерларидан зудлик билан чиқиб кетиш-ни буюрди. Анвар Пошо ушбу буйруқни олгач, Туркис-тонга жўнади ва Бухорога етиб келди...»3 Шундай қилиб, шахсан Ленинниш кўрсатмаси билан Анвар Пошо Бухо-рога жўнатилди. «Улар Анвар Пошони ўртадан четлашти-риш учун Ўрта Осиёга юборган бўлишлари ҳам мумкин»4, — деб ёзганида турк тарихчиси Нермин Менеменси ўғли эҳтимол ҳақпир.
Анвар Пошо 1921 йил октябрда Бухоро шаҳрига кел-ганда унинг олдида икки йўлдан бири турар эди: Бухоро-
: У^бекистон МДА, 47-фонд,  1-рўйхат, 26-пш, 66-варақ. !Ўзбекистон МДА. ўша жойда.
3	Ўзбскистон МДА, ўша жойда.
4	Нерммн Менеменси ўрли. Анвар Пошо Туркистон га «Саодат», 1992,
№ 9, 6- бет.
46

даги истиқлолчилар қаторига ўтиб, бу ҳаракатни бошқа-риш, яъни совет режимига ошкора қарши чиқиш ёки Аф-ғонистонга яширин равишда ўтиб кетиш. Тўғри, учинчи йўл — Москвага қайтиб кетиш имконияти ҳам йўқ эмас эди. Анвар Пошо бу муқаддас шаҳарда Бухоро ҳукумати-нинг бошлиғи Файзулла Хўжаев ва бошқа давлат арбобла-ри билан бир неча марта учрашди.
Туркистондаги сиёсий жараённинг фаол қатнашчила-ридан бири, асли бошқирдистонлик Аҳмад Заки Валидий Тўғон ўзининг «Хотиралар» китобида Анвар Пошо билан Бухоро шаҳрида бўлиб ўтган учрашувларни батафсил тас-вирлайди1.
Анвар Пошо бўлиб ўтган ана шундай учрашувлардан кейин қатъий бир қарорга келди. У Шарқий Бухорога бо^-риб, истиқтголчилар сафига қўшилмоқчи эканини ўзининг дўстлари ва сафдошларига маълум қилди.
Анвар Пошо Бухоро шаҳри бшган мангуга хайрлашган кут! — 1921 йил 8 ноябр бўлди. «Шу куни аввало, амир-нинг шаҳар ташқарисидаги саройи яқинидаги милиция биносига бордик, — дейди Пошо. — Бир рус милтағи ва юзта ўқ олдим. Йўлга тушдик. Ниҳоят, чўлга чиқиб, асл йўлга етишдик». Анвар Пошо учун бу йўл — роҳатсизлик, азоб ва руҳий қийноқлар йўли эди. Унинг учун бу кунлар — бағоят зиддиятли, ўйловли, кўнгилни гоҳо тушк>'нлик қуюни қуршаб олган армонли кунлар эди. Бухорога у жуда улуғ ният, юксак орзу-умидлар билан кириб келганди. Қондош ва диндош қардошларини бир байроқ остида бир-лаштириш, уларга бош бўлиб, шон ва зафарлар қучиш, бу табаррук заминни келгинди босқинчилар қўлидан халос этиб, асрий эркиғшигини қайта тиклаш истаги уни Бухо-рои шарифга чорлаганди. Бухорони Пошо кўрди: бузил-ган, қарийб бир вайронага айлантирилган шаҳар жуда маҳ-зун ва чалажон бир аҳволда эди2...
Анвар Пошо Бухородан жўнаб кетар экан, Туркистон-даги истиқлолчилик ҳаракатига қўшилишини Валвдийга очиқ тарзда айтди ва унинг айрим маслаҳатларини қабул қшвди. Валидийнинг эътирофича, «^инг бу мамлакатнинг Россия қуллигидан қутқаришга жонини фидо қилишга қарори қатъийлиги кўриниб турарди»3.
1 Бу ҳақда қаранг: 2ек| УеНШ То§ап. НаИга1аг, 8. 328—337. - Иброҳим Ҳаққул. «Қутулиш юлдузи» йўқликка кирмас... «Бутсоро ҳақиқати», 1995 йил 27 декабр.
3 2ек[ УеПЙ! То§ап. НаПга1а1, 8. 334.
47

«Анвар Пошо Бухорода қолиб ишларимиз билан шу-ғулланганда эди, — дейди ўша даврда Бухоро Марказий Ижроия Қўмитаси раиси Усмон Хўжа, — бутун Туркистон миллий қувватларини ислоҳ қилиб ва янгидан оёқланти-риб, ҳақиқий бир армияни яратган бўлурди. Чунки ўша кунларда у ердаги турклар орасида Анвар Пошо даражаси-да лаёқатли, тажрибали ва шуҳратли бир қўмондон, ҳатго Афғонистон, Ироқ, хуллас, бутун ислом оламида ҳам йўқ эди. Масалан, 1921 йил декабр ойида руслар билан орамиз бузилганда «Оҳ, ҳозир Анвар Пошо бўлсайди...», — дея-роқ, уни ҳасратла эслагандик. У замон Анвар ёнимизда бўлсайди, бизга улуғ маънавий бир қувват бўлиб қолмас-дан, биз уни дарҳол Бош қўмондон этиб сайлардик».
Ҳақиқатан ҳам Анвар Пошо ўша даврдаги мураккаб бир тарихий шароитда Туркистон аскарий ишлари учун бағоят зарур шахс эди. Аммо унинг Бухорога келиши юқорида таъкидланганидек фақат совет маъмурлари ва муаррихла-ри томонидан эмас, балки бошқа ғанимлари томонидан ҳам нотўтри талқин этилиб, бу борада жуда кўп туҳмат ва ёлғонлар тўқилгандир. У Балжувондан туриб, рафиқаси Нажиба бегимга ёзган сўнгги мактубида шу тўғрида ҳам тухталган: «Сен билурсанки, маним ҳақимда туҳмат-таш-виқотлар тарқатиб юрган бадбахт кимсаларнинг иддао эт-ганларидек, мен бу олис диёрларда (яъни, Бухорода — Ҳ. Р.) мол-дунё ахтариб, бой бўлмоқ ёки ўз ҳокимиятимни қурмоқ учун келганим йўқ. Мени сендан узоқлаштириб бу жойларга келтирган Жаноби ҳақнинг зиммамга юклагани муқаддас бир вазифадир»1.
Унинг рафиқасига йўллаган мазкур охирги хати Анвар Пошо маънавий дунёси қанчалик бутун буюк шахс экан-лигидан, унинг иймони бақувватлигидан далолат берувчи бир ҳужжат ҳамдир.
Хорижлик тадқиқотчи Гленда Фрэзернинг ёзишича, Бухорода большевикларга қарши курашнинг ҳаракатлан-тирувчи қучи «либерал жадидлар, консерватив мусулмон етакчилари ва тоғлик қабилалар мустақил доҳийларининг машаққатли иттифоқи бўлиб, уларни Анвар Пошонинг фусункор исми бирлаштирган эди»'.
Ғарблик бошқа бир тадқиқотчи Марта Олкотгнинг таъ-кидлашича, «Анвар Пошонинг оҳанрабони эслатувчи шахси
'Анвар Пошонингсўнгги мактуби. «Ўзбегим». Т.. 1992. 71-бет. 2 О1сп(1а Ғга7.сг. Вактасй-!. СепИа1 Аяап 5игуеу, ОхГогй, 1987, № 1 Р.63.
48

ва унинг даъвати Туркистон халқи ўртасида катта акс-садо уйғотди ва улар томонидан қўллаб-қувватланди»1.
Анвар Пошо истиқлолчиларнинг жанговар кучини оширди. У Шарқий Бухорода бирлашган лашкар бунёд этди ва уни турк зобитлари билан мустаҳкамлади, ғарбча қўмон-донлик услубини жорий қилди. Бутун Туркистон ҳудудида совет режими ва қизил армияга қарши курашаётган ва-танпарвар кучларнинг ҳаракаглари ягона марказга муво-фиқдаштирилди. Анвар Пошо кўрсатмаси билан Бухоро, Фарғона, Хоразм қўрбошиларининг учрашувлари мунта-зам равишда ўтказиб туридди ва уларга керакли йўл-йўриқ-лар берилди. Шунинг учун ҳам туркиялик тадқиқотчи Али Бодомчининг қуйидаги сўзлари ўша даврнинг яхлит ман-зарасини тўғри намоён қилади: «Анвар Пршонинг Бухо-рода Туркистон тупроғйга қадам қўйиши, Туркистоннинг ҳар томонида бўлганидек, Фарғонада ҳам қўрбошилар ва халқ орасида қизғин меҳр билан қаршиланди, истиқпол умидини буюк мақсад ҳаракатига айлантирди»2.
Анвар Пошо Шарқий Бухороға келгач, Фарғонада бўлган турк зобитларидан Исмоил Ҳаққибейни ёнига ча-қиради. Унгача Пошонинг Бухорога келганлигини Афғо-нистон почта ходимлари орқшги эшитган Фарғона қўрбо-шиларининг Бош қўмондони Шермуҳаммадбек Исмоил Ҳаққибей билан биргаликда Анвар Пошога ўз эҳтироми ва боғлиқлигини билдирмоқ учун Музаффархон мингбо-ши раҳбарлигида бир ҳайъатни Шарқий Бухорога юбора-ди. Анвар Пошо ундан Фарғона миллий мужодаласи ҳақида барча маълумотларни олгач, уни Кўлоб қўрбошиси Дав-латмандбек ҳузурига жўнатди.
Анвар Пошонинғ Шермуҳаммадбекка юборган махсус мактубида (1922 йил февралда ёзилган) шундай сўзлар битилган зди:
«Муҳтарам фидокор мужоҳид орқадошлар! Жаноби Оллоҳнинг ёрдами билан дину имон душмани бўлмиш большевикларни Душанбе, Шўрчи, Сариосиё, Денов ва Қ;5бодиёндан қувиб чиқардик... Большевик қўшишгарининг катта қисми Бойсун гарнизонида ўрнашиб олган. Бунга қарши Дарвоз, Боботоғ, Денов, Қоратоғ аскарларидан таркиб топган қўшинларимиз Бойсунни муҳофаза этишга
	
1 Қаранг: Ҳидоятова Н. Аннар Пошо ва босмачилнк ҳаракати. «Ин-^он ва демократия»,  1993, №4, 52-бет.
2А1| Ва(1сшс1. 1917-1934. ТигШап МЛП ЬШ НагекеЧ \-е Епуег Ра^а. КогЬа^Цаг. СНс1 1.  Ь1апЬи1, 1975, 8, 380.
4-К-Ч185	49

тайёрланмоқцалар. Бойсунда муҳораба давом этаётир. Ин-шоллоҳ, яқин орада бу туманни ҳам озод этажакмиз...»1
Хоразм қўрбошиларининг етакчиси Жунаидхон билан Анвар Пошо ўртасида ҳам ўзаро алоқалар мавжуд бўлган.
Шуни таъкидлаш лозимки, Анвар Пошо давридагина Афғонистондан бухоролик истиқлолчилар учун қурол-яроғ, ҳатто афғон сарбозларидан иборат гуруҳлар жўнатилди. Бухоро амири Саид Олимхон ва афғон амири Омонулла-хон Анвар Пошо орқали Туркистондағи истиқлолчи дас-талар билан доимий алоқани йўлга қўйкб турлилар.
Гленда Фрэзернинг фикрича, «Мужоҳидлар ўша пайт-да миллатпарварлик ҳаракатининг энг қудратли, эҳтимол, энг оммавий қисмини ташкил қила олдилар»2.
Анвар Пошо бир вақтнинг ўзида ҳам ҳарбий саркарда, ҳам уста сиёсатчи, ҳам моҳир дипломат ва давлат арбоби бўлишга интилар эди. Аксарият ҳолларда у бунга муваф-фақ бўла олганлигини эътироф қилишга бурчлимиз.
Туркистонлик ватандошимиз Шаҳобиддин Яссавийнинг ёзишича, Анвар Пошо муқаддас курашга кирар экан, қу-йидаги шиорларни майдонга ташлайди: «Туркистон — турк миллатининг юртидир! Ёвларимиз Туркистондан даф бўлсун! Туркистон халқининг ғайрати ва бирлиги эгилма-сун!..»3
Бухоро телеграф агентлиги томонидан 1922 йил 16 ав-густда чиқарилган шошилинч хабарномада қуйидагиларни ўқиймиз: «Балжувон ва Ховалинг атрофларида Анварнинг ... ўлими... Босмачиларнинг йўлбошчиси Анвар Пошо қўл жангида бешта ҳалокатли жароҳат олиб, ўлдирилди»4.
Шундай қилиб, Анвар Пошо 1922 йил 4 август жума куни, Қурбон Ҳайити байрамининг иккинчи кунида Бал-жувон яқинида қизил аскарлар билан бўлган жангда ўлди-рилди5. Анвар Пошонинг ўлими ҳақидаги хабар бутун Тур-кистон ўлкасига яшин тезлигида тарқалди ва уни дафн этиш маросимида, айтишларича, қачонлардир Анвар Пошо би-лан бирга туриб курашган 25 минг кишидан ҳам кўп халқ тўпланди6.
1 АН Вайегас!. 1917—1934. Тшк&ап МПН ШШа! НагекеИ уе Етсг Ра?а. Ко*а$Цаг. СШ I, 5. 384.
2С1еп(1а Ғгагег. ВавшасМ-!. Р. 53.
3	Шаҳобилдин Яссавий Исмоилшайх ўғли. Тигкгсйт Асац На^1да11ап.
2-Ва8к1 (ўзбек тилила араб имлоси билан). Истанбул. 1984, 111-бет.
4	Ўзбекистон МДА, 47-фонл,  1-рўйхат, 343-иш, 35-варақ.
5	2ек| УеНШ То§ап. НаИгакг, 8. 389—390.
6	Нермин Мснемснси ўғли. Кўрсатилган мақола...
50

Бухоро амирининг ёзишича1, «унинг жасади Чакан мав-зеида Ҳазрати Султон деган ном билан машҳур бўлган зиё-ратгоҳ жойга дафн этилди». Тўғоннинг сўзига қараганда, «ҳамма жой]~а тарқалган мотам қўшиқлари» ёзилди.
Худди ана шундай мотам марсияларининг энг машҳури Туркистоннинг буюк эрксевар шоири Чўлпон қа.чамига мансуб «Балжувон» марсиясидир. Бу марсия 1922 йил ав-густ ойида битилган. Ўзбек шеърияти тарихида мазмун моҳияти, маслак муросасизлиги жиҳатидан «Балжувон»га ўхшаш ёки яқин келадиган иккинчи бир шеър ёзилмаган-дир. Бор-йўғи йигирма олти мисрали шеър бағрига яши-ринган қайғули тарихий маъно, очиқ фарёд ва толесизлик аламини ўнлаб достонлар таркибигаҳам сингдириб бўлмай-ди. Бу шеър «Анвар Пошонинг жасур сиймосини ғавдалан-тирувчи сўздан яралган шеърий бир ҳайкал» (Иброҳим Ҳаққул) десак асло муболаға бўлмайди.
Чўлпон Анвар Пошонинғ шаҳид бўлганлигини назарда тутиб, «қонлар йиғлатди-ку бизни бу хабар», — дейди ва Балжувонда тўкилган қонларни — «тарихнинг рангини» ўзгартирган қон дея ҳукм чиқаради:
Қорайтган, тўлдирган бироқ Балжувон Энг сўнгги умидни қонга бўяган, Оҳ, қандай хайрсиз замонлар келган!2
Шундай қилиб, Анвар Пошо туркий халқлар озодлиги ^ун ўз жонини фидо қилди ва номи Туркистон тарихида абадий қолди.
Ғарбий Бухоро (Бухоро, Кармана ва Нурота вилоятла-ри)даги-истиқлолчиларнинғ сардори бўлган МУЛЛА АБ-ДУЛҚАҲҲОР (1884-1924) ҳам кўзга кўринган йирик қўрбоши бўлган. Бухоронинг сўнгги амири Саид Олимхон ўз хотираларида Мулла Абдулқаҳдор фаолиятига махсус тўхталиб, унинг қилған ишларини алоҳида бобда ёритган.
Мулла Абдулқахдор Бухоронинг Ғиждувон туманида 1884 йилда туғилди. У ёшлигиданоқ ўқимишли ва билим-дон бўлганлиги учун чор атрофга «мулла» деб номи кетган эди. Чунки у Бухородаги машҳур Мир Араб мадрасасида таҳсил олганди. 1920 йил сентябрда Саид Олимхон Бухоро шаҳрини тарк этгач, «Бухоро шаҳри атрофидаги фуқаро-
1 Амир Саййид Олимхон. Ўша асар, 21-бег.
: Чўлпоннинг «Балжувон» марсияси илх марта тўлиқ ҳолида Ўзбе-кистон матбуотида 1995 йил 10 июнда «Миллий тикланиш» газетаси-нчн1 дастлабки сонияа Э1>лон қилинди.
51

лар, Ғиждувон, Пирмаст, Вобкент, Хўжа Ориф (Шофир-кон — Қ. Р.), Хутфор, Вағонза (Қизилтепа — Қ. Р.), Қо-ракўл туманлари аҳолиси ва фуқаролари, тахминан, ўн беш минг нафар одам»1 қизил аскарларга қарши курашга тўгшанди. Саид Олимхоннинг фармони билан унинг «Мулла Абдулқаҳҳор деган мўътабар ҳамсуҳбати бухоролик фидо-кор фуқароларга йўловчи сардор қилиб»2 таййнлавди.
Мулла Абдулқаҳҳор раҳбарлигида Бухоро ва Карадана-даги ўнлаб қўрбоши дасталари бирлаштирилди. Бир ҳуж-жатда ёзилишича, унинг қўл остида Бухоронинг ғарбий қисмидан 20 та қўрбоши тўпланган3. Ўрмон Полвон, Шу-кур Хўжа, Жўра Амин, Ҳайит Амин, Остон Қоровулбеги (Остонча), Саид Мансур, Мурод Мешкоб, Аъзам Ҳожи, Азимхўжа, Ҳамро Полвон, Тош Мурдашўй, Хушвақт ва Сирожхўжа каби сардорлар унинг энг нуфузли қўрбоши-лари саналган. Метан Полвон ва Наим Полвон Мулла Аб-дулқаҳҳорнинг туғишган укалари бўлиб, душманга нисба-тан шафқатсизл иклари билан ном чиқарган эдилар. Улар асосан Ғиждувон, Шофиркон, Вобкент, Ромитан, Қоракўл туманлари ва Нуротада ўз фаолиятларини кучайтирдилар.
Мулла Абдулқаҳҳор Бухоро шаҳри атрофидаги туман-ларда «фидокор мужоҳидларга раҳбарлик қилиб, аскарлар орасида тартиб-интизом ўрнатгач, ... Ғиждувон туманини душман қўлидан қутқарди ва уни ўз тасарруфига киргаз-ди». Саид Олимхон ўз хотираларида ёзишича, «йигирма беш минг нафардан ортиқроқ жамоа» Мулла Абдулқаҳҳор раҳбарлигида тўпланди. Мулла Абдулқахдор Ғиждувон, Шофиркон ва Вобкентда ўз ҳокимиятини ўрнатгач, Нур-ота вилояти сари юрди. Унинг асосий қароргоҳи Нуротада жойлашган эди. Бу ердан у атроф туманларга ўз вакилла-рини жўнатиб,хйўл-йўриқлар кўрсатиб турган.'
Бироқ Мулла Абдулқаҳҳор қўрбоши ҳам худди Ибро-ҳимбек сингари жадидларни ёмон кўрар эди. У истиқдол-чиларга ҳарбий қурол-яроғлардан фойдаланишни ўргатиш мақсадида Туркистон Миллий Бирлиги жамияти томони-дан юборилган бир нечта бошқирд зобитларини ўддирти-ради. Валидийнинг хотирлашича, улар кейинчалик 5'заро учрашганларвда Мулла Абдулкэздорнинг.бундай калтабин-лигидан қаттиқ ғазабланганлигини айтади. Мулла Абдул-қахдор улардан кечирим сўрайди4.
1	Амир Саййид Олимхон. Ўша асар. 20-бет.
2	Амир Саййид Олимхон. Ўша асар, 20-бет.
' РГВА, 895-фонд,  [-рўйхат.  12-иш, 218-варақ. 42ек| \Ж&\ То£м. НаЦгйаг, 8. 347.
52

Бу воқеа.лардан сўнг Мулла Абдулқахдор яна икки йил-дан зиёдроқ қизил аскар қисмлари билан ҳаёт-мамот жанг-ларини олиб борди. Унинг асосий қароргоҳи Нуротада жойлашган бўлса ҳам, бу пайтда бепоён Қизилқум чўлла-ри Абдулқаҳҳорнинг макони эди. Мулла Абдулқаҳхрр тўрт йиллик истиқлол жангларидан сўнг 1924 йилнинг охирида Қизилқумда бўлган тўқнашувларнинг бирида ўлдирилди.
Шарқий Бухорода Иброҳимбекдан ташқари яна жуда кўплаб нуфузли қўрбошилар бўлган. Бу ўринда фақат Дав-латмандбек ва Фузайл Махдум, шунингдек, Ҳамро Пол-вон ва аёл қўрбошилар ҳақида қисқача тўхтаб ўтмоқчи-миз.
ДАВЛАТМАНДБЕК Камолиддинбек ўгаи Балжувондан 25 чақирим наридаги Ёп қишлоғида туғилгад эди1. Давлат-мавдбек қўрбоши Шарқий Бухоронинг Балжувон, Кон-курд, Чиғон минтақаларида озодлик байроғини кўтарган бўлиб, 1921 йилнинг бошида кураш майдонига кирган пайтида ихтиёрида 2000 дан ортиқ йигит бўлган. Али Бо-домчининг ёзишича «ҳақиқатда юксак салоҳият соҳиби — қаҳрамон бир қўрбоши бўлған. Бундан ташқари, миллий шуур жиҳатидан ҳам Шарқий Бухоро қўрбошиларининг энг ойдинидир. Миллий ҳукуматнинг чақириқ ва амрлари-ни тўғри тушунган ҳамда Анвар Пошонинг сафига қўшил-ган илк йигитлардан бўлган».
Давлатмандбек Бухоро амирлиги даврида саройда юқори лавозимларда хизмат қи-чган, амир ҳарбий кучларининг бошлиғи — лашкарбошиси ҳам бўлган эди. Балжувон ва Шеробод бекликларида унинғ катга ер-мулки бўлиб, Бал-жувонда беклик ҳам қилган. Балжувон яқинида бўлган маш-ҳур жангда (1922 йшт 4 август) Анвар Пошо билан бир сафда туриб, қаҳрамонларча курашған ва ҳалок бўлган.
«Давлатмандбек ҳам ўз юрти, ўз миллати ва миллий номуси учун фидо бўлди»2. Давлатмандбек қўрбоши ҳалок бўлғач. унинг ўғли Абдулқодирбек ҳам отаси сингари ў» ботирлигм ва душманга нисбатан нафрати билан шуҳрат қозонди.
ФУЗАЙЛ МАХДУМ Карманада туғил! ан бўлиб, у Шар-Қий Бухоро билан Фарғона водийси ўртасидаги Қоратегин вилоятининг қўрбошиси бўлған. У Қоратеғинда бекликҳам
1 Абдуқаюм парвоначининг нқрори. «Ватан», №48—49. 1993 йил 8 Декабр.
" Шаҳооиддин Яссавий Исмоилшайх ўғли. Тшк]«1ап Ассхя Над1яа11ап, ь 111.
53

қилган. Фузайл Махяум Қоратегин ва Шеробод минтақа-ларида душманга қарши кураш олиб борган тадбирли ва баҳодир бир қўмондон эди. Иброҳимбекнинг асосий ўрин-босари бўлган Фузайл Махдум қўл остида 26 та қўрбоши дасталари ҳаракат қилган1. «Маърифатли бир дин одами. Узоқ замон амирликка содиқ қолган, охир-оқибатда эса 3000 дан ортиқ йигити билан мшший истиқлол йўлида жанг қилган»2.
Фузайл Махдумнинг энг машҳур жангларидан бири қизил аскарлар қўлидан 1921 йил март ойида Дарвоз қаса-басини озод этиб, бу ердаги совет рехимига барҳам бер-ганлигидир. У Ғарм ва Қалъайи Хумбни узоқ вақтгача бос-қинчи қйзш! аскарлар тажовузидан ҳимоя қилиб турди. Фузайл Махдум ўз қўшини билан Анвар Пошога сал ке-йинроқ қўшилса-да, Давлатмандбек сингари унга охири-гача содиқ қолди. Пошонинг ўлимидан сўнг, Иброҳимбек бошчилигида курашни яна давом эттирди. Йигирманчи йилларнинг ўртасида у ҳам ўз гуруҳи билан Афғонистонга ўтиб кетди. Бироқ Афғонистондан Шарқий Бухоро ҳуду-дига бир неча марта қайтиб, қизил аскарларга кескин зар-балар берди. Хусусан, унинг 1929 йил апрел-май ойларида Дарвоз ва Ғармни ишғол қилиши совет режимини жуда катта тахликага қўйди. Фузайл Махдум ҳозирги Тожикис-тон тупроғида совет армиясига қарши жангларда 30-йил-ларнинг бошларигача иштирок қилди. Кейин эса у Афғо-нистонга бутунлай муҳожирликка жўнаб кетишга мажбур бўлди.
ҲАМРО ПОЛВОН (1892-1941) - Ҳамро Шодиев 1892 йили Бухоро амирлиги Ромитан туманидаги Работалак қишлоғида ҳунарманд оиласида туғилган. Болалигида ота-сидан ажрагач, унинг тарбияси билан амакиси шуғуллан-ди. У ёшлигидан бошлаб полвон сифатида ном чиқарган. Бутунғи кунда ўзбекча кураш тарзида дунёга танилаётган бухороча курашнинг моҳир устаси ҳисобланган Ҳамро Полвон кураш тушганда қўллаган усуллар ҳозиргача Бу-хоро полвонлари ўртасида нақл қилинади, давраларда унинг маҳорати ёдга олинади. Ҳамро Полвон 1911 йили Бухорода ўтказилган Гулисурх сайли — Наврўз байрами-да барча рақиблари курағини ерга текказиб, Бухоро амир-лигининг бош полвони деб топилади. У кейинчалик юз-
1	РГВА. 895-фонд,  1-рўнхат, 12-иш, 218-варақ.
2	ЛМ Вайегас!.  1917—1934. ТигШап МПН ЬШа! Нагекеп ус Еотег
Ра^-а. КоЛа^Уаг. СИс! I, 5. 499.
54

боши унвонига сазовор бўлиб, амир Саид Олимхон са-ройида хизмат қилади.
Ҳамро Полвон Бухорога қизил армия бостириб кирган илк кунлардан бошлаб босқинчиларга қарши истиқлол курашига қўшилади. Ўз атрофига Ромитан туманидан чиқ-қан жўмард йигитларни тўплаб, босқинчиларга қарши ҳаёт-мамот жангларини олиб боради. 1920—1922 йилларда Ҳам-ро Полвон дастаси Ромитан ва Жондор туманларида ҳамда Бухоро шаҳри атрофларида ҳаракат қилган. Ҳамро Пол-ВОННИН1 кейинги фаолияти Шофиркон тумани ва Жилвон билан чамбарчас боғлиқдир. 1922—1923 йилларда у Ҳайит Амин қўрбошининг гуруҳида йиғит сифатида жанг қил-ган, Ҳайит Аминнинг ўлимидан сўнг ўзи кичик бир даста тузиб, Шофиркон ва Вобкент туманларида босқинчи қизил аскарларга қарши к>'рашган. Бу ҳолатни Ҳамро Полвон-нинг ўзи 1932 йил февралда терговга берган кўрсатмасида қуйидагича изоҳлайди: «Мен Бухородан келиб, Хўжа Ориф қишлоғида уч кун яшаганимдан сўнг Ҳайит Амин ва Ўрмон Полвон мени ўз сафларига даъват этишди. Мен икки ой давомида Ҳайит Амин гуруҳида йигит сифатида жанг қил-дим... 1924 йилда Хўжа Ориф ревкомига таслим бўлдим ва Хўжа Ориф қишлоқ кенгашидаги Тезгузар қишлоғида яшай бошладим. Мен «босмачғшар» сафидан Ҳайит Амин жанг-да ўлдирилиб, унинг йигитлари Ўрмон Полвон гуруҳига бориб қўшилғач, чиқиб кетганман (У 1924 йилда 5 йигити билан совет ҳокимиятита таслим бўлган эди — Қ. Р.). 1927 йилда мен колхозга кирганман»1.
Ҳамро Полвон ўтган асрнинг 20-йиллари ўрталаридан бошлаб, асосий қуроли — милтиқни кетмонга алмашти-риб, Жилвон массивини ўзлаштиришга киришади. Бироқ унинг бу яратувчилик фаолияти узоққа чўзилмайди. 1941 йили у учинчи марта қамоққа олиниб, мустабид совет ре-жими томонидан қатағон қилинди2.
Бухоролик қўрбошилар орасида аёллар ҳам бўлган. Кар-маналик НОДИРА ҚИЗ улардан бири ҳисобланади. Ноди-ра 1904 йилда Кармана беклигидаги Қўзибоқар қишлоғида Мулла Раҳмати;шабой хонадонида туғилди. Нодира ёшли-гидан савод чиқариш билан бир қаторда чавандозлик ва тирандозлик каби ҳарбий жанг санъати турларини пухта
1	Узбекистон Республикаси Миллий хавфсизлик хизмати архиви,
1586-иш, П-3491,  14-варақ.
2	Дилшод Ражаб. Жилвон ўгаони. Т., 2001, 55-бет.
55

эгаллади. Нодира ҳуснда тенгсиз қиз бўлса ҳам, тақцир та-қозоси билан турмушга чиқмаган.
1923 йили қизил аскарлар Нодиранинг қишлоғига бос-тириб кириб, унинг 2 акасини ўлдиришади. Мулла Раҳма-тиллабой 1925 йилда ўз оиласи билан Афғонистонга йўл олади. Саид Мансур Олимий «Бухоро — Туркистоннинг бешиги» асарида гувоҳлик беришича, Нодира қиз Ибро-ҳимбек қўшинидаги махсус аёллар дастасига раҳбарлик қилган. Нодира қиз дастаси қизил аскарлар юрагига ғулғу-ла солган. 1931 йили Иброҳимбек СССР ҳудудига кирга-нида унинг қўшини сафида Нодира қиз ҳам бўлган. Афсус-ки, унинг кейинги тақдири ҳозиргача номаълум1.
Бухоро қўрбошиларининг аксарияти халқимиз ўртаси-да кенг тарқалган бухороча курашнинг моҳир усталари бўлиб, улар полвон сифатида ном чиқарган эдилар. Ҳатто аёллардан ҳам гушналар (пол-вонлар) бўлган. Масалан, ғиж-дувонлик Салима жинжак (1901 — 1937) номли гушна аёл истикдолчиларнинг хуфияси ҳисобланиб, муҳим маълумот-ларни уларга етказиб турган. Шўрчилик Ибодат бахгол (1900—1923) номли полвон аёлнинг фаолияти ҳам таҳсинга сазовор2.
Демак, Бухоро қўрбошилари эл-юрт манфаати ва Ва-тан мустақиллиги йўлида босқинчи қизил аскар қисмла-рига ва мустабид совет режимига қарши матонат билан кураш олиб бордилар. Улар Бухоро ватанпарварларининг истиқлолчилик ҳаракатига ҳарбий жиҳатдан раҳбарлик қилган эдилар.
1	Қаранг: Хайрулла Исматулла. Ҳурриятга интилган \ур қиз. «Мил-
лии тикланиш», 2000 йил, 8 август.
2	Ражабов Қ. Туркистон аёл қўрбошилари қисмати. «Гулистон», 2002.
№ 2, 12—13 бетлар.
56

II б о б.   БУХОРОДА ҚИЗИЛ АРМИЯГА ҚАРШИ
ҲАРАКАТНИНГ АСОСИЙ РИВОЖЛАНИШ
БОСҚИЧЛАРИ
I. БУХОРОДА   МУХОЛИФАТ  ҲАРАКАТИНИНГ БОШЛАНИШИ   ВА  УНИНГ  ДАСТЛАБКИ   ҒАЛАБАЛАРИ
(1920 йил кузи — 1921 йил октябр)
Бухоро мамлакатининг хукмдори амир Саид Олимхон 1920 йил 1 сент.ябрда, кескин жанглардан сўнг, пойтахт Бухоро шаҳрини тарк этишга мажбур бўлгач, Вобкент, Шофиркон, Ғиждувон, Қизилтепа туманлари ва Ўртачўл орқали Қарши чўлига чиқиб кетди. Амирнинг кейинчалик ўзи ёзган хотираларида келтирилишича, мабодо муболаға қилинмаган бўлса, йигирма беш минг нафардан иборат бухороликлар (улар сафига Ғиждувонда яна ўн минг киши қўшилди) унга ҳамроҳ бўлишди.
Бу пайтда М.В. Фрунзе бошчилигидаги Туркистон фрон-ти қўшинлари томонидан босиб олинган Бухоро шаҳрида «инқилобий» жараёнлар жамиятнинг минг йиллик асосла-рини ларзага келтираётган эди. «Бухоро ахбори» газетасида ёзилишича, 1920 йил 6 ва 9 сентябрда Бухоро Марказий фавқулодда текширув комиссияси (Бухоро Чекаси — раи-си Ҳожи Ҳасан Ахромим ўғли) томонидан йирик уламо-лар: қозикалон мулла Бадриддин, домла Фахриддин, Қори Амин Исрофил ўғли, шунингдек, Абдулҳамидхўжа, Аб-дулраззоқ Боқи ўғли, Мухторхўжа Саидғанихўжа ўғли, Мирзо Сафар бий Шариф ўғли, Мирзо Омон Бурҳон ўғли, Аҳадхўжа Азизхўжа ўғли ва бошқалар аксилҳаракатчилик-да айбланиб, отцб ўлдиришга ҳукм қилинди. Бундан таш-қари 1920 йил 18 октябрда бўлган Олий Инқилоб ҳарбий ҳукм маҳкамаси (Ревтрибунал — раиси Олимжон Акчу-рин) мажлисида қозикалон Бурҳониддин, раис Мулла Асо-миддин, Аҳрорқул Тўқсабо, Усмонбек қушбеги, Ҳожи Қар-шибек каби Бухоронинг кўплаб машҳур кишилари 24 соат ичида отиб ўлдиришга ҳукм қилинди ва улар зудлик билан қатл қилинди. «Бухоро ахбори» газетасининг 21 ноябрдаги сонида Бухорода қатл қилинган бошқа 29 кишининг ҳам исм-шарифи келтириб ўтилади. Тўғри, ўлимга ҳукм қилин-ганлар орасида Бухоро амирининг жаллоди Нурулла Уста Холбой ўғли, ҳукмдорнинг махфий жаллоди ва чироқчиси (сарой амалдори) Ҳусайн Али Мирхон ўғли, Ёш бухоро-
57

ликларни ўлдирган Неъмат Қобил (лақаби «жаллод»), Аб-дулжаббор Абдулғаффор, Абдулҳалим Абдулкарим, Нура-лиддин Хўжа подшоҳ Хўжа каби халқ нафратига сазовор бўлган кимсалар ҳам бор эди.
Собиқ ҳукмдорнинг қочиб кетишга улгурмаган амал-дорлари ва сарой аъёнлари, кўп микдордаги нуфузли ру-ҳонийлар кейинчалик ҳам мунтазам равишда большевик чекистлар томонидан отиб ташланди. Уларга қарашли бўлган завод ва фабрикалар, хусусий корхоналар, омбор-лар, пахта ва ипак заҳиралари, бутун мол-мулклари мусо-дара қилинди1.
«Бухородаги Хуржун, Ҳожи Зоҳид, Мулло Муҳаммад Шариф Савдогар, Пушаймон, Ўткир қўшбеги, Фотҳали қушбеги мадрасалари қизил аскарлар томонидан қамоқ-хоналарга айлантирилди. Ҳазрати Имом дарвозаси ичида-ги Мирзо Урганжий ҳовлиси «иккинчи зиндон» номини олди»2,— деб ўша давр воқеаларининг бевосита шоҳиди бўлган маҳаллий муаррих Муҳаммад Али Балжувоний ўзи-нинг «Тарихи Нофеий» асарида ёзган эди.
Шундай қилиб, бутун мусулмон оламида «шариф ша-ҳар» ва «ислом динининг гумбази» сифатида шуҳрат қозон-ган муқаддас Бухорои Шариф коммунистлар томонидан қизил Бухорога айлантирила бошлацци. Бухоронинг турли жойларида зудлик билан инқилобий қўмита — ревкомлар тузилди.
Бухоронинг марказий қисмларидан шошилинч чеки-наётган Саид Олимхон Қарши ва Ғузордан ҳам ўтиб, Бой-сун беклиги ҳудудига кириб борди. Архив ҳужжатларида келтирилишича, собиқ амир Саид Олимхон яхши қурол-ланган 300 кишилик отлиқлар, шу жумладан, Афғонис-тон ҳукуматининг вакили Муҳаммад Акбархон бошчили-гидаги 100 та афғон сарбози ҳимояси остида 1920 йил 10 сентябрда Бойсунга етиб келишди3. Бироқ Саид Олимхон ўз хотираларида Бойсун тўғрисида сўз юритмай, балки Қўрғонтепага борганлигини тилга олади. Ҳолбуки, Қўрғон-тепага у сал кейинроқ борган.
1	Кдранг: ЛоверЬ СаШвпе. «Тиг1а$1ап МПН КигШ1и$ НагекеИ». 1$1апЬи1,
1981, 5. 115; Кастанье Жозеф. Бухарская республика. «Позиция», 1993,
№ 1,с. 16.
2	Муҳаммад Али Балжувоний. Тарихи Нофеий. Қўлёзма, 54-варақ.
Асарни т.ф.д. Ш. Воҳидов тожик тилидан таржима қилган. Таржима
қўлёзмасини тақдим қилганлиги учун муаллиф унга ўз миннатдорчи-
лигини билдиради.
3	Иркаев М. История гражданской войнм в Таджикистане. Душан-
бе, 1963, с. 191.
58

Бойсун беги Саид Ақмад «кутилмаган меҳмон»ни бир оз ҳайратланиб, қаршилайди. Саид Олимхон бу ерда са-ноқли кунлар бўлишига қарамасдан, у «Бойсун вилоятига қарашли Бандардаи то Дарбандгача душ.ман олдини олиш учун истеҳкомлар қурдиртиради»1. Аммо орқадан етиб кел-ган қизил аскарларнинг ҳужумига унинг сарбозлари дош бера олмайди. Дарбанд ва Сайробда бўлган жанглардан сўнг, Саид Олимхон «Бухоронинг шарқи бўлган Ҳисор вилоя-тига» жўнаганлнгини ўз мемуарида ёзиб қолдирган. У Ҳисор ва Деновга янги ҳокимларни тайинлайди2.
Ўз вақтида Ёш бухоролик жадидларнинг мамлакатда демократик ислоҳотлар ўтказиш ҳақидаги таклифларига кескин салбий муносабат билдирган собиқ амир энди бос-қинчи қизил армия жангчиларига қарши мустақиллик ку-рашики ташкил қилишга уринди. Дарҳақиқат, қисқа фурсат ичида Саид Олимхон бошчилигидаги қўшин сафи-га Шарқий.ва Ўрта Бухородан кўплаб ватанпарварлар ке-либ қўшилди.-
Саид Олимхон Душанбе ва Қоратоғда ҳам бўлгач, Ҳисор шаҳрини ўзига қароргоҳ қилиб белгилайди. Шарқий Бухо-родаги Иброҳимбек, Давлатмандбек, Фузайл Махдум, Эшон Султон, Тоғай Сари, Авлиёқулбек3, Абдураҳмон-бек, Алимардонбек каби нуфузли кишилар, уруғ бошлиқ-лари ва беклари, йирик дин арбоблари собиқ амир ҳузу-рида тўпланишди. Улар Шарқий Бухорони қизил аскарлар қўлига топширмаслик, янги ҳокимиятни тан олмаслик ва унга бўйсунмасликка қарор қилдилар.
Саид Олимхон ўз лашкарларининг бошлиғи қилиб, ҳарбий вазир бўлган тоғаси Муҳаммад Саидбек Парвона-ч-ини, шунингдек, Абдулҳафиз Парвоначи ва Иброҳим-бекни тайинлайди. «Ҳисор вилоятида большевикларга қарши олти ой давомида кураш ва жанголиб бордим»4,— деб ёзған эди у.
Саид Олимхон бу даврда ҳарбий куч ва қурол-яроғ сўраб, Афғонмстон амири ҳузурига ўз ишончли вакилларини жўнатди. Афсуски, Афғонистондан етиб келган ёрдамчи кучлар, қурол-яроғ ва ҳарбий аслаҳалар ҳам унчалик кўп эмас эди. Бундан ташқари, Саид Олимхон ҳали Шарқий
1 РГВА (Российской Государственной Военньш архив), 268-фонд. 1-рўйхат,   144-иш. 8-варақ.
: Муҳаммад Али Балжувоний. Тарихи Нофеин, 47-варақ.
-; Авлиёқулбек 1920 йилнинг охирида Ҳисорнинг беги бўлган. Бу \ақда қаранг: Муҳаммад Али Балжувоний. Тарихи Нофеий, 58-варақ.
4 Амир Саййнд Олимхон. Ўша асар. 16-бет.
■

Бухорода эканлигидаёқ ўз вакиллари орқали большевик-ларга қарши курашиш учун ҳарбий ёрдам сўраб Европа мамлакатларига, хусусан, Англияга бир неча марта муро-жаат қилди. Афсуски, унинг бу илтимосига Англия ва Ев-ропадаги бошқа давлатлар совуққонлик билан қараб, ҳеч қандай амалий ёрдам кўрсатишмади.
Мунтазам армиянинг мавжуд эмаслиги, қурол-яроғлар-нинг етишмаслиги, замонавий ҳарбий мутахассисларнинг деярли йўқлиги ва бошқа қатор қийинчиликларга қара-масдан қисқа муддат ичида Шарқий Бухорода қизил ас-карларга қарши тура оладиган катта миқдордаги ҳарбий кучлар тўпланди. Бухоро Халқ Республикаси Ревкоми но-мига жўнатилган қизил аскарларнинг разведка маълумот-ларида айтилишича, 1920 йил 23 ноябрда «Бойсунда Бўри Тўқсабо қўмондонлигида 7000 киши (5 та пулемёти би-лан), Денов шаҳрида 1000 киши, Сариосиёда 3000 киши, Сангардак қишлоғида (Юрчига кетиш йўлида) 140 киши, Бахчи қишлоғида (Тошқўрғондан 20 чақирим жануби-шаркда) Эшон Боши қўмондонлигида 600 киши, Дарбанд-да 100 кишидан ортиқ қўшин»1 тўпланди. Ушбу 12 минг кишига яқин қўшин 23 ноябрда Тошқўрғон томонга юриш қилиб, уни эгаллади. Шуниси характерлики, ушбу ҳуж-жатда ёзилишича, «амир қўшинлари Шарқий Бухородаги кўнгиллилар ҳисобидан тузилган эди». Бироқ қўшинда аф-ғон аскарлари ҳам бўлган.
Саид Олимхон Кўлоб, Ҳисор ва Душанбе атрофида катта микуюрдаги кучларни бирлаштиришга муваффақ бўлди. 1920 йил ноябр ойининг ўрталарида унинг қўшинлари Бойсун, Дарбанд ва Шерободни эгаллашди2.
БХСР Ревкоми ва ички ишлар нозири номига жўна-тилган бошқа бир махфий ҳужжатда айтилишича, «...Шер-обод шаҳри атрофидаги бизнинг қисмларға (Шеробод гар-низонига — Қ.Р.) қарши душман турли милтиқлар билан қуролланган 7000 кишидан иборат кучни ташлади, улар орасида Денов, Юрчи ва Ҳисор шаҳарларининг аҳолиси бор эди. Шеробод шаҳри атрофидаги жангларда қатнашган душман ўз кучларини Бойсун, Ҳисор ва Шарқий Бухоро-нинг бошқа шаҳарларидан бу ерга олиб ташлаган эди, улар-нинг аскарлари ҳозир ҳам келиб турибди. Душман кучла-рининг тазйиқи остида Шеробод гарнизони 27 ноябрда
1 Ўзбекистон  МДА, 46-фонд, 2-рўйхат,  10-иш,  130-варақ. : История гражданской войнь! в Узбекистане. Том II. Г., «Фан», 1970, с. 313.
60

Шеробод шахрини ташлаб чиқди ва Ангор қишлоғига (Тер-миздан 20 чақирим шимоли-ғарбда) чекинди. Шеробод шахрида бўлган жанг қатнашчиларининг фикрига қараган-да, амир қўшинларининг мутаассиблиги (аслида жасорати —.Қ.Р.) шу даражага бориб етганки. улар бизнинг артил-лерия ва пулемётдан тинмай ўт очишимизга қарамасдан, фақат олға ташланишарди...
Шеробод тумани ва Ангор қишлоғидан атиги 6 чақи-рим шимоли-шарқ, шимол ва шимоли-ғарбда жойлашган қишлок^гарда душманнинғ 8000 кишиси жойлашган. Жо-суслик маълумотларига қараганда, Бухоро амири русларга қарши муқаддас уруш эълон қилган, унинг чақириғи Шар-қий Бухоро қишлоқларининг аҳолиси томонидан хайри-хоҳлик билан кутиб олинмокда»'.
Эски Бухоро шаҳрига жўнатилган навбатдаги ҳужжатда (4.XII. 1920 й.) ёзилишича, қизил армиянинг 8-полки ба-тальонлари Шерободни 27 ноябрда ташлаб чиққач, аввал Ангор, сўнгра Термиз томонга қочишади. 28 ноябр куни кечгача истиклолчилар Ангордан 6-чақирим шимол, ши-^ моли-шарқ, шимоли-ғарбда жойлашган бутун қишлоклар-ни эғаллашади.
Истикдолчилик харакати тез орада Шарқий Бухородан Ўрта Бухорога ҳам тарқалди. Ф. Хўжаевнинг эътироф қили-шича, «ўзбек қабилалари... бошликдари томонидан Шар-қий Бухорода бошланган босмачилик ҳаракати Бухоронинг бошқа қисмларида ҳам қўллаб-қувватланди». Босқинчи қизил аскарлар ва Бухородаги янги ҳукуматга қарши кўтарилган катта қўзғолонлардан бири «Ўрта Бухоронинг собиқ Шаҳ-рисабз, Яккабоғ, Китоб, Чироқчи бекликларида бошланди. Бу тўртта беклик Ўрта Бухоронинг атрофи тоғлар билан ўраб олинган, аҳолисининг деярли ҳаммаси ўзбек қабилалари-дан иборат бўлган битта катта районни ташкил этган эди»2.
24 декабрда қўзғолон Шаҳрисабз, Яккабоғ, Китоб, Чироқчида бошланди. Бу ерда тўпланган 2500 киши Саид Олимхон қўшинлари сафига қўшилишни истаб, Шарқий Бухоро томон юришди. Ўрта Бухородаги қўзғолончилар асосан қизил аскарларнинг Бухородан чиқиб кетишини ва исломий рухдаги талабларни ўртага қўйишди. Шундай қилиб, «1920 йил декабрнинг охирида амир 15000 киши-га яқин лашкар тўплади»3.
1	Ўзбекистон МДА, 46-фонд, 2-рўйхат,  10-иш,  124—126-варақ:
2	Файзулла Хўжаев. Танланган асарлар. 1-том, 233-, 244-бетлар.
3	Файзулла Хўжаев. Ўша китоб, 504-бет.
61

Совет қўмондонлиги ҳали 1920 йил октябр ойининг охирларидаёқ Шарқий Бухорони босиб олиш учун махсус экспедиция жўнатишни режалаштирган эди. 9 иоябрда 1-армия қўмондони Г.В. Зиновьевнинг буйруғи билан Бухо-ро ҳудудидаги барча совет ҳарбий бўлинмалари ва қадъа-лардаги гарнизонлар Бухоро группа қўшинлари таркибига киритилди. Унинг яқин орадаги вазифаси қилиб, Ҳисор экспедициясини ўтказиш белгиланди1,
1920 йил 17 декабрда Ҳисор экспедицияси қисмлари дивизия командири Марсов бошчилигида Қаршидан йўлга чиқишди. Улар 20 декабрда жанг билан Дарбандни эгал-лашди.
Афсуски, кучлар тенг эмас эди. Аввал ҳам ёзиб ўтилга-нидек, бу пайтда Бухорода замонавий қурол-яроғлар ва жанговар техника билан қуролланган қизил армиянинг 70 минг тажрибали жангчиси бор эди. Архивлардаги ҳужжат-лар 1920 йилдаги кучлар нисбатини ана шундай ифода-лайди2. Бу ҳолни Саид Олимхон ҳам тушунмаслиги мум-кин эмас эди. Истиқлолчилар қўшинида қурол-яроғ етиш-маган. 1920 йил кузида совет режими Қримда Врангел армияси устидан ғалаба қозонгач, асосий эътиборни Тур-кйстон минтақасига, шу жумладан, Бухоро республика-сига қаратди. Бухородаги қўзғолончиларга қарши Россия марказидан келтирилган янги ҳарбий қисмлар, саралан-ган ва жангларда чиниққан қизил аскарлар ташланди. Ай-нан ушбу ҳолат Ўрта Бухородаги қўзғолонни янада авж олиб кетишига йўл қўймади.
«23 декабрда қизил аскарлар уч турли қуроллар ёрдамида 5 соатлик жангдан сўнг Шаҳрисабзни эгаллашди. Душман Чироқчи — Китоб йўналиши томонга чекинди. 25 декабрда душман Шаҳрқсабзни қайта эгаллаш учун қарши ҳужумга ўтди, бу жойда жанглар кетмоқца...»3,— деб таъкидланади қизил аскарлар қўмондонининг ёзган рапортида.
Бухоро группаси қўшинлари қўмондонлиги томонидан 1920 йил 24 декабрда чиқарилган буйруқда Китоб—Шаҳ-рисабз, Чироқчи—Яккабоғ—Ёртепа атрофларида кўтарил-ган аксилинқилобий қўзғолонни тугатиш учун шошилинч ва қатъий тадбирлар белгиланди. Бу тадбирларнинг энг асо-
1 История гражданской войнм в Узбекистане. Т.Н, с. 315; РГВА, 110-фонд, 3-рўйхат, 260-иш, 3-варақ.
: С.м.: Крушельницкий А. Бухарская революиия. Диктатура по телег-рафу. «Родина», 1989. № 1, с. 33.
3 Ўзбекистон МДА, 46-фонд. 2-рўйхат, 10-иш, 6-варақ
62

сийси Қашқадарё воҳасидаги қўзғолончилар билан Сан-гардак, Юрчи ва Деновда жойлашган 4470 кишидан ибо-рат Саид Олимхон қўмондонлигидаги қўшинларни бир-лаштиришга йўл қўймаслик эди. Шунинг учун ҳам Самар-қанддан йўлга чиққак Ионов отряди 25 декабрда Тахтақорача довонини эгаллайди. Довондан тушиш йўлла-ри эса 26 декабр эрталаб ишғол этилди1.
Ўрта Бухорода жанглар қизиб кетди. Истиклолчилар қўлидан декабр ойининг охирларида Шаҳрисабздан таш-қари Китоб, Чироқчи, Яккабоғ шаҳарлари тортиб олинди. Кўзғолончилар Шарқий Бухорога ўта олишмаганлиги учун Ўрта ва Шарқий Бухородаги истикдолчилар қўшини ўзаро бирлаша олмади. Бу пайтга келиб Шеробод шаҳрини ҳам қизил аскарлар босиб олишган эди.
«Қизил аскарлар томокидан 24 декабрда Шеробод шахри эгалланганда мужоҳидларнинг 8000 кишилик армиясида ҳар ўн кишига биттадан милтиқ тўғри келарди, бунинг устига ҳар милтиқда бор-йўғи 3—5 дона ўқ бор эди, холос. Мужоҳидлар Қабодиён шаҳридан 80 чақирим шаркдаги Сарой томонга чекинишди»2,— деб большевикларнинг рас-мий ҳужжатларидан бирида кўрсатилади.
24 декабрдан бошлаб Бухоро группаси қўшинлари Тур-кистон фронти штаби ихтиёрига ўтказилди. Бухоро рес-публикаси ҳудудидаги барча ҳарбий қисмлар эса Бухоро группаси қўшинлари штабига сўзсиз равишда бўйсуниши лозим эди3. Бу пайтга келиб, фақат Шарқий Бухорода ҳара-кат қилаётган Ҳисор экспедицияси таркибида 10 мингдан ортиқ қизил аскар бўлган.
Қизил аскарларнинг катта миқдордаги ҳарбий кучлари истиқлолчиларнинг ҳам ўз қўшинини яхлит қўмондонлик остига бирлаштиришни тақозо қилар эди. Бу даврда Саид Олимхон Фарғона водийсидаги истиқлолчилик ҳаракати билан алоқани йўлга қўйди. Архив ҳужжатларида келтири-лишича, Фарғонадан 4000 йигит Шарқий Бухорога етиб келган4. Ҳисордан Кўлоб вилоятига келган Саид Олимхон бутун қўшинларига Мулла Муҳаммад Иброҳимбек Девон-беги (Иброҳимбек лақай) ва Давлатмандбек Девонбегини лашкарбошилар қилиб тайинлади5.
1	Ўзбекистон МДА, ўша жойда,  103-варақ.
2	Ўзбекистон МДА, ўша жойда, 8-варақ.
3	Ўзбекистон МДА, ўша жойда, 103-варақ.
4	Ўзбекистон МДА, 46-фонд, 2-рўйхат,  19-иш, 12-варақ.
3 Қаранг: Амир Саййид Олимхон. Ўша асар, 16-бет.
63

Бухоро республикаси Марказий Ревкоми ва Халқ Но-зирлар Шўроси раиси номига жўнатилган «мутлақо мах-фий» маълумотда ёзилишича, 1921 йил 1 январга келиб Бухоро амирининг армияси 150Ю0 кишидан ортиб кетди. Бу хужжатда амир кучларининг жойлашиш тартиби ҳам келтирилади: «Бухоро амирининг тоғаси Тўражон (собиқ Шаршауз беги) Ҳазрат Имом Саидда (Қўрғонтепадан 70 чақирим жанубда) жойлашган... Деновда Бўрибой ва унинг ёрдамчиси Шариф Бойвачча бошчилигида асосан ов мил-тиқлари билан қуролланган 1500 кишилик гуруҳ мавжуд. Бу гуруҳ туб аҳоли орасидаги кўнгиллилар ҳисобидан ту-зилган, кўнгиллилар ўртасида Бухоро, Самарқанд ва Фар-ғонадан келган сартлар (ўзбеклар — Қ.Р.) бор. Юрчи шаҳ-рида Ҳожи Мурод Тўқсабо бошчилигида турли милтиқлар билан қуролланган, маҳаллий аҳолидан иборат 200 киши-лик гуруҳжойлашган... Ҳисорда самарқандлик Турсунбой ва биродари Одилнинг 200 кишилик гуруҳи, туркманлар-нинг Олтиқўл бошчилигида 150 кишилик гуруҳи ўрнаш-ган. Шаҳар қалъасида битта пилта тўп бор. Ҳисорда сафар-барлик давом этмоқда. Кўнгиллилар ва сафарбар қилин-ганларни самарқандлик Ражаб милтиқотиш ва ҳарбий ишга ўргатмоқда... Ҳисорда Турсунбойнинг биродари Одил на-зорати остида ишлайдиган қурол-яроғларни тузатадиган устахона мавжуд, унда етти киши ишлайди»1.
Қисқа муддат ичида Саид Олимхон ўз армияси микдо-рини янада кўпайтирди. 1921 йил 8 январдаги разведка маълумотларига қараганда, «Бухоро амири қўшинининг миқдори 25000 кишига етган, уни сафарбар қилинганлар ҳисобидан 50000 кишига етказиш мўлжалланмокда. Қўшин турли милтиқлар, бир нечта пулемётлар ва 8 та тўп билан қуролланган.Милтиқлар етарли даражада, лекин ўқ-дори етишмайди. Ўқ-дорини мунтазам равишда етказиб бериш учун Ҳисорда ўқ-дори заводи ишга туширилди. Завод ишини 4 та австриялик бошқармокда... Амир Афғонистон томони-дан бериладиган ёрдамга катта умид боғламоқда, унга жанг олиб бориши учун етарли миқдорда қурол-яроғ ва ҳарбий инструкторлар жўнатиш ваъда қилинган»2.
Ўша даврга оид бошқа бир хужжатда ҳам Саид Олим-хон қўшинининг микдори 25000 киши деб кўрсатилади3.
1	Ўзбекистон МДА, 46-фонд, 2-рўйхат,  19-иш,  12-варақ ва унинг
орқаси.
2	Ўзбекистон  МДА, 46-фонд, 2-рўйхат,   19-иш,  14-варақ ва унинг
орқаси.
3	Ўзбекистон МДА, 46-фонд, 2-рўйхат,  10-иш, 3-варақ.
64

Истиқлолчилар билан қизил аскарлар ўртасида Бойсун учун қаттиқ жанглар кетди. 1921 йил январ ойининг бош-ларида қизил аскарлар дастлаб Бойсунни эгатаашди. Сўнгра Бойсун беги катта микдорда куч тўплаб қарши ҳужумга ўтди, ҳатто шаҳарнинг шарқий қисмини босқинчи қизил аскарлардан озод қилди. Икки хафта давомида яна шаҳар учун шиддатли жанглар бўлди. Бу орада қизил армиянинг катта миқцордаги отлиқлар полки ва бошқа қисмлар Саид Олимхон томонидан бойсунликларга ёрдамга юборилган 10 минг кишилик армияни Бандихон дарасида мағлубият-га учратди1. Бойсун ёнидаги жангларда истиқлолчилар қизил аскарларнинг дивизия командири Марсовни ўлдиришди. Аммо улар оқибат натижада Бойсунни ташлаб чиқишга мажбур бўлишди.
Бойсундаги жангларда истик/юлчилар мағлубиятга уч-раган бўлсалар ҳам, улар Денов ёнида катта миқдордаги кучларни тўплашди. 13 февралда жўнатилган қизил аскар-ларнинг жосуслик маълумотларига қараганда, «Денов, Юрчи шаҳарлари ва атроф қишлокларда қаршилик Бўри бойвачча бошчилигида 5000 кишилик қўшин тўпланди. Бу қўшин таркибида тахминан 500 кишилик туркман, 200 кишилик афғон, 300 кишилик Фарғона босмачилари бўлиб, қолганлари Бухоро амирининг доимий сарбозла-ри, турк ва шербачча полклари, маҳаллий аҳоли вакилла-ри эди... Босмачилар Душанбедан келишди. Улар Шермат-нинг одамлари бўлиб, амирнинг илтимоси билан Кўршер-мат (Шермуҳаммадбек — Қ.Р.) томонидан Шарқий Бухорога жўнатилган... Деновда 5 та пилта тўп ва 2 пулемётга эга қўшин бор... Миршоди қишлоғида (Деновдан 20 чақи-рим жануби-ғарбда) Деновдаги қўшиннинг бир қисми — 1400 кишилик гуруҳбор,... бу гуруҳ Бўри бойваччага бўйсу-нади. Бир ой аввал амир Душанбеда эди, касал бўлиб қол-гач, Қўрғонтепага жўнаш тараддудига тушди, лекин вази-ятни кўриб, яна Душанбе шаҳрида қолди. Бу пайтда унинг олдига Кобулдан 10 кишилик афғонларнинг делегацияси ташриф буюрди ва тез орада амирга мадад келишини маъ-лум қилишди»2.
Лекин Афғонистондан ҳеч қандай қуролли кучлар ёрдам-га юборилмади. Қизил армиянинг тажрибали жангчилари билан бўлган шиддатли жангда Бухоро истиқлолчилари бу гал ҳам дош беришаолмади. 1921 йил 15 февралда душман
1	Иркаев М. Ўша асар, 201-варақ.
2	Ўзбекистон МДА, 46-фонд, 2-рўйхат, 19-иш, 37-варақ.
5—К-9185	65

Деновни эгаллади. Тез орада истиқлолчилар қўлидан Юрчи, Сариосиё ва Сарижўй ҳам тортиб олинди. Ҳужум қилиб келаётган совет қўшинлари Регарда шиддатли қаршилик-ка дуч келдилар, лекин бу шаҳар ва сўнгра Қоратоғ ҳам улар томонидан эгалланди. Хусусан, 1921 йил 20 феврал-дан бошлаб Ҳисорга кираверишда шафқатсиз жанглар қизиб кетди1.
«Известия» газетаси2 ўша кунларда ушбу сатрларни ёзган эди: «...Амир ҳукмронлик қилаётган ҳудуд кундан-кунга қисқармоқда. У баҳорга келиб, ё тоғларга чиқиб кетиши, ё Бухоро ҳудудини тарк этиши лозим бўлади. Унинг ихтиё-рида фақат Шарқий Бухоронинг Ҳисор, Душанбе, Файз-обод вилоятлари қолди. Унинг ихтиёрида фақат 600 аскар бор»3.
Бу воқеалардан сўнг Саид Олимхоннинг қароргоҳи — Душанбе шаҳрига ҳужум бошланди. 20 февралда у шаҳар-ни ташлаб чиққач, аввал Кўлоб вилоятига чекинди. 1921 йил 4 мартда Саид Олимхон Чубек деган жойдан Афғонис-тон давлатига ўтиб кетди.
Саид Олимхон Бухоро тупроғини тарк этгач, истиқ-лолчилик ҳаракати сўниш ўрнига аксинча ловуллаб, алан-га олиб кетди. Ҳозирги Тожикистон Республикаси ҳамда Сурхондарё ва Қашқадарё вилоятлари ҳудудида кўплаб қўрбоши дасталари тузилди. Шарқий Бухорода: Балжувон-да Давлатмандбек, Кенткурдда Ашурбек ва Мирза Солиҳ, Кўлобда Ашур Тўқсабо, Қўрғонтепада Тоғай Сари, Дан-ғарада Абдуқаюм парвоначи4, Лоқайда Иброҳимбек, Дар-возда Эшон Султон, Қоратегинда Фузайл Махдум, Файз-ободда Ғаюрбек, Сариосиё ва Қоратоғда Абдураҳмонбек, Боботоғда Ҳайитбек додхоҳ, Душанбеда Раҳмон додхоҳ, Сурхонда Хуррамбек, Ҳисорда Али Мардонбек ва Темур-бек, Ўрта Бухорода: Қаршида Жўрахўжа, Ғузорда Авлиё-
1	История гражданской войнм в Узбекистане. Т. II, с. 317.
2	Известия (г. Ташкент), №37, 18 февраля 1921 г; История Бухарс-
қой Народной Советской Республики (1920—1924 гг.). Сборник доку-
ментов. Т., «Фан», 1976, с. 243.
3	«Известия» газетасидаги бу маълумот кишида жиддий шубҳа уйғо-
тади. Чунки Шарқий Бухорони назорат қилиб туриш учун 600 аскар
мутлақо етмайди. Бир оз кейинроқ Саид Олимхон Афгонистонга олтин,
жавоҳирлар ва қимматбаҳо буюмлар ортилган 300 туядан иборат кар-
вон билан ўтиб кетади. Ҳатто ушбу карвонни қўриқлаш учун ҳам юқори-
даги миқдордан кўра кўпроқ кишилар керак эди. Ўз-ўзидан кўриниб
турибдики, Саид Олимхоннинг тарафдорлари газетадаги мазкур маълу-
мотда атайлаб жуда камайтириб кўрсатилган.
4	Абдуқаюм парвоначи Иброхимбекнинг қайнотаси бўлган.
66

қул қўрбоши, Каркида Қулмуҳаммадбек ва Абдураҳмон Ботир, Саройкамар ва Олатоғда Достонқул ва Тўқсанбой, Шахрисабз ва Яккабоғда Жаббор каби қўрбошилар йирик дасталар тузиб, истиқлолчиларнинг озодлик ҳаракатига раҳбарлик қилдилар. Тўғри, бу қўрбошиларнинг кўпчили-ги амирнинг собиқ амалдорлари, ўз туманларининг бек-лари ёки йирик дин арбоблари бўлишган. Лекин, шунга қарамасдан, улар босқинчи қизил армия ва большевик-ларга қарши курашга отланган юртдошларининг ҳарака-тини яхлит бир йўналишда бирлаштира олдилар. Улар ўзла-ри эгаллаб турган хуцудларда ислом дини ва шариат асо-сида ўз бошқарув усулларини ўрнатдилар.
Туткаул атрофида Иброҳимбек, Давлатмандбек, Тоғай Сари ва Эгамберди ўзларининг 3000 кишилик суворийла-ри билан қизил аскарларга қаттиқ қаршилик кўрсатдилар. Бироқ шиддатли жанглардан сўнг, 24 феврал кечқурун Давлатмандбек бошчилигидаги 1800 суворий Кангурт ор-қали Балжувонга жўнаб кетди, қўшиннинг қолган қисми эса Иброҳимбек етакчилигида Кўлоб томонга қараб йўл олди. 1921 йил 25 февралда Роганов бошчилигидаги 2-от-лиқлар полки Кўлобни эгаллади.
Ғарм учун бўлган жангларда эса Шарқий Бухородаги мужоҳидлар билан бир сафда туриб, фарғоналик истиқ-лолчилар ҳам қизил аскарларга қарши курашдилар. Шер-муҳаммадбек ва унинг қўл остидаги Нурмат Мингбоши ва Аскар Полвон бошчилигидаги истиклолчилар Қоратегин беги Фузайл Махдум билан Ғармни душмандан мардларча мудофаа қилишларига қарамай, 3 маргда қизиллар шаҳар-ни эгаллашди. Натижада Шермуҳаммадбек ўз қўшини би-лан Олой воҳаси орқали Фарғонага чекинган бўлса, Фу-зайл Махдум Дарвозга жўнади.
Ғарм вилоятида ҳаракат қилаётган Фузайл Махдум ўз қўшинлари сафини 1000 та отлиққа етказиб, Жирғаталада уларни тўплади. Дарвоз беги Эшон Султон бўлса 700 суво-рийси билан Камчирак довонида турди. Ҳар икки қўрбо-ши ўз кучларини бирлаштиргач, Ғармдаги қизил аскар-ларга қарши ҳужумга ўтишди. Бу даврда истиқлолчилар-нинг қўлида Жирғатала, Чилдара ва Тавилдара каби стратегик жиҳатдан муҳим бўлган манзиллар бор эди.
20 июнда Матчо беги Абдуҳафиз ўзининг 2500 йигити билан Қоратегинга келди. У Сурхобни эгаллаб, қалъани Қамал қилди. Ғарм қалъасидаги қизил аскарларға катта миқдордаги ёрдам кучи етиб келгач, Матчо бегининг қўши-ни мағлубиятга учради.
67

Дарвоз беги Эшон Султон бўлса худди шу кунларда ўзи-нинг 1000 та суворийси билан Сурхобнинг чап қирғоғида-ги Лангар, Маҳалла ва Хост қишлоқларини эгаллади.
Шарқий Бухорода бошланиб, бутун Бухоро республи-касида кенг тарқалиб кетган истиклолчилик ҳаракати Тош-кент ва Москвадаги совет ҳукумати арбобларининг қаттиқ ғазабланишига сабаб бўлди. Марказдаги партия ва совет раҳбарлари Файзулла Хўжаев бошлиқ Бухоро ҳукуматини истиқлолчиларга қарши кескин чоралар кўрмаётганликда айблашди. Чунки мабодо Бухоро истиқлолчилари билан Туркистонда ҳаракат қилаётган бошқа ватанпарвар кучлар бирлашиб, истиқлолчилар ягона куч бўлиб уюша олсалар, ўлкада совет ҳокимиятининг тугатилиши аниқ бўлиб қолар-ди. Бйльшевиклар энг аввало мана шундан қаттиқ қўрқи-шарди.  1920 йил 26 декабрда Бухоро шаҳрига келган РКП(б) МК Туркбюро раисининг ўринбосари Г. Сафаров ўша куни чақирилган республика фаолларининг йиғили-шида катта нутқ сўзлади1. Сафаров ўз маърузасида бухоро-лик инқилобчилар шаънига ҳақоратомуз гапларни айтди. Бутун Бухоро Ревкомининг раиси А. Муҳитдинов ва Халқ Нозирлар Шўросининг раиси Файзулла Хўжаев бу воқеа-дан сўнғ РСФСР Ташқи ишлар халқ комиссарлш ига но-розилик нотаси билан мурожаат қилиб, Сафаров уларни ноҳақ айблаётганини таъкидлашди. Сафаров юқорида ай-тилган йиғилишда Бухоро ҳукуматини «совет қароқчила-ри тўдаси» деган, «Бухоро инқилоби паспортсиз инқилоб-дир» деб айблар қўйган эди. У йиғилганларга қарата таҳдид билан «Биз сизларнинг ҳамманғизни отиб ташлаймиз!» деб, ўо сўзининг охирида уларга «чўчқалар» дея мурожаат қил-ган2.
Бухоро давлати раҳбарлари ўз норозилик ноталарига РСФСР ҳуқумати томонидан радио орқали жавоб берили-ши ва Сафаров қилмишлари изо>у1анишини талаб қилиш-ди. Улар большевиклар қўлида қўғирчоқ эмасликларини таъкидлашди. Мунаввар қорининг ёзишича, Бухоро давла-ти раҳбарларининг норозилик чақириғидан сўнг Сафаров Бухородан чақириб олинди.
1921 йил 4 мартда РСФСР билан Бухоро Халқ Респуб-ликаси ўртасида Иттифоқ шартномаси имзоланди. Бу шарт-нома мустақил Бухоро давлати ҳудудида совет қўшинлари
1	Қаранг: Ўзбекистон  НРПДА,   14-фонд,   1-рўйхат, 4-иш,   1—5-
варақлар.
2	Геннс В.Л. Разгром Бухарского эмирата в 1920 году. «Вопрось! ис-
тории», 1993, №7, с. 51.
68

туришини қонуний асослаб бердики, мазкур ҳол БХСР ички ишларига Россиянинг тўғридан-тўғри ҳарбий жиҳат-дан қуролли аралашувидан бошқа нарса эмас эди. Шундай қилиб, Иттифоқ шартнсшаси Бухоро ватанпарварларининг совет режимига қарши олиб бораётган курашларини яна ҳам қийинлаштирди, чунки қудратли шимолий қўшнининг ҳарбий мадади билангина бу ерда совет ҳокимияти саклаб турилаётган эди.
1921 йил апрелининг охири ва май ойининг бошлари-да Шарқий Бухорода қизил армиянинг босқинчилик ҳара-катларига қарши оммавий равишда халқ қўзғолонлари қай-тадан бошланиб кетди. «Халқ қўзғолони, — деб 25 июнда маъруза қилган эди 1-Туркистон отликлар дивизиясининг собиқ командири Сиасский,— май ойининг дастлабки кун-ларида бошланди ва Ғарм, Балжувон, Файзобод, Кўлоб - ва Қоратегин вилоятларини қамраб олди. Қўзғолон кўта-рилишига сабаблар кўп эди, энг асосийлари эса қуйидаги-ча: аҳолидан доимий равишда турли-туман нарсаларнинг олиниши, бунинг учун уларга пул ўрнига оддий тилхат қоғози берилиши, милицияга сафарбарликнинг нўноклик билан ўтказилиши. Қўзғолон кўтарганларга Фарғонадан босмачилар келиб қўшилди ва уларга раҳбарлик қила бош-лади»1.
«Жулдур кийимли, ифлос, оч» босқинчи қизил аскар-ларнинг кўмондони Спасский Туркфронт Реввоенсовет аъзоси П.И.Барановга мурожаат қилиб, Шарқий Бухоро-даги совет қўшинлари ўртасида ҳеч қандай тарбиявий иш олиб бориш мумкин эмаслигини таъкидлаган эди: «Кўлобда бўлган икки кунлик жанглардан сўнг қизил аскарлар ша-ҳарни талон-торож этиш учун ёпирилишди. Улар бу ерда қолган тинч аҳолини отиб ташлаб, 50 та аёлни зўрлаб, номусига тегишди, 140 та аёл бўлса, қалъага қочиб яши-ринди. Комиссарларнинг бутун ҳаракатлари ҳеч қандай натижа бермаяпти»2.
Бир томондан, истиклолчилик ҳаракатининг кучайи-ши ва иккинчи томондан, қизил аскарларнинг «босмачи-лар»га қарши кураш баҳонасида бу ерда қилаётган жиноий ҳаракатлари Бухоро республикаси раҳбарларини қаттиқ ўйлантириб қўйди. Бунинг устига Ёш бухороликларнинг
' РЦХИДНИ (Российский Центр хранения и изучения документов новейшей истории),  122-фонд, 1-рўйхат, 250-иш, 30—ЗЬварак^лар.
2 Генис В.Л. «С Бухарой надо кончать...» К истории бутафорских революций, М., МНЛИ, 2001, с. 54—55.
69

собиқ йўлбошчиси Файзулла Хўжаевга ҳукумат ичида иш-лаш ҳам осон кечмаётган эди. Бир тарафдан, Бухоро Ком-партияси ичидаги сўл ва ўнг коммунистларга қарши ғоявий жиҳатдан кураш олиб боришга тўғри келса, иккинчи та-рафдан, РСФСР ва унинг фавқулодда органлари бўлган Турккомиссия, Туркбюро ёш «мустақил давлат»нинг бос-ган ҳар бир қадамини сергаклик билан назорат қилиб ту-рар эди. Мана шундай оғир бир вазиятда Бухоро ҳукумати раҳбарлари ва истиқлолчилик ҳаракатининг йўлбошчила-ри олдинга сурган талаблар бир нуқтага келиб туташди. Чунки, ҳар икки томон ҳам қизил армиянинг Бухоро туп-роғида ортиқ қолишини истамас, икки томон ҳам. ўзининг асрий анъана ва урф-одатларидан иборат шарқона ахлоқ ҳамда исломий руҳдаги ҳаёт тарзига «коммунистча тўн» кийдирилишини хоҳламас эди. Афсуски, ҳукумат сафида-ги миллий ватанпарвар кучлар (собиқ жадидлар) билан мухолифатдаги қуролли истиқлолчи гурухлари йўлбошчи-ларининг очиқ келишуви амалга ошмади1.
Мабодо бу келишув юз берганда, ушбу нодир ҳодиса Туркистон халқлари миллий озодлик ҳаракати тарихидаги кескин бурилиш нуқтасини, эҳтимол, унинг энг шонли ва зафарли саҳйфасини ташкил қилган бўларди. Ҳолбуки, ҳар икки томон ҳам миллий бирлик, тинчлик ва муросага қараб интилган эди. Ҳар икки томоннинг ҳам пировард мақсади Туркистонни яхлит ва бир бутун ҳолда ҳақиқий мустақил давлат ҳолатида кўриш эди. Бу мураккаб ва зиддиятли ҳоди-сани кўплаб архив ҳужжатлари ҳам исботлаб беради.
Масалан, 1921 йил ёзида Файзулла Хўжаевнинг топ-
•   шириғи билан Душанбега келган Бухоро ҳукуматининг
Фавқулодда Мухтор вакили Ота (Отаулла) Хўжаев2 бош-
1 Бухоро ҳукумати таркибидан турли муддатларда қуйидаги давлат арбоблари истиқолчилар сафига ўтиб кетди. 1921 йил августда Эски Бухоро миршабларининг бошлиғи, ЧК раиси Муҳиддин Махсум Хўжа-ев; 1921 йил ноябрда Шеробод вилояти ҳарбий нозири Ҳасан Афанди ва Термиз милициясининг бошлиғи Усмон Афанди; 1921 йил декабр-да Бухоро Марказий Ижроия Қўмитасининг биримчи раиси Усмон Хўжа (Усмонхўжа Пўлатхўжаев) ва республика милициясининг бошлиғи, ҳарбий ишлар нозири муовини Али Ризо Афанди, шунингдек, Сурайё Афанди, Бойсун ҳарбин нозири Дониёлбек; 1922 йил март ойида ҳар-бий ишлар нозири Абдулҳамид Орипов. Шунингдек, 1922 йилда истиқ-лолчилар билан курашни хоҳламаган Бухоро республикасидаги 1-мил-лий армиянинг командири туркман Муҳаммад Қулмуҳамедов Афғонис-тонга жўнаб кетган эди.
2 Ота (Отаулла) Хўжаев (1894—1938) — Ёш бухороликлар фирқаси-нинг энг кўзга кўринган арбобларидан бири. Отаулла Хўжаев Усмон Хўжанинг укаси ва Ф. Хўжаевнинг амакиваччаси ҳисобланади.
70

чилигидаги комиссия Шарқий Бухородаги истиқлолчилик ҳаракати вакиллари билан алоқа ўрнатиш ва қўрбошилар розилик билдирса икки ўртада шартнома тузиши керак эди. Бухоро ҳукумати юқорида айтиб ўтилган Ғарм, Балжувон, Файзобод, Кўлоб ва Қоратегиндаги халқ қўзғолонини шун-дай муросаю мадора йўли билан тинчитмоқчи эди. Дастлаб Отаулла Хўжаев ўзининг ёрдамчиси Сурайё Афандини Қоратегин беклигининг маркази Ғармга юборди. Ғармдаги нуфузли кишилар ва халқнинг турли табақаларига мансуб вакиллар билан учрашган Сурайё Афанди Қоратегин ва Дарвоздаги мўътабар кишиларни Отаулла Хўжаев номи-дан Балжувонда бўладиган учрашувга таклиф қилди1. Бал-жувонда Отаулла Хўжаев билан Давлатмандбекнинг рас-мий учрашуви мўлжалланаётган эди.
Отаулла Хўжаевнинг қўрбошилар билан музокаралари натижасида истиқлолчиларнинг йирик йўлбошчилари бўлган Давлатмандбек ва Эшон Султон Балжувон ва Ғарм инқилобий қўмитаси (Ревкоми)нинг раиси қилиб тайин-ландилар. Вилоят Ревкомларининг раиси қилиб қўрбоши-ларнинг тайинланиши аҳоли ўртасида уларнинг таъсири-ни оширди2.
12 августда Балжувонда бўлган ушбу учрашувда Отаул-ла Хўжаев билан Давлатмандбек Камолиддинбек ўғли ўрта-сида 8 моддадан иборат битим-келишув тузилди.
Демак, Бухоро республикаси ҳукумати вакцли билан қўрбошилар ўртасида тузилган ушбу шартнома шуни ёрқин равишда исботлайдики, Бухоро истиклолчилари ўз маслак-дошлари бўлган Фарғона ватанпарварлари сингари Туркис-тон мустақиллиги, шунингдек, мустақил Бухоро учун ис-тиқлол жангларини олиб боришган. Уларнинг энг асосий талаби муқаддас Бухоро ҳудудидан босқинчи қизил армия-нинг олиб кетилиши бўлган. Кўрбошилар совет режими ўрни-га мустақил Бухоро жумҳурияти амалда тан олинишини, Бухородан Россияга талаб кетилган моддий бойликларни ўз қонуний меросхўрларига қайтариш зарурлигини, Бухо-ронинг ички ишларига Россия ва бошқа хорижий мамла-катлар аралашмаслиги талабини қатъий равишда таъкидла-дилар. Шуниси характерлики, ушбу шартномада Бухоронинг ички ишларига аралашишга уринаётган инглизлар, истиқ-лолчилар раҳбарлари томонидан ҳам «миллатимиз, давла-тимиз ва динимиз душмани деб», эълон қилинди.
1	Ўзбекистон МДА, 46-фонд, 1-рўйхат, 42-иш, 17—18-варақлар.
2	Ишанов А. Ўша асар, 279-бет.
71

1921 йил ёзининг охири — кузнинг бошларида Бухоро республикасидаги ижтимоий-сиёсий вазиятда устунлик яна истиклоЛчилар қўлига ўтди. Янги шароитдаги жанг усулла-ри ва ҳаракатларини белгилаб олиш зарурияти туғилди. Натижада 1921 йил 17 сентябрда Шарқий Бухородаги Қо-рақамиш қишлоғида (Файзободдан 26 чақирим жануби-шарқца) Бухоро қўрбошилари ўзларининг биринчи қурул-тойларига тўпланишди. Бу қурултойни Давлатмандбек ва Эшон Султон уюштиришди1. Архив ҳужжатларида ёзили-шича, бу ерга Дарвоз ва Кўлобдан етиб келган истиқлол-чиларнинг миқдори 7000 кишидан кам эмас эди. Қурул-тойда айтилишича, БХСРнинг Фавқулодда Мухтор ваки-ли билан қўрбошилар ўртасида тузилган тинчлик шартномасига мувофиқ ўн кун ичида қизил аскарлар кўмондонлиги Бухородан ўз қўшинларини олиб чиқиб ке-тиши керак, акс ҳолда истиқлолчилар бутун жабҳа бўйлаб ҳужумга ўтишга қарор қилдилар. Совет қўмондонлигининг эътироф этишича, бу пайтда «Қўрғонтепани 2000 киши-лик гуруҳ эгаллаб турибди. Душанбе қамал қилинган. Ша-ҳар гарнизони уч кеча-кундуздан буён қуршовда турибди. Озиқ-овқат ва ем-хашак тугаш арафасида. Аҳоли босмачи-лар сафига қўшилмоқда»2.
Бу қурултойда Иброҳимбек Бухоро қўрбошиларининг Олий бош қўмондони қилиб сайланди ва-унга «Ислом лаш-карбошиси» деган унвон берилди.
Туркистон фронти жойлашган Тошкентдан туриб, Москвадаги РККА штабига 1921 йил 30 сентябрда йўллан-ган «шошилинч ва махфий» телеграммада айтилишича, «15 сентябрдан бошлаб Шарқий Бухорода босмачи гуруҳлари фаол ҳаракат қила бошладилар: 15 сентябрда улар Қорате-пани эгаллашди, 22 сентябрдан бошлаб Иброҳимбек қўмон-донлигидаги 4000 киши Душанбени қамал қилишга ки-ришди, гарнизон ҳозир ҳам қуршовда. Душанбе қамал қилинган вақтда босмачилик ҳаракати Балжувон-Кўлоб атрофини ҳам қамраб олиб, қўзғолон даражасига кўтарил-ди. Аҳолининг кўпчилиги босмачиларга хайрихоҳ ва уларга қўшилмокда, натижада, босмачиларнинг кучи ортиб бор-моқда. 25 сентябрда улар томонидан Ҳисор ва Кофирни-ҳон эгалланди. Ҳозирги вақтда қўзғолон кучайиб бормоқда. Бу ҳол биз учун кутилмаган ҳодиса бўлди...»3
1	Ўзбекистон МДА, 47-фонд,  1-рўйхат,  135-иш, 56-варақ.
2	Ўзбекистон МДА, 47-фонд, 1-рўйхат, 135-иш, 56-варақнинг ор-
қаси.
3	РГВА,  110-фонд, 3-рўйхат, 659-иш, 91-варақ.
72

Бутун халқ оммасининг қўллаб-қувватлашига таянған Шарқий Бухоро истиқлолчилари оммавий равишда қар-ши ҳужумга ўтдилар. Душанбени қамал қилаётган ўзбек лақайларининг сардори Иброҳимбек шаҳардаги рус гар-низонининг бошлиғи Т. Морозенкога беҳуда қон тўкили-шига йўл қўймаслик учун сўзсиз таслим бўлишни таклиф этиб, 2 октябрда ультиматум юборди. Бироқ, Иброҳимбек-нинг бу таклифи рад этилди. Истиьуголчилар Душанбе шаҳ-рини бир неча кун қамал қилиб тургач, ниҳоят, қаттиқ ҳужум билан уни эгалладилар. Афсуски, қизил аскарларга Файзободдан ёрдамга юборилган катта миқдордаги ҳар-бий кучлар келиб қўшилгач, улар Душанбе шаҳрига ҳужум қилиб, 18 октябрда шаҳарни қайтадан босиб олдилар. Ду-шанбенинг босиб олиниши қизил аскарларнинг сўнгги ютуғи бўлди.
Шарқий Бухородаги шаҳар ва қишлоқлар бу пайтда бирин-кетин истиқлолчилар қўл остига ўтар эди. Октябр ойида фақат Душанбе—Кофирниҳон йўналишида 6000 нафардан ортиқ аскар тўпланди1. Бу даврда Шарқий Бухо-ро ватанпарварларининг Олий бош қўмондони Иброҳим-бек эди. У ўзининг қароргоҳи қилиб, Лоқайдаги Мозори Мавлоно қишлоғини танлади. Бу қишлоқ Кўктош яқини-даги муҳим стратегик манзилда жойлашган эди.
1921 йил октябр ойининг ўрталарида Файзобод, Кўлоб, Ғарм, Қўрғонтепа, Кофирниҳон, Ҳисор ва Қоратепа ша-харлари истиклолчилар қўлида бўлган2. Афғонистонда тур-ган Бухоро амири Саид Олимхон истиклолчиларнинг Олий бош қўмондони Иброҳимбек орқали Шарқий Бухородаги вазиятдан доимо хабардор бўлиб турар эди.
1920—1921 йилларда Шарқий Бухорода истиқлолчилик ҳаракатининг кучайиши, қизил армиянинг бу ерга катта микдордаги ҳарбий кучларнинг ташлаши Ғарбий ва Ўрта Бухорода ҳам ҳаракатнинг тез суръатда бошланиши ва авж олишига олиб келди. Ғарбий Бухородаги истиқлолчилар ҳам бу даврда катта ютуқларга эришдилар. Бухоро ва Кар-мана вилоятларидаги истиқлолчиларнинг қўмондони Мулла Абдулқахдор қўрбоши эди.
Тез орада Бухоро ва Кармана вилоятларидаги хар бир туманда, йирик қишлоқ ва кентларда дасталар тузилиб, уларга маҳаллий қўрбошилар ва сардорлар бошчилик
1	РГВА, ўша жойда, 95-варақ.
2	История гражданской войнь! в Узбекистане. Т. II, с. 323; РГВА,
110-фонд, 3-рўйхат, 659-иш,  122-варақ.
73

қилишди. Бу дасталар қизил аскарларнинг мазкур қиш-лоқлар ҳудудига киришларига йўл қўймас, туман мар-казлари ва шаҳарларда жойлашган қизил аскарларнинг гарнизонларига ҳужум қилишар, ўрни келганда бошқа дасталар билан бирлашиб, босқинчи армиянинг ҳарбий кучларига қарши жангга киришар эди. Истиқлолчилар-нинг бундай дасталари Ғарбий Бухорода элликдан ор-тиқ бўлиб, улар сафида ўн мингдан ортиқ ватанпарвар бор эди.
1921 йил октябр ойида Бухоро республикасидаги ис-тиқлолчилик ҳаракатининг биринчи босқичи тугади. Тах-минан бир йилча давом этган бу босқичда истиклолчилар асосан Шарқий Бухорода кўплаб ғалабаларга эришдилар. Дастлаб тахтдан маҳрум қилинган амир Саид Олимхон советларга қарши курашга раҳбарликни ўз қўлига олган бўлса, у Афғонистон тупроғига ўтиб кетгач, бу ҳаракатга Шарқий Бухорода Иброҳимбек ва Давлатмандбек қўрбо-шилар бошчилик қилишди. Ғарбий Бухоро истиклолчила-рининг етакчиси Мулла Абдулқаҳҳор қўрбошк бу даврда Афғонистонда турган Саид Олимхон билан доимий равиш-да алоқа боғлаб турди. У ўз вакиллари орқали қўрбошилар, нуфузли кишилар ва диний арбобларга мурожаат қилиб, уларни босқинчи қизил армия ва янги тузумга қарши ку-рашга отлантира олди.
2. ҲАРАКАТНИНГ АВЖ ОЛИШИ ВА КУЧАЙИШИ.
АНВАР ПОШО БОШЧИЛИГИДА ОЛИБ
БОРИЛГАН ЖАНГЛАР
(1921 йил ноябр — 1922 йил август)
Аҳмад Заки Валидий Тўғоннинг кейинчалик гувоҳ-лик беришича, Анвар Пошо 1921 йил 20 октябрда Бу-хорога келган1. Унинг ёнида фақат икки турк зобити бўлган. Бухоро республикасининг ўша даврдаги давлат бошлиғи Усмон Хўжа (Усмонхўжа Пўлатхўжаев) бу ҳакда кейинчалик қуйидагиларни ёзган эди: «Анвар Пошо Москвадан бошлаган узоқ бир сафарининг сўнггида — 1921 йил октябр ойининг охирларида Бухорои шарифга ташриф буюрди. Шунда мен Шарқий Бухорода эдим...»
Анвар пошо ва унинг икки ёрдамчиси: Муҳитдинбек ҳамда Ҳожи Сомий (Салим Пошо) Бухоро шаҳридан сал
1 2ек1 УеШО Товап. Напга1аг, 5. 386.
74

ташқаридаги муҳташам Дилкушо қасрига жойлаштирилди. Файзулла Хўжаев Душанбеда турган Бухоро республикаси Марказий Йжроия Қўмитаси раиси Усмонхўжа Пўлатхў-жаевга телеграф орқали сим қоқиб, «бағоят буюк ва муҳ-тарам Анвар Пошонинг келганлигини», унга барча ша-роитлар яратилганлигини маълум қилди.
Анвар Пошо Бухоро шахрида бир оз муддат тургач, 8 ноябрда бу ердан Шарқий Бухорога жўнаб кетди1. Анвар Пошонинг адютанти Муҳитдинбек кейинчалик Истанбулга қайтгач, у ердаги «Вақт» рўзномасида (25,XI.1923 й.) бо-силган хотираларида ёзишича, Пошо Бухородан кетадиган куни қуйидаги гапларни айтган экан: «Туркистон учун ку-рашиш керак. Ҳақ иш учун ўлимдан қўрқсанг, ўзингни ҳам ит ҳолида яшашга дучор қиласан. Агар бу ишга киришма-сак, келажак авлодлар лаънати оғир бўлади. Қутулиш йўли-ни излаб, ўлсак ҳам, ўзимиздан кейин келадиган авлодтар-га озодлик ва бахт йўлини таъминлаган бўламиз»2.
Шарқий Бухорога йўл олган Анвар Пошо ва унинг икки сафдоши3 Қарши яқинидаги Қиликўл атрофида истиклол-чиларнинг кўмондони Мулла Нафис қўрбоши томонидан қабул қилинди. Анвар Пошо Туркистондаги миллий ис-тиқлол ҳаракати сафига қўшилар экан, 1921 йил 9 ноябр-да Бухоро заминида биринчи марта баёнот берди. Ушбу баёнот матнини ватандошимиз Абдулла Ражаб Бойсун ту-бандагича келтиради: «Орқадошлар! Туркистоннинг муқад-дас даъвоси йўлида олиб борилаётган курашга мен \ам қўшилгаии келдим. Ичингизда биз билан хизмат қилишни хохловчилар бўлса, таклиф қиламан, онт ичсин! Лекин, ичингизда бола-чақаси руслар қўл остида бўлганини ўйлаб андиша ва тараддуд кўрсатувчилар бор бўлса, улар ҳам очиқчасига айтсин. Буюраман!»
Тўпланганлар курашмоқ учун онт ичдилар. Демак, Ан-вар Пошонинг Туркистондаги истиқлолчилик ҳаракатига киришиш тарихи 1921 йил 9 ноябрда Қиликўл тумани марказида бошлангандир.
Қарши ва Шеробод вилоятлари орқали Анвар Пошо Шарқий Бухоро томон интиларди. Анвар Пошо Қабодиён-
1	Шуниси характерлики, 8 ноябрда Валидий \ам Бухоро шаҳридан
чиқиб кетган эди.
2	Бу ҳакда қаранг: 2еИ УеШН То§ап. Напга1аг, $. 337—338; Ваупигга
НауИ. Тигк181ап 1Ш XX ^аЬгНипаеЯ. ОагтЯаЛ, 1956. 5. 191.    ,
3	Баъзи манбаларда Анвар Пошо сафдошларининг микдори тўрт киши
ҳам дейилади. Қаранг: Бобохўжаев А. Совет давлатини де-факто иа де-
юре таниш даврида Ўрта Осиё ва Ўрта Шаркда инглиз антисовет сиёса-
тининг барбод булиши. Т., «Фан<>, 1959, 174— 175-бетлар.
75

га етганда дўсти — Шеробод вилоятининг ҳарбий нозири, Туркия армиясининг собиқ полковниги Ҳасан Афанди ва Термиз милициясининг бошлиғи Усмон Афанди (у ҳам туркиялик зобит эди) ўз отрядлари билан унга келиб қўшилди. Улар энди Жилликўлга йўл олдилар1.
Анвар Пошо Шарқий Бухорода энг аввало Жилликўлда турган Тоғай Сари гуруҳи билан бирлашди. Хорижлик тад-қиқотчиларнинг фикрича, ўша пайтда Анвар Пошо их-тиёрида 160 отлиқбор эди. Дастлаб бу ердаги истиқлолчи-лар ва Саид Олимхоннинг тарафдорлари Пошони яхши кутиб олишди. Аммо Қўрконтепада Тоғай Сари унинг ша-рафига базм уюштиргандан кейин Анвар Пошога муноса-батлар кескин ўзгаради. Иброҳимбекнинг буйруғи билан Анвар Пошо ва унинг отлиқлари қуролсизлантирилди, Пошонинг ўзи бўлса бекнинг Кўктошдаги қароргоҳида тутқунлиқца сақланди. Бухоро амири Саид Олимхон ва Афғонистон амири Омонуллахон ҳамда Бухоро республи-каси ҳарбий қисмларининғ қаттиқ талабларидан кейин, Иброҳимбек чамаси бир ойча тутқунлиқда ётган Анвар Пошони озод қилди.
Декабр ойининг бошларида Шарқий Бухоро — Душан-беда вазият кескинлашган эди. Бухоро Марказий Ижроия Қўмитаси раиси Усмон Хўжа (Услчонхўжа Пўлатхўжаев) бу пайтда Бухоро ҳукуматининг Фавқулодда вакили сифа-тида Душанбе шаҳрида эди. У билан бирга республика ми-лициясининг бошлиғи, ҳарбий нозир ўринбосари Али Ризонинғ 650 кишилик қўшини ҳам бор эди. Усмон Хўжа ва БХСР хукуматининг кўпгина раҳбарлари Бухорони ўз миллий армияси, миллий ҳукумати бўлган ҳақиқий маъ-нодаги мустақил республикага айлантирмоқчи эдилар. Мус-тақил республика мавжудлигининг биринчи шарти яхши қуролланган миллий қўшинни тузиш зарурлиги эди. Ус-мон Хўжа асосан руслардан иборат қизил армиянинг Бу-хорода туришига очиқравишда қарши чикди. Чунки қизил армия бу ерда турар экан, мустақил республика фақат қоғозда қолар, мустамлакачилик тузуми давом этаверар эди. Бу нозик сиёсатни Усмон Хўжа жуда яхши тушунган.
Усмон Хўжа ўз ёрдамчилари: республика милицияси-нинг бошлиғи Али Ризо (Афанди) ва Дониёлбек билан биргаликда 9 декабр куни кечқурун Душанбе гарнизони-нинг бошлиғи Морозенко, военком Мухин ва РСФСРнинг бош консули Нагорнийга шаҳардаги ҳарбий гарнизонни
1 Бобохўжаев А.Х. Ўша асар, 175-бет.
76

қуролсизлантириш ва бутун қурол-яроғни Али Ризо их-тиёрига бериш кераклиги ҳақидаги ҳужжатга имзо чекти-риб олдилар. Сўнгра бу рус зобитлари қамоққа олинди.
Усмон Хўжанинг руслар билан алоқаси бузилгач, у шаҳарни қамал қилаётган Иброҳимбек ва бошқа қўрбо-шиларга мурожаат қилиб: «Биз босқинчиларга қарши ку-рашга киришдик, келинглар, барчамиз бир жону бир тан бўлиб, жанг қиламиз!» — дея баённомалар юборди. Ибро-ҳимбекнинг ўзига ҳам махсус хат ёзиб, тутқунликда ётган Анвар Пошони унинг ҳузурига жўнатишни сўрайди. Бу пайтда Пошо билан унинг орасидаги масофа ўзининг ёзи-шича, эллик чақирим бўлган. Афсуски, Иброҳимбек Ус-мон Хўжанинг бундай самимий даъватига унчалик ишон-майди. Тез орада Душанбе шаҳрида турган қизил аскарлар гарнизонига Бойсундан қўшимча равишда ёрдам кучлари етиб келади. Усмон Хўжа ва унинг тарафдорлари кучлар тенг бўлмаганлиги учун Душанбени 13 декабрда ташлаб чиқишга мажбур бўлишди'. Душанбе яна босқинчи қизил аскарлар ихтиёрига ўтди.
Архив ҳужжатларида келтирилишича, Усмон Хўжа Шарқий Бухородан Бухоро шаҳрига қайтиш мақсадида Қаршига келади ва бир ҳовлида тунайди. Шу вақтда Усмон Хўжа билан бирга Душанбега борган Бойсуннинг ҳарбий нозири Дониёлбек истиқлолчилар сафига ўтиб кетади. Бун-дан сал олдинроқ эса Эски Бухоро миршабларининг бош-лиғи, ЧК раиси Муҳитдин Махсум Хўжаев ҳам ўзининг бир қисм ҳарбийлари билан истиқлолчилар сафига қўшил-ган эди. Усмон Хўжа Қаршида турганлигида узил-кесил бир қарорга келиб, советлар билан алоқасини узди. У ол-дин истиқлолчилар сафига, сал кейинроқ — 1922 йил бош-ларида эса Али Ризо билан биргаликда Афғонистонга жўнаб кетади.
1921 йил декабр ойининг охирларидан бошлаб, Анвар Пошо Шарқий Бухородаги қўрбоши дасталарига раҳбар-лик қилишни ўз қўлига олди. У Кўктошда Шарқий Бухо-ро, шунингдек, Ғарм вилоятида ҳаракат қилаётган Бухо-ро, Фарғона ва Матчодаги барча қўрбошиларнинг қурул-тойини чақирди. Бу қурултойда Анвар Пошо совет режимига қарши жанг қилиш унинг асосий мақсади эканлигини, Туркистон тупроғини босқинчи қизил армиядан тозалаш учун миллий истиқлол ҳаракатининг бошлаганлигини
1 История гражданской войнн в Узбекистане. Т. II, с. 325; РГВА, 110-фонд, 3-рўйхат, 577-иш,  112-варақ.
77

эълон қилди. Анвар Пошо фақатгина Шарқий Бухородаги қўрбошилар билан эмас, балки бутун Туркистон ҳудуди-даги ватанпарвар кучлар билан ҳам кенг алоқаларни йўлга қўйди. Қисқа муддат ичида Ўрта Бухородаги Турди Тўқса-бо, Ғарбий Бухородаги Мулла Абдулқаҳҳор, Жўра Амин, Аъзамхўжа, Самарқанддаги Баҳромбек, Хоразм ва Қора-қумдаги Жунаидхон, Фарғона водийсидаги Шермуҳаммад-бек, Ёрмат Махсум, Ислом Полвон, Парпибек билан дои-мий алоқалар ўрнатилди. «1921 йил охирида Анвар Пошо қўл остида 20000 киши бор эди»1,— деб ўз пайтида кўрсат-ган эди совет тарихчиларидан бири.
Бу ҳолни ўша даврдаги Бухоро ҳукумати раҳбари Ф. Хўжаевнинг ўзи ҳам яхши билар эди. Унинг айтишича, 1921 йил охирида истиқлолчилик ҳаракати шу қадар кенгайиб кетдики, бу ҳаракатнинг «раҳбарлари очиқдан-очиқ сиё-сий талаблар қўйиш даражасига бориб етдилар. Анвар Пошо қизил армия қисмларининг ҳаммасини чиқартириб юборишни талаб қилди»2.
Анвар Пошо 1921 йил декабр ойининг иккинчи ярми-да Душанбе шаҳри атрофида истиклолчиларнинг ўн минг кишилик армиясини тўплади. Душанбени қамал қилиш қайтадан бошланди. Жанг ҳаракатларига эндиликда Анвар Пошо ва Иброҳимбек бошчилик қилишарди.
Анвар Пошо Шарқий Бухородаги бутун истиқлол куч-ларини ўз қўл остига тўплагач, Душанбени озод қилиш учун сўнгги қатъий ҳужумга ўтди. «Унинг биринчи улкан ғалабаси 7—8 минг кишига қарши Душанбе устига 1500 сарбоз билан юриши бўлди»3. Шиддатли жанглар натижа-сида 1922 йил 16 февралга ўтар кечаси қизил аскарлар Душанбени ташлаб чиқишга мажбур бўлишди, истиқлол-чилар шаҳарни эгалладилар. Қизил аскарларнинг чекиниш-лари истиқлолчиларнинг ҳужумлари оқибатида тартибсиз қочишга айланди. Босқинчи қизил армия қисмлари 22 фев-ралда Бойсунга келиб ўрнашдилар.
Шарқий Бухородаги бутун Тожикистон ҳудуди ва Сур-хондарё воҳасининг Юрчи, Денов, Миршоди, Какайди, Жарқўрғон, Қумқўрғон, Хотинработ, Паттакесар, Шеро-бод каби шаҳар ва қишлоқлари (фақат қозирги Термиз шаҳри ва Бойсун маркази бундан мустасно) Анвар Пошо ҳарбийлари қўлига ўтди. Бу пайтга келиб, Бухоро респуб-
1	Қаранг: Бобохўжаев А. Ўша асар, 103-бет.
2	Хўжаев Ф. Танланган асарлар. I том, 247-бет.
' Нермин Менсменси ўғли. Кўрсатилган асар, 6-бет.
78

ликаси, умуман, бутун Туркистон минтақасида истиқлол-чилик ҳаракати ягона сиёсий ҳарбий маслак сифатида тўлиқ шаклланган эди.
Сурхондарёлик Соҳиб қўрбоши, Эшони Судур, Хур-рамбек, Мустафоқулбек, Раҳмонбек, Раҳмонберди, Са-лом Тўқсабо, Азимбек, Вали қўрбоши, Шойман Тўқсабо, Мулла Эшқул, Мулла Ражаб, деҳқонободлик Тангрибер-ди додхоҳ, Бўри Баташ, Ўтанбек ва бошқа ўнлаб қўрбо-шилар ана шу даврда фаоллашган эдилар.
Шарқий Бухорода вазият истиқлолчилар фойдасига туб-дан ўзгарганлиги сабабли Бутун Бухоро Марказий Ижроия Қўмитаси, Халқ Нозирлар Шўроси ва БКП Марказий Комитети 1922 йил 2 январда бўлган қўшма мажлисида БХСР МИКнинг Шарқий Бухоро бўйича фавқулодда Дик-таторлик Комиссиясини тузишга қарор қилди.
БХСР МИК 1922 йил 8 январда Диктаторлик Комис-с-иясининг инструкциясини тасдиқлади. Унда Шарқий Бу-хоро туманларида инқилобий тартиб ўрцатиш, бутун куч-ни «босмачилар»ни тор-мор қилишга сафарбар этиш ва совет ҳокимиятини тиклаш (аслида ўрнатиш — Қ.Р.) ко-миссия олдига асосий вазифа қилиб қўйилди. Диктатор-лик Комиссиясининг асосий ҳуқуқлари, ваколатлари ва функциялари батафсил баён қилиб берилди. Комиссия таркибига Носир Ҳакимов (раис), Олимжон Акчурин, Аҳмад Комилов, Рашид Боймуродов, Зайнуллахўжа За-киряев (аъзолар) киритилди1.
Бутун Бухоро МИК «Шеробод, Ҳисор, Ғарм ва Кўлоб вилоятлари Диктаторлик Комиссиясига батамом бўйсуна-ди», деб белгилади. «Бундан ташқари, комиссия зиммаси-га, конституцион қонунларни бекор қилмаган ҳолда, Қар-ши, Шаҳрисабз, Карки вилоятларида ҳам тартиб ўрнатиш» вазифаси юкланди2. Комиссияга бу вилоятлардаги ижроия комитетларини тугатиш ва уларнинг ўрнига революцион комитет (ревком)лар тузиш ҳуқуқи берилди3.
Анвар Пошо ўз навбатида 1922 йил феврал ойида Фар-ғона водийсидаги истиқлолчиларнинг Бош қўмондони Шермуҳаммадбек, Шаҳрисабз атрофидаги истиқлолчилар-нинг бошлиқлари Дониёлбек, Жабборбек, Холиқбек ҳамда Самарқанд вилоятидаги Бахромбек, Очилбек ва Усмонбек
1	Ўзбекистон МДА, 47-фонд,  1-рўйхат,  136-иш, 42-варақ.
2	Ўзбекистон МДА, 46-фонд, 1-рўйхат, 19-иш, 114-варақ.
3	Ўзбекистон МДА, 48-фонд, 1-рўйхат, 111-иш, 236-варақ. Бу ^ақда
яна қаранг: Ўрта Осиё коммунистик ташкилотларининг тарихи. Т., Ўзбе-
кистон, 1969, 735—736-бетлар; Ишанов А. Ўша асар, 284-бет.
79

каби қўрбошиларга, шунингдек, Хоразмда ҳаракат қила-ётган Жунаидхонга махсус мактублар билан мурожаат этиб, бутун Туркистон минтақасидаги истиқлолчилар қўшини-ни ягона қўмондонлик остига бирлаштиришни таклиф қилди. Бухоро ҳукуматининг ҳарбий нозири Абдулҳамид Орипов Анвар Пошога мактуб юбориб, руслар унга қарши катта ҳужумга тайёргарлик кўраётганликларини маълум қилди. Шунинг учун ҳам Анвар Пошо бу пайтда ўз қарор-гоҳини тез-тез ўзгартириб турар эди.
Март ойининг бошларида Анвар Пошо ихтиёрига Шер-муҳаммадбек томонидан жўнатилган Маҳмуд Рўзи қўрбо-ши бошчилигидаги 100 кишилик даста етиб келди. Бундан ташқари унинг қароргоҳида Туркистонда машҳур кўплаб нуфузли кишилар бўлган. Бу пайтда қизил армия қўмон-донлиги Когон йўналишида ўзининг 40—50 минг киши-лик қўшинини тўплади. Анвар Пошо мудофаа жангларига тайёргарлик кўрди. Шунингдек, у Қорақум сахроси, Аму-дарё қирғоқлари ва Хоразмда босқинчиларга қарши кура-шаётган Жунаидхон кучлари билан жанг ҳаракатларини ўзаро ҳамкорликда олиб боришга уринди.
Шундай қилиб, 1922 йил март ойида Фарғона ва Самар-қанд вилоятларидан тортиб, то Шарқий Бухоро ва Хоразм-гача бўлган улкан худудда Анвар Пошо бошчилигидаги истиклолчи кучларнинг умумий фронти тузилди. Анвар Пошо истиқлолчилик ҳаракатини бутун Туркистон мин-тақасида авж олдириш учун Сирдарё соҳилидаги қозоқ даштларига ўз вакилларини жўнатиб, Қозоғистонда ҳам совет режимига қарши оммавий қўзғолон бошланишига умид қилди1. Бу пайтда Аҳмад Заки Валидий бошчилигида фаолият кўрсатаётган Туркистон Миллий Бирлиги таш-килоти Фарғона, Самарқанд, Бухоро ва Хоразм қўрбоши-ларига сиёсий ва ғоявий жиҳатдан раҳбарлик қилувчи бир марказ вазифасини бажараётган эди.
Анвар Пошо ўз кучларининг бир қисмини Дониёлбек бошчилигида Сурхондарё вилоятига жўнатди. Улар бу ер-даги Хуррамбек билан бирлашгач, Шаҳрисабз орқали Бу-хорога қараб юришлари ва Бухоро шаҳрини қамал қила-ётган Мулла Абдулқаҳҳор қўшинига мадад беришлари ло-зим эди. Анвар Пошонинг ўзи бўлса сал кейинроқ Бухорога ҳужум қилмоқчи бўлди. «Анвар ўзинингўринбосари қилиб Иброҳимбекни 1200 йигити билан Шарқий Бухорода қол-дирди»2.
1	Қаранг: 2еЦ,Уе1мН То§ап. НаИга1аг, 8. 345—346.
2	Иркаев М. Ўша асар, 311—312-бетлар.
80

Бухоро ва Кармана вилоятларидаги истиқлолчилар ҳам 1921 йил куз фаслидан бошлаб, ўз ҳаракатларини фаол-лаштирган эдилар. Мулла Абдулқаҳҳор ва Жаббор қўрбо-ши қўмондонлигидаги истиқлолчиларнинг 2000 кишилик армияси 1921 йил кузида Кармана шаҳрига ҳужум қилиш-ди. Ҳарбий дасталарга бу жангда Ҳайит Амин, Ўрмон Пол-вон, Исмоил Тўқсабо, Ҳасан Карвон, Дониёлбек (ғишти-, лик) каби қўрбошилар бошчилик қилишди. Кармана шаҳ-рини истиқлолчилар эгаллашгач, уларнинг сафи қисқа муддат ичида бир неча марта кўпайди. Ўз сафларида Ғар-бий Бухородаги истикдолчиларни бирлаштирган Мулла Абдулқаҳхррнинг қўшини Ғиждувон шахрини эгаллагач, ~ пойтахт Бухоро шаҳрининг ўзида ҳам унга хайрихохлар кўпайиб қолди.
1921 йилнинг охирида қарийб бутун Ғарбий Бухоро Мулла Абдулқаҳҳор қўрбошининг тасарруфи остида эди.
Бу пайтда Мулла Абдулқахдор қўрбоши Афғонистонда турган собиқ амир Саид Олимхон билан, шунингдек, Иб-рохимбек ва Анвар Пошолар. билан доимий алоқаларни йўлга қўйди. Мулла Абдулқаҳҳорнинг қўшинига қисқа вақт ичида минглаб бухоролик йигитлар келиб қўшилди. Улар-нинг аксарияти деҳқонлар ва ҳунармандлардан иборат эди. Саид Олимхоннинг ёзишича, Мулла Абдулқаҳҳор қўши-нига «Бухоро атрофидан тахминан 6000 нафар, Вобкент туманлиги тарафидан 2000 нафар, Вағанза (ҳозирги Қи-зилтепа — Қ.Р.) туманидан 2000 нафар, Шофриком тума-нидан 2000 нафар, Пирмаст туманидан 2000 нафар, Хут-фар ва Лакдақа (ҳозирги Ромитан ва Пешкў — Қ.Р.) тума-нидан 2500 нафар, Баҳоуддиндан (ҳозирги Когон тумани — Қ.Р.) 2000 нафар аскар, ҳаммасини жамласак, 25000 нафардан ортиқроқ жамоа йиғилибди»1.
Маълумки, бу пайтда Анвар Пошонинг қўшинлари Шарқий Бухорода ғалабаларни қўлга киритаётган, Душанбе шаҳрини қайта эгаллаган, бирин-кетин шаҳар ва қишлоқ-лар босқинчилардан озод қилиниб, истиқлолчилар тасар-руфига ўтаётган эди. Мулла Абдулқаҳҳор Ғарбий Бухорода даставвал республика пойтахти Бухоро шаҳрини қўлга ки-ритиш вазифасини ўз олдига қўйди. Агар истиклолчилар Бухоро шаҳрини эгаллашса, Шарқий ва Ғарбий Бухорода амалда уларнинг ҳокимияти ўрнатилди, деган гап эди. Шун-дан сўнгра Мулла Абдулқахдор Қарши шаҳрини жанг би-лан олиб, Шарқий Бухоро истиқлолчилари билан қўшил-
' Амир Саййид Олимхон. Ўша асар, 23-бет.
6-К-9185	81

моқчи бўлган. Бухоро ватанпарварлари Кармана ва Нурота
орқали Самарқанддаги истиқлолчи дасталар билан ўзаро-
бирлашиб, Туркистон республикасидаги совет ҳокимия-
тига ҳам кучли зарба бермоқчи бўлдилар. Анвар Пошо бўлса
Бойсундан Шаҳрисабз орқали ўтиб, Қарши шаҳрида Мул-
ла Абдулқаҳҳор қўшинлари билан қўшилмоқчи эди. Агар
бу қўшинлар ўзаро бирлашиб, ягона қўмондонлик остида
ҳаракат қилишса, Бухоро республикасидаги қизил аскар
кучлари батамом тор-мор этилиши турган гап эди. Бу ҳолда
Фарғонадаги истиқлолчилар билан бир. ^пган бухоролик-
лар бутун Туркистондаги совет ҳокимиятш.	1И курашга
отланардилар. Хоразм истиқлолчилари ҳам уларни қўллаб-қувватлар эди. Шунинг учун ҳам истиқлолчилар ҳал қилувчи ушбу муҳорабага жиддий тайёргарлик кўришди. Қизил ас-карлар ўз навбатида бошқа фронтлардан ҳарбий қисмла-рини олиб, юқорида айтиб ўтилганидек, уларни Когон йўналиши ва Бухоро шаҳрига жўната бошладилар.
Ғиждувон тумани атрофида бўлган қаттиқ жанглар на-тижасида Мулла Абдулқаҳҳор қўшини қизил аскар қисм-ларига кучли зарбалар етказди. «Бир ой ичида болшевик-лар қўлидан 2000 бешотар милтиқ, 100000 бешотар ўқ, 10 та пулемёт ва учта темир қопланган броневик ўлжа олин-ди»1. Ғиждувон туманидан ташқари Шофиркон, Вобкент ва Ромитан туманлари ҳам истиқлолчилар қўлига ўтди. Ўз муваффақиятларини мустаҳкамлаш учун Мулла Абдулқаҳ-ҳор Нурота устига юриш қилди. Нуротага қарашли Чуя ва Сентоб қишлоқдарида шиддатли жанглар бўлди. Нуротани қизил аскарлардан озод қилгач, у тоғлар ўртасидаги бу вилоятни ўзига қароргоҳ қилиб олди.
Ўша давр воқеаларининг иштирокчиси, Бухоро ҳуку-матида масъул лавозимларда ишлаган шофирконлик че-кист Абдуғани Набиевнинг ўз эсдаликларида кейинчалик ёзишича, Абдулқаҳҳор қўрбоши юқоридаги туманлар ҳуду-дини қўлга киритиб, бу ерда ўз ҳокимиятини қарор топ-тиргач, Мулла Жалол ва Ҳазратқулбекни Бухоро респуб-ликасининг раҳбари Ф. Хўжаев ҳузурига ультиматум (та-лабнома) билан юборди: «Зарафшон дарёсининг юқори қисмини берасан, акс ҳолда Бухорога ҳужум қиламан»2, деб ёзилган эди унда.
Истиқлолчиларнинг бу талаби рад қилингач, улар 1922 йил март ойининг бошларида Бухоро шаҳрини эгаллаш
1	Лмир Саййид Олимхон. Ўша асар, 23-бет.
2	Қаранг: Набисв А. Жанговар йиллардан лавҳалар. Т., 1968, 13-бет.
82

учун ҳужумга ўтишди. Саид Олимхоннинг уз хотираларида келтиришича, «Сарипул, Меҳтар Қосим кўприги бошига-ча борилган аснода Бухоро жадидларининг Абдулҳамид Афанди1 деган ҳарбий вазири 60 нафар бухоролик, турк, ҳинди одамлари ҳамроҳлигида ўз олдиларига анчагина қурол-яроғ қўйиб, Мулла Абдулқаҳҳорни кутиб олишди»2. Зарафшон кўприги ёнида бўлган бир кунлик жангда Бухо-ро ҳукуматининг аскарлари мағлубиятга учрайди3. Баъзи манбаларда Зарафшон устига қурилган Меҳтар Қосим кўприги ёнида бўлган бу жанг «икки кечаю-кундуз» давом этганлиги қайд қилинган.
Қизил аскарлар мағлубиятга учрагач, пойтахтга чеки-нишди. Ғалабадан руқланган Мулла Абдулқаҳҳор қўрбоши-нинг қўшини Бухоро шахрига ҳужум қилди. Шиддатли жанглар натижасида Мулла Абдулқаҳҳорнинг қўшини рес-публика пойтахти Бухорога ёриб кирди, шаҳарнинг олти дарвозасини эгаллади. Мулла Абдулқаҳҳор ўз ғалабасини мустаҳкамлаш учун қўшинини икки қисмга ажратиб, улар-нинг биринчи гуруҳини Когон шахрига жўнатди.
Темир йўл тугунида жойлашган ва Эски Бухородан атиги 12 чақирим нарида бўлган бу шаҳар муҳим стратегик мавқега эга эди. Агар Когон шаҳри истиқлолчилар томонидан ишғол қилинса, қизил аскарларга келаётган ёрдам кучларининг йўли тўсилар, Бухоро шаҳри Тошкент ва Москвадан бутунлай узиб қўйилар эди. Бу ҳолни Бухоро хукумати раҳбарлари ҳам яхши билишарди. Шунинг учун қизил аскарларнинг асосий кучи Когон шаҳри атрофига тўпланди ва бу-ерда истиқлолчилар билан шиддатли жанглар қизиб кетди.
Мулла Абдулқаҳҳорнинг ўзи бўлса қўшинининг қолган қисми билан Бухоро шаҳрини тўрт соатдан кўпроқ ишғол қилиб тургач, шаҳардан ўн чақиримча нарида жойлашган Қасри Орифон — Баҳоуддин Нақшбанд ҳазратларининг зиёратгоҳига йўл олди. Истиқлолчилар билан қизил аскар-лар ўртасида бу ерда ўн соат давомида шиддатли жанглар бўлди. Ҳар икки томондан ҳам қон дарё бўлиб оқди. Ўз Ватанининг мустақиллиги ва озодлиги, диний эътиқодла-рини ҳимоя қилиш йўлида курашаётган истиқлолчилар Қўшини бу муқаддас зиёратгоҳни ҳам қизил аскарлардан
' Абдулҳамид Афанди дейилганда Бухоро республикасининг ҳарбий нозири — Абдулҳамид Орипов кўзда тутилмокда.
2	Амир Саййид Олимхон. Ўша асар, 23-бет.
3	Абдураҳмонов Р. Жўшқин ёшлик йилларим. Т., 1974, 48—49-бет-
лар.
83

тозалашди. Афсуски, Ғарбий Бухоро истиқлолчиларининг бу сурурли ғалабалари узоқ вақт давом этмади. Қизил ас-карлар етарли миқдорда қўшин тўплаб, дастлаб Когон ат-рофидаги истиқлолчиларнинг кучларини тор-мор қилиш-ди. Афсуски, Анвар Пошо юборган қўшинлар Шаҳрисабз ва Кдрши орқали Бухоро вилоятига етиб кела олмади.
Ўша даврда чиққан журналларнинг бирида ёзилишича, Жаббор қўрбошининг дасталари ҳам Эски Бухорони ҳамма томондан қуршаб олди. 1922 йил 5 мартда БХСР ҳукумати шу сабабли Ғарбий Бухородаги «босмачилик»ни тугатиш-га ёрдам беришни сўраб, Туркфронт Революцион (Инқи-лобий) ҳарбий кенгашига мурожаат қилишга мажбур бўлди'. Зудлик билан Самарқанддан суворий қисмлари ҳамда За-каспийдан Будённийнинг отлиқ қисмлари Бухорога таш-ланди. Тошкент ва Москвадан қўшимча ҳарбий кучларни юбориш учун Туркомиссия шошилинч чоралар белгилади. Бухорога «Закаспийдан етиб келган будённийчилар от-ряди»2 8 мартда Бухоро шаҳри атрофида истиқлолчилар билан жангга киришди. Самарқанд ва Тошкентдан қўшим-ча ёрдам кучлари изма-из етиб келиб, қизил аскарларга қўшилди. «9 март куни Туркистон фронти Бухоро учун яна 12 минг кишилик қўшин ва бир неча бронепоездни юбор-ди»3. Самарқанддан етиб келган суворий қисмлари Воб-кент, Шофиркон ва Ғиждувонда бўлган жангларда 1922 йил 9 мартда Жаббор қўрбошининг дастасини тор-мор келтиришди. Бухоро шаҳрига ҳар-икки томондан йўл очил-гач, қизил аскарлар" 11 мартда бўлган ҳал қилувчи жангда истиқлолчилар қўшинига кучли зарба беришди. Истиқлол-чилар шаҳар атрофидан 10—15 чақирим нарига чекинишга мажбур бўлдилар. Бир неча кунлик шиддатли жанглар на-тижасида Вобкент, Ғиждувон, Шофиркон ва бошқа кўплаб шаҳарларни қизил аскарлар босиб олишди. Ҳарбий қурол-яроғларнинг миқдори ва сифати жиҳатидан истиқлолчи-лардан бир неча марта устун бўлган қизил аскарлар Бухо-ро шаҳри атрофида бир қатор ғалабаларга эришсалар-да, ватанпарвар боболаримиз ҳам жангларда бўш келишмади. Масалан,  1922 йил апрел ойининг бошларида Бухоро шахридан 15 чақиримча узоқликда бўлган Жондор қишло-ғида аёвсиз тўқнашувлар бўлди.
1 Жизнь национальностей. Москва, №4(10), 21 марта 1922 г. ; Файзулла Хўжаев. Танланган асарлар. 1 том, 457-бет. 3 Рашидов У. Бухоро босмачилари аслида ким эди? «Мулоқот», 1994, №11-12, 35-бет.
84

Мулла Абдулқаҳҳор бошчилигидаги истиқлолчилар қўшини Бухоро шаҳри атрофларидан чекингач, ўз ҳарбий ҳаракатларини Кармана вилоятида фаоллаштирдилар. Кар-мана, Нурота, Хатирчи шаҳарлари бу пайтда уларнинг қўл остида эди. Қизил аскарлар қанчалик уринишмасин, улар Ғарбий Бухоро истиқлолчиларининг асосий қароргоҳи Нурота вилоятида анча пайтгача бирорта ҳарбий ютуққа эриша олишмади. Қизил аскарлар катта миқдорда ҳарбий куч тўплагач, фақат Кармана атрофидаги истиқлолчилар қўшинини енгишди.
1922 йил баҳорида Шарқий Бухорода ҳам истиқлолчи-лар билан қизил аскарлар ўртасидаги жанглар қизиб кет-ган эди. Совет айғоқчиларидан бирининг берган маълумот-ларига кўра, бу пайтда Анвар Пошо қўмондонлигидаги қўшиннинг миқцори 16000 кишидан иборат тўртта катта қўшилма бўлган. Анвар Пошо ва Иброҳимбекларнинг ҳар бири бевосита 4000 йигитга қўмондонлик қилган. Бошқа бир совет манбасида ёзилишича, 1922 йил баҳорида Ан-вар Пошо ихтиёрида 20000 жангчи бор эди. Яна бошқа бир манбада келтирилишича, бу пайтда Анвар Пошо ихтиёри-да 50000 жангчи бўлиб, у Россияга қарши мусулмон дав-латини тузмоқчи эди.
Хорижий давлатларда нашр қилинган тадқиқотларда эса бошқачароқрақамлар келтирилади. Гленда Фрэзернинг ёзи-шича, «Бу пайтда руслар Туркистонда юз минг кишилик армияга эга эди, улар ўз сафларига австриялик ва немис ҳарбий асирларини қўшиб олгач, бу миқцор деярли икки . бараварга кўпайди. Булардан ташқари, 75000 кишилик қурол-ланган ишчи отрядлари бор эди. Оренбургдан таркибида 8 минг кишилик татар бригадаси бўлган 3-армия бу ерга жўна-тилди. Қизил армиянинг бу кучларига қарши Анвар Пошо қўмондонлигидаги 60000 қуролли ва 225000 қуролсиз бос-мачилар курашди»1. Албатта, советлар бу миқдордаги куч-ларнинг ҳаммасидан фойдаланишмаган бўлса ҳам, шубҳа-сиз, миқцорий устунлик улар томонида эди.
1922 йил март ойининг бошларида Иброҳимбек Бой-сун-Шеробод чизиғи бўйлаб жойлашиб олди. Балжувон-дан Давлатмандбек ва Дарвоздан Эшон Султон гуруҳлари ҳам шу чизиқ бўйлаб тўпланди. Истиқлолчиларнинг зарб-Дор кучи Шеробод атрофига ўрнашган. Қўрбоши дастала-рини ягона режа асосида жой-жойига қўйгач, Анвар Пошо Сурхондарёда ҳаракат қилаётган Дониёлбек қўмондонли-
' С1еп(1а Ғга«ег. Ва5гпасК|-[. Р.60.
85

гидаги қўшинларни Шаҳрисабзга жўнатди. Унинг ўзи бўлса Иброҳимбек билан биргалиқца қўшиннинг асосий кучла-рини олиб, Бойсун шаҳрини ишғол қилиш учун жанг бош-- лади. Анвар Пошо март ойининг бошида Бойсундан 18 чақирим узоқца бўлган тоғли Қўшбулоқ қишлоғига, ке-йин эса Қўшбулоқнинг жануброғидаги Пулҳоким қишло-ғига ўз қароргоҳини жойлаштирди. 18 мартда эса у ўз қарор-гоҳини Пулҳокимдан Кофирунга кўчирди, унинг штаби ҳам шу ерга келтирилди.
Кофирун қишлоғи Бойсундан 16 чақирим жанубда жой-лашган бўлиб, у ҳарбий-стратегик жиҳатдан қулайлиги билан Анвар Пошонинг диққатини ўзига жалб этган эди. Энг аввало Бойсун шаҳрининг ўзи қулай жуғрофий мав-қени эгаллаган бўлиб, у Ғарбий Бухоро билан Шарқий Бухоро ўртасида дарвоза-қўрғон вазифасини ўтаб келарди. Унда истаганча ҳарбий қисмларни жойлаштириш, қулай жанг позициялари, фронт чизикдари, мудофаа истеҳком-ларини ташкил қилиш, пистирмада жанговар отрядларни жойлаштириб, душман йўлларини кесиб қўйиб, унга қўққисдан зарба бериш имкониятлари бор эди.
Анвар Пошо Бойсун қамалига катта умид боғлайди. У Кўчкак, Авлод, Сариосиё, Паданг қишлоқларида Ибро-ҳимбек билан Соҳиб командирнинг; Пулҳоким, Пудина, Чорбоғ, Инкобод, Даштиғоз қишлоқларида Эшон Сул-тон билан Ҳожи Афандининг; Сариқамиш, Кофирун, Работ, Биби Ширин, Мирқоракўз қишлоқларида Сурайё Афандининг; Қизил ва Миршоди қишлоқларида Азим-бек қўрбошининг йигитларини жойлаштирған эди. Ко-фирун-Работ-Қизил фронт чизиғи бўйлаб мудофаа ис-теҳксжлари қурилди.
Анвар Пошонинг Шарқий Бухородаги ғалабаларидан рухланган Саид Олимхон 1922 йил 22 мартда ёзган макту-бида уни «Бухородаги бутун қўшинларнинг Олий бош қўмондони» қилиб тайинлайди. Бу мактубни 28 мартда Анвар Пошонинг ўзи Саид Олимхон вакилларидан қабул қилиб олди.
Анвар Пошо 1922 йил 10—15 апрелда Бойсундаги Ко-фирунда Туркистон қўрбошиларининг катта қурултойини ўтказди. Унда Бухоро қўрбошиларидан ташқари Фарғона водийсидан келган ҳарбий қўмондонлар ҳам иштирок этди. Шунингдек, қурултойда турк зобитлари, Афғонистондан Саид Олимхон юборган вакиллар ҳам қатнашди. Турк зо-битларидан Дониёлбек Афанди, Усмон Афанди, Ҳасан Афанди, Ҳожи Сомий, Сурайё Афанди, Али Ризо, Му-ҳитдинбек ва муҳрдор Хўжамурод Муродов; қўрбошилар-
86

дан Эшон Султон, Давлатмандбек, Иброҳимбек, Абдуқаюм парвоначи, Тоғай Сари, Барот, Алимардонбек; Фарғона-дан Ботир Рўзи; қаршилик Бўри Батош Тўқсабо, Ўтанбек ва шаҳрисабзлик Жаббор кенагас, бойсунлик Хуррамбек, Аҳмадбек Икромиддин Хўжа, Мустафоқулбек, Соҳиб ко-мандир, Саломбек, Эшони Судур — Ўроқхон Қорахўжа, миршодилик Азимбек ва бошқа нуфузли сардорлар ишти-рок этишди. Қурултойда Анвар Пошо Олий бош қўмондон ва сиёсий раҳбар қилиб сайланди.
Бу қурултойда Анвар Пошо бутун Туркистондаги ис-тиқлолчилик ҳаракатини бирлаштириш ва Бухоро шаҳри-ни қўлга киритиш режасини баён қилди. Режага мувофиқ, Ғарбий Бухородаги истиқлолчилар Мулла Абдулқаҳҳор бошчилиғида жанглар билан Кармана ва Нурота орқали Самарқанд ҳудудига ўтиши, шунингдек, Қарши шахрини эгаллашлари лозим эди. Анвар Пошонинг ўзи эса Бойсун шаҳрини олгач, у ердан Шаҳрисабз ҳудудига кириши, сўнгра Қарши шаҳрига ўтиб, Мулла Абдулқаҳҳорнинг қўшини билан қўшилгач, республика пойтахти Бухорои шариф устига биргалиқда юришлари керак эди.
Қурултойда Саид Олимхоннинг нуфузли аъёни Ҳожи Латиф Девонбеги иштирок этди. У Анвар Пошога амир-нинг шахсий мактуби ва қимматбаҳо совғаларини топшир-гач, Ғарбий Бухорога — Мулла Абдулқаҳҳор ҳузурига йўл олди. У ҳам Саид Олимхоннинг, ҳам Анвар Пошонинг ва-кили сифатида Мулла Абдулқаҳҳор қўшинида ўлимига қадар фаолият кўрсатди.
Қурултой кунларида Анвар Пошонинг таклифи билан бир гуруҳ нуфузли вакиллар шу кунларда Самарқандда ўти-ши мўлжалланган Туркистон мусулмонларининг 2-қурул-тойига вакил қилиб жўнатилди.
Анвар Пошо Бухородаги истиқлолчилар курашига раҳ-барлик қилар экан, фақат жанг ҳаракатлари билан чекла-ниб қолмади. У совет ҳокимияти вакиллари билан музока-ралар ўтказишга, дипломатик воситалар орқали ўз мақса-дини баён этишга ҳам интилди. Бу билан Анвар Пошо қон тўкишни камайтиришга, босқинчи қизил аскарларни эса Россияга жўнатиб юборишга харакат қиларди. Анвар Пошо, Иброҳимбек ва бошқа қўрбошилар номидан Бойсун шаҳ-ридаги большевиклар вакили О. Акчурин номига жўнатил-ган мактубда шундай сатрлар бор: «Ҳақиқий мустақил Бухоро тупроғидаги аҳолининг вакиллари бўлган бизлар сизларга шуни маълум қиламизки, сизлар мамлакатимиз-дан чиқиб кетмагунингизча жангнй давом эттираверамиз, Деб бир қарорга келдик. Ҳозирги вақтда беҳуда қон тўкилма-
87

син деб ва одамгарчилик қилиб сизларга мамлакатимиз-дан чиқиб кетишни таклиф қилаётирмиз. Шундай қилсан-гиз, Сизнинг дўстларингиз бўлиб қоламиз ва ўзимиз ёрдам бериб, сизларни очликдан сақлаб қоламиз, акс ҳолда Сиз-лар ватанингизда очарчиликдан ўлаётган оилаларингиз каби маҳв этиласиз. Ҳозир биз гуноҳкор бўлмайлик деб одам қонини тўкишни истамаётирмиз. Лекин халқимизнинг ис-тагига хилоф равишда ватанимизга бостириб кирган сиз-лар билан жанг қилишни муқаддае бурчимиз деб биламиз. Бизлар хурсандлик билан бу йўлда қонимизни тўкиб, ша-ҳид бўлишдан қайтмаймиз»1.
Анвар Пошонинг бундай талаблари ва эришган ғалаба-лари совет ҳокимиятини саросимага солди. Тарихий ман-баларда қайд қилинишича, Анвар Пошонинг Туркистон кураш майдонида кўриниши, унинг дадил ҳаракатлари Россиянинг Шарқ ва Туркистонда юритаётган сиёсати та-наззулининг ибтидоси бўлди. Апрел ойининг ўртасида Бой-сунга Анвар Пошо билан сулҳ тузиш учун совет Россияси ташқи ишлар халқ комиссарлигининг 10 кишидан иборат делегацияси келди.
Пошонинг қароргоҳига уларнинг таклифини бойсун-лик Усмон Ака ўгли келтирди. Бу сулҳга биноан Анвар Пошо «Дарвоз, Қоратегин, Кўлоб, Душанбе, Ҳисор каби шаҳар ва вилоятларда ўз орзуси асосида мустақил бир давлат қура олиши» мумкийлиги эътироф этилган эди. Бунинг эвази-га, ундан Туркистон масаласига бошқа аралашмаслйкни талаб қилдилар. Анвар Пошо совет элчисига 19 апрелда қуйидагича жавоб қайтарди: сулҳ битими ҳақида фақат рус аскарлари Туркистон тупроғидан бутунлай олиб чиқиб ке-тилгандан кейингина сўз бўлиши мумкин.
Анвар Пошо 13 майда фаол жанг ҳаракатларини бош-лади. Кармана, Бойсун, Шеробод, Термиз, Карки каби турли шаҳарларда истикуюлчилар қизил аскарларга қарши ҳужумга ўтишди.
Анвар Пошо 1922 йил 19 майда совет давлатининг пой-тахти — Москвага жўнатиш учун Озарбойжон республи-каси Халқ Комиссарлари Кенгашининг раиси Н. Наримо-нов орқали бир ультиматум (талабнома) юборди. У ҳамма нарсадан олдин босқинчи рус қўшинларининг Туркистон-дан чиқиб кетишини талаб қилди2.
1	Файзулла Хўжаев. Танланган асарлар. I том, 247—248-бетлар.
2	Ушбу ультиматум матними франиуз тадқиқотчиси Ж. Кастанье ўз
ишида келтириб ўтади. Бу ҳақда қаранг: Кастанье Ж. Бухарская респуб-
лика. «Псшшия», 1993, №1, с. 17—18.
88

Табиийки, совет ҳукумати Анвар Пошонинг бу талаб-ларини жавобсиз қолдирди. Жанговар ҳаракатларни кучай-тириш билан бир қаторда халқ оммаси ўртасида Анвар Пошога қарши оммавий равишда тарғибот ва ташвиқот ишлари олиб бориш аллақачон бошланган эди. РКП(б) Марказий Комитети Сиёсий бюроси ҳали 1922 йил 1 фев-ралдаёқ «Бухоро масаласига доир» қарор қабул қилган бўлиб, мазкур кдрорни И.В. Сталин, Г.В. Чичерин, В.В. Куйбишев ва Ф. Хўжаевдан иборат комиссия ишлаб чиқ-қан эди1.--
Бу қарорга кўра, Бухоро ва Фарғона ҳудудларидаги ис-тиқлолчиларга қарши курашаётган фронтлар РСФСР Ин-қилобий ҳарбий кенгаши тайинлаган махсус қўмондон-лик раҳбарлигида бирлаштирилди, бунда мусулмон аҳолиси орасида сиёсий иш олиб боришга ва қизил аскар қисмла-рини таъминлаб туришни кучайтиришга ҳам алоҳида эъти-бор берилди.
Қарорда «босмачилик»ни тугатиш, Бухоро партия ва совет органларининг энг муҳим вазифаси, деб таъкид-ланди. «Босмачилар»га қарши муваффақиятли курашмоқ учун РКП(б) МК туркманлар ва тожиклар орасида сиё-сий ишни кучайтиришни, маҳаллий аҳолига ён бериш йўлини тутишни, мусодара қилинган вақф ерларини қай-тариб беришни, қозилар судини ошкора расмийлашти-ришни ва тавба қилган «босмачилар»нинг гуноҳини ке-" чишни сўради2.
Шарқий Бухородаги истиқлолчилар ҳаракатини бата-мом тор-мор келтириш мақсадида Туркфронт Инқилобий ҳарбий кенгашининг 1922 йил 1 апрелдаги буйруғига би-ноан, «босмачилик» билан кураш олиб борувчи Шарқий Бухоро фронти тузилди. Унга Инқилобий ҳарбий кенгаш бошчилик қиларди. Кенгаш (фронт таркиби 4 киши: қўмон-дони Ионов — раис, Инқилобий ҳарбий кенгаш аъзолари — Ф. Хўжаев ва Р.И. Берзин ҳамда штаб бошлиғи Зуев)дан иборат қилиб тузилди3. Ионов Бухорога етиб келгунча, унинг ваколатини Ф. Хўжаев вақтинчалик бажариб турди.
Бухоро республикаси худудида турган барча қизил ар-мия қўшинлари, ушбу «босмачилик»ка қарши кураш фрон-тининг Инқилобий ҳарбий кенгаши қўмондонлигига тўла
1 История граждаиской войнь! в Узбекистане. Т. 11, с. 327. : Қаранг: Файзулла Хўжаев. Танланган асарлар. I том, 512—513-бет-лар;  РЦХИДНИ, 61-фонд,  1-рўйхат, 97-иш, 5—7-варақлар. 3 РГВА,  110-фонд. 4-рўйхат. 644-иш,  1-варақ.
89

равишда бўйсундирилди, Бухоро давлатининг қуролли кучлари (миллий қизил армия ва халқ милицияси) эса ўзларининг хизмат кўрсатувчи аппаратлари (штаб ва бош-қармалари) билан оператив жиҳатдан Инқилобий ҳарбий кенгаши ихтиёрига ўтди.
«Босмачилик»ка қарши кураш фронти билан Турк-фронт қўшинларини бир-биридан ажратиб турган ҳуду-дий чизиқ қилмб Бухоро республикасининг давлат чега-раси тайинланди. Янги тузилган фронт қўмондонлигига командарм — армия қўмондонининг ҳамма ҳуқуқлари бе-риб қўйилди1.
РКП(б) МК Бухородаги истиқлолчилик ҳаракатига қарши кураш олиб бориш чора-тадбирлари тўғрисида ати-ги тўрт ой ичида олтита қарор2 қабул қилдики, шунинг ўзидан ҳам Анвар Пошо бошчилигидаги Бухоро ватанпар-варларининг кураши Москвани қанчалик ташвишга солган-лигини билиб олиш мумкин. Ушбу қарорлар орасида РКП(б) МК томонидан 1922 йил 18 майда қабул қилин-ган «Туркистон — Бухоро ишлари ҳақида» деган кенгай-тирилган қарор муҳим ўрин тутади. Шуниси характерли-ки, ушбу қарор Анвар Пошонинг советларга юборган уль-тиматумидан бир кун олдин қабул қилинган эди. Унда Анвар Пошо «Англиянинг агенти ва Шарқ халкларининг душма-ни», деб эълон қилинди, унга қарши «кенг сиёсий компа-ния бошлаш» чора-тадбирлари белгиланди. «Анвар Пошо-нинг инглиз империализмининг малайи эканлигини фош этиш ва қизил армиянинг халоскорлик миссиясини омма-га тушунтириш» юзасидан махсус кўрсатмалар берилди. Ғирт туҳмат ва сиёсий товламачиликдан иборат бўлган бу қарор тарихимизда ўта машъум рол ўйнади. Бу қарорни амалга ошириш учун Г.К. Оржоникидзе Москвадан Бухо-рога зудлик билан жўнатилди. Бундан ташқари 1922 йил ёзида Россия ҳарбиет ишлар халқ комиссари Л.Д.Троцкий, Россия қуролли кучларининг Олий бош қўмондони С.С. Каменев, бўлғуси совет маршали С.М. Будённий ва Турк-
1	Қаранг: Файзулла Хўжаев. Таилаиган асарлар, 1 том, 514, 522-
бетлар.
2	РКП(б) МК Ташкилий бюроси  1922 йил 18 январда «Бухорога
срдам кўрсатиш чоралари ҳақида», РКП(б) МК Сиёсий бюроси 1 фев-
ралда «Бухоро масаласига доир», 22 февралда «Бухородаги аҳвол ҳақида»,
1 мартда «Шарқий Бухородаги қўшинларни кучайтириш ва қурол-яроғ-
ларни купайтириш ҳақида».  13 мартда «Бухоро ҳақида» ва ниҳоят,
РКП(б) МК 18 майда «Туркистон — Бухоро ишлари ҳақида» қарорлар
қабул қилди. Бу \ақда батафсил қаранг: Урта Осиё коммунистик таш-
килотларининг тарихи, 737-бет.
90

комиссия аъзоси В.В. Куйбишев, Ўрта Осиё бюросининг раиси Я.Э. Рудзутак ҳам аввал Туркистонга, сўнгра эса Бухоро шахрига юборилдилар. Ленин ва Сталиндан таш-қари совет Россиясининг энг нуфузли давлат арбоблари ва харбий бошлиқларининг Турхистон ва Бухорога келиши, бу ердаги вазият билан танишиб, истиклолчиларга қарши курашга шахсан ўзлари бевосита раҳбарлик қилишлари Бухородаги истиқлолчилик ҳаракати қанчалик кучайган-лиги ва сиёсий тус олганлигини яққол кўрсатади. Бу ҳолни Бухоро ҳукуматининг ўша пайтдаги бошлиғи Файзулла Хўжаев ҳам қуйидагича эътироф этган эди: «Шарқий Бу-хородаги босмачилик ҳаракати ўзининг стратегик мавқеи жиҳатидан алоҳида ахамиятга эга ва сиёсий жиҳатдан қара-ганда Фарғона босмачиларига нисбатан кучлирокдир»1.
Совет ҳокимияти бутун Туркистондаги истикдолчилик ҳаракатини қисқа муддат ичида тор-мор қилиш учун ўзи-нинг барча имкониятларидан фойдаланди. Шу мақсадда РКП(б) МК Туркбюроси ўрнида 1922 йил майда РКП(б) Марказий Комитетининг Урта Осиё бюроси тузилди2. Ўрта Осиё бюроси истиқлолчиларни тор-мор қилиш ишига ғоявий жиҳатдан раҳбарлик қилиши керак эди.
Совет Россияси ва унинг босқинчи қизил армияси то-монидан мўлжалланган ҳарбий ҳаракат режалари ҳам, мар-каздан жўнатилаётган янги-янги ҳарбий қисмларнинг Тур-кистон ва Бухорога келиши ҳам, аҳоли ўртасида юрити-лаётган коммунистик тарғибот ва ташвиқот ҳам истиқдолчиларни курашдан қайтара олмади. Мулла Абдул-қаҳҳор қўшинлари Бухоро шаҳри атрофида мағлубиятга учрагач, Анвар Пошо Шарқий Бухорода қизил аскарлар-дан интиқом олмоқчи бўлди. Бу пайтда Бойсун гарнизони-дан ташқари бутун ҳудуд унинг ихтиёрида эди. Анвар Пошо бўлажак жангларга қизғин тайёргарлик кўра бошлади.
Мулла Абдулқаҳҳор қўрбоши ҳам бу пайтда Ғарбий Бухорода ўз ҳаракатини анча фаоллаштирди. Ўша давр ҳуж-жатларининг бирида ёзилишича, «1922 йил 24 майда эр-талаб Мулла Абдулқахдор бошчилигидаги 3000 киши Ғиж-дувон шахрини чор атрофдан қуршаб олишди ва гарни-зонга ҳужум қилишди... Гарнизоннинг аҳволи жуда қийин ҳолатда... шаҳар ҳамма томондан қуршаб олинган»3. Икки
1 Файзулла Хўжаев. Танланган асарлар. I том, 461-бет. : Гражданская война и военная интервенция в СССР. Энциклопе-дия. М., 1987. с. 613.
3 Пограничнме войска в СССР. 1918-1928, с. 582-583.
91

кеча-ю кундуз давомида тинимсиз жанглар бўлди. Ғижду-вон гарнизонидаги қизил аскарларга қўшимча ёрдам куч-лзри келиб қўшилгач, истиклолчилар орқага чекинишди. Ўша ҳужжатда қайд этилишича, «бутун кучлар билан душ-манни зўрға қайтаришга муваффақ бўлинди».
Бу пайтда қизил аскарлар Кармана—Нурота йўнали-шида ҳам ҳужумга ўтдилар. Мулла Абдулқаҳҳорнинг Ғар-бий Бухородаги асосий қароргохи бўлган Нуротага ҳужум қилинди. Тоғлар орасидаги бу шаҳарни 28 майда қизил аскарлар босиб олишди. Истиқлолчилардан 150 киши жанг-да мардларча ҳалок бўлди, 50 киши эса асир тушишга м^жбур бўлди. Мулла Абдулқаҳҳор ўзининг асосий кучла-рИ билан Қизилқум саҳросига чекинди.
Ғарбий Бухорода истиқлолчиларга қарши курашни жон-лантириш мақсадида туман марказлари ва йирик қишлоқ-ларда қизил аскарларнинг ҳарбий гарнизонлари тузилган эди. Бундай гарнизонлар Шофиркон, Талисафед, Вардон-зе, Вобкент, Ромитан, Зандани, Ғишти, Ғиждувон ва бошқа кўплаб жойларда ташкил этилди. Бу гарнизонлар-даги қизил аскарлар «босмачилар» билан жанг қилиш ўрни-та кўпинча тинч аҳолини талаш, қишлоқларга ўт қўйиш, иусулмон аёлларининг номусига тегиш каби қабиҳ ишлар билан шуғулландилар. Масалан, ўша даврга тегишли бир ^ужжатда ёзилишича, Шофиркон туманининг маркази бўдган Хўжа Орифда жойлашган қизил аскарлар гарнизо-- нининг бир жангчиси шу ерлик Ҳофия Бурҳонхўжа қизи-ни зўрлаб, номусига тегди. Жабрдийда қиз ва унинг отаси Бурҳонхўжа Саидхўжаев қизил аскарларнинг бу зўравон-лигидан паноҳ истаб, Читгарон қишлоғида жойлашган ис-гируюлчилар сафига бориб қўшилдилар1. Архив ҳужжатла-рида келтирилишича, Бухоро истшуюлчилари сафида . кўплаб ўзбек ва тожик аёллари қўлда қурал тутиб, қизил ас^арларга қарши мардонавор кураш олиб бордилар.
Бу пайтда Туркистонда бўлган Россия Қуролли кучлари-ццН-г Олий бош қўмондони С.С. Каменев Бухородаги қизил ар^иянинг жанг ҳаракатларига шахсан ўзи раҳбарлик қилди. Бухоро группа қўшинларининг штаби ва Инқилобий ҳарбий кенгаш (Реввоенсовет) тузилди. қўшинлар қўмондони этиб Н.Ъ- Какурин ва Реввоенсовет аъзоси қилиб эса Батурин тайинланди. 1922 йил 1 июндан бошлаб БХСР ҳудудида икки фронт: Шарқий ва Ғарбий фронтлар ташкил қилинди.
1 Ўзбекистон МДА, 47-фонд, 1-рўйхат, 266-иш, 327-варақ ва унинг
ОрқЦСИ.
92

Совет қўмондонлигининг режасига мувофиқфаол ҳара-катлар икки йўналишда: сўл колонна Бойсундан то Де-нов—Ҳисор—Душанбе—Кофирниҳон—Файзободгача, ўнг колонна бўлса Шеробод—Какайди—Термиз учбурчагидан Қабодиён—Қўрғонтепа-—Кўлоб—Бачжувон томонгача олиб борилиши керак эди1.
Какурин қўмондонлигидаги Бухоро группа қўшинлари Бойсунни 4 ойдан бери қамал қилиб турган Анвар Пошо армиясига қарши 1922 йил 9 июнда ҳужумга ўтдилар. Жанг харакатлари тасвирланган совет ҳ>'жжатларида истиклол-чиларнинг қизил аскарларга қарши шиддатли курашган-лиги қуйидагича кўрсатилади: «9 июн тонготарида артил-лерия ўти ҳимоясида Биби Ширин ва Мирқоракўз қиш-лоқлари шиддатли жанг билан ишғол этилди. Шу куни Работ қишлоғи эгалланиб, ҳар иккала колонна бирлашди. Душман кучли қаршилик кўрсатди. Тушдан кейин душман 2500 киши атрофидаги кучлар билан Бойсун ва Работ ат-рофида қарши ҳужумга ўтса-да, бу жойда 217 кишини йўқо-тиб, орқага чекинди»2.
Биби Ширин, Мирқоракўз, Работ, Юқори Какайди, Инкабод қишлоқларида жойлашган Али Ризо,Дониёлбек, Турсун афанди ва Азимбек, Эшон Султон бошчилигидаги Анвар Пошо қўшинлари Я.А. Мелкумов жанговар қисмла-рининг шиддатли хужумига қаршилик кўрсатган бўлса-да, Дяконов тўпларининг берган зарбаларидан кейин отлиқ аскар бўлинмалари улар устига ташланди. Натижада ис-тиқлолчилар Бойсун атрофидаги қишлоқларни ташлаб чиқишди. Аммо улар ўз навбатида қарши хужумга ҳам ўтиб туришган. Масадан, 12 июнда Бойсундан 8—10 чақирим • жануби-шаркда жойлашган Инкабод қишлоғига 1000 ки-шидан иборат истикдолчилар қўшини шимол ва жануб то-мондан ҳужум қилишди. Қизил аскарлар уларнинг шид-датли ҳужумини зўрға қайтариб қолишди3.
Қизил аскарлар бу ҳал қилувчи жангга тайёргарлик кўрган вақтларида фақат тинч аҳоли ўртасида тарғибот ва ташвиқот юритиш билан чекланиб қолмаган эдилар. Улар қўрбошилар орасида нифоқ чиқариш, уларни бир-бири-га қайраб солиш, турли иғволар тарқатиб, истиқлолчи-лар сафини бўлиб ташлашга жон-жаҳдлари билан интил-дилар. Совет чекистлари ва айрим сотқинлар қўрбошилар
' История гражданской войнь1 в Узбекистане. Т. II, с. 329.
2	Ўзбекистон МДА, 48-фонд, 1-рўйхат, 48-иш, 309-варақ.
3	Ўзбскистон МДА, 48-фонд, 1-рўйхат, 48-иш, 309-варақ.
93

дасталарида бўлиб, йигитлар ўртасида ваҳимали миш-мишлар тарқатар эдилар. Бу муртадлар Шарқий Бухоро-даги истиқлолчилик ҳаракатининг икки буюк сиймоси: Анвар Пошо ва Иброҳимбек ўртасидаги мураккаб муно-сабатни янада таранглаштиришга, улар орасига низо со-лишга ҳам муваффақ бўлдилар. Натижада қизиллар ҳужу-ми арафасида Иброҳимбек қўрбоши ўзининг 7000 киши-дан иборат сараланган қўшинини олиб, Бойсунни тарк этди. Иброҳимбек бу билан чекланмай, қизиллар ҳужум қилган вақтда Анвар Пошога бўйсунмаслигини айтиб, исён кўтарди. Иброҳимбекнинг бу ўзбошимчалиги ва Ан-вар Пошонинг у билан тил топиша олмаслиги истиқлол-чиларга қимматга тушди.
Анвар Пошо 1922 йил 15 июнда Саид Олимхонга ёзган мактубида бу зиддиятларни тасвирлаб, қ>'йидагиларни маълум қилган эди: «Кўлобда ҳужумга ўтган лақайликлар бутунлай тор-мор этилган эдилар. Тожиклар, қирғизлар ва туркманларнинг бирлашган қўшинлари Давлатмандбек бошчилигида провинциянинг ҳамма округини (Шарқий Бу-хорони — Ҳ.Р.) улардан тозалаган ва бу атрофдагиларни (Иброҳимбек йигитларини — Ҳ-Р.) қуролсизлантирган эдилар... Бу ҳужумни Иброҳимбек тайёрлагани ва Тоғай Сарига қуролли кишиларни ёрдам учун юборгани очиқ-ойдин маълум... Эндиликда мен шуни аниқ биламанки, Иброҳимбек ҳеч қачон Бойсунга — менинг ҳузуримга қай-тиб келмайди...»1
Қизил аскар қисмларининг ҳар икки колоннаси 1922 йил 15 июнда ҳал қилувчи ҳужумга ўтдилар.
Ҳужжатларда ёзилишича, «15 июнда чап колонна қисм-лари Бойсун, Инкабод, Работ теварак-атрофида 10 чақи-рим фронт бўйлаб ҳужумга ўтди. Душманнинг қўриқчи соқ-чиларини улоқтириб ташлаб, соат 8 билан 9 орасида Ко-фирун, Сариқамиш, Пулҳокимдаги фронт бўйлаб ҳужумга ўтилди. Душман Тангимуш дарасига қидиб қўйилгач, шарқ томон бурилди. Душман талафоти: 200 киши ўлдирилди, 20 киши асир олинди. Булардан ташқари, 200 бош қора-мол, 37 туя ва Анварнинг шахсий буюмлари қўлга туши-рилди...
Анвар Пошо ва Ботмон Тўқсаболарнинг 2000 кишилик гуруҳи Деновда жойлашган эди.
1 Соловейчик Л. Басмачество в Бухаре (Очерк возникновения и раз-вития современного басмачества в Бухаре). М., Красная новь, 1923, с.
24-25.
94

16	июн тонготарда 8-отлиқлар бригадаси Бандихонда-
ги тоғ дараси орқали Жарқўрғонга етиб олди.
17	июн эрталаб 1-отлиқлар бригадаси Денов, Юрчи,
Сариосиёни эгаллашди. Ўша куннинг охирида бу жойга
пиёда аскарлар ҳам кирйб келди...
18	июнда ўнг колонна қисмлари Бишкентни эгаллаш-
ди. Уч юз кишидан иборат душман Қабодиёнга чекинди.
Душманнинг кўрган талафоти: 12 киши ўлдирилди, 4 киши
асир олинди... Беш-Темур кечуви (жангсиз) ишғол қилин-
ди, 19 июн кечқурун у ерга ўнг колоннанинг ўнг отряди
ҳамда ўнг колонна сўл отрядининг бир қисми етиб кел-
ди...
12-отлиқлар полкининг 2-батальони Деновга етиб кел-ди... Ўнг колонна қисмлари Қабодиён ва Айвожни эгал-лашди...»1
Анвар Пошо 24 июнга ўтар кечаси Дарбанд атрофида ўзининг 3000 кишилик қўшини билан бўлғуси генерал Какуриннинг 8000 кишилик яхши қуролланган совет ди-визиясига қарши ҳужум қилди ва у тор-мор қилинди2.
Хуллас, Анвар Пошонинг қизил аскарларга қарши 15 июнда Кофирунда ҳал қилувчи зарба тайёрлашга урини-ши амалга ошмади. Июн ойининг иккинчи ярми ва июл ойининг бошларида сон ва сифат жиҳатидан устунликка эга бўлган қизил аскарлар истиқлолчиларни мағлубиятга учрата бошлади. Анвар Пошо Афғонистон ҳарбий вазирига ёзган мактубида унинг қўшинларида патрон етишмаган-лиги, русларнинг қуроли уларникига нисбатан сифатли-роқ эканлиги жанг такдирининг ҳал қилганлигини таъ-кидлайди. Бу пайтда Душанбе атрофида турган Иброҳим-бек Анвар Пошога ҳеч қандай амалий ёрдам кўрсатмади. Шундай бўлишига қарамасдан, Анвар Пошо ўз кучларини тўплаб, 29 игонда Регар-Қоратоғ йўналишида қизил ас-карларга қарши ҳужумга ўтди. Афсуски, уларнинг бу ҳужу-ми ҳам қайтарилиб, ўз навбатида қизил армия жангчила-ри ялпи равишда қарши ҳужумга ўтди. Истиқлолчиларнинг асосий кучлари Регардан Ҳисорга чекинишга мажбур бўлди.
«2 июлда шиддатли жанглар билан Қоратоғ, Ҳисор, Чимқўрғон, Хўжа Чақмоқ, Регарни чап колонна қисмла-ри эгаллашди. Анвар Пошонинг асосий кучлари Оқ Ма-читга чекиндилар...»3
1	Ўзбекистон МДА, 48-фонд, 1-рўйхат, 48-иш, 309—310-варақлар.
2	Нермин Менеменси ўғли. Кўрсатилган асар, 7-бет.
' Ўзбекистон МДА, 48-фонд, 1-рўйхат, 48-иш, 310-варақ.
95

3 июлда қизил аскарлар Жилликўлни босиб олишган бўлса, 4 июлда улар шидцатли жанглар натижасида ва ис-тиқлолчиларнинг қаттиқ қаршиликларидан кейин Қўрғон-тепа шаҳрини эгаллашди...
Уз ҳарбий маҳоратига ишонган Анвар Пошо истиклол-чиларнинг кучларини тўплаб, яна қизил аскарларга қар-ши ҳужумга ўтди. 8 июл куни 500 кишидан иборат истиқ-лолчилар гуруҳи Қоратоғдан 8 чақирим шарқда жойлаш-ган Иляка қишлоғидан қизил аскарларни суриб чиқаришди. Бу ғалабадан руҳланган 700 кишилик истиқлолчилар гу-руҳи Тўрақалъа қишлоғида жойлашган 5-ўқчи полкининг батальонларига ҳужум қилишди. Танг аҳволга тушиб қол-ган қизил аскарларга ёрдамчи кучлар келиб қўшилгач ва кучли артиллерия зарбасидан сўнг, мухолифатчилар жа-нуби-шарқ томонга чекиндилар.
Қўрғонтепадан 30 чақирим шимоли-шаркда жойлашган Сангтўда қишлоғи атрофида кескин жанглар қизиб кетди. 13 июлда қизил армиянинг 15-отлиқлар полки дастлаб Санг-тўда қишлоғини босиб олди. Анвар Пошонинг 500 киши-дан иборат қўшини бу ердаги тўқнашувда 50 кишидан аж-ралиб, шимол томонга чекинди. Иброҳимбек ва Дониёл-бекдан мадад кучи етиб келгач, Анвар Пошо 1500 кишилик қўшин билан 14 июлда Сангтўдани озод қилиш учун ҳужум бошлади. Баъзи манбаларда Анвар Пошо ихтиёрида бу пайтда 5000 жангчи борлиги кўрсатилган'. Лекин кейинги воқеалар бу миқдор ошириб кўрсатилганлигини исботлади. Анвар Пошонинг Сангтўда қишлоғини қайтадан эгаллаш учун қилган ҳаракатлари самара бермади. Бу жангда у яна 50 ки-шидан ажралди ва Сангтўдадан чекинди.
Душанбе атрофида ҳам бу пайтда жанглар қизиб кетган эди. Истиқлолчилар билан қизил аскарлар ўртасида қат-тиқ жанглар бўлди. Душанбе ҳимоячилари бу жангда 170 киши йўқотдилар. 1-отликлар бригадаси жангчилари 14 июл куни Душанбе шаҳрини босиб олишди. 17 июлда улар Кўлобни эгаллашди. Душанбе шаҳри роппа-роса 5 ой даво-мида истиқлолчилар қўл остида турган эди.
Анча муҳим ғалабаларни қўлга киритган қизил армия жангчилари Анвар Пошога сўнгги зарбани Балжувон ат-рофида бериш учун ўз кучларини бу ерда тўплашди. Анвар Пошо ҳам бу ҳаёт-мамот жангига зўр бериб тайёргарлик кўра бошлади. Лекин унинг имконияти ҳам, қуролланган
1 Қаранг ва таққосланг: Иркаев М. Ўша асар, 346-бет; История граж-данской войнн в Узбекистане. Т. 11, с. 330.
96

қўшинининг миқдори ҳам чекланган эди. Қизил аскарлар-га эса Тошкент ва Россия марказидан тобора янги кучлар ҳамда ҳарбий бўлинмалар келиб қўшиларди. Босқинчилар қўшини замонавий жанг қуроллари билан тиш-тирноғига-ча қуролланган эди.
Балжувон учун шиддатли жанглар уч кун давом этди. Ҳужжатларда ёзилишича, «19 июлда 15-отликлар полки-нинг икки эскадрони олтита пулемётнинг тинимсиз ўқ ёмғири ёрдамида шиддатли жанглардан сўнг, Хонобод қиш-лоғи томондан Балжувон шаҳрининг атрофларини эгал-лашди, 15-отлиқлар полкининг дивизиони бўлса кеч соат 20 да қийин жанглардан сўнг, қалъа ва шаҳарнинг қолган қисмини ҳамда шаҳарга олиб борувчи Қизилсув дарёси-нинг чап қирғоғини эгаллашди. 600—700 кишидан кам бўлмаган душман кучлари Қизилсув дарёсининг ўнг қир-ғоғига ўтиб олишди ҳамда Хонобод қишлоғи ва Балжувон ўртасида мустаҳкам ўрнашдилар...»1
Балжувонни эгаллаш учун 15-отликлар полкининг куч-лари камлик қилгандан кейин Богданов қўмондонлигида-ги 16-отлиқлар полки ҳам бу ерга ташланди. Катта миқ-дордаги қизил аскар қисмларининг сиқувидан сўнгра Ан-вар Пошо Балжувон атрофидаги Оби Дара қишлоғига чекинди. Қизил аскарлар 20 июлда Балжувонни бутунлай босиб олишди.
27 июлда Хонобод қишлоғидан шарқ томонда 1500 кишилик истиклолчилар қўшини билан қизил армиянинг ўнг колонна жангчилари ўртасида қаттиқ тўқнашув бўлди. 15-отликутар полкининг 3-эскадрони ва 16-отликлар пол-кининг 1-эскадрони жангчилари 8 та пулемёт ва тўплар ўқи остида ҳамкорликда ҳужумга ўтсалар-да, истиқлолчи-лар уларнинг^ қаршилигини синдириб, орқага улоқтириб ташладилар. Ўша куни кечқурун қизил аскарлар Хонобод-ни ташлаб, қочишди2.
29 июлда қизил аскарларга мадад кучлари келиб қўшил-гач, улар Хонобод томон қайтадан ҳужум бошлашди. Ис-тиклолчилар жанг қилган ҳолда шарқ, шимоли-шарқ ва жануби-шарқ йўналишларига томон чекиндилар. «5-ўқчи полк қисмлари томонидан Кўктош қишлоғи (Ҳисордан 17 чақирим шарқда) эгалланди». Бу пайтда Иброҳимбек қўрбо-шининг 400 кишилик қўшини, Файзоб< ддан 15 чақирим жануби-шарқда жойлашган Зардолу довонида эди. Қизил
1	Ўзбекистон  МДА, 48-фонд,  1-рўйхат, 48-иш, 310—311-варақлар.
2	Ўзбекистон \4ДА, ўша жомяа. 312-варақ.
7-К-9185	97

аскарлар билан бўлган жангдан сўнг у ҳам Явон қишлоғи тарафга чекинди.
Афғонистон амири Омонуллахон Анвар Пошони муҳо-фаза қилиш учун Афдолиддин бошчилигида 300 аскар жўнатган эди. Улар Бойсун сафарида ҳам бирга бўлган эди-лар. Аҳмад Заки Валидийнинг ёзишича, Пошо чекиниб, Балжувон билан Кўлоб орасидаги Геврекли деган жойга келгач, Омонуллахондан бир мактуб келган, Бу хатда у Пошони яна бир бор Афғонистонга келишга даъват этиб «Сента миллатимизнинг бағри, юртимизнинг дарвозаси очиқ», деб ёзган. Бироқ Анвар Пошо афғон аскарий қис-мининг раҳбари Афдолиддинни ҳузурига чақириб: «Сиз-нинг бу ердаги вазифангиз тугади, юртингизга қайтинг», деб буюрган ва Омонуллахонга хат ёзган: «Мен қатъиян шу ерда қоламан. Ўлсам, дўстларимнинг юртида устимга тортиладиган тупроқ топилар. Бу ердан кетиш катта хато бўлур. Аскарларингизга қайтишга рухсат бердим»1.
Анвар Пошо ихтиёрида турган Эшон Султон ҳам ўз . қўшинларини ғарбга — ватани бўлган Дарвоз томонга олиб кетиш учун ундан рухсат сўрайди. Анвар Пошо қўл остида жуда кам миқдорда қўшин қолди. Фақат жасур Давлатманд-бек ва йигитлари Анвар Пошонинг охирги нафасигача унинг ҳузурида қолишди2.
1922 йил 4 август жума куни мусулмонларнинг Қурбон Ҳайитига тўғри келди. Бу сана 1345 ҳижрий йили зулҳиж-жа ойининг ўнинчи куни эди. Бу пайтда Анвар Пошо ўзи-нинг кам сонли отряди билан Балжувондан 12 чақирим шимоли-шарқда жойлашган Оби Дара қишлоғида эди. Қур-бон Ҳайити намози ўқилгандан сўнг, Аявар Пошо ўзи-нинг энг содиқ сафдошларига қарата қисқача ваъз айтди. Ушбу ваъз унинг эрк ва истиьутол курашчиларига қилган сўнгги даъвати ва сиёсий васияти бўлиб қолди. Мана ўша сўзлар: «Мен сизларга ҳозир ҳайитлик тарқата олмайман. Агар бизларнинг қардошлигимиз ҳақида бир неча оғиз сўзлар битилса, мен унга ўз муҳримни қўйиб бажонидил имзо чекардим. Мен ўйлайманки, бу сўзлар бизнинг озод-лик учун олиб бораётган миллий курашимиздаги ҳарбий қардошлик ҳақида бир ажойиб хотира бўлиб қоларди».
Москвадан махсус Бухорога жўнатилган ОГПУнинг Шарқ бўлими мудири кавказлик армани Г. Агабековнинг чекистлари бу пайтда Анвар Пошо турган жойдан хабар
'2ек| УеНЙ! Тоеап. На!иа1аг. 5. 390-391.
2 Қаранг: Нермин Менеменси ўғли. Ўша жойда, 7-бет.
98

топиб, бу манзилни қизил армия қўмондонлигига маълум қилишган эди. Оби Дара қишлоғи чор атрофдан қизил ас-карлар билан қуршаб олинди. 8-отлиқлар бригадаси, 15-, 16-, 18-отлиқлар полки, кўплаб отлиқ эскадронлар Оби Дарада жойлашган Анвар Пошо йигитлари устига қўққис-дан ташланди.
Ҳужум куни сифатида айнан мусулмонларнинг муқад-дас байрами — Қурбон Ҳайити куни бежиз танланмаган эди. Ўша кунги жанг ҳаракатлари қизил аскарларнинг ар-хивларда сақланиб қолган оператив маълумотларида қу-йидагича тасвирланади: «4 августда 8-отлиқлар бригадаси Балжувон — Ховалинг ўртасида жойлашган Анвар Пошо-нинг асосий кучларига қарши ҳужумга ўтди. 16-отликлар полкининг 3-эскадрони 500 кишилик куч билан Оби Дара қишлоғи (Балжувондан 12 чақирим шимоли-шарқца) ат-рофидаги душман зарбдор кучларига ҳужум қилди. Анвар ўзининг сараланган 100 та жангчисини олиб, 18-отлиқлар полкининг 1-эскадрони устига ташланди ва уни янчиб таш-лади. Аммо 3-эскадрон жангчилари билан қўл жангига ки-ришған Анвар Пошо беш жойидан жароҳатлантириб, ўлди-рилди. Унинг ўлимидан сўнг, душман жасадни олишга ҳам улгурмай, шимолий томондаги тоққа чекинди. Жасад тин-тув қилинганда Анвар Пошо номига унинг рафиқаси то-монидан ёзилган хатлар, учта мухр (муҳрларнинг иккита-си Анварнинг шахсан ўзиға тегишли эди) ва револьвер топилди. Маҳаллий аҳолининг фикрига қараганда, худди шу жангда оғир ярадор қилинган Давлатмандбек жанг май-донидан олиб чиқилгач, орадан икки соат ўтгач ўлган...»1
Анвар Пошо ўша куни бўлган сўнгги муҳорабасида шам-шири билан ўн бир ўрис аскарини ўлдирди. Ўша даврда Туркистонда бўлган Аҳмад Заки Валидийнинг кейинчалик езишича, «Пошо Чекенда русларга қарши қахрамонона жанг қилди, лекин қўрқиб чекинаётган рус аскарининг ўқига учди. Пошо аскарлари тарқаб кетди, аммо Дониёл-бек билан Форуҳбек бутун кучларни янгидан тўплаб, рус-ларни ўраб олиб, уларнинг Чекенгача келиб етган ба-тальонини деярли бутунлай йўққилиб ташладилар. Муста-фо Шаҳқулининг фикрича, руслар Пошони кимнинг ўқи ўлдирганлигини хам, ўлган киши кимлигини \ам билма-ганлар. Ўша вақтда Пошо ёнида бўлиб, \озир Туркияда яшаётган Мирза Муҳитдин билан Мирза Нафас Туркман-
1 Ўзбекистон МДА, 48-фонд. 1-рўйхат, 48-иш, 312-варақнинг ор-Қаси — 313-варақ.
99

нинг айтишича, марҳумнинг Пошо эканлигидан бехабар тожиклар, унинг кийимларини ечиб, салласидан кафан тикиб, дафн қилганлар. Пошонинг кийимлари билан баъ-зи қоғозлари бир оздан кейин тожиклар орқали рус ай-ғоқчилари қўлига тушган бўлса керак»1.
Валидийнинг бу мулоҳазаларида жон бор, албатта. Биз юқорида келтирган архив хужжати Анвар Пошонинг ўли-мидан анча кейин — 15 августда ёзилган бўлиб, эртаси куни — 16 августда Бухоро телеграф агентлиги томонидан чиқарилган шошилинч (таъкид бизники — Қ.Р.) хабарно-мада расмий равишда биринчи марта унинг ўлими эълон қилинди. «Красная звезда» газетасининг 15 август сонида ҳам бу ҳақда қисқа ахборот босилди. Ўн кундан зиёд муд-дат ичида сон-саноқсиз чекистлар ва бошқа айғоқчилар ёрдамида олинган маълумотлар асосида, ниҳоят, совет қўмондонлиги Анвар Пошо Балжувон яқинида ўлдирил-ганлигига ишонч ҳосил қилди. Ҳолбуки, совет ҳукумати бу хабарни қанчалик «интиқ» кутганлиги сир бўлмаса ке-рак. Пошонинг жасади қизил аскарлар қўлига тушганлиги тўғрисидаги хабар ҳам уйдирмадир. Анвар Пошонинг Бал-жувон атрофида 25000 кишидан ортиқ бутун туркистон-лик мусулмонлар иштирокида дафн қилиниши, унинг ўли-мига бағишлаб, мотам марсиялари ёзилиши (Чўлпоннинг машҳур «Балжувон» марсиясини эсланг), фикримизнинг яққол далилидир. Бухоро истиқлолчилари томонидан мам-лакатда миллий мотам тутилди. Афғонистонда ҳам шу фо-жиа тўғрисидаги хабар олингач, мотам эълон қилинди. Пошонинг турли шахсий буюмлари, яқинларига ёзган кўплаб мактублари жосуслар ва разведкачилар орқали со-вет қўмондонлиги қўлига тушганлигига келсак, бу энди бутунлай бошқа бир масаладир.
Анвар Пошо Туркистон мустақиллиги учун курашда ҳалок бўлди. Анвар Пошо ўлимидан бир мунча олдин Бой-сунда турган қизил аскарларнинг бошлиғи О. Акчуринга ёзган мактубида Туркистон унга бегона эмаслигини, унинг аждодлари Туркистондан бориб, Туркияда салтанат қур-ганликларини, аксинча, бошқалар учун бу юрт бегона экан-липши қуйидагича таъкидлаган эди: «Бу инсонларнинг томирида оқаётган қон худди меники каби соф туркий қондир. Бу ер русларнинг эмас, балки туркий халқларнинг асл юртидир».
Шундай қилиб, 1922 йил августда Бухородаги истиқ-лолчилик ҳаракатининг иккинчи босқичи тугади. Ушбу бос-
1 2е1п Уе\Ш Тоеап. На1иа1аг. 8. 391.
100

қичда ватанпарварлар ота юрт учун қаҳрамонларча жанг қилдилар. Шарқий ва Ғарбий Бухородаги истиқлолчилар ,ягона қўмондонлик остида ҳаракат қилишга уриндилар. Агар уларнинг кучлари ўзаро бирлашганда эди, эҳтимол, Бухо-родаги совет ҳокимиятига хотима берилиши мумкин бўлар-ди. Анвар Пошонинг ўлимидан кейин истиқлолчилар йи-рик жанг ҳаракатларини ўтказа олишмади. Шундай бўли-шига қарамасдан, 1922 йил куз-қиш фаслида ҳам Ғарбий ва Шарқий Бухорода кескин жанглар асло пасаймади.
3. ҲАРАКАТНИНГ КЕЙИНГИ РИВОЖЛАНИШ БОСҚИЧЛАРИ
(1922 йил кузи — 1924 йил декабр)
А. Ғарбий Бухорода Мулла Абдулқаҳҳор бошчилигидаги ҳаракат
1922 йил август ойи охирларида Кобулда/Бухоронинг собиқ амири Саид Олимхон туркистонлик муҳожирлар-нинг катта қурултойини чақирди. Унда Афғонистондан таш-қари Бухоро ва Туркиядан келган вакиллар ҳам иштирок қилди. Афғонистондан Муҳаммадхон Эшонғози; Тошкент-дан Кузур Қози, Азим Афанди; Фарғонадан Қорк Афан-ди ва яна 4 киши; Бухородан Усмон Хўжа, Ориф Ҳамид (Абдулҳамид Орипов -Ҳ. Р.); туркманлардан Қулмуҳаммад-бек (М. Қулмуҳамедов) ва амир номидан Абдул Ҳаким каби вакиллар қатнашдилар1. Анвар Пошонинг ўлимидан кейин Бухоро ва бутун Туркистонда юзага келган вазият муҳока-ма қилинди. Бухородаги истиқлолчиларга амалий ёрдам бериш чоралари ҳақида келишиб олинди. Туркистондаги турли қўрбоши гуруҳларини бирлаштириш ва жойларга вакиллар ҳамда маслаҳатчилар юбориш масалалари ҳал қилинди. Ҳалок бўлган Анвар Пошо ўрнига (Бухорода унинг ёрдамчиси бўлиб юрган ва ҳозир Афғонистонда турган) турк зобити Ҳожи Сомий Афанди — Салим Пошо Олий бош қўмондон қилиб тайинланди ҳамда унга Пошо (гене-рал) унвони берилди. Салим Пошо бошчилигида Туркис-тондаги истиқлолчиларнинг ялпи хужумини 1923 йил ба-ҳорида бошлаш режалаштирилди.
1922 йил кузида Ғарбий Бухорода истшуюлчилар би-лан қизил аскарлар ўртасидаги жанглар қизиб кетди. Кар-мана вилояти ижроия қўмитаси раисининг 1922 йил 9 сен-
1 Иркаев М. Ўша асар, 367-бет.
101

тябрда ёзган маърузасида айтилишича, Хатирчидаги ис-тиқлолчиларга Бобо Муҳаммад Алим, Ҳасан Амин Тўқса-бо, Жўрақул Мирохўр, Шамсутдин Ҳожи Мирохўр, Жу-мақул, Шомурод каби қўрбошилар бошчилик қилишган. Бу дасталарнинг 400 кишидан иборат қўшини Чингир Бо-зорда ўрнашган бўлиб, уларга Самарқанддан Ҳамдамча бошчилигидаги 90 кишилик даста келиб қўшилган. «Ҳозир-ги вақтда босмачилар бир қанча қишлоқларда ўз амлок-дорларини тайинлашди»1,— деб жойларда совет ҳокимия-ти тугатилиб, унинг ўрнига қўрбошилар ўз бошқарувини жорий қилганлиги ушбу маърузада эътироф этилади. Ха-тирчидан ташқари яна Кармана атрофлари ва бутун Нур-ота истиқлолчилар қўлида эди.
Ҳозирги Бухоро вилоятининг Шофиркон, Ғиждувон, Вобкент туманлари жанг ҳаракатлари энг фаоллашган жой-лар эди. Қизилқум чўлларида жойлашган Тикай қудуқ, Мул-ла қудуқ, Оғитма ва Қайрокли Отада Мулла Абдулқаҳқор бошчилигида бир неча минг истиқлолчи бор эди. Бухоро группа қўшинларининг 1922 йил 12 сентябрдаги оператив маълумотларда айтилишича, Бухоро жанг участкасида «31-